аслăк
сеновал, сенник
поветь обл.
аслăк айĕ — сарай
аслăк çине утă купаланă — сено сложено на поветь
Аслăк çинче çур çăкăр выртать. (Уйăх). — загадка На повети лежит полкаравая хлеба. (Луна).
ахаль
5.
даром, зря, бесполезно, напрасно
ахаль çăкăр çĕртсе пурăнать — он только даром (зря) переводит хлеб
батон
1.
батон (тăрăхла шурă çăкăр, кулач)
буханка
буханка
икĕ буханка çăкăр — две буханки хлеба
витĕр
сквозь, насквозь
витĕр суран — сквозная рана
витĕр курăнакан — прозрачный
витĕр пĕçернĕ çăкăр — хорошо пропеченный хлеб
витĕр касса çил вĕрет — ветер пронизывает насквозь
çумăр витĕрех йĕпетрĕ — дождь промочил насквозь
выç
II.
проголодаться
изголодаться
голодать
выçса вил — 1) умирать с голоду 2) сильно проголодаться
хырăм выçса кайрĕ — мне захотелось есть
выçса пурăн — голодать
выçса çит — наголодаться, настрадаться от голода
Выçсан çăкăр та кулач. — погов. Проголодаешься, так и черный хлеб покажется калачом.
Ачан хырăмĕ йăмра çулçи ӳкиччен выçса каять. — посл. Не успеет лист с ветлы упасть, как ребенок уже проголодался.
елпен
быть непропеченным (напр. о хлебе)
елпенсе пиçнĕ çăкăр — непропеченный хлеб
завод
заводской, заводский
кирпĕч завочĕ — кирпичный завод
металлурги завочĕ — металлургический завод
промышленность тракторĕсен завочĕ — завод промышленных тракторов
çăкăр завочĕ — хлебозавод
электроапарат завочĕ — электроаппаратный завод
завод коллективĕ — коллектив завода
завод рабочийĕ — заводской рабочий
завод управленийĕ — заводоуправление
завод хуçи — заводчик, заводовладелец
çĕнĕ заводсем туса ларт — воздвигать новые заводы
◊ лаша завочĕ — конный завод
кавле
жевать
çăкăр кавле — жевать хлеб
кавлекен выльăхсем — жвачные животные
кавлек
2.
жевок прост.
çăкăр кавлекĕ — хлебный жевок
кавринкке
разг.
коврига
çăкăр кавринкки — коврига хлеба
капаш
I.
1.
вид, форма
çăкăр капашĕ çук — хлеб плохо пропечен (букв. не имеет вида хлеба)
карлăч
1.
черствый, засохший, затвердевший
карлăч çăкăр — черствый хлеб
карпăчлан
1.
черстветь, засыхать, затвердевать
çăкăр карпăчланнă — хлеб зачерствел
кас
II. глаг.
1.
резать
— перевод зависит от свойств предмета и характера действия:
рубить, отрубать, отрезать, пилить и т. д.
алăк кас — прорубить дверь
вăрман кас — валить лес
çăкăр кас — резать хлеб
çĕр кас — отрезать земельный участок
каснă вăрман — вырубка
касса ил — отрезать, отрубить
касса пăрах — отрезать, отрубить
касса кăлар — вырезать, вырубить
касса тат — перерезать, перерубить (пополам)
касса тăк — нарезать, нарубить (все, многое)
алла çĕçĕпе касрăм — я порезал руку ножом
Çиччĕ виç те пĕрре кас. — посл. Семь раз отмерь, один раз отрежь.
касăк
отрезанный
резанный
вĕрен касăкĕ — обрезок веревки
çăкăр касăкĕ — кусок хлеба
касăк çăкăр — нарезанный хлеб
лимон касăкĕ — ломтик лимона
касăк-кĕсĕк
нарезанный, искрошенный
сăран касăк-кĕсĕкĕ — обрезки кожи
касăк-кĕсĕк çăкăр — обрезки хлеба, нарезанный хлеб
кăвакар
6.
плесневеть
зеленеть
çăкăр кăвакарнă — хлеб заплесневел
кăвакарнă шăршă кĕрет — отдает затхлым
кăвасак
кислый, кисловатый
кăвасак тута — кисловатый привкус
çăкăр кăвасак калать — хлеб кисловат, отдает кислым
кăпăш
мягко, эластично
кăпăш диван — мягкий диван
кăпăш çăкăр — мягкий хлеб
квас
квасной
çăкăр квасĕ — хлебный квас
пĕр кĕленче квас — бутылка кваса
квас ту — готовить квас
кĕвĕçĕ
завистливый
Кĕвĕçĕ куç çиес çăкăр çине те кĕвĕçсе пăхать. — посл. Завистливый и на кусок хлеба в своих руках смотрит с завистью.
