ала
1.
решето, сито
вĕт ала — мелкое сито
хĕлĕх ала — мелкое сито
сĕт али — ситечко для молока
çăнăх али — сито для муки
тырă али, шултра (мăн) ала — грохот, большое решето (для зерна)
ала айĕ — мелкие высевки (сор, падающий на землю)
ала çийĕ — крупные высевки (сор, остающийся в решете)
ала çых — плести сито
Алăпа туман ала. (Эрешмен карти). — загадка Нерукотворное сито. (Паутина).
алла
сеять, просеивать (через сито, решето)
çăнăх алла — сеять муку
алласа уйăр — отсеять, отделить просеиванием
тырра алласа тасат — просеять зерно
аллан
сеяться, просеиваться
çăнăх лайăх алланчĕ — мука хорошо просеялась
алланчăк
(аланчăк)
высевки, сор (после сеяния)
тырă алланчăкĕ — отходы зерна (после просеивания)
алланчăк çăнăх — высевки муки
арман
мельничный
алă арманĕ — ручная мельница
вутлă арман — паровая мельница
кĕрпе арманĕ — крупорушка
механизациленĕ арман — механизированная мельница
çăм арманĕ — шерстобойка
çил арманĕ — ветряная мельница, ветряк
шыв арманĕ — водяная мельница
арман лаççи — 1) помещение мельницы 2) пристройка к мельнице (для хранения хлеба)
арман пĕви — 1) мельничная плотина, запруда 2) мельничный пруд
арман çунатти — 1) крылья ветряка 2) перен. вспыльчивый человек
арман таппи — подпор воды в мельничном пруду
арман урапи — мельничное колесо
арман чулĕ — жернов
арман хуçи — 1) хозяин мельницы 2) мельник
арман хӳри — правило ветряка (поворотное устройство)
арман авăрт — молоть муку
арман авăртакансем — помольщики
арман хуп — 1) остановить мельницу 2) запереть затвор мельничной плотины
Уй варринчи çил арманĕ ни авăрать, ни авăрмасть. — фольк. В чистом поле ветряная мельница не то мелет, не то нет.
арпа-тĕрпе
1. собир.
мякина, отходы молотьбы
Арпа-тĕрпе авăсса кĕрпе тума çук. — посл. Как мякину ни провеивай, крупы не получишь.
вĕçенчĕк
пыль
пекарня хӳмисем çăнăх вĕçенчĕкĕпе хупланнă — стены пекарни покрыты мучной пылью
ер
4.
приставать, прилипать
пушмака пылчăк ернĕ — к ботинкам пристала грязь
Армана кайсан, çăнăх ермесĕр пулмасть. — посл. Идя на мельница, не получится не испачкаться в муке.
йăшăркка
2.
рассыпчатый, крупитчатый
крупного помола
йăшăркка çăнăх — крупитчатая мука
капăртма
оладьи
лепешки (из кислого теста)
тулă çăнăх капăртми — оладьи из пшеничной муки
кĕлет
амбарный
лабазный
ай кĕлет — нижний этаж двухэтажного амбара
колхоз кĕлечĕсем — колхозные амбары
çăнăх кĕлечĕ — мучнбй лабаз
тырă кĕлетĕ — хлебный амбар, зернохранилище
кĕлет айĕ — подполье (под амбаром)
кĕлет умĕ — площадка перед амбаром
тырра кĕлете кĕрт — засыпать хлеб в амбар
Кĕлеттĕнчен тĕкки вăрăм. (Чакак). — загадка Подпорка длиннее самой клети. (Сорока).
Сӳс кĕлет, мунчала çăраççи. (Михĕ).— загадка Пеньковый сарай, мочаловый ключ. (Мешок).
кĕрпе
крупяной
вир кĕрпи — пшено
манна кĕрпи — манная крупа, манка разг.
пăри кĕрпи — полбенная крупа, полба
сĕлĕ кĕрпи — овсяная крупа, овсянка
хуратул кĕрпи — гречневая крупа, греча, гречка
кĕрпе арманĕ — крупорушка
кĕрпе кипекки — шелуха, высевки (после очистки крупы)
кĕрпе перчи — зернышко, крупинка
кĕрпе яшки — крупяной суп
кĕрпе культурисем — крупяные культуры
кĕрпе çур — обдирать крупу
Пĕчĕкçеççĕ куркам пур, куркам тулли кĕрпем пур. (Хурлăхан çырли). — загадка Мой маленький ковшик наполнен крупой. (Смородина).
кĕрпе
2. перен.
крупа
юр кĕрпи — ледяная крупа
кĕрпе çăвать — идет снежная крупа
кĕрт
I. сущ.
сугроб
нанос
хăйăр кĕрчĕ — песчаный нанос
юр кĕрчĕсем — снежные сугробы
кĕрт хывса тултарнă — нанесло много сугробов
Сатан витĕр кĕрт хывать. (Çăнăх аллани). — загадка Сквозь плетень снег метет. (Просеивание муки).
кивел
3.
залежаться, испортиться
кивелсе мăртăхнă çăнăх — залежалая мука
выртса кивелнĕ тавар — залежалый товар
кило
разг.
