йĕкĕр
1.
двойной
сдвоенный
йĕкĕр алăк — двухстворчатая дверь; ворота с двумя створками
йĕкĕр мăйăр — орех-сросток
йĕкĕр çăмарта — двухжелтковое яйцо
йĕкĕр хурама — раздвоенный вяз
калакла
I.
всмятку
калакла çăмарта — яйцо всмятку
калакла пĕçер — варить всмятку
кукăр-макăр
криво, косо, вкривь и вкось
кукăр-макăр йĕр — ломаная линия, зигзаг
кукăр-макăр йывăç — искривленное дерево
кукăр-макăр çул — извилистая дорога
шыв кукăр-макăр юхать — речка течет, делая множество извилин
Кукăр-макăр турат пур, турат çинче кукăль пур, кукăль ăшĕнче çăмарта пур. (Пăрçа). — загадка Весь изогнутый сучок, на сучке пирожок, в пирожке яички. (Горох).
лăка
1.
болтать, мешать
взбивать
икерчĕ лăка — замесить тесто для блинов
нимĕр лăка — приготовить мучной кисель; замешать затируху
яшкана çăмарта лăкаса яр — заправить суп взбитыми яйцами
мăкăльтек
çăмарта мăкăльтекки — анат. яичко
омлет
омлет (çăмарта хăпартни)
кăлпассипе ăшаланă омлет — омлет с колбасой
пăсăк
испорченный, неисправный, дефектный
с недостатком, с изъяном, с дефектом
пăсăк куç — больные глаза
пăсăк сывлăш — затхлый, спертый воздух
пăсăк çăнăх — испорченная мука
пăсăк çăмарта — тухлое яйцо
пăсăк çын — испорченный человек
лашан пăсăк пур — у лошади есть изъян
Çемьере пăсăксăр мар. — погов. В семье не без урода.
пăтран
2.
смешиваться, перемешиваться
пăтраннă çăмарта — взболтанное яйцо
сĕлĕ ырашпа пăтранса кайнă — овес смешался с рожью
сӳре айĕнче тăпра пăтранса пырать — почва под бороной перемешивается
пичке
бочечный, бочковый
бензин пички — бочка из-под бензина
пушар пички — пожарная бочка
тимĕр пичке — железная бочка
юман пичке — дубовая бочка
пичке пăкки — затычка для бочки
пичке сăри — бочковое пиво
пичке тĕпĕ — днище бочки
пичке тăвакан — бондарь
пичке хăми — бочечная клепка
Пĕчĕк майра пичке ăсти. (Чăхă). — загадка Маленькая барынька — бочки делает. (Курица).
Шур пичкере икĕ тĕслĕ сăра. (Çăмарта). — загадка В белой бочке два сорта пива. (Яйцо).
путлан
1.
тухнуть, становиться затхлым, портиться (о яйцах)
путланнă çăмарта — 1) протухшее яйцо 2) болтун (насиженное яйцо без зародыша)
тăваслăх
çăмарта тăваслăх — яйценоскость (кур)
тăпăрчăлан
2.
протухать, портиться
çăмарта тăпăрчăланса кайнă — яйцо протухло
теçетке
1.
десяток
пĕр теçетке çăмарта — десяток яиц
пĕр-ик теçетке — десяток-другой
ту
10.
рожать, рождать
производить потомство
ача ту — рожать
хер ту — родить дочь
ывăл ту — родить сына
ĕне тына тунă — корова принесла телку
кĕсре тиха тунă — кобыла ожеребилась
çăвăр ту — приносить детенышей
сысна çăвăр тунă — свинья опоросилась
йытă çăвăр тунă — собака ощенилась
çăмарта ту — нести яйца, нестись (о птицах)
хупă
3.
кожица, кожура, скорлупа (семян, плодов и т. п.)
лимон хуппи — лимонная корка
панулми хуппи — кожица яблока
çăмарта хуппи — яичная скорлупа
хĕвелçаврăнăш хуппи — лузга подсолнуха
çĕрулми хуппи — 1) кожура картофеля 2) картофельные очистки
тĕшĕ хуппи — оболочка зерна
хух
2.
усыхать
тырă хухнă — зерно усохло
типсе хухни — усушка
хухнă çăмарта — усохшее яйцо
хытăлла
вкрутую
хытăлла çăмарта — яйцо вкрутую
чăкăт
сыр
сырок (домашний)
чăкăт кăшăлĕ — форма для сыра
чăкăтпа ăшăланă çăмарта — яичница с сыром
чăмăрла
вкрутую
чăмăрла çăмарта — крутое яйцо
чăмăрла пĕçер — варить вкрутую (яйца)
чăхă
куриный
калах чăххи — наседка, клуша
çăвăр чăхă — молодка
çăмарта тăвакан чăхă — несушка
чăхă вити — курятник
чăхă çăмарти — куриное яйцо
чăхă чĕппи — цыпленок
чăхă яшки — куриный бульон
чăхă йышшисем — зоол. куриные
Чăхă пĕрчĕн-пĕрчĕн сăхсах тутă пулать. — посл. Курочка помаленьку клюет, и то сыта бывает).
Выçă чăхă тĕлĕкре те тулă курнă, тет. — посл. Голодная курица и во сне видит пшеницу. (соотв. Голодной курице просо снится).
чĕпĕлен
1.
иметь развивающийся зародыш (о птичьих яйцах)
чĕпĕленнĕ çăмарта — насиженное яйцо
шампунь
шампунь (шĕвĕ супăнь)
çăмарта шампунĕ — яичный шампунь
çӳçе шампуньпе çу — мыть голову шампунем
шач
1.
