авăнчăк
криво, извилисто
йĕр авăнчăкĕ — кривизна линии
çурăм шăмми авăнчăкĕ — искривление позвоночника
юханшыв авăнчăкĕ — изгиб реки
авăнчăк авăрлă туя — трость с изогнутой ручкой
авăнчăк куç харши — изогнутые брови
авăнчăк хăма — искривленная доска
тулалла авăнчăк — выгнутый, выпуклый
шалалла авăнчăк — вогнутый, со впадиной
йывăç авăнчăк ӳсет — дерево растет криво
авкаланчăк
извилистый, изогнутый, кривой
çул авкаланчăкĕсем — извилины дороги
авкаланчăк йĕр — волнистая линия
авкаланчăк сукмак — извилистая тропа
акă
2. огранич.
так, например
хотя бы
çур-йĕр тăвассинех илес акă — взять хотя бы строительство жилых домов
анкер
2. тех.
анкер (çурт-йĕр пайĕсене çыхăнтаракан пай)
база
2.
база (ĕçре кирлĕ хатĕрсем, çурт-йĕр т. ыт. те)
çар бази — военная база
туристсен бази — туристкая база
биссектриса
мат.
биссектриса (кĕтесе çурмалла пайлакан тӳрĕ йĕр)
горизонталлĕ
горизонтальный
горизонталлĕ йĕр — горизонтальная линия
изоглосса
лингв.
изоглосса (пĕр-пĕр сăмах е чĕлхе уйрăмлăхĕ ăçта-ăçта тĕл пулнине карттă çинче кăтартакан йĕр)
диалект сăмахĕн изоглосси — изоглосса диалектного слова
йĕр
I.
1.
след
отпечаток
мулкач йĕрĕ — заячьи следы
пӳрне йĕрĕ — отпечатки пальцев
çара ура йĕрĕ — следы, отпечатки босых ног
йĕр йĕрле — идти по следу, выслеживать
йĕр çине ӳк — напасть на след
йĕр çухат — 1) потерять след 2) заметать следы
йĕрĕ те çухалнă — и след простыл
йĕрĕ те юлман — не осталось и следа
йĕр ту — 1) наследить (грязными ногами) 2) проложить след
Пĕр çын каять — йĕр юлать, çĕр çын çӳрет — çул пулать. — посл. Один человек пройдет — след останется, сто человек пройдет — дорога проляжет.
йĕр
2.
тропа, тропинка, дорожка
колея
урапа йĕрри — колея
йĕлтĕр йĕрĕ — лыжня
йĕр хыв — проложить тропинку
йĕр
3.
линия, черта
хумлă йĕр — волнистая черта
кукăр-макăр йĕр — зигзагообразная, ломаная линия
йĕр турт — провести линию
йĕр туртса тух — расчертить, разлиновать
йĕр
5.
строка
виçĕ йĕр çыр — написать три строки
йĕр
II. глаг.
плакать, рыдать
причитать
куççульпе йĕр — заливаться слезами
сасăпа йĕр — рыдать, плакать навзрыд
татăлса йĕр — надрываться в плаче
хĕр йĕрет — невеста причитает
йĕрсе çӳре — быть плаксивым, часто плакать
йĕрсе яр — расплакаться, разреветься
вăл йĕрес патне çитрĕ — он чуть не плачет
кала
7.
причитать, приговаривать
каласа йĕр — причитать
контурлă
контурный
контурлă йĕр — контурная линия
контурлă карттă — контурная карта
контурлă ӳкерни — контурное изображение
кооператив
кооперативный
çурт-йĕр кооперативĕ — жилищный кооператив
коопераци
кооперативный
потребительсен кооперацийĕ — потребительская кооперация
промысла кооперацийĕ — промысловая кооперация
çурт-йĕр кооперацийĕ — жилищная кооперация
коопераци лавкки — кооперативный магазин
коопераци таварĕсем — кооперативные товары
коопераци харпăрлăхĕ — кооперативная собственность
кукăр-макăр
криво, косо, вкривь и вкось
кукăр-макăр йĕр — ломаная линия, зигзаг
кукăр-макăр йывăç — искривленное дерево
кукăр-макăр çул — извилистая дорога
шыв кукăр-макăр юхать — речка течет, делая множество извилин
Кукăр-макăр турат пур, турат çинче кукăль пур, кукăль ăшĕнче çăмарта пур. (Пăрçа). — загадка Весь изогнутый сучок, на сучке пирожок, в пирожке яички. (Горох).
куççуль
слезный
вĕри куççуль — жгучие слезы
савăнăç куççулĕ — слезы радости
куççуль парĕсем — слезные железы
куççуль тумламĕ — слезинка
куççуль юхтаракан газ — слезоточивый газ
куççуль витĕр кул — смеяться сквозь слезы
куççульпе макăр — заливаться слезами
куççульпе йĕр — заливаться слезами
тĕтĕмпе куççуль тухать — глаза слезятся от дыма
куççуль капланса килчĕ — слезы подступили к глазам
куççуль кăлар — 1) заставить прослезиться 2) всплакнуть, уронить слезу
куççульпе тархасла — слезно умолять
куççуль тухиччен култар — смешить до слез
Тăлăххăн пурăнни — куççульь тăкни. — посл. Сиротой жить — слезы лить.
лапка-лапка
1.
крупными хлопьями
лапка-лапка юр çăвать, мулкач сикет — йĕр тăвать — фольк. крупными хлопьями падает снег, по нему скачет заяц, оставляя следы
линейка
1.
линĕйка
йывăç линейка — деревянная линейка
логарифм линейки — логарифмическая линейка
миллиметрлă линейка — миллиметровая линейка
линейкăпа йĕр турт — провести линию с помощью линейки
лини
4. перен.
линия (çул-йĕр)
политикăлла лини — политическая линия
партин тĕп линийĕ — генеральная линия партии
маркировка
2. с.-х.
маркировка (йĕр туртни)
пусса маркировка ту — маркировать участок
медиана
мат.
медиана (виçкĕтеслĕх тăррине хирĕç енĕн варрипе çыхăнтаракан йĕр)
меридиан
геогр.
меридиан (полюсран полюса хывнă йĕр)
мĕкĕр
3.
вопить
мĕкĕрсе йĕр — рыдать с воплем
нарезка
тех.
нарезка, резьба (каснă йĕр)
винтлă нарезка — винтовая нарезка
винт нарезки çийĕннĕ — у винта стерлась нарезка
нарезка ту (кас) — сделать резьбу, нарезку
панеллĕ
панельный
панеллĕ çурт — панельный дом
шултра панеллĕ çурт-йĕр ларт — вести крупнопанельное строительство домов
параллель
2. геогр.
параллель (экваторпа параллеллĕ йĕр)
глобус çинчи параллельсемпе меридиансем — параллели и меридианы на глобусе
пăнчă
2.
точка
икĕ пăнчăна пĕрлештерекен йĕр — линия, соединяющая две точки
пĕрлехи
2.
общественный, коллективный
объединенный
пĕрлехи ĕç — коллективный труд
пĕрлехи çурт-йĕр — общественные постройки, здания
пиç
5.
получать навык, становиться опытным, умелым
осваиваться с чем-л.
ĕçе пиç — освоиться с работой
ĕçре пиçнĕ çын — опытный человек
Вут хутмасăр çăкăр пиçмест, ĕçлесе пиçмесĕр çурт-йĕр пулмасть. — посл. Не истопивши печь, хлеба не испечешь, не научившись работать, дома не поставишь.
питĕрĕнчĕк
2. спец.
замкнутый
питĕрĕнчĕк йĕр — замкнутая линия
питĕрĕнчĕк система — замкнутая система
питлĕхлĕ
1.
крепкий, прочный, добротный
плотный
питлĕхлĕ çипуç — добротная одежда
питлĕхлĕ çурт-йĕр — прочные постройки
пунктир
пунктирный
пунктир йĕр — пунктирная линия
пунктир турт — провести пунктир
радиус
радиус (шар центрне çийĕпе пĕрлештерекен тӳрĕ йĕр)
Çĕр чăмăрĕн радиусĕ — радиус Земли
радиус вăрăмăшĕ — длина радиуса
радиус тăрăх — радиально, по радиусу
резьба
резьба (винтлă йĕр) (см. касăм 4.)
рейсмус
рейсмус (йĕр йĕрлемелли хатĕр)
сăсар
куний
сăсар йăви — гайно, гнездо куницы
сăсар çĕлĕк — кунья шапка
хура вăрман хыçне юр çунă, унта хĕрлĕ сăсар йĕр хывнă — фольк. за темным бором намело снегу, там рыжая куница проложила след
спираллĕ
спиральный
спираллĕ йĕр — спиральная линия
спираллĕ пружина — спиральная пружина
тĕс-пит
то же, что тес-йĕр
этем тĕс-питне çухат — потерять человеческий облик
толь
толь (çурт-йĕр витмелли шыв яман карттун)
траверз
мор., ав.
траверз (карап е вĕçетмĕш çулне перпендикулярлă йĕр)
траверзпа пыр — двигаться по траверзу
трасса
2.
трасса (çул, газопровод е ыт. хывмалли йĕр)
трасса палăрт — наметить трассу
трассăла
трассировать (вĕçнĕ чух çутă йĕр хăвар)
трассăлакан пуля — трассирующая пуля
турт
8.
проводить линию
чертить
тӳрĕ йĕр турт — провести прямую линию
сăмаха аялтан турт — подчеркнуть слово
урлă туртса пăрах — перечеркнуть, зачеркнуть
тӳрĕ
прямо, прямолинейно
тӳрĕ йĕр — прямая линия
тӳрĕ урам — прямая улица
тӳрĕ кай — идти прямо
тӳрĕлĕх
1.
прямизна
йĕр тӳрĕлĕхĕ — прямизна линии
тыт
11.
держаться, придерживаться (какого-л. направления)
çул-йĕр тыт — держаться какой-л. линии
тăнăç политики тыт — придерживаться политики мира
тытса пыр —
1) поймать и привести (туда)
2) править, управлять (напр. машиной)
3) придерживаться (какой-л. линии, политики)
ула
3. прост.
голосить, реветь
рыдать
уласа йĕр — голосить, рыдать в голос
управдом
(çурт-йĕр управляющийĕ)
разг.
управдом (управляющий домами)
хăвар
1.
оставлять
йĕр хăвар — оставлять след
усал ят хăвар — оставлять после себя дурную славу
малтанхи пек хăвар — оставить как было, оставить по-прежнему
ăратлăх хăвар — оставить на племя
вăрлăхлăх хăвар — оставить, приберечь на семена
мана валли çак кĕнекесене хăвар-ха — отложи мне вот эти книги
хăть
1. союз уступ.
хоть
хăть выртса йĕр — хоть плачь; хоть ревмя реви
хăть кăнтăрла, хăть каçхине — хоть днем, хоть вечером
хăть çĕнĕ кĕнеке, хăть кивĕ — çавах мар-и! — хоть новая книга, хоть старая — не все ли равно
хорда
1. мат.
хорда (кукăр йĕрĕн, пĕккĕн икĕ точкине пĕрлештерекен тӳрĕ йĕр)
хуйхăллă
жалобно, уныло
хуйхăллă йĕр — жалобно плакать
хумлă
1.
волнистый
хумлă йĕр — волнистая линия
хумлă-хумлă — 1) волнистый 2) волнующийся, бурный
хурлан
возвр.
печалиться, горевать, грустить, расстраиваться
ан хурлан — не печалься, не горюй
хурланса йĕр — горько плакать
хурланса макăр — горько плакать
чун хурланса килчĕ — на душе стало горько
хурланса çӳре — быть печальным, грустным
хуçкаланчăк
кривой, ломаный, изогнутый, зигзагообразный
хуçкаланчăк йĕр —ломаная линия
хуçланчăк
2.
кривой, ломаный
хуçланчăк йĕр — ломаная линия
хут
VI. глаг.
1.