кĕреçе
1.
лопата
тимĕр кĕреçе — железная лопата, заступ
йывăç кĕреçе — деревянная лопата
çăкăр кĕреçи — лопата для сажания хлебов в печь
унран хĕлле пĕр кĕреçе юр ыйтса илеймĕн — у него зимой лопаты снега не выпросишь (о скупом человеке)
Кĕреçи малта, ырçи кайра. (Кăвакал). — загадка Лопата впереди, кузов позади. (Утка) .
киоск
киоск
кĕнеке киоскĕ — книжный киоск
сувенир киоскĕ — сувенирный киоск
çăкăр киоскĕ — хлебный киоск
киоскра хаçат туян — купить в киоске газеты
кулач
калачный
тулă кулачĕ — пшеничный хлеб
кулач пĕçерекен — калачник
кулач речĕ — калачный ряд
кулачпа та çавăрас çук — калачом не заманишь
Нуша кулач çиме вĕрентет. — посл. Нужда научит есть калачи.
Выçсан çăкăр та кулач пулать. — посл. Голодному и ржаной хлеб калачом кажется.
кун
дневной
асран кайми кунсем — незабываемые, памятные дни
ĕç кунĕ — рабочий день
ĕçлемен кун — нерабочий день
санитари кунĕ — санитарный день (напр. в магазине)
çăмăл апат кунĕ — мед. разгрузочный день
çĕнтерӳ кунĕ — день победы
çуралнă кун — день рождения
çур кун — полдня
кун йĕрки — 1) повестка дня (собрания) 2) распорядок дня
(пĕр) кун норми — дневная норма
кун çути — дневной свет
кун таврăнни — солнцестояние (букв. возвращение дня)
кун тăршшĕ — долгота дня
пилĕк кунлă ĕç эрни — пятидневная рабочая неделя
нумай кунлăх çӳрев — многодневный поход
тепĕр кунхине — на другой день
ыран мар тепĕр кун — послезавтра
кун каçа — весь день, в продолжение всего дня
кун каçиччен — за день, в течение дня
кун сиктерсе — через день
кун хушăна пуçларĕ — дни начали прибавляться, день пошел на прибыль
яра куна чупса çӳре — бегать целый день
паянхи кунпа палăрт — датировать сегодняшним днем
ыран е тепĕр кун килĕпĕр — придем завтра или послезавтра
паян хăш кун? — какой сегодня день недели?
паян мĕн кун? — какой сегодня день недели?
Кун ирттĕр те çĕр ирттĕр. — погов. День да ночь — сутки прочь.
Пĕр кунлăх каяс тесен, çичĕ кунлăх çăкăр ил. — посл. Едешь на день, бери хлеба на неделю.
Пĕр куна юлнă ĕç пин куна юлать. — погов. Отложишь на день, пролежит тысячу дней.
ларек
ларечный
сăра ларекĕ — пивной ларек
çăкăр ларекĕ — хлебный ларек
ларек сутти — ларечная торговля
ластăк
1.
частица, кусочек, клочок
пĕр ластăк çăкăр — кусочек хлеба
тӳпере пĕр ластăк пĕлĕт те çук — в небе нет ни облачка (букв. клочка облака)
магазин
магазинный
апат-çимĕç магазинĕ — продовольственный магазин
комисси магазинĕ — комиссионный магазин
кондитер магазинĕ — кондитерский магазин
пахчаçимĕç магазинĕ — овощной магазин
промтавар магазинĕ — промтоварный магазин
самообслуживани магазинĕ — магазин самообслуживания
çăкăр кулач магазинĕ — магазин хлебобулочных изделий
фирма магазинĕ — фирменный магазин
хуçалăх таварĕсен магазинĕ — магазин хозяйственных товаров
ювелир магазинĕ — ювелирный магазин
магазин çăкăрĕ — магазинный хлеб
магазинта туян — купить в магазине
магазина çĕнĕ тавар килнĕ — в магазин поступили йодле товары
пакка
2.
наворачивать, уписывать
тип çăкăр пакка — наворачивать сухой хлеб
палатка
палаточный
суту-илӳ палатки — торговая палатка
çăкăр палатки — хлебная палатка
палаткăра сутă ту — торговать в палатке
паш
4. подр. —
о вздувании, разбухании
çăкăр паш хăпарса пиçнĕ — хлеб хорошо подошел
пĕл
6.