кило
внçĕ кило кĕрпе — три кило крупы
корунд
корундовый
корунд çăнăх — корундовый порошок
корунд инструментсем — корундовые инструменты
кункăра
2.
корытце с незакрытыми концами (для просеивания муки и катания теста)
çăнăх кункăри — корытце для муки
чуста кункăри — корытце для катания теста
лабаз
лабаз (лупас)
çăнăх лупасĕ — мучной лабаз
лар
I.
ларь
çăнăх ларĕ — мучной ларь
лар хуппи — крышка ларя
ларта усра — хранить в ларе
луттук
диал.
лоток, совок
луттукпа çăнăх ăса-ăса яр — насыпать муку совком
мартах
2.
гнить
тлеть
превращаться в труху, становиться трухлявым
мартахнă çăнăх — залежалая мука
йывăç мартахнă — дерево превратилось в труху
мăянлă
2.
перемешанный с лебедой
мăянлă çăнăх — мука, смешанная с лебедой
михĕ
мешочный
çăнăх миххисем — 1) мешки с мукой 2) мешкй из-под муки
чăпта михĕ — рогожный куль
ыраш миххи — мешок ржи
миххе тултар — ссыпать в мешок
Пăшатана михĕре пытараймăн. — посл. Шила в мешке не утаишь.
мыма
2.
общее название чего-л. мягкого, пушистого:
пыль, пудра, порошок и т. д.
çăнăх мыми — мелкая мука (после просеивания через мелкое сито)
пакет
пакетный
канфет пакечĕ — пакет с конфетами
пĕр пакет çăнăх — пакет муки
пакет хучĕ — пакетная бумага
пакетла
1.
фасовать, расфасовывать (товары)
пакетланă кĕрпе — расфасованная крупа
пăртаклăх
ненадолго
пăртаклăха витре парса яр-ха — дай-ка ненадолго ведро
çăнăх пăртаклăха çитет — муки хватит ненадолго
пăсăк
испорченный, неисправный, дефектный
с недостатком, с изъяном, с дефектом
пăсăк куç — больные глаза
пăсăк сывлăш — затхлый, спертый воздух
пăсăк çăнăх — испорченная мука
пăсăк çăмарта — тухлое яйцо
пăсăк çын — испорченный человек
лашан пăсăк пур — у лошади есть изъян
Çемьере пăсăксăр мар. — погов. В семье не без урода.
порошок
порошок (см. мыма 2., çăнăх 3.)
пусăх
2.
портиться, протухать, делаться затхлым
пусăхнă аш — испорченное мясо
çăнăх пусăхнă — мука испортилась
савук
совок
йывăç савук — деревянный совок
ача-пăча савукĕ — детский совочек
виçĕ савук çăнăх ăсса яр — насыпать три совка муки
самăрлантар
прибавлять вес, в весе, делать тучным, упитанным
çăнăх апачĕ самăрлантарать — мучные блюда приводят к полноте
сăсăллă
1.
замешанный с отрубями
сăсăллă çăнăх — мука с отрубями, непросеянная мука
сорт
сортовой
ир пулакан панулми сорчĕ — ранний сорт яблок
пĕрремĕш сорт — первый сорт, первого сорта
пĕрремĕш сорт çăнăх — мука первого сорта
«мироновски» сорт тулă — пшеница сорта «мироновская»
сорт кăтартăвĕсем — сортовые показатели
сорт участокĕ — сортовой участок
тăк
2.
сыпать, высыпать, просыпать, рассыпать
бросать, сбрасывать
бомба тăк — сбрасывать бомбы (в большом количестве)
кĕрпе тăк — просыпать крупу
тислĕк тăк — вывозить навоз (на поля)
имçам тăк — вносить удобрения, удобрять (землю)
тăкса тултар — насыпать, набросать (много)
тăкса яр — 1) пролить, разлить 2) просыпать
тăккалан
2.
сыпаться, просыпаться
хутаç шăтăкĕнчен кĕрпе тăккаланнă — из прорехи в мешочке просыпалась крупа
тухăçлă
2.
с большим выходом продукции
типĕ çăнăх тухăçлă — от сухой муки выпечка больше
фасовкăла
фасовать, расфасовывать
кĕрпе фасовкăла — расфасовывать крупу
фасовкăланă апат-çимĕç — фасованные продукты
хĕрхӳ
1.
горький, прогорклый
хĕрхӳ çăнăх — прогорклая мука
Çын çăкăрĕ хĕрхӳ. — посл. Чужой хлеб горек.
хывăхлă
1.
с отрубями, с высевками
хывăхлă çăнăх — мука с отрубями
чăмаккалан
комкаться
превращаться в ком, в комок
йĕпеннĕ çăнăх пĕтĕмпех чăмаккаланса пĕтнĕ — намокшая мука слиплась комками
чĕрĕ
7.
сырой, влажный
чĕрĕ вутă — сырые дрова
чĕрĕ сывлăш — влажный воздух
чĕрĕ çăнăх — отсыревшая мука
чĕрĕ шăршă кĕрет — тянет сыростью
чух
3.
впору, в меру, как раз, ровно, точь-в-точь
ку пиншак мана чухах — этот пиджак мне впору
атта чух ту — сделать сапоги впору, подогнать сапоги
çăнăх чухах пĕр михĕ пулчĕ — муки оказалось ровно на один мешок
шултра
(шултăра)
1.
крупный, большой
крупное
шултра ăратлă ĕне — корова крупной породы
шултра вăрман — лес с большими деревьями
шултра кирпĕч — крупный кирпич, керамические блоки (для кладки стен)
шултра панельсенчен çур-йĕр туни — крупнопанельное домостроение
шултра пĕрчĕллĕ — крупнозернистый
шултра пулă — крупная рыба
шултра çăнăх — мука крупного помола, размола
шултра хăйăр — дресва (крупный песок с гравием)
шултра çумăр çăвать — падает крупный дождь
шултра тар тапса тухрĕ — выступили крупные капли пота
шурă
белый, светлый
белое
шăл шурри — белизна зубов
шăл шурри те уçмарĕ — он и рта не раскрыл
шурă акăш — белый лебедь
шурă калкан — белый ковыль
шурă кĕленче — матовое, молочное стекло
шурă кирпĕч — белый, силикатный кирпич
шурă мăк — белый мох, сфагнум
шурă мулкач — заяц-беляк
шурă пĕлĕтсем — белые облака
шурă сăрă — белила
шурă çăнăх — белая мука
шурă упа — белый медведь
шурă чарлан — белая цапля
шурă чуста — тесто из крупчатки
Тарăн варта шурă хăйăр анчах, çунă шурă юр пек. — фольк. В глубоком овраге светлый песок — что свеже-выпавший белый снег.
Шурă аппан шăлĕсем хура. (Хуртпуççи). — загадка У белолицей девушки зубы черные. (Раковина-ужовка с черными краями).
ыршă
кĕрпе ырши — крупные зерна в крупе, остающиеся после просеивания в решете,
неразмельченные зерна
тура ырши — сторона гребня с крупными зубцами
яр
5.
закладывать при приготовлении пищи
— перевод зависит от характера продукта:
сыпать, засыпать, класть, наливать, заправлять и т.д.
ăсла çине хăмла яр — заправить сусло хмелем (при пивоварении)
кĕрпе яр — насыпать крупы
яшкана купăста яр — положить в щи капусту
тăварне ытларах янă — пересолили, посолили излишне
çатан
1.
плетень
çатан карта — плетень
çатан шалçи — колья плетня
çатан ав — плести плетень
çатан тытса çаврăн — огородить плетнем
Çатан витĕр кĕрт хывать. (Çăнăх аллани). — загадка Сквозь плетень наметает сугроб. (Просеивание муки сквозь сито).
çăнăх
мучной
пăрçа çăнăхĕ — гороховая мука
тинкĕле çăнăхĕ — толоконная, толокняная мука
тулă çăнăхĕ — пшеничная мука
шурă çăнăх — белая мука
ыраш çăнăхĕ — ржаная мука
яшкалăх çăнăх — мука из ярового хлеба
çăнăх али — сито
çăнăх миххи — мучной мешок
çăнăх çимĕçĕ — мучные изделия, мучное
çăнăх шывĕ — болтушка с мукой (для скота)
çăнăх авăрт — молоть муку
çăнăх авăртакан промышленность — мукомольная промышленность
çăнăх кăвакарнă — мука заплесневела
çăнăхпа варалан — запачкаться мукой
çăнăх-кĕрпе
собир.
мука и крупа
çăнăх-кĕрпе апачĕ — мучные и крупяные кушанья
çур
9.
обдирать
молоть (на крупу)
вир çур — обдирать просо
кĕрпе çуракан арман — крупорушка
ăвăслăх
осинник, осиновая роща
вĕтĕ ăвăслăх — мелкий осинник
Ăвăслăх витĕр юр çăвать. (Çăнăх аллани). — загадка Сквозь осинник падает снег. (Просеивание муки).
ăс
II. глаг.
1.
черпать (напр. воду)
шыв ăсма кай — идти за водой
шыв ăсса кил — сходить за водой
çырмаран шыв ăс — черпать воду из ручья
ăскăчпа çăнăх ăсса — ил зачерпнуть муку совком
Ăсмассерен аш турамĕ кĕмест. — посл. Не каждый раз, как зачерпнешь, попадает в ложку кусок мяса. (соотв. Не все коту масленица).
ăскăч
2.
совок, лоток
пĕр ăскăч çăнăх — совок муки
кĕт-кать
1. разг.
немного, чуть-чуть
çăнăх кĕт-кать пур — немного муки есть
ирĕшлĕ
содержащий отруби, с отрубями
ирĕшлĕ çăнăх — мука с отрубями
Çавăн пекех пăхăр:
çăнăх ларĕ çăнăх сăвăсĕ çăнăх хумалли ырçа çăнăх шывĕ « çăнăх-кĕрпе » çăнăх-кĕрпи çăнăхлă çăнăхла çăнăхлан çăнĕ-çĕр