топить, отапливать
вутă хут — топить печку
кăмака хут — топить печку
кăмрăк хут — топить углем
мунча хут — топить баню
хутса ăшăт — отапливать
хутса кăлар — истопить, протопить, вытопить
хутса яр — затопить, растопить
Вут хутмасăр çăкăр пиçмест, ĕçлесе пиçмесĕр çурт-йĕр пулмасть. — посл. Не истопив печку, не испечешь хлеба, без привычки к труду дома не наживешь.
Вут хутмасăр тĕтĕм тухмасть. — погов. Нет дыма без огня.
хыв
3.
прокладывать, проводить
тӳрĕ йĕр хыв — провести прямую линию
сукмак хыв — проложить тропинку
тайга урлă нефть пăрăхĕ хывнă — через тайгу проложен нефтепровод
шав
2.
сплошь, сплошь и рядом, везде и всюду
Атăл леш енче шав вăрман — в Заволжье сплошь леса
пирĕн хулара шав çĕнĕ çурт-йĕр лартни — в нашем городе сплошь и рядом новостройки
шăл
◊
шăл курăкĕ — бот. тысячелистник
шăл суран курăк — бот. чистотел
хур шăлĕ ту — обметывать края ткани
шăл çемми —
1) по зубам кому-л. (о мягкой пище)
2) посильный,сподручный
шăл çемми ĕç — посильная работа
3) по зубам, под силу, по силам
ку ĕç ăна шăпах шăл çемми — эта работа ему как раз по силам
шăл йĕр — зубоскалить, насмехаться
шăл ей — зубоскалить, насмехаться
шăл хăйра — точить зубы на кого-л.
шăла çырт —
1) прикусить язык, замолчать
2) стиснуть зубы, напрячься
вăл шăлне çыртса чăтнă — он терпел, стиснув зубы
шăл витĕр сăрхăнтарса кала — цедить слова сквозь зубы
шăл шуррй те кăтартмарĕ — он и рта не раскрыл
штрих
штрих (йĕр)
кăранташпа тунă штрихсем — карандашные штрихи
шултра
(шултăра)
1.
крупный, большой
крупное
шултра ăратлă ĕне — корова крупной породы
шултра вăрман — лес с большими деревьями
шултра кирпĕч — крупный кирпич, керамические блоки (для кладки стен)
шултра панельсенчен çур-йĕр туни — крупнопанельное домостроение
шултра пĕрчĕллĕ — крупнозернистый
шултра пулă — крупная рыба
шултра çăнăх — мука крупного помола, размола
шултра хăйăр — дресва (крупный песок с гравием)
шултра çумăр çăвать — падает крупный дождь
шултра тар тапса тухрĕ — выступили крупные капли пота
экватор
экватор (çĕр чăмăрне çурçĕр тата кăнтăр çурчăмăра пайлакан йĕр)
юхăн
II. глаг.
беднеть
приходить в запустение
ветшать
çурт-йĕр юхăнса çитнĕ — постройки совсем обветшали
юхăнчăк
разоренный, запущенный, пришедший в упадок
юхăнчăк çурт-йĕр — запущенные, обветшавшие строения
ӳк
11.
обнаружить, отыскать, напасть
йытă йĕр çине ӳкрĕ — собака напала на след
ӳкер
6.
наводить
показывать
йĕр çине ӳкер — навести на след
çĕт
2.
пропадать, исчезать, теряться
йĕр çĕтрĕ — след потерялся
куçран çĕт — пропасть из глаз
хыпарсăр çĕтнисем — пропавшие без вести
çĕт ман куç умĕнчен! — прочь с моих глаз!
çĕтсе çӳре —
1) плутать, блуждать
вăрманта çĕтсе çӳре — плутать по лесу
2) пропадать (долгое время)
эсĕ ăçта çĕтсе çӳретĕн? — где ты пропадаешь?
çĕтсе юл — отстать, затеряться
ача пирĕнтен çĕтсе юлчĕ — мальчик отстал от нас и затерялся
çил-йĕр
собир.
ветры
çил-йĕр лăпланмасть — не переставая дуют ветры
çурт-йĕр
домовый
жилищный
домо-
çурт-йĕр лартни — жилищное строительство
çурт-йĕр управленийĕ — домоуправление
çурт-йĕр майсем — жилищные условия
çурт-йĕр фончĕ — жилищный фонд
вĕсем çурт-йĕрне юсанă — они произвели ремонт дома и надворных построек
çурт-хăмăр
то же, что çурт-йĕр
ĕсĕкле
1.
всхлипывать
ĕсĕклесе ил — всхлипнуть
ĕсĕклесе йĕр — плакать всхлипывая, рыдать
ĕсĕклесе макăр — плакать всхлипывая, рыдать
-йĕр
употр. в парных сложениях
в качестве показателя собирательности:
çурт-йĕр — дома, постройки, строения
çул-йĕр — дорога, путь; пути-дороги
тĕпĕ-йĕрĕпе каласа пар — рассказывать все по порядку
çул-йĕр
дорожный, путевой
çул-йĕр хывни — дорожное строительство
çул-йĕр техники — дорожная техника
ĕçле
1.
работать, трудиться
ăмăртса ĕçле — работать соревнуясь, соревноваться в труде
бригадирта ĕçле — работать бригадиром
вăрттăн ĕçле — работать подпольно
ĕçĕн ĕçле — работать сдельно
савăтра ĕçле — работать на заводе
искусствăра ĕçлекенсем — работники искусства
кĕрĕшсе ĕçле — работать по найму
киле илсе ĕçле — работать на дому
коммунизмла ĕçлекен предприяти — предприятие коммунистического труда
кунĕн-çĕрĕн ĕçле — работать в поте лица
хастар ĕçле — работать с огоньком
ырми-канми ĕçле — работать без устали
ĕçлейми пул — потерять трудоспособность
ĕçлеме пултаракан — трудоспособный
ĕçлеме пултарни — трудоспособность
ĕçлеме кай — идти на работу
ĕçлесе ил — заработать
ĕçлесе туп — заработать
ĕçлесе пĕтер — кончить работу
колхозра ĕçлесе пурăн — жить и работать в колхозе
Кам ĕçлемест — вăл çимест. — погов. Кто не работает — тот не ест.
Вут хутмасăр çăкăр пиçмест, ĕçлесе пиçмесĕр çур-йĕр пулмасть. — посл. Не истопишь печку — не испечется хлеб, не потрудишься как следует — не обзаведешься домом.
татăл
◊
шыв татăлнă — река вскрылась, начался ледоход
татăлса йĕр — надрывно плакать
татăлса макăр — надрывно плакать
маркер
с.-х.
маркер (йĕр чĕрекен хатĕр)
чарăн
7.
переставать, прекращать (что-л. делать)
калаçма чарăн — прервать (свой) разговор
сывлама чарăн — задержать дыхание
чарăнайми йĕр — выплакать все глаза
алхасма чарăнăр — перестаньте шалить!
тӳп-тӳрĕ
абсолютно прямо, совершенно прямо
тӳп-тӳрĕ йĕр — абсолютно прямая линия
çакăнтан тӳп-тӳрех кайăр — отсюда идите прямехонько
строительство
строительный
промышленность строительстви — промышленное строительство
çул-йĕр хывни — дорожное строительство
ялти çурт-йĕр лартни — сельское строительство
строительствăпа монтаж ĕçĕсем — строительно-монтажные работы
строительство вырăнĕ — строительная площадка
строительство техникумĕ —строительный техникум
строительство сарса яр — развернуть строительство
ватерлини
ватерлиния (карап шывра мĕн тарăнăш ларма пултарнине кăтартакан йĕр)
йăпăх-япăх
ветхий, завалящий, никчемный
йăпăх-япăх çурт-йĕр — ветхие строения
йăпăх-япăх кĕрĕк — старенькая шуба
йĕр
III.
шăл йĕр — скалить зубы, склабиться прост.
шăл йĕрен — зубоскал прост.
паспортистка
паспортистка
çурт-йĕр управленийĕн паспортистки — паспортистка домоуправления
Çавăн пекех пăхăр:
-ах -и -иç -им « -йĕр » -ка -кар -лăх -лĕ -ла