уметь, мочь
ишме пĕл — уметь плавать
вăл нимĕçле калаçма пĕлет — он говорит по-немецки, он может говорить по-немецки
Çăкăр çиме пĕлсессĕн, çĕçĕ тытса касма пĕлес пулать. — посл. Если знаешь, как есть хлеб, должен уметь резать ножом. (соотв. Любишь кататься — люби и саночки возить).
Суйма пĕлекен пуйма пĕлет. — посл. Умеющий врать умеет и богатеть.
пĕлев
2. перен.
закал, непропеченное место
пĕлев тĕплĕ çăкăр — хлеб с закалом
пĕр
I.
1.
при конкр. счете, в качестве опр.
один
одно-
пĕр минут та — ни одной минуты
пĕр сехет — (один) час
пĕр тенкĕ — (один) рубль
пĕр хут — (один) раз, разок
пĕр актлă пьеса — одноактная пьеса
пĕр кунлăх кану çурчĕ — однодневный дом отдыха
пĕр моторлă самолет — одномоторный самолёт
пĕр хутлӳ ҫурт — одноэтажный дом
пĕр вăхăтрах — одновременно
пĕр вăхăтрах икĕ çĕрте ĕçле — работать одновременно в двух местах, совместительствовать
пĕр енлĕ —
1) односторонний, однобокий
пĕр енлĕ ăнлантару — односторонняя трактовка
2) односторонне, однобоко
эсир ку ыйту çине пĕр енлĕ пăхатăр —
— вы односторонне рассматриваете этот вопрос
пĕр çĕре пухăн — собраться в одно место
пурте пĕр çын юлми кайса пĕтнĕ — ушли все до одного
пĕр ача ялан ачаш пулать — единственный ребенок всегда бывает капризным
вуникĕ хĕр, пĕр купăс янăрать-çке пĕр сасă —
— фольк. двенадцать девушек и с ними одна скрипка поют в один голос
Пĕр кун каймалăх çул пулсан, çичĕ кунлăх çăкăр ил, тенĕ. —
— посл. Готовясь в путь на один день, бери хлеба на семь.
пĕçер
1.
печь, варить, готовить
икерчĕ пĕçер — печь блины
кукăль пĕçер — испечь пирогй
çăкăр пĕçерекен — пекарь
пĕçерсе кăлар — испечь, выпечь
пĕçерсе хур — наварить, напечь (много)
пĕçерсе тултар — наварить, напечь (много)
Пĕçерекенни пăспа тăранать. — погов. Кто готовит, тот паром сыт бывает.
пиç
1.
вариться, печься
çăкăр пиçрĕ — хлеб испекся
яшка пиçмен-ха — суп еще не сварился
пиçнĕ çĕрулми — вареный картофель
Пиçмен, касман, сĕтел çине хуман, ăна çимен çын та çук. (Кăкăр сĕчĕ). — загадка Не пекут, ножом не режут, на стол не ставят, но все его едят. (Материнское молоко).
Пиçнĕ-пиçмен иккĕ тăрантарать. — погов. Свежесваренное вдвое сытнее.
пиç
5.
получать навык, становиться опытным, умелым
осваиваться с чем-л.
ĕçе пиç — освоиться с работой
ĕçре пиçнĕ çын — опытный человек
Вут хутмасăр çăкăр пиçмест, ĕçлесе пиçмесĕр çурт-йĕр пулмасть. — посл. Не истопивши печь, хлеба не испечешь, не научившись работать, дома не поставишь.
пит
5.
корка, корочка
çăкăр пичĕ — верхняя корка хлеба
икĕ питлĕ çăкăр — хлеб с отставшей верхней коркой
пуçла
2.
начинать
починать прост.
кĕленче пуçла — раскупорить бутылку
çăкăр пуçла — разрезать хлеб (целый), почать каравай
Пичке пуçласан ĕçес пулать. — погов. Раз бочка почата, надо пить.
Уçман арчара пуçламан шăрттан выртать. (Пуç мими). — загадка В закрытом сундуке лежит непочатый шыртан. (Головной мозг).
пӳр
II. глаг.
предназначать, предопределять (о судьбе)
мана унпа тĕл пулса ĕçлеме пӳрнĕ — мне было суждено, судьбой предназначено встретиться и работать с ним
ăна чĕрĕ юлма пӳрнĕ — ему суждено было остаться в живых
сана вăйăçă пулма пӳрмен пулĕ — наверное, тебе не суждено стать музыкантом
Пӳрмен çăкăр çăвартан тухса ӳкет, пӳрнĕ çăкăр шăл хайăрса кĕрет. — посл. То, что не суждено, то изо рта вываливается, суженый кусок сам в рот лезет.