подражание треску
стакан шач турĕ — стакан лопнул с треском
çăмарта урайне шач турĕ — яйцо шлепнулось на пол и разбилось
шурай
(яичный) белок
çăмарта саррине шурайĕнчен уйăрса ил — отделить желток от белка
шурат
4.
чистить, очищать (от кожуры, скорлупы и т. п.)
çăмарта шурат — лупить яйцо
çĕрулми шурат — чистить картошку
шуратнă пĕрене — окоренное, очищенное от коры бревно
çăмарта
1.
яйцо (птиц, пресмыкающихся)
çăмарта
яичный
тăрă çăмарта — яйцо без зародыша
чĕпĕллĕ çăмарта — насиженное яйцо
крокодил çăмарти — крокодильи яйца
çĕлен çăмарти — змеиные яйца
чăх çăмарти — куриные яйца
çăмарта çурхахĕ — пленка в яйце
çăмарта хуппи — яичная скорлупа
çăмарта хуххи — воздушная полость в яйце
çăмарта пуçла — начать нестись (о курах)
çăмарта сăхнă — яйцо проклюнулось
çăмарта ту — нестись, нести яйца, класть яйца
Пуянăн автанĕ те çăмарта тăвать. — посл. У богача и петух несет яйца.
Чăххине çăмарти вĕрентмест. — посл. Яйца курицу не учат.
çăмарта
2. анат.
яичко
лаша çăмарти — конские шулята
çăмарта хутаççи — мошонка
çăмарта анни — грыжа
çăмарта кас — класть, холостить, кастрировать
çăмарта
3.
анат.
яйцо, яйцеклетка (женская половая клетка)
çăмарта клетка — яйцеклетка
çăмарта
4.
яйцо (у насекомых)
кăткă çăмартисем — муравьиные яйца
эрешмен çăмарти — паучий кокон
çăмарта
5.
яйцо (как пища)
çăмарта
яичный
ăшаланă çăмарта — яичница
диетăлăх çăмарта — диетические яйца
калекле çăмарта — яйцо всмятку
месерле çăмарта — яичница по-чувашски (из вареных яиц)
пĕçернĕ çăмарта — вареные яйца
чăмăрла (хытăлла) çăмарта — яйца вкрутую
çăмарта сарри — яичный желток
çăмарта хăпартни — омлет
çăмартапа сухан кукăлĕ — пироги с луком и яйцами
◊
çăмарта курăкĕ — бот. горицвет
çӳпĕ
1.
соринка
куçа çӳпĕ кĕчĕ — в глаз попала соринка
пĕр çӳпĕ те сук — нет ни соринки (чисто)
Усал хунеме çăмарта сарринче те çӳпĕ тупнă, тет. — посл. злая свекровь и в яичном желтке соринку отыщет.
ăшала
1.
жарить, зажаривать, поджаривать
пулă ăшала — жарить рыбу
ăшаланă çăмарта — яичница глазунья
çупа ăшала — жарить на масле
çатмапа пăрçа ăшала — поджарить горох на сковороде
ăшаланă сысна çури — жареный поросенок
шурă
◊
куç шурри — белки глаз
çăмарта шурри — белок яйца
карттă çинчи шурă пăнчăсем — белые пятна на карте
шурă амак — мед. белая горячка
шурă армути — бот. полынь горькая
шурă вĕрене — явор
шурă кăмпа — боровик, белый гриб
шурă кăрăç — груздь, подгруздок
шурă ылтăн — 1) платина 2) белое золото, хлопок
шурă куçпа пăх — смотреть косо, недовольно (букв. смотреть белыми глазами)
хурапа шурра ан уйăр — не отличать черное от белого
хурапа шурра тӳс — хлебнуть лиха, испытать невзгод
шурă ялав çĕкле — выкинуть белый флаг, сдаться
хухă
II.
çăмарта хуххи — воздушная камера в яйце
хăпарт
◊
сасă хăпарт — повышать голос
сехре хăпарт — перепугать, сильно напугать
çăмарта хăпарт — готовить омлет
сарă
◊
сарă пуç — бот. первоцвет
сарă чечек, сарă пуç — общее название многих растений с желтыми цветами, чаще первоцвета, лютика, одуванчика, подмаренника, ромашки
сарă çеçке — цветы огурца, тыквы
сарă курăк — бот. горец
сарă пăрăç — горчица (букв. желтый перец)
сарă сип ути — бот. зверобой
сарă карас — золотой карась
сарă кăмпа — лисички (грибы)
сарă тут — веснушки (весенние)
сарă çу — топленое масло
çăмарта сарри — желток яйца
чечек сарри — пыльца цветка
сарă тута — желторотый юнец (букв. желтые губы)
сарă хĕр — 1) поэт. красная девица, девица-красавица 2) вторая младшая сестра мужа
сарă ывăл — третий младший брат мужа
тăрă
◊
кĕл тăрри — настой золы, щелок
тăрă çăмарта — неоплодотворĕнное яйцо
тăрă шыв çине кăлар — вывести на чистую воду, разоблачить
месерле
◊
месерле яла кай — отправиться к праотцам, умереть
месерле çăмарта — яичница по-чувашски (из вареных яиц)
Çавăн пекех пăхăр:
çăмăр чӳк çăмăрла çăмăрт çăмçак « çăмарта » çăмарта ăшалани çăмарта çу çăмарта икелли çăмарта кĕлти çăмарта курăк