Шырав: -так - Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

Шыракан сăмаха çырăр

Шырав вырăнĕ:

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авăрттар

2.
то же что авăрт 3.
ача кукăле авăрттарать кăна — мальчик так и уплетает пирог

ай-вай

2.
выражает упрек, укоризну
ну, эх

ай-вай, ун пек тума юрать-и вара! — ну, разве можно так поступать!

айта

3.
выражает согласие
ладно, пусть, куда ни шло

айта, пырĕ ĕнтĕ! — да уж ладно!, пусть будет так!

ай-яй

2.
выражает укор, упрек, неодобрение
ай-яй, ах, ну вот

ай-яй, апла юрать-и вара! — ай-яй, разве так можно!

акă

2. огранич.
так, например
хотя бы

çур-йĕр тăвассинех илес акă — взять хотя бы строительство жилых домов

акă


акă мĕнле иккен!
— вон (оно) как!
ак ĕнтĕ, пăх та кур! — вот тебе на!
ак япала! — вот так так!
ак сана! — вот тебе! (при нанесении побоев)

акă

1.
выражает удивление
ба, боже мой

акă! эсĕ халь те кунтах-и? — ба! ты еще здесь?
акă! çапла кăна-и-ха вăл? — батюшки! неужели это так просто?

алай

частица утв.
диал.

да, так, верно
ага прост.
— аçу килчĕ-и? —  твой отец приехал?
— килчĕ, алай  — да, приехал

алхастар

2.
возбуждать
занимать
смешить

ачана аплах ан алхастар! — не смеши так ребенка!

анчах

5. частица усил.
ну, ну и, так и, ох и
çил йывăçсене ласкать анчах  — деревья так и гнутся от ветра

апла

2. нареч.
так, таким образом
мĕнле-ха апла? — как же так?
паян капла, ыран апла — сегодня так, завтра этак
апли апла та-ха — так-то оно так, но...
апла мар — не так
апла пулсан — коли так, в таком случае
апла-тăк — коли так, в таком случае

апла-капла

1.
так и этак
апла-капла (апла та капла) шухăшласа пăх — взвесить все за и против, подумать и так и этак

апчхулаттар

вызывать чиханье, позывать на чиханье
тусан апчхулаттарать — от пыли так и тянет чихнуть

ара

3. утв.
да, так
— ку çав кĕнеке-и? — не та ли это книга?
— ара — да
ара çаплах çав — да, это именно так

арттăнтан

межд. разг.
выражает издевку, иронию

сейчас, как бы не так
держи карман шире

— пар-ха мана та! — дай-ка и мне!
— арттăнтан! — держи карман шире!

ах

III. межд.
выражает боль, испуг, радость, сожаление, гнев и т.п.

ах, ох, ай, ой
ах, эпир с^атар^ке! — ой, мы же горим!
ах, эсĕ апла-и-ха? — ах, ты так?
ах, чĕлхи кун! — ох и остер он на язык!
ах темесĕр сывлăш тухмасть. — погов. не охнувши не вздохнешь (о трудной жизни)
ах-ах — усил. от ах III.
ах-ах, мĕн тăвас-ши? — ой-ой-ой, что же делать?
ах турă! — господи!, батюшки!
ах тур-тур! — господи!, батюшки!

ахаль

2.
так, просто так, без причины, без основания
ахаль кăна — просто так, от нечего делать
— мĕн ĕçпе килтĕн? — по какому делу ты пришел?
— ахалех — так просто

ахаль

3.
так, без дела, ничего не делая
минут та ахаль лармастпăр — мы ни минуты не сидим без дела
Ахаль лариччен урлă выртакана тăрăх çавăрса пăрах. — посл. Чем сидеть без дела, переверни вдоль то, что лежит поперек (т.е. займись хоть чем-нибудь).

ахаль

4.
даром, бесплатно
укçалла илтĕн-и е ахаль пачĕ-и? — ты купил это или он тебе так дал?

ахаль

6.
так, без последствий
ку ахаль пулмасть — без последствий это не обойдется
уншăн ку ахаль иртмест — это ему так не пройдет

ахальтен

2.
от нечего делать, просто так

ахальтен

3.
для видимости, для отвода глаз
ахальтен кăна çапла калать — он говорит так лишь для отвода глаз

аху

2.
как же, как бы не так

вайăкла

2.
подстерегать, подкарауливать, выжидать удобного момента, ждать случая
кушак чĕпсем таврах вайăкласа çӳрет — кошка так и крутится вокруг цыплят

вакла

1.
глагол с общим знач. размельчения чего-л.
— перевод зависит от характера действия:

раздроблять, разрушать, разрезать, раскалывать и т. п.
аш вакла — рубить мясо
вутă вакла — колоть дрова
хĕçпе вакла — изрубить саблей
вакласа так — измельчить (все, полностью)

васка

торопиться, спешить
васкаса кай — идти торопясь, быстро
ăçта васкатăн аплах? — куда ты так спешишь?
васкамаллах мар-ха — нет нужды слишком торопиться, не к спеху
Хыпаланмасан та васкарах пар. — погов. Спешить не спеши, а поторапливайся.

вăл

2. мест. указ.
этот, тот
эта, та
это, то

вăл кун — в тот день
нумай пулмасть-ха вăл—  это было не так давно

вăт

частица разг.
вот
вăт мĕн туса хутăн эсĕ! — вот что ты наделал!
вăт çапла — так-то вот
вăт-вăт — усил. от вăт
вăт-вăт, çапла кирлĕ-ха ăна! — вот-вот, так ему и надо!

вăшик

подражание свисту
вжик

пульăсем тавралла вăшик те вăшик тăваççĕ — пули так и свистят вокруг

вĕре

5. перен.
кипеть, разгораться, быть в разгаре
ĕç вĕресе тăрать — работа так и кипит

вĕтĕлтет

4.
частить, говорить быстро, тараторить
ан вĕтĕлтет-ха ун пекех! — не тараторь так быстро!

вичкĕннĕн

2.
резко, пронзительно, пронизывающе
çил вичкĕннĕн вĕрет — ветер так и пронизывает

вылян

4.
двигаться, шевелиться
тути вылянать, сăмахĕсем илтĕнмеççĕ — его губы шевелятся, но слов не слышно
аллинчи пуртти вылянса кăна тăрать — топор в его руках так и играет

вырăн

4.
провинция, периферия
центрта та, вырăнсенче те — как в центре, так и на местах

выç

II.
проголодаться
изголодаться
голодать

выçса вил — 1) умирать с голоду 2) сильно проголодаться
хырăм выçса кайрĕ — мне захотелось есть
выçса пурăн — голодать
выçса çит — наголодаться, настрадаться от голода
Выçсан çăкăр та кулач. — погов. Проголодаешься, так и черный хлеб покажется калачом.
Ачан хырăмĕ йăмра çулçи ӳкиччен выçса каять. — посл. Не успеет лист с ветлы упасть, как ребенок уже проголодался.

ешĕлле

в зеленом виде, незрелым, зеленым
панулмине ешĕлле çи — есть яблоки зелеными
ыраша ешĕлле çулса так — скосить рожь недозрелой

ийя

2.
как бы не так
жди
(возражение)
— сана киле хăваратпăр —  мы тебя оставляем дома
— ийя-çке! — как бы не так!

инçе

далеко, далеко
инçе çул — дальняя дорога
инçех мар — не так далеко
унта çитме инçе — туда идти далеко
эпĕ мечĕке санран инçе петĕм — я кинул мяч дальше тебя
Хума инçе хурсассăн, илме çывăх, теççĕ. — посл. Дальше положишь — ближе возьмешь.

ир

утром
тĕтреллĕ ир — туманное утро
хĕвеллĕ ир — солнечное утро
ир енне — под утро
ир пуçласа каçчен — с утра до вечера
унта ыран ир кайăпăр — туда пойдем завтра утром
Ир такăнсан — каçчен. — погов. Каково будет утро, таков и весь день (букв. Споткнешься утром — и так весь день).

йăмăхтар

слепить, ослеплять (о свете)
вызывать помутнение, рябь в глазах
çиçĕм куçа йăмăхтарать — молния слепит глаза
юр куçа йăмăхтарать — снег слепит глаза; снег сверкает так, что глазам больно
чечексем куçа йăмăхтараççĕ — от (обилия) цветов рябит в глазах

кала

1.
говорить, сказать
сообщать, заявлять

тĕрĕссине кала — говорить правду
ун пек каламаççĕ — так не говорят
ан та кала — и не говори!, что и говорить!
каламалли те çук! — нечего и говорить!
шӳтлесе кала — говорить в шутку
куçран кала — говорить в глаза
каласа пар — 1) сказать, рассказать 2) пожаловаться
малтанах каласа хур — предупредить, сказать заранее
каласа яр — 1) передать, сообщить через кого-л. 2) проговориться, ляпнуть
Тӳрĕ каланă — тăванне юрайман. — погов. Говоривший правду не угодил брату.
Çынна каланă хуйхă — çур хуйхă. — посл. Как поведаешь другим, половина кручины снимается.

кам

1.
мест. вопр.-относ.
кто
переводится также формами косвенных п.
кам вара вăл? — кто он такой?
кам пĕлет ăна — кто его знает
кам пулса ĕçлетĕн? — ты кем работаешь?
кам патне каяс-ши? — к кому же пойти?
кам çинчен калать вăл? — о ком он рассказывает?
Кам ĕçлемест, çав çимест. — посл. Кто не работает, тот не ест.
Кам армана, кам вăрмана. — посл. Кто на мельницу, а кто в лес. (соотв. Кто в лес, кто по дрова).

кама — кого, кому
кама куртăн эсă унта? — кого ты там увидел?
кама пула кая юлтăмăр эпир? — из-за кого мы отстаем?
Кама тилĕ тăлăпĕ, кама алăк хăлăпĕ. — посл. Кому лисий тулуп, а кому дверная ручка. (соотв. Кому привет, а кому от ворот поворот).

камăн
1) кому, у кого
камăн киле кая с килет? — кому хочется домой?
камăн укçа пур? — у кого есть деньги?
2) в форме камăн, также кам
чей, чьи
камăн кĕнеки ку? — чья это книга?
кам ывăлĕ пулатăн? — ты чей сын?
Кам çуни çине ларатăн, çавăн юррине юрлатăн. — посл. В чьи санки сядешь, того и песенку затянешь. (соотв. С кем поведешься, от того и наберешься).

камра — у кого
алăк çăраççи камра? — у кого ключ от двери?  

камран — кого, у кого, от кого и т. д.
камран хăрать вăл? — кого он боится?
камран вĕрентĕн эсĕ ку юрра? — у кого ты перенял эту песню?  

кампа — с кем
кампа килтĕн? — с кем ты пришел?
кампа кăна тĕл пулмарăмăр-ши эпир! — с кем только мы не встречались!  

камшăн — для кого, ради кого
камшăн пит тăрăшатăн эсĕ? — ради кого ты так стараешься?

капла

II. нареч.
так, этак, таким образом
капла каламаççĕ — так не говорят
капла юрамасть — так не годится
капла эпир каçчен те киле çитейместпĕр — так мы и до вечера домой не дойдем

кар

16.
кричать, орать
эсĕ аплах ан кар! — ты так не ори!
Караканăн çăварне карта тытман. — погов. Рот крикуна не огородишь оградой. (соотв. На чужой роток не накинешь платок).

картла

4.
обкорнать, постричь неровно, плохо
кам картласа янă сан пуçна? — кто тебя так обкорнал?

кас

15.
бойко говорить
резать, шпарить
прост.
чăвашла касать кăна — она так и шпарит по-чувашски
нимĕçле касаççĕ кăна — они так и шпарят по-немецки

кастар

5.
хлестать, лить (о дожде)
çумăр кастарать çеç — дождь так и хлещет

каç

3.
прощаться, списываться,
быть прощенным, погашенным, списанным
(напр. о долге)
ку сана ахаль каçас çук — это тебе так не пройдет
унăн парăмĕ каçрĕ — его долг погашен

кĕпĕртет

2.
крошиться, рассыпаться
премĕк çăварта кĕпĕртетсе ванать — пряник так и рассыпается во рту

кĕçĕт

зудеть, чесаться, саднить
пыр кĕçĕтет — в горле саднит


алă кĕçĕтет — руки чешутся (сделать что-л.)
чĕлхе кĕçĕтсех тăрать — язык так и чешется

килĕш

8.
быть подходящим, годным, подходить
капла хăтланни ăна килĕшмест — ему не годится так вести себя

килĕшӳллĕ

прилично, пристойно
хăвна ху килĕшӳллĕ — тыт держать себя прилично
ун пек хăтланни килĕшӳллĕ мар — неприлично так поступать

кирлĕ

нужно, необходимо, надо
куллен кирлĕ таварсем — товары повседневного спроса
кирлĕ вăхăтра — в нужное время, в надлежащий срок
кирлĕ хутсем — необходимые документы
кирлĕ кăтартусем — надлежащие указания
кирлĕ мар — 1) ненужный 2) не нужно, не надо
кирлĕ мар ун пек тума — не надо так делать
кирлĕ мара калаç — говорить глупости, нести ерунду
кирлĕ пек — надлежащим образом
кирлĕ пек усă кур — использовать по назначению
кирлĕ пулĕ — пригодится, понадобится
кирлĕ таран — сколько нужно, вволю
çумăр кирлĕччĕ! — дожди бы надо!
мĕн кирлĕ сана? — что тебе надо?
мĕн кирлине пĕтĕмпех илĕр — возьмите все необходимое
Хуçăлнă пуртă аври çичĕ çултан кирлĕ пулнă. — посл. В жизни и ломаное топорище пригодится.

ку

2. мест. указ
такой
ку тери — до такой степени
ку тĕрлĕ — такой
кун пек —
1) такой
кун пек чухне — в таких случаях
2) так
тек кун пек ан хăтлан! — впредь так не поступай!

кускала

сновать, суетиться
мĕн кускаласа çӳретĕн эсĕ? — что ты так суетишься?

куç

3.
взгляд, взор
глаза

куç алчăрать — в глазах рябит
куç хыв — 1) обратить взор куда-л. 2) высмотреть, заприметить
куç умĕнчи пек курса тар — представлять что-л. воочию
куçран вĕçерт — терять из виду, из вида
куçран çухат — терять из виду, из вида
куçран çухал! — уйди с глаз долой!
куç умĕнчех улшăн — меняться на глазах
куç тĕлне ан пул — не попадаться на глаза
куç хуралса килчĕ — в глазах помутилось
Куç хăрать те алă тăвать. — посл. Глаза страшатся, а руки делают (соотв. Не так страшен черт, как его малюют).
Пуп куçĕ — нӳхреп куç. — посл. Поповский глаз словно погреб.
Куç хитрине юратать, тута — тутлине. — посл. Глаза любят красивое, уста — сладкое.