сăпрам
3.
непропеченный, сырой (о хлебе)
Сăпрам çăкăр виç кунлăх, усал арăм ĕмĕрлĕх — погов. Сырой хлеб всего на три дня, неладная жена — на век.
сăсăл
1.
отруби
сĕлĕ сăсăлĕ — овсяные отруби
сăсăл хушнă çăкăр — хлеб с отрубями
сăсăлпа пăтратса пар — замешать корм с отрубями (для скота, птицы)
серте-пултăран
собир.
общее название съедобных трав
Серте-пултăран çăкăр хутне кĕрет. — посл. Сныть-трава — хлебу подмога.
сĕр
I.
1.
мазать, намазывать, смазывать
алла маç сĕр — помазать руку мазью
атта крем сĕрнĕ — сапоги смазаны кремом
çăкăр çине çу сĕр — намазать хлеб маслом
пӳрт хӳмисене тăм сĕр — замазать щели в стене дома глиной
сĕрсе ларт — замазать
сĕрсе тух — вымазать (все)
сĕрмелли материалсем — смазочные материалы
Сĕрмен урапа йывăр кусать. — посл. Несмазанная телега тяжело катится.
сыр
I.
сыр (чăкăт)
сырный
шăратнă сыр —плавленый сыр
сыр завочĕ — сыроварный, сыроваренный завод
сыр шăрши — сырный запах
сырпа çăкăр — бутерброд с сыром
татăк
3.
кусок
какай татăкĕ — кусок мяса
кукăль татăкĕ — кусок пирога
çисе яман татăксем — объедки
пĕр татăк çăкăр та çук — нет ни куска хлеба
тертлĕ
5.
вымученный, выстраданный, добытый непосильным трудом
тертлĕ çĕнтерӳ — выстраданная победа
тертлĕ çăкăр — добытый тяжким трудом хлеб
тĕп
8.
остаток и остатки
кукăль тĕпĕ — недоеденный пирог
пирус тĕпĕ — окурок
çăкăр тĕпĕ — остаток каравая
çу тĕпĕ — вытопки масла
ырçа тĕпĕ — остатки муки, зерна (в сусеках)
тĕпрен
II. глаг.
крошиться, дробиться, раздробляться
çăкăр тĕпренет — хлеб крошится
тĕпренсе кай — раскрошиться
тĕпренсе пĕт — превратиться в крошево
тĕкĕр ванса тĕпренчĕ — зеркало разбилось вдребезги
тĕпренчĕк
1.
крошка и крошки,
крошево
вĕтĕ тĕпренчĕксем — мелкие крошки
кĕленче тĕпренчĕкĕ — осколки стекла
çăкăр тĕпренчĕкĕ — крошки хлеба
иртенпе çăварта пĕр тĕпренчĕк те пулман — у меня во рту с утра не было ни крошки
тĕпрет
крошить, дробить, раздроблять
çăкăр тĕпрет — крошить хлеб
чул тĕпрет — дробить камень
тĕпретсе тăк — накрошить
тип
2.
черстветь
типнĕ çăкăр — черствый хлеб
кукăль типсе кайнă — пирог зачерствел
типĕ
4.
черствый
засохший
типĕ пашалу — засохшая лепешка
типĕ çăкăр черствый хлеб
турилкке
тарелочный
ăшăх турилкке — мелкая тарелка
тарăн турилкке — глубокая тарелка
çăкăр турилкки — хлебница
яшка турилкки — суповая тарелка
тух
9.
выходить, давать выход
получаться
пĕр пăт çăнăхран пăт çурă çăкăр тухать — из пуда муки выходит полтора пуда хлеба
гектартан вăтăр центнер тулă тухрĕ — с каждого гектара получили тридцать центнеров пшеницы
ку какайран виçĕ шницель тухать — из этого мяса выйдет три шницеля
тӳпе
2.
паек
çăкăр тӳпи — хлебный паек
уна
1.
раскатывать, катать (тесто)
çăкăр уна —делать, формовать хлебы
чуста уна — раскатывать тесто
хăйра
◊
хăйра тĕплĕ çăкăр — хлеб с закалом
хире-хирĕç
взаимно
хире-хирĕç пулăшу — взаимная помощь, взаимная поддержка
хире-хирĕç туслăх — взаимная дружба
Çăкăр-тăвар хире-хирĕç. — посл. Хлеб и соль взаимны.
Тарьепе Марье хире-хирĕç чуптăваççĕ. (Маччапа урай). — загадка Дарья с Марьей целуются. (Потолок и пол)
хут
V.
хута кĕр —
1) вступаться, заступаться
юлташу хутне кĕр — заступиться за своего товарища
2) помогать, служить подспорьем
Серте-пултăран çăкăр хутне кĕрет. — посл. Всякая зелень — хлебу подспорье.
хут
VI. глаг.
1.
топить, отапливать
вутă хут — топить печку
кăмака хут — топить печку
кăмрăк хут — топить углем
мунча хут — топить баню
хутса ăшăт — отапливать
хутса кăлар — истопить, протопить, вытопить
хутса яр — затопить, растопить
Вут хутмасăр çăкăр пиçмест, ĕçлесе пиçмесĕр çурт-йĕр пулмасть. — посл. Не истопив печку, не испечешь хлеба, без привычки к труду дома не наживешь.
Вут хутмасăр тĕтĕм тухмасть. — погов. Нет дыма без огня.
хыв
6.
ставить, сажать, помещать
çăкăр хыв — сажать хлебы (в печь)
хысма
2.
пригар, нагар
пăтă хысми — пригоревшая каша (на дне посуды)
çăкăр хысми — хлебная корка с пригаром
хуран хысми — пригар на дне котла
хытă
твердо, жестко
алмас хытти — твердость алмаза
хытă çăкăр — черствый, твердый хлеб
хытă çӳç —жесткие волосы
хытă çунатлисем — зоол. жесткокрылые
хытă юр сийĕ — наст, снежная корка
хытă япала — твердое тело
Пуянăн чĕри — хытă чул. — погов. У богатого сердце — что твердый камень.
хытă
3.
корка
çăкăр хытти — корка хлеба
чăмакка
1.
ком, комок
катыш прост.
ăвă чăмакки — комок трута
çăкăр чăмакки — катыш хлеба
юр чăмакки — снежок
чăмăртак
то же, что чăмăркка 1.
çăкăр чăмăртакĕ — катыш хлеба
чăмла
1.
жевать
çăкăр чăмла — жевать хлеб
чăмламалли резинка — жевательная резинка
чăмламалли тапак — жевательный табак
чăмласа çемçет — разжевать
ку какая чăмласа çемçетме йывăр — это мясо трудно разжевать
чăмласа яр — сжевать
Çăкăра чăмласа çи, сăмаха шухăшласа калаç. — посл. Хлеб ешь прожевывая, речь говори обдумывая.
чăмлак
жевок
çăкăр чăмлакĕ — жевок хлеба, разжеванный хлеб
чĕлĕ
1.
ломоть, кусок
кус прост.
çавра чĕлĕ — круглый ломоть
ташлама чĕлĕ — круглый ломоть
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
Çынна сивĕ сăмах каличчен пĕр чĕлĕ çăкăр çĕкле. — посл. Чем обижать человека неласковым словом, лучше дай ему ломоть хлеба.
чĕн
II. глаг.
1.
звать, вызывать
требовать
тухтăра чĕн — вызвать доктора
пулăшма чĕн — звать, призывать на помощь
телефон патне чĕн — вызвать к телефону
чĕнсе ил — 1) подозвать, позвать куда-л. 2) вызвать, отозвать откуда-л.
элчĕне каялла чĕнсе ил — отозвать посла
чĕнсе кил — позвать (сюда)
чĕнсе пуçтар — вызывать, скликать
чĕнсе пух — вызывать, скликать
чĕннипе кил — явиться по вызову
чĕннипе пыр — явиться по вызову
Çăкăр сана чĕнмест. — погов. Хлеб тебя не зовет. (соотв. Хлеб за брюхом не ходит).
чик
6.
класть
совать
прятать
девать разг.
кĕпене арчана чик — положить рубашку в сундук
вăл аллисене чĕр-çитти айне чикнĕ — она спрятала руки под передник
пуçтарса чик — прибрать, убрать, спрятать
эсĕ ман çĕлĕке ăçта чикрĕн? — куда ты задевал мой шапку?
Пĕр кунлăх каяс тесен çичĕ кунлăх çăкăр чик. — погов. Едешь на день — клади хлеба на неделю.
чуста
1.
тесто
йӳçĕ чуста — кислое тесто
кăвас чусти — закваска
чуста тĕпĕ — закваска
кукăль чусти — тесто для пирогов
çăкăр чусти — хлебное тесто
тутлă чуста — пресное тесто
чуста çăр — месить тесто
чуста хур — поставить тесто
чуста хăпарнă — тесто подошло, поднялось
çăкăр
1.
хлеб (печеный)
çăкăр
хлебный, хлебопекарный
хлебобулочный
килти çăкăр — домашний хлеб
çĕнĕ çăкăр — новый хлеб (из зерна нового урожая)
тулă çăкăрĕ — пшеничный хлеб
ыраш çăкăрĕ — ржаной хлеб
хура çăкăр — черный хлеб
шурă çăкăр — белый хлеб
çăкăр савăчĕ — хлебопекарный завод
çăкăр кăмаки — русская печь
çăкăр лавкки — хлебный магазин, булочная
çăкăр пĕçерекен — хлебопек
çăкăр сутакан организацисем — хлеботорговые организации
Çăкăртан аслă пулаймăн. — посл. Нет ничего главнее хлеба. (соотв. Хлеб — всему голова).
Çăкăр хырăм хыççăн çӳремест. — посл. Хлеб за брюхом не ходит.
çăкăр
2.
хлеб (штука), каравай
пуçламан çăкăр — целый, непочатый каравай
çавра çăкăр — каравай, круглый хлеб
тачка çăкăр — непропеченный хлеб
тăрхала çăкăр — батон
çăкăр кĕреçи — лопата для хлеба (которой сажают его в печь)
çăкăр пичĕ — верхняя корка каравая
çăкăр сăмси — горбушка
çăкăр çемçи — мякиш
çăкăр татăкĕ — кусок хлеба
çăкăр хытти — корка хлеба
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
çăкăр икĕ питлĕ — у хлеба отстала верхняя корка
çăкăр хыв — сажать хлебы в печь
Пӳрт тăрринче çур çăкăр выртать. (Уйăх). — загадка Над избушкой висит хлеба краюшка. (Луна).
çăкăр
3.
продукты, съестное
çула кайма çăкăрсем чиксе хатĕрле — уложить продукты на дорогу
Килекен çынна çăкăр лартма хушнă. — погов. Гостя полагается накормить.
çăкăр çĕртсе пурăн — переводить зря пищу (т.е. жить без пользы).
çăкăр
4. пчел.
перга, хлебина
хурт çăкăрĕ — хлебина пчел
çăкăр
5. диал.
печенка (как пища)
çемĕ
4.
подходящий, соответствующий
сподручный прост.
вăй çемми ĕç — посильная работа
ку мана вăй çемми — это мне по силам
шăл çемми — еда по зубам
Ака-суха — ал çемми, çăкăр сăмси — шăл çемми. — посл. Пахота — рукам соответствует, краюха хлеба — зубам соответствует.
çемĕç
1.
размягчаться, становиться мягким, нежестким, рыхлым
çăкăр ăшăнса çемĕçнĕ — хлеб согрелся и стал мягким
çемçе
3.
свежий, свежеиспеченный
çемçе çăкăр — свежеиспеченный хлеб
çемçе çимĕç — свежее печево (блины, булки и т. п.)
çемçелĕх
1.
мягкость, рыхлость
çăкăр çемçелĕхĕ — мягкость хлеба
çĕнĕ
2.
молодой, новый
çĕнĕ ăру — молодое поколение
çĕнĕ çăкăр — хлеб из зерна нового урожая
çĕнĕ çĕрулми — молодой картофель
çĕнĕ тырă — хлеб нового урожая
çĕнĕ уйăх — молодой месяц
çĕрт
2. перен.
переводить, тратить, расходовать без пользы
вăхăта ахалех çĕртрĕç — они зря потратили время
Çăкăр çĕртсе пурăн. — погов. Переводить зря хлеб, жить не принося пользы.
çийĕн
5.
съедаться, поедаться
сăмахлă çăкăр çийĕнмест — от попреков хлеб в горло не идет
çун
4.
пригорать, подгорать
çăкăр кăшт çуннă — хлеб немного пригорел
çунăк
горелый
çунăк пĕрене — горелое бревно
çунăк çăкăр — пригоревший хлеб
çурт вырăнĕнче çунăк выртать — на месте дома лежит пожарище
çуршар
по половине
по пол-
çуршар арпус — по половине арбуза
çуршар кило çăкăр — по полкило хлеба
çухăн
диал.
1.
усыхать, терять вес
çăкăр типсе çухăннă — хлеб усох
çыпăçтар
1. общее обозначение действия,
связанного с соединением кем-л. каких-л. предметов или их частей
— перевод зависит от способа соединения:
приклеивать, прилеплять, прикреплять, приставлять и т. д.
клĕпкăпа çыпăçтар — приклепать
çĕлесе çыпăçтар — пришить
çилĕмпе çыпăçтар — склеить (клеем)
шăратса çыпăçтар — приварить, сварить (металлом)
çыпăçтарса тултар — понаклеить, по-налепить
пӳлĕме шпалер çыпăçтарса тух — оклеить комнату обоями
Каснă çăкăр чĕллине тепĕр хут çыпăçтараймăн. — посл. Отрезанный ломоть хлеба обратно не приставишь.
çырт
3.
закусывать
перекусить разг.
сĕтпе çăкăр çырт — поесть хлеба с молоком
ăшă
тепло
сывлăшу ăшă — теплота воздуха
ӳт ăшши — теплота тела
ăшă атă-пушмак — утепленная обувь
ăшă вите — теплый хлев
ăшă вырăн — 1) тĕплая постель 2) перен. теплое, выгодное местечко
ăшă пахча — парник
ăшă пӳлĕм — теплая комната
ăшă сĕт — парное молоко
ăшă çанталăк — теплая погода, оттепель
ăшă çăкăр — свежий, свежеиспеченный хлеб
ăшă çумăр — теплый дождь
ăшă тумтир — теплая одежда
ăшă хĕл — теплая, мягкая зима
ăшă юнлисем — зоол. теплокровные
ăшă тăрать — стоит теплая погода
ытлашши ăшă тумлан — кутаться, одеваться слишком тепло
кун ăшă енне кайрĕ — время идет к теплу
ăшша тух — 1) выйти на солнышко 2) дожить до тепла
ăшă тыт — держать тепло, греть
начар тумтир ăшă тытмасть — худая одежда плохо греет
ăшă юратакан ӳсентăрансем — теплолюбивые растения
ăшă яр — пропускать тепло
ăшă яман материалсем — теплоизоляционные материалы
кунта яланах ăшă — здесь всегда тепло
Ăшша кура юпăнчă ил. — посл. Едешь в ведро - бери дождевик.
Ăшша çĕлен иленнĕ. — посл. Повадилась змея к теплу.
вĕрен
2.
учиться, выучиваться чему-л.,
усваивать какие-л. знания
мусăк вĕрен — учиться музыке
хутла вĕрен — выучиться грамоте
çырăва вĕрен — выучиться грамоте
ача калаçма вĕренчĕ — ребенок научился говорить
вĕренсе çит — выучиться чему-л.
Вĕренни çăкăр ыйтмасть. — посл. Плоды учения не просят хлеба.
çăкăр-тăвар
собир.
1.
пища, еда, съестные припасы
çăкăр-тăвар пуçтар — убрать со стола (после-еды)
çăкăр-тăвар хĕл каçма çитет-и? — хватит ли припасов на зиму?
çăкăр-тăвар
2.
хлеб-соль, угощение
çăкăр-тăваршăн тавтапуç — спасибо за угощение
çăкăр-тăварпа кĕтсе ил — встречать хлебом-солью
вĕсем çăкăр-тăварпа хутăшаççĕ — они дружат домами
пиреех те çакă киле килме сирĕн çăкăр-тăвар çавăрчĕ — фольк. в этот дом нас привлекло радушное угощение
Çăкăр-тăвар хире-хирĕç, теççĕ. — посл. Хлеб-соль взаимны. (соотв. Долг платежом красен).
çеç
2. усил.
такой
очень, так и
кăпăш çеç çăкăр — такой мягкий хлеб
лăпкăн çеç каларĕ — он сказал очень спокойно
çавра
1.
круглый, округлый
çавра карта — круг, хоровод
çавра кӳлĕ — круглое озеро
çавра мачча — сводчаттый потолок
çавра питлĕ ача — круглолицый мальчик
çавра çăкăр — круглый хлеб, каравай
çавра хăйра — круглое точило, точильный круг
çавра чĕлĕ — круглый ломоть хлеба (во весь каравай)
çавра оборона тыт — держать круговую оборону
Анкартинче çавра çатма ларать. (Йĕтем). — загадка На гумне стоит круглая сковорода). (Молотильный ток).
ĕçле
1.
работать, трудиться
ăмăртса ĕçле — работать соревнуясь, соревноваться в труде
бригадирта ĕçле — работать бригадиром
вăрттăн ĕçле — работать подпольно
ĕçĕн ĕçле — работать сдельно
савăтра ĕçле — работать на заводе
искусствăра ĕçлекенсем — работники искусства
кĕрĕшсе ĕçле — работать по найму
киле илсе ĕçле — работать на дому
коммунизмла ĕçлекен предприяти — предприятие коммунистического труда
кунĕн-çĕрĕн ĕçле — работать в поте лица
хастар ĕçле — работать с огоньком
ырми-канми ĕçле — работать без устали
ĕçлейми пул — потерять трудоспособность
ĕçлеме пултаракан — трудоспособный
ĕçлеме пултарни — трудоспособность
ĕçлеме кай — идти на работу
ĕçлесе ил — заработать
ĕçлесе туп — заработать
ĕçлесе пĕтер — кончить работу
колхозра ĕçлесе пурăн — жить и работать в колхозе
Кам ĕçлемест — вăл çимест. — погов. Кто не работает — тот не ест.
Вут хутмасăр çăкăр пиçмест, ĕçлесе пиçмесĕр çур-йĕр пулмасть. — посл. Не истопишь печку — не испечется хлеб, не потрудишься как следует — не обзаведешься домом.
хура
◊
куç хури — зрачок
хура кайăк — дрозд
хура кара — мед. темная вода (болезнь глаз)
хура кăмпа — чернушка (гриб)
хура кăрăç — черный груздь
хура кĕр — поздняя осень
хура пулă — линь
хура пуç — бот. рогоз
хура сарамак — диал. чахотка, туберкулез
хура сĕлĕ — бот. овсюг
хура çăкăр — черный хлеб
хура çĕлен — гадюка
хура çил — смерч
хура çырла — 1) черника 2) ежевика 3) ягоды паслена
хура тăм — сильные заморозки
хура тăхлан — свинец
хура тирек — осокорь
хура халăх — уст. черный люд, крестьяне
хура хырăм — подуст (рыба)
хура чир — проказа
хура ылтăн — черное золото (нефть)
икĕ
◊
икĕ питлĕ çăкăр — хлеб с отставшей верхней коркой
икĕ питлĕ çын — двуличный человек
мур
◊
мур курăкĕ — бот. рогоз
çăкăр мурĕ — тунеядец, дармоед, паразит
хут мурĕ — бумагомаратель, борзописец
мур шăтăкĕнче — у черта на куличках
мур пек — 1) чертовский 2) чертовски
мур пек инçе — чертовски далеко
тух
◊
виçерен тух — потерять чувство меры, выйти за рамки чего-л.
йĕркерен тух — нарушать нбрмы поведения
манăçа тух — быть забытым, преданным забвению
мухтава тух — прославиться
чапа тух — прославиться
сăмахран тух — не слушаться, быть ослушником
çăва тух — дожить до лета
çутта тух — просвещаться, становиться просвещенным
тӳрре тух — оправдаться, оказаться правильным (напр. о прогнозе)
хисепрен тух — потерять уважение окружающих
шанчăкран тух — потерять доверие, выйти из доверия
сăмавар тухрĕ — самовар вскипел
çăкăр тухрĕ — хлеб испекся
япалан хакĕ тухрĕ — вещь окупила себя, оправдала свою цену
çак шухăш пуçран тухмасть — эта мысль не выходит у меня из головы
çăкăр
◊
çăкăр мурĕ — бран. паразит, тунеядец
сăмса
7.
горбушка, краюха, краюшка
кукăль сăмси — горбушка пирога
çăкăр сăмси — краюха хлеба
Пĕр çăкăр сăмси, икĕ икерчĕ, пĕр хуран кукли, икĕ йăвача, икĕ кĕлентĕр. (Çын пуçĕ). — загадка Краюха хлеба, да два блина, да вареник, да пара колобков, да два кренделя — что это? (Голова человека: нос, щеки, губы, глаза, уши).
тачка
2.
сырой, непропеченный
тачка çăкăр — непропеченный хлеб
кирлĕ
◊
ăçта кирлĕ (килнĕ) унта — 1) где попало, там и сям 2) куда попало
пулма кирлĕ — должно быть
вăл килнĕ пулма кирлĕ — он, должно быть, пришел
çав кирлĕ те ăна — так ему и надо
пушă кирлĕ сана! — кнут плачет по тебе!
çăкăр та кирлĕ мар — хлебом не корми
çара
совершенно, исключительно, только лишь
çара ухмах — совершенный идиот
çара çăкăр çи — есть один лишь хлеб
Çавăн пекех пăхăр:
çăкă полă çăкăн çăкăник çăкăнтар « çăкăр » çăкăр çĕрт çăкăр вутти çăкăр кăвапи çăкăр кăмаки çăкăр кĕреçи