лапсăр

3. подр. —
о проявлении слабости, бессилия

ывăннипе ура лапсăрах каять — от усталости ноги так и подкашиваются

латăрт

подражание короткому треску, скрипу, хрусту
кĕпе латăрт çурăлса кайрĕ — рубашка с треском порвалась
ура сыппи латăртах турĕ — в щиколотке так и хрустнуло
латăрт-латăрт — усил. от латăрт
латăрт-латăрт чăмла — жевать с хрустом

лачăр

2. подр. —
о резком упадке сил, появлении слабости
хăранипе ура лачăрах кайрĕ — со страха ноги так и подкосились

лашт

2. подр. —
о бессильном движении вниз
хĕр пуçне лаштах ӳсрĕ — девушка поникла головой
чĕре лаштах турĕ — сердце так и упало (от горя)

лăнк

II.
то же, что лăнч
ура лăнк хутланса анчĕ — ноги так и подкосились

лăнч

1. подр. —
о резком ослаблении, опускании вниз

алăсем лăнчах усăнса анчĕç — руки так и опустились

лĕр

подражание плачу детей
лĕрр — усил. от лĕр
ача лĕрр йĕрсе ячĕ — ребенок так и залился плачем, разревелся

луччĕ

2.
еще (более)
кун пек пире луччĕ лайăх — так нам еще лучше

ма

2.
зачем, для чего
что

ма ара? — зачем же?
ма çав териех васкатăр? — зачем вы так спешите?
ма çумăр айĕнче йĕпенсе тăратăн? — что ты мокнешь под дождем?

ма

3.
разве, неужели
чипер çын ма апла хăтлантăр — разве порядочный человек так поступит
сывă ача ма ун пек макăртăр? — неужели здоровый ребенок будет так плакать?

май

6.
лад, порядок
согласие

мая кай — идти на лад, улучшаться, поправляться
мая кил — 1) ладиться, удаваться 2) приходить к согласию
май (мая) килтер —
1) наладить, устроить, уладить
2) поладить, прийти к согласию, договориться
капла май килмест — так не годится
майне тупас çук кунта — здесь не добиться толку

май

8.
вид, подобие
йăлтах пĕтсе кайнă, çын майĕ те çук — он так похудел, что и на человека не похож

майĕпе

4. послелог
ввиду того, что
вследствие того, что
так как
по случаю
чего-л.
ывăннă майĕпе вăл аран утать — он так устал, что еле бредет
уяв майĕпе — по случаю праздника

майлă

выгодно
мана вăл килĕшменни майлă пулчĕ — его отказ оказался мне на руку
хăйсене епле майлă, çапла тăваççĕ — они делают так, как им выгодно

майлă

подобно, наподобие
похоже, сходно

хулара та ялти майлă çуртсем тума пуçларĕç — и в городе стали строить дома типа сельских
вăл мана йăмăкĕ майлă курăнчĕ — она мне показалась похожей на младшую сестру
хăйне майлă — своеобразный, оригинальный, самобытный
икĕ майлă ăнлан — понимать двояко
пĕр майлă —
1) однотипный, единообразный, одинаковый, аналогичный
вĕсен çĕлĕкĕсем пĕр майлă — у них шапки одинаковые
2) однотипно, единообразно, одинаково, аналогично
3) размеренный, равномерный
пĕр майлă пурнăç — размеренная жизнь
4) размеренно, равномерно
5) разг. средне, потихоньку; так себе
мĕнле пурăнатăн? — как поживаешь?
пĕр майлă —  потихоньку

майсăр

неудобно
несподручно
прост.
не так, как нужно
некстати

майсăр вăхăт — неудобное время, неудачный момент
майсăр вырт — лежать в неудобной позе
майсăр хур — положить не так, как нужно

малашне

впредь, в дальнейшем
вперед
разг.
отныне
малашне тумалли ĕçсем — предстоящие работы
малашне ун пек ан хăтлан — впредь так не поступай
малашне ăслăрах пулăн — вперед тебе наука
малашне мĕн пулĕ-ши? — что же будет дальше?
малашне валли — про запас

манашкал

подобно мне
так, как я

вăл та манашкал пĕр сăмах та марилле пĕлмен — он тоже, подобно мне, не знал ни слова по-марийски
манашкал ĕçле — работай так же, как я

мар

1. частица отриц.
не
не-

аван мар — нехорошо
ахальтен мар — недаром
инçе мар — недалеко
пĕрре кăна мар — неоднократно, не один раз
сахал мар — немало
халь мар — не сейчас
ĕçсем чаплах мар — дела не совсем хороши
хуларан инçех мар — не так далеко от города
вăл ухмах мар — он не дурак
кăна тивер мар — давайте этого не трогать
кирлĕ мара ан калаç — не болтай впустую
лайăх та мар, начар та мар — и не хорошо и не плохо, серединка наполовинку
эпĕ хирĕç мар — я не против
çамрăках мар хĕрарăм — не очень молодая женщина
ырă мара сис — почувствовать недоброе
таçти çын мар-çке эсĕ — ты ведь нам не чужой
Ваттисем калани ахаль мар çав. — погов. Пословица недаром молвится.
Тĕнче хĕсĕр мар. — погов. Свет клином не сошелся на ком-чем-л.

маттур

ловко, проворно
маттур ташла — ловко плясать
вăл ĕçре маттур — он проворен в работе, дело так и горит у него в руках

меслетсĕр

не с руки
несподручно
прост.
капла мана меслетсĕр пулать — так мне не подходит

мĕн

1. мест. вопр. относ.

что (переводится также формами других падежей)
мĕн ку? — что это?
мĕн пулчĕ сана? — что случилось с тобой?
мĕн тума? — для чего? зачем?
мĕн пирки? — из-за чего?
мĕн пирки тавлашу? — из-за чего спор?
хăвна мĕн каланине итле — слушай, что тебе говорят
мĕн тусан та ăна юраймăн — что ни делай, на него не угодишь

мĕне (в форме дат.-вин. п.)чему, чего и т. д.
мĕне пула? — из-за чего? благодаря чему?
мĕне пула килеймерĕ вăл? — из-за чего он не смог прийти?
мĕне кура? —
1) чего ради?
мĕне кура кун пек шукăллентĕн? — чего ради ты так вырядился?
2) из-за чего? по какой причине? зачем?
мĕне кура хуйхăрас манăн! — что мне горевать!

мĕнре (в форме местн. п.)в чем?
мĕнре-ха ыйту тупсăмĕ? — в чем же суть вопроса?

мĕнрен (в форме исх. п.)чего, из чего и т. д.
мĕнрен хăратăн эсĕ? — чего ты боишься?
мĕнрен пуçламалла? — с чего начать?
мĕнрен начар ку кĕпе? — чем плоха эта рубашка?
мĕнрен тунă-ши ку теттене? — из чего сделана эта игрушка?

мĕнпе (в форме тв. п.)чем?, с чем? и т. д.
мĕнпе тĕлĕнтеретĕн пире? — чем ты нас удивишь?
кукăле мĕнпе пĕçернĕ? — с чем (испечен) пирог?

мĕнле

4. нареч. вопр.-относ.
как, каким образом
эсир кунта мĕнле çитрĕр? — как вы добрались сюда?
эсĕ мĕнле, эпĕ те çапла — как ты, так и я
хушамату мĕнле-ха сан? — как твоя фамилия?

мĕн-ма

зачем, почему, отчего
мĕн-ма капла хăтлантăн-ха? — зачем ты так поступил?
мĕн-ма килĕшместĕн? — почему ты не соглашаешься?

мир

мирской
пĕтĕм мирпе — всем миром, коллективно
Мир хĕсĕр пулмасть. — посл. Мир не без добрых людей
Пĕччен сурсан типсе пырать, мирпе сурсан кӳлĕ пулать. — посл. один плюнет — сразу высохнет, а всем миром плюнут — озеро станет. (соотв. Один кричит — лист не тронется, а мир заревет — так лес клонится).

муталаш

разг.
валандаться, канителиться, возиться
çапла муталашсах кун иртсе кайрĕ — так и проканителились день
тем пек муталашса та ĕç тухмарĕ — сколько ни возились, а ничего не вышло

ниепле

то же, что нимĕнле (нимле)
мана ниепле те палласа илеймерĕ — он так и не смог узнать меня
ниепле те аса илейместĕп — никак не могу вспомнить

никĕс

1.
фундамент
çурт никĕсĕ — фундамент дома
чул никĕс — каменный фундамент
никĕс пĕренисем — бревна фундамента
никĕс юписем — опорные столбы фундамента
никĕс яр — заложить фундамент
никĕс хыв — заложить фундамент
Çурт лартма йывăр мар, никĕсне хывма йывăр. — посл. Не так трудно избу срубить, как трудно фундамент заложить.

ниçта

3.
некуда
пирĕн ниçта кайма çук — нам некуда идти
вăйне ниçта хураймасть — он не знает, куда девать силы, сила из него так и прет

ну

3. частица,
служит для усиления выразительности

ну

ну, мĕн каламалли пур! — ну, что там говорить!
ну мĕнех вара! — ну так что же!
ну, çула тапранма вăхăт — ну, пора трогаться в путь

ну

4. частица усил.
ну, вот, так и (в знач. начал, давай)
ачи ну кулать, ну кулать — мальчик так и заливается смехом

нумай

много
больше

чи нумай — самое большее
нумайрах — больше
нумай енлĕ — договор многосторонний договор
нумай нациллĕ пăтшалăх — многонациональное государство
нумай сыпăклă ракета — многоступенчатая ракета
нумай çул — многие годы
нумай çул ӳсекен курăксем — многолетние травы
нумай тиражлă хаçат — многотиражная газета
нумай хваттерлĕ çурт многоквартирный дом
нумай енĕпе — во многих отношениях
нумай та мар — совсем немного
нумай хутчен — много раз, многократно
нумай ĕçле — много работать
укçа нумай юлман — денег осталось немного
кунта ялан çын нумай — здесь всегда много народу
нумай ученăйсем çапла шутлаççĕ — многие ученые считают так
нумай япала çинчен калаçрăмăр — мы о мнбгом поговорили
вăл пурнăçра нумай курнă — он многое повидал в жизни
вĕсем пирĕнтен нумай ĕçленĕ — они работали больше нас
Нумайа шыраса, сахалсăр тăрса юлнă. — посл. В погоне за многим остался без малого. (соотв. За двумя зайцами погонишься, ни одного не поймаешь).

нумайрахăшĕ

большинство (из общего числа)
сирĕнтен нумайрахăшĕ — большинство из вас
нумайрахăшĕ çавăн пек шутлать — большинство думает так

ой

1.
выражает испуг, боль, страдание
ой

ой, кам ку? — ой, кто это?
ой, алла хытă ан чăмăрта-ха — ой, не жми так сильно руку

патăртат

2.
сыпаться, падать (во множестве)
тар патăртатать — пот катится градом
панулми патăртатса тăкăнать — яблоки так и сыплются с яблонь

паха

хорошо, добротно, доброкачественно
паха вăрлăх — хорошие, качественные семена
паха продукци — высококачественная продукция
паха таварсем — качественные товары
паха тĕслĕх — хороший пример
паха та мар, начар та мар — и не хорошо, и не плохо, так себе

пăтăр-пăтăр

1. подр. —
о выделении и отекании капель пота, слез, крови

пăтăр-пăтăр куççуль юхать — слезы так и катятся

пек

похоже на кого-что-л., подобно кому-чему-л.
так же, как

пĕр пек —
1) одинаковый, равный
пĕр пек пайсене пайла — разделить на равные части
2) одинаково, равно
пĕр пек тумлан — одеваться одинаково

манăн пальто санăнни пек — у меня пальто как у тебя
эсĕ ун пекех — ты такой же, как он
кайăкăнни пек çунатсем пулсан, вĕçĕттĕм те кайăттăм — фольк. если бы у меня были крылья, как у птицы, я улетел бы

пĕр

11.
в знач. усил. частицы
так
такой

хĕрĕ пĕр чиперскер! — у него дочь такая красавица!
ачи пĕр кăшкăрать, пĕр каш карать — ребенок так и кричит, так и кричит

пĕтĕлтет

тараторить, говорить быстро, скороговоркой
хĕрача пĕтĕлтетет кăна — девочка так и стрекочет

пирвай

сначала, прежде
сперва
прост.
пирвай эпĕ те çапла шутланăччĕ — сначала и я так думал
вăл пирваях ырханччĕ — прежде он был худой

пул

8.
наступать, наставать (о времени)
кĕр пулчĕ — настала осень
çулла пулчĕ — настало лето
каç пуласпа — к вечеру, с наступлением вечера
каç пулса килет — вечереет, наступает вечер
Ир пулать те каç пулать, ĕмĕр иртни сисĕнмест. — погов. День да ночь — сутки прочь, так и жизнь проходит незаметно.

пулин

1.
выражает возражение, несогласие
пусть, ну и пусть,
ну и что, ну так что же

кайтăр пулин, мана мĕн ĕç — пусть уходит, мне какое дело
— вăл тухса кайрĕ — он ушел
— пулин! — ну и пусть!

пуçма-пуç

так на так, баш на баш прост.
пуçма-пуç улăштар — поменяться баш на баш

путлĕ

прилично, порядочно
путлĕ тумтир — приличная одежда
путлĕ çын ун пек хăтланмĕ — порядочный человек так не поступит

пыр

2.
приходить, подходить, придвигаться
пыр-ха, пулăш! — подойдй-ка, помоги!
вăл сан патна пычĕ-и? — он пришел к тебе?
çул кӳлĕ патнех пырать — дорога подходит к самому озеру
шыв патне ан пыр! — не подходи к воде!
пырса кай — навещать
пырса кĕр —
1) войти, зайти, забрести, наехать, заехать
машина чечек йăранĕ çине пырса кĕчĕ — машина заехала на клумбу
2) появляться, приходить
Укçа мĕнле пырса кĕрет, çаплах тухса каять. — посл. Деньги как приходят, так и уходят.
пырса лар — подойти и сесть
вăхăтра пырса çит — подоспеть вовремя
пырса çӳре — навещать, захаживать, заезжать
пырса тăр — 1) подойти и встать куда-л. 2) часто приходить, посещать
пырса пăх — посмотреть, подойдя близко

санашкал

подобно тебе, как ты
санашкал çын — похожий на тебя человек
санашкал кам хăтланать? — кто поступает так, как ты?
эпĕ те, санашкалах, ишме пĕлместĕп — я, как и ты, тоже не умею плавать

сиккеле

5.
быстро двигаться, бегать
куçĕ сиккелет — у него глаза так и бегают
Вунă пӳрне сиккелет, чăрăш йывăç чĕтренет, ăшри ӳте макăртать. (Кĕсле калани). — загадка Десять пальцев проворно бегают, сотрясая еловое дерево и заставляя плакать его нутро.  (Игра да гуслях).

силĕм

названая сестра (так называли друг друга девушки, заключившие союз дружбы)

сирпĕнтер

8. перен.
сыпать
вăл сăмахсене сирпĕнтерет кăна — он так и сыплет словами

супăн

1.
мучиться, страдать, переживать
сокрушаться
разг.
мĕн пирки çав териех супăнатăн? — из-за чего ты так переживаешь?

та

8.
так как, потому что, ибо, поскольку
эпĕ ун çинчен илтмен те нимĕн те калама пултараймастăп — поскольку я об этом не слыхал, ничего не могу сказать

та

9.
так что, поэтому, и поэтому
вăл чирлĕрех те хытă утаймасть — он не совсем здоров, поэтому идти быстро не может

так

I. разг.

1.
напрасно, попусту, зря, даром, без пользы
так ахаль, ахалех —
1) понапрасну, безрезультатно
хулана хайса килни так ахаль пулчĕ — поездка в город была безрезультатной
2) без определенной цели, просто так
сан патна ахалех килтем — я пришел к тебе просто так
3) бесплатно, безвозмездно, даром

так

2. частица
вообще
так юратмастйп эпĕ ăна — он мне вообще не нравится

так

3.
крепко, здорово, сильно, очень
так чупать — ну и здорово он бежит

так

II.

1.
подражание туку
патаккипе так! тутарать — он стук своей палкой
так-так — усил. от так II.
улатакка йывăçа так-так тутарать — дятел по дереву тук-тук

так

2. подр. —
о бодании, резком толчке
о спотыкании

така ачана так! сĕкре — баран вдруг раз и боднул мальчика

таках

1.
то же, что так I. 1.

таках

3.
бесплатно, безвозмездно, даром
так
разг.
таках пар — отдать безвозмездно

таккуй

разг.

1.
славно, очень хорошо
таккуй калаçса лараттăмăрччĕ — мы так славно сидели и разговаривали

тамаша

разг.

1.
диковина, диковинка, невидаль
диво, диковинное событие

мĕн тамаши ку? — что это за диковина?
ну, тамаша — вот так чудо!

тата

5.
выражает пренебрежение
ну еще
так и жди
как бы не так

— вăл сана парăмне пачĕ-и? —  он тебе вернул долг?
— парать тата!  — как бы не так!

таткалан

3.
расходоваться, издерживаться, тратиться по мелочам
укçа пĕчĕккĕн таткалансах пĕтрĕ — мало-помалу, деньги так и израсходовались

тахçан

3.
как-то раз, однажды
когда-то, некогда

тахçан ĕлĕк-авал — давным-давно, во время оно
тахçан авалтан юлнă йăласем — обычаи древних времен
тахçан ĕлĕк, çамрăк чух — когда-то в молодости
тахçанах çапла кирлĕ! — давно бы так!
пĕрре тахçан килнĕччĕ вăл пирĕн пата — как-то раз он приходил к нам

тăсăл

1.
тянуться, двигаться к кому-чему-л.
ача алли панулми патнех тăсăлать — рука у ребенка так и тянется к яблоку

те


тейĕпĕрвводн. сл. допустим, предположим
эсир ăна пĕлмен тейĕпĕр — допустим, вы этого не знали

темерĕннедаром; на то и
çĕвĕç темерĕн — çĕлерĕ те пăрахрĕ  —  взял и сшил — недаром он портной

тенĕ пекех
1) чуть ли не, почти что, едва ли не;
кашни кун тенĕ пекех — чуть ли не каждый день

тени
1) то, что говорят, считают, думают;
распространенное мнение, предположение

вăл усал тени тĕрĕс пулмарĕ — мнение, что он злой человек, не оправдалось
2) употр. для подчеркивания значения предыдущего слова:
тир тени чăтăмлă пулмалла — коли уж это кожа, так должна быть прочной

тетякобы, будто; говорят, что
пурăннă, тет, карчăкпа старик — фольк. жили-были, говорят, дед да баба

теççĕ
1) якобы, будто; говорят, что
вăл килмен теççĕ-ха — 1) говорят, что он еще не приехал
2) при ссылке на пословицы и поговорки: говорят, говорится
Çăмарти чăххине вĕрентмест, теççĕ. — посл. Говорят, что яйца курицу не учат.

тепрехинче

в другой раз, в следующий раз
тепрехинче хурала санăн каймалла — в следующий раз в дозор надо идти тебе
тепрехинче ун пек ан ту — в другой раз так не делай

тĕпĕртеттер

2. перен.
нестись, лететь
ăçта тĕпĕртеттеретĕн? — куда ты так несешься?

тĕрĕссипе

в самом деле, действительно
вправду
прост.
тĕрĕссипе каласан — по правде говоря, честно говоря
ку тĕрĕссипех çапла пулнă — это и в самом деле было так

тĕрлĕ

по-разному, различно, разнообразно
всяко
прост.
тĕрлĕ вăхăтра — в разное время
тĕрлĕ ыйтусем — разнообразные вопросы
тĕрлĕ енчен — с разных сторон, отовсюду
тĕрлĕ майлă — по-разному, так и этак
тĕрлĕ енлĕ — мат. разносторонний
тĕрлĕ саслă — разноголосый

тĕрлĕ тĕслĕ —
1) разноцветный, пестрый
2) разномастный, разношерстный (о животных)
3) разнородный, разнообразный

кун çинчен тĕрлĕ калаçаççĕ — об этом говорят по-разному
тĕрлĕ-тĕрлĕ — разнородный, всевозможный, разнообразный
тĕрлĕ-тĕрлĕ таварсем — самые разнообразные товары

тĕсĕ

I.
поделом, так и надо
тĕсĕ сана! — так тебе и надо!

тив

1.
касаться, прикасаться, дотрагиваться
токлă пралука ан тив — харушă — не дотрагивайся до провода с током — опасно
ури çĕре тивмен пек чупать — бежит так, будто ноги не касаются земли

тикĕн

без последствий
так
разг.
ку ĕç тикĕн пулмасть — это дело без последствий не останется

тикĕн

II. диал.

вводн. сл.

значит
вăл çапла калать тикĕн? — значит, он говорит так?

тик-так

подражание тиканью часов
тик-так

тислĕк

навозный
кайăк-кĕшĕк тислĕкĕ — птичий помет
çĕрнĕ тислĕк —  перегной
тислĕк купи — навозная куча
тислĕк кăлар — вывозить, навоз (в поле)
уя тислĕк так — унавоживать поле
тислĕк тăкман çĕр — неунавоженная земля

ту

12.
в сочет. с прич. на -малла (-мелле)
делать необходимым, делать возможным
вуламалла ту — делать так, чтобы можно было читать (напр. улучшить освещение)
пурнете хире тухмалла ту — обязать всех выйти в поле на работу
штраф тӳлемелле ту — оштрафовать, присудить к штрафу
Мĕншĕн мана хурлăх курмалла тунă-ши? — фольк. Почему же мне суждено только горе мыкать?

туйăн

4.
в отриц. оборотах после глагольной формы на -ассăн (-ессĕн)
думать, надеяться, ожидать
чаять
уст.
киле часах çитессĕн туйăнмарĕ — не думал, что так скоро доберусь до дому
пире ку ĕçе пĕтерессĕн туйăнмастчĕ — мы не надеялись закончить эту работу

тула

1.
кусать
терзать (о животных)
клевать (о птицах)
йытă сысна çурине туланă — собака искусала поросенка
мулкача çӳлевĕç туланă — рысь задрала зайца
туласа вĕлер — искусать до смерти
туласа пăрах — растерзать, искусать
туласа так — растерзать, искусать

турта

оглобля
дышло

урапа турти — оглобля телеги
турта пăявĕ — тяж (у саней)
турта тевĕшĕ — тяж (у телеги)
турта пуçĕ — (передний) конец оглболи
Пĕкĕрен турта тăваймăн. — посл. Из дуги оглобли не сделаешь.
Утне çитмен туртине. — погов. Не по коню, так по оглобле. (соотв. С больной головы на здоровую).

тустар

3.
разрушать, громить, уничтожать
кермене тустар — разрушить крепость
тустарса пăрах — разрушить до основания
тустарса так — разрушить до основания

тутлă

вкусно
тутлă апат-çимĕç —лакомства
тутлă мар — 1) невкусный 2) невкусно
тутлă çиме юратакан — лакомка, сластена
тутлă çи — вкусно питаться
тутлă çитер — кормить вкусно
апачĕ тутлă пултăр! — приятного аппетита!
Ху туни тутлă пулĕ, янти йӳçĕ пулĕ. — погов. Сам приготовишь — покажется вкуснее, чем готовое.
Ĕç йывăр пулсан, çиме тутлă. — погов. Работа трудна, так и еда вкусна.

тымар

1.
корень
корневой

йывăç тымарĕ — корни дерева
лăс тымар — мочковатые корни
çимелли тымарсем — коренья
шăл тымарĕ — корень зуба
тымарĕпех кăкласа так — прям. и перен. вырвать с корнем
тымар яр — прям. и перен. пускать корни, укореняться

унашкал

подобным образом, так
унашкал çынсем — такие, подобные им люди
унашкал ĕç халиччен пулман — такого еще не бывало
унашкал ан хăтлан — не поступай так

унсăрах

разг.
и без того, и так
ача унсăрах тăрăшать — мальчик и так старается

халех

2.
уже, уже с этих пор (так рано)
ача халех вулама вĕреннĕ — ребенок уже читает

халĕ

1.
сейчас, теперь, в настоящее время
халĕ урамра типĕ — сейчас на улице сухо
халĕ ун пек тăхăнса çӳремеççĕ — теперь так не одеваются
халĕ вăл бригадирта ĕçлет — а настоящее время он работает бригадиром
халĕ анчах — только что, совсем недавно
халĕ кăна — только что, совсем недавно
халĕ çеç — только что, совсем недавно
вăл халь анчах кунтаччĕ — он только что был здесь
халĕ ĕнтĕ — а теперь, теперь вот; а пока
халĕ ĕнтĕ канма та юрать — а теперь можно и отдохнуть

халĕ те —
1) все еще, до сих пор
вал халĕ те килмен — он все еще не пришел
халĕ те вуласа тухмарăн-и? — неужели до сих пор ты не прочитал?
2) и так уж, и без того
халĕ те сире нумай чăрмантартăм — и так уже я вам доставил беспокойство

халĕ те пулин — хотя бы сейчас
халĕ те пулин чăннине кала—  расскажи все хотя бы сейчас
халь-халь — вот-вот, очень скоро
вăл халь-халь килмелле — он вот-вот должен прийти

халичченхи

прежний
прошлый, имевший место ранее

халичченхи йăласем — прежние, старые обычаи
халичченхи пурнăç — прошлая жизнь
халичченхи пекех — так же, как и прежде

халлĕн

послелог
в виде чего-л.
в каком-л. состоянии, положении
ахаль халлĕн — просто так
епле халлĕн? — в каком виде? в каком состоянии?
çав халлĕн — в таком виде, в таком состоянии
çĕнĕ халлĕн тăхăн — обновить, надеть что-л. новым
сывă халлĕн — в добром здравии
таса халлĕн — в чистом виде

хăй халлĕн —
1) сам по себе, только сам
аша хăй халлĕн пĕçер — отварить мясо отдельно
2) стихийно, само по себе
пушар вăрманта хăй халлĕн тухнă — пожар в лесу возник сам собой
3) самостоятельно, без посторонней помощи
ача шкула хăй халлĕн кайса çӳрет — ребенок ходит в школу самостоятельно
вăл ĕçе чирлĕ халлĕн килнĕ — он пришел на работу нездоровым
Ватă йывăç ларнă халлĕн хăрать. — посл. Старое дерево засыхает стоя.

хатер

çав хатер — так, настолько, до такой степени
ку хатер — так, настолько, до такой степени
вăл хатер — так, настолько, до такой степени
ма çав хатерех çилленетĕн? — почему ты так злишься?

хăвала

3.
гнать, погонять
торопить

лашана ытлашши ан хăвала — не слишком сильно гони лошадь
ан хăвала, ахаль те васкаса ĕçлетпĕр — не торопи, мы и так работаем вовсю

хăвăр

мест. личн.-возвр.

1.
вы сами
хăвăр çапла каларăр — вы сами так сказали
пухăва хăвăр килĕр — приходите на собрание лично вы
хăвăрпа илĕр — возьмите с собой

хăта

I.

1.
сват — отец одного из супругов и все мужчины его родни по отношению к родителям другого супруга
ватă хăта — отец свата (букв. старый сват)
çамрăк хăта — сын свата, брат жениха или невесты (букв. молодой сват)
çĕнĕ хăта — сват (так называют до приема близких родственников жениха родителями невесты)
хăта кĕрт — принять в гости сватов
хăта ту — породниться, стать сватами

хăтăр

II. глаг.

1.
ругать, бранить
пробирать
разг.
хăтăрса ил — поругать
хăтăрса так — накричать, выругать

хĕсĕк

узко, тесно
хĕсĕк тăкăрлăк — узкий переулок
кăритурта çӳремелле мар хĕсĕк — в коридоре так тесно, что невозможно пройти

хурат

3.
зачеркивать, вычеркивать
çырнине хурат — зачеркнуть написанное
хуратса так — вычеркнуть, зачеркнуть (все)

хурла

I.
поносить, порочить, хулить
хаять
прост.
хурласа кала — оговорить
хурласа пăрах — расхаять
хурласа тăк — опорочить, очернить
Ар хурласан ял хурлать, ар ырласан ял ырлать. — посл. Муж похвалит, так и слава хорошая, муж охает — слава дурная.

чав

I.

1.
рыть, копать
ковырять
разг.
канав чав копать канаву
окоп чавса вырнаç — окопаться
çăл чав — рыть колодец
çĕр чавакан машина — землеройная машина
çĕр чавакан — землекоп
чавса кĕрсе кай — зарыться, закопаться
чавса салат — разгрести
чавса çемçет — взрыхлить, разрыхлить
тĕмескене чавса так — срыть бугор
чавса тултар — нарыть, накопать (много)
чавса тух — прорыть, прокопать
Çыншăн кăвар чавма хушман. — посл. Не давай твоими руками жар загребать.

чашлаттар

2.
сильно лить, хлестать (о дожде)
çумăр чашлаттарса ячĕ — дождь так и припустил

чăлтăр-чалтăр

подр. —
о разлетающихся искрах, брызгах и т. п.
кĕленче ванчăкĕсем чăлтăр-чалтăр турĕç — осколки стекла так и брызнули в разные стороны

чăн

9. с частицей та
в самом деле, и вправду
и впрямь
прост.
вăл чăн та килнĕ — он и вправду приехал
чăн та çапла! — в самом деле так!

чăн

10.
чаще с частицей та вводн. сл.
действительно, точно
конечно, несомненно

чăн, ку çапла пулнă — действительно, это было так
чăн та, эсир килĕшмесен те пултаратăр — конечно, вы можете и не согласиться

чечек

цветочный
кил чечекĕ — комнатный цветок
пуш чечек — пустоцвет
çăка чечекĕ — липовый цвет
хир чечекĕ — полевой цветок
чĕрĕ чечексем — живые цветы
чечек ăсти — цветовод
чечек йăранĕ — клумба, цветочный газон
чечек калчи — цветочная рассада
чечек папакĕ — цветочная почка
чечек папки — цветочная почка
чечек пуххи — соцветие
чечек пылĕ — цветочный мед
чечек савăчĕ — 1) цветочный горшок 2) ваза для цветов
чечек сĕткенĕ — нектар
чечек çуначĕ — лепесток
чечек çыххи — букет (цветов)
чечек туни  — цветоножка
чечек аври — цветоножка
чечек тусанĕ — цветочная пыльца, перга
чечек чейĕ — цветочный чай
чечек тыттар — преподнести цветы
чечек ӳстер — выращивать цветы, заниматься цветоводством
чечеке лар, чечек кăлар — цвести, расцветать
чечек так — отцвести, осыпаться
чечексем çурăлчĕç — цветы распустились
Ăçта чечек, унта пыл пулать. — посл. Где цветок, там и мед.

чĕрик

2.
подражание однократному чириканью, щебетанию птиц

чĕрик-чĕрик —
1) усил. от чĕрик
ура айĕнче юр чĕрик-чĕрик тăвать — снег так и скрипит под ногами
2) подражание стрекотанию, верещанию кузнечиков, сверчков
шăрчăксем чĕрик-чĕрик тăваççĕ — кузнечики стрекочут
3) скрипучий (напр. о двери, колесе)

чух

посредственно, неважно, так себе
чух пурăн — жить так себе
хăйне чух килчĕ — ему самому пришлось неважно

чух


çавă чух ăна — поделом ему, так ему и надо

чухлĕ

1.
столько
сколько
в
каком-л. количестве

кирлĕ чухлĕ — (столько), сколько нужно

мĕн чухлĕ —
1) сколько?, как много?
ку костюм мĕн чухлĕ тăрать? — сколько стоит этот костюм?
кун çинчен ăна мĕн чухлĕ калана пуль! — сколько ему об этом говорили!
2) сколько?, как долго?
ĕçе пĕтерме вăхăт мĕн чухлĕ кирлĕ? — сколько нужно времени для завершения работы?

нимĕн чухлĕ те — нисколько, ничуть
эпĕ нимĕн чухлĕ те шăнмарăм — я нисколько не замерз
мĕн чухлĕ те пулин — сколько-нибудь
кирек мĕн чухлĕ — сколько угодно

çавăн чухлĕ —
1) столько, так много
ăçтан туп на асĕ çавăн чухлĕ значок? — где ты набрал так много значков?
2) столько, так долго
çавăн чухлĕ ăçта çухалса çӳренĕ вĕсем? — где они так долго пропадали?

темĕн чухлĕ — очень много, видимо-невидимо
ланулми кăçал пĕлтĕрхи чухлĕ çук — яблок в этом году меньше, чем в прошлом (году)
вăл икĕ çын чухлĕ ĕçлет — он работает за двоих

чухрах

посредственно, неважно, так себе
вĕсем чухрах пурăнаççĕ — они живут так себе

шав

2.
подражание громкому разговору, смеху
пурте шав кулса ячĕç — все громко засмеялись
шав-шав — усил. от шав III.
шав-шав çумăр çăвать — дождь так и хлещет

шакăртат

1.
стучать, брякать
греметь

Килте кашăк-чашăк шакăртатмасăр пулмасть. —
посл. В доме не бывает так, чтобы не гремели посудой (не обходится без ссор).

шăкки-шакки

подражание постукиванию, тиканью
стук-стук, тик-так

Килĕрен шăкки-шакки. (Сехет). — загадка Что ни дом — тик-так. (Часы).

шăнк-шанк

2.
подражание тиканью стенных часов
тик-так

шăпчăк

соловьиный
шăпчăк юрри — соловьиное пение, трели соловья
шăпчăк шарлаттарса юрлать — соловей так и заливается
шăпчăкпа пĕрле вăран — просыпаться вместе с соловьями (очень рано)

шăрантар

1.
то же, что шăрат 1.
паян хĕвел шăрантарсах ярать — сегодня солнце так и жарит (букв. расплавляет)

шăхăр

II. глаг.

1.
свистеть, свистать, издавать свист
шăхличпе шăхăр — свистеть в свисток
шăхăрса систер — предупредить свистом
шăхăрса юрла — насвистывать какой-л. мотив
шăхăркала — посвистывать, присвистывать
мăръере çил шăхăрать — в трубе свистит ветер
пульăсем шăхăраççĕ кăна —  пули так и свистят
Ака шăхăрмасăр утмасть. — посл. Пахота без посвиста не спорится.

шут

10.
обычай, традиция
привычка

вăл пурне те ĕлĕкхи шутпах тăвать — он все делает так, как привык
ваттисен шучĕпе — по старому обычаю

шутла

3.
полагать, предполагать
эпĕ шутланă пек пулмарĕ — получилось не так, как я предполагал
кам шутлатăр! — кто бы мог подумать!
специалистсем шутланă тăрăх — по мнению специалистов

шӳ

II.

1.
подражание свисту
пульăсем шӳ! шӳлеççĕ — пули так и свистят

ырла

1.
хвалить, отзываться с похвалой о ком-чем-л.
лайăх ĕçленĕшĕн ырла — хвалить за хорошую работу
ырламалли ĕç — похвальный поступок
ырласа ил — похвалить
ырласа пĕтер — перехвалить
Ар хурласан ял хурлать, ар ырласан ял ырлать. — посл. Муж похвалит, так и слава хорошая, муж охает — и слава дурная.

ытлараххăн

1.
большинством, преобладающей частью, большим числом
эпир ытлараххăн пултăмăр — нас оказалось больше
ытлараххăн çапла йышăнчĕç — большинством решили так

эй

4.
в знач. усил. частицы
ну, ну и, так, как, вот
эй, çумăрĕ такса ячĕ! — ну и дождь полил!
эй, тапратрĕç ташлама! — как начали они плясать!

эпе

межд.
выражает удивление

ба, вот так так, вот тебе на
вот те раз, ишь ты, ну и ну
увы

эпе, эсĕ-çке ку! — ба, оказывается, это ты!
эпе, йытă мар-çке ку! — вот тебе на, это же не собака!

эттен

межд.
выражает чувство сожаления, досады, а также желание

о, о если бы
ах, ах если бы

эттен, çапла пулсанччĕ! — ах, если бы было так!
эттен, иртерех çитесчĕ, вара ĕлкĕретпĕр — ах, как бы пораньше приехать, тогда успеем

эхехей

межд.

1.
выражает удивление, недоумение
вот так так
вот те на
прост.
эхехей, алăка питĕрнĕ-çке — вот так так, дверь-то заперта

эхехей

2.
выражает сожаление, участие,
а также упрек

ай-ай-ăй, ой-ой-ой

эхехей, мĕнле пулса тухрĕ-ха ку капла! — ай-ай-ай, как же это так получилось!

эччĕ

частица утв. разг.
да, так
хорошо
ладно
разг.
ку сан кĕнекӳ-и? — эччĕ — это твоя книга? — да

якал

1.
становиться гладким, ровным
сглаживаться

çул якалнă — дорога стала ровной, обкаталась
хырăнса якал — чисто побриться
пăчкă шăлĕсем якалса кайнă — зубья пилы стали гладкими (иступились)
Тăхăнман çĕлĕкĕн тӳпи якалмасть. — посл. Коли шапку не носить, так она не износится.

ятла

1.
ругать, бранить
пробирать, распекать
 разг.
ятласа тăк— выругать
ятламалли çук, тирпейлĕ тунă — ничего не скажешь, аккуратно сделано


ятласа ан кай! — не обессудь! (так говорят уходящему гостю)
ятласа ан юлăр! — не поминайте лихом! (так говорит хозяевам уходящий гость)

ӳлĕмрен

2.
впредь, больше
ӳлĕмрен кун пек ан хăтлан! — впредь так не поступай!

çав

3. в знач. усил. частицы
такой, так, столь, настолько
çав тери — очень, в такой степени
çав тĕрлĕ — очень, в такой степени
çил çав тери хытă вĕрет — ветер дует очень сильно

çав


çав вăхăтрах — 1) в то же время 2) а между тем
çав хушăрах — 1) в то же время 2) а между тем
çав хаççăнах — в это же время, одновременно
çавна пула — из-за этого, по этой причине
тăман тухрĕ, çавна пула чарăнма тиврĕ — поднялась метель, из-за этого пришлось остановиться
çавăн пирки — из-за этого
çавна май — в связи с этим
çав майпа — таким образом, таким путем
çавă кăна — только и всего
çав-çке-ха — вот ведь что, вот ведь оно как
çав халлĕнех — в таком же виде, состоянии
çавăн чухлĕ — столько

çавăн пек
1) такой
çавăн пек çын вăл — такой он человек
2) так
пурăнкалатпăр çавăн пек — вот так мы и живем
çав кирлĕ-ха ăна! — так ему и надо!

çав

II. частица

1. утверд.
вот, то-то, да
конечно, именно

çавă çав — то-то и оно, вот именно
пулĕ те çав — вполне может быть
çапла çав — да, так
— санăн туртмалли пур-и? — у тебя курево есть?
— пĕтрĕ çав — да кончилось вот
— ма килместĕн пирĕн пата? — ты что не приходишь к нам?
— ерçӳ çук çав — да времени нет

çав

2.
как, так уж, так и, ну и
ача эх тăрмашать çав — мальчик так старается
каç-каç кашкăрсем улаççĕ çав — по ночам волки так воют
илĕртӳллĕ çав çуркунне! — так прекрасна весна!
эсĕ те çав! — эх, ты!

çав

4. уступ.
хотя, правда
çапли çапла та çав — так-то оно так
укçу пур-и санăн? — пур та çав... — деньги у тебя есть? — есть-то есть, но...

çава

коса
вырăсла çава — русская коса (разновидность косы)
çава аври — косовище
çава кăпăлĕ — часть косы, прикрепляемая к косовищу
çава тăпси — пятка косы
çава кĕлли — пятка косы
çава савăлĕ — клинышек для закрепления косовища
çава пастарĕ — клинышек для закрепления косовища
çава сăмси — яосок косы
çава тытки — поперечная ручка на косовище
çава çап — точить косу (брусочком)
çава лапаткала — точить косу (брусочком)
çава тупта — отбивать косу
çавапа çул — косить косой
улăхра çава сасси ян та ян каять — на лугу так и звенят косы
яштак юман кутĕнче çава касми курăк пур — фольк. под стройным дубом трава растет так густо, что ее не берет коса

çавах

3.  
так же, одинаково
манăн вăй-хал пĕтнĕ, санăн та çавах — у меня силы иссякли, и у тебя так же
Вăхăт ырăпа та, усалпа та çавах иртет. — посл. Время одинаково проходит и за добрым делом, и за дурным.

çавăнччен

2.
так долго, столь долго
до этих пор

ăçта çухалса çӳренĕ эсĕ çавăнччен? — где ты пропадал до этих пор?

çаврăн

17.
соглашаться, поддаваться (уговорам)
переходить на чью-л. сторону
вăл час çаврăнакан çын мар — он не так легко поддается на уговоры
çаврăнса ӳк —
1) перевернуться, опрокинуться
çуна çаврăнса ӳкрĕ — сани опрокинулись
2) разг. перекинуться, перейти на чью-л. сторону

çав-çавах

2.
все так же
çанталăк çав-çавах йĕпе-сапа — погода все такая же ненастная
вал çав-çавах ĕçлет — он все так же работает

çак


çак кунсенче — на этих днях (в будущем)

çакăн пек —
1) такой
мана шăпах çакăн пек костюм кирлĕ — мне нужен точно такой костюм
2) так
ăçта васкатăн çакăн пекех? — куда ты так спешишь?

çак таранччен — до сих пор
çак тарана çитсе — до сих пор, покуда прост.
çакăншăн, çакăн пирки — из-за этого
çакăнпа пĕрлех — вместе с тем
çакăн чухлĕ — столько, в таком количестве
çакна май — в связи с этим

çапла

так, таким образом, этак
ак çапла — вот так
йăли çапла — таков обычай
çапла майпа — таким путем
çапла мар-и? — не так ли?
мĕнле лекнĕ çапла — как попало
çапли çапла та — так-то оно так
çапла та капла — так и этак
çапла-çапла — 1) такой-то и такой-то 2) так-то и так-то
пĕррехинче çапла — как-то однажды
пыратпăр çапла... — идем мы этак...
манăн шухăш çапла — таково мое мнение

çапла

2. частица утверд.
да, так, точно
— ку санăн кĕнекӳ-и?  —  это твоя книга?
— çапла, манăн — да, моя

çапла

3. вводн. сл.
так, к примеру, например
çапла, хамăр бригадăнах илер-ха — взять, к примеру, нашу бригаду

çапла-капла

и так и сяк
çапла-капла хăтланса пăхрăмăр — мы попробовали и так и сяк

çаплалла

приблизительно
так, таким образом

çаплалла çын вăл — такой он человек
калав шухăшĕ çаплалла — такова идея рассказа
çаплалла кайăр — идите примерно так
пурăнкалатпăр çаплалла — вот так мы и живем

çаплах

1.
так же, таким же образом
çаплах ĕнтĕ — истинно так
çаплах хăвар — оставить так же
ещĕксене çаплах витсе хурăр — укройте ящики точно так же

çаплах

3.
беспрестанно, все так же
çумăр çаплах çăвать — дождь все льет
ача çаплах макăрма чарăнмасть — ребенок все не перестает плакать

çаплипе

так же, в таком же виде
без изменения

çаплипе те юрать — сойдет, пойдет и так
вăл йĕпе кĕпене çаплипех тăхăнса янă — он так и надел мокрую рубашку

çăт


куççуль çăт
— глотать слезы, сдерживать рыдания
сурчăк çăт — глотать слюнки
йĕтĕр çăтнă пек — как аршин проглотил
чĕлхӳне çăтăн — язык проглотишь (так вкусно)
çĕр çăттăр (çăтман, çăтасшĕ)! бран. провались он в тартарары!

çăтăр

то же, что çатăр I. 2.
пăр çăтăр турĕ — лед негромко треснул
çăтăрр, çăтăр-çăтăр — усил. от çăтăр
сивĕ çăтăрр чĕпĕтет — мороз так и щиплет

çăтти-çăтти

подражание сильным шлепкам, хлопанью, хлестанью
вăл милĕкпе çăтти-çăтти çапăнать — он так и нахлестывает себя веником

çеçке

1.
цветок и цветы
цвет прост.
сирень çеçки — цветы сирени
йывăçсем çеçкере — деревья в цвету
çеçкене лар — зацвести
çеçке çур — расцвести
çеçке так — отцвести, ронять цвет
çĕмĕрт çеçки çурăлсан килет вăрман илемĕ — фольк. когда зацветает черемуха, лес наполняется красой
Çуркунне — çеçки, кĕркунне— курланки. — посл. Красна весна цветами, а осень — лодами.

çĕмĕрттер

8. разг.
жить деятельной, кипучей жизнью
вĕсем пурнăçа вăйлă çĕмĕрттереççĕ — они живут кипучей жизнью


çĕрçĕмĕрттерсе — шумно, громогласно
çĕрçĕмĕрттерсе туй тăваççĕ — свадьбу справляют так, что земля ходуном ходит

çинчи

находящийся на, над кем-чем-л.
сĕтел çинчи кĕнеке — книга, лежащая на столе
китель çинчи медалĕсем чăнкăртатса пыраççĕ — на его кителе позвякивают медали


сăмах чĕлхе çинчи пек — это слово так и вертится на языке

çул

III. глаг.

косить
курăк çул — косить траву
утă çулма тух — выйти на сенокос, приступить к косьбе
утă çулакан — косарь, косец
утă çулса кĕрт — скосить и собрать сено
утă çулса пуçтар — скосить и собрать сено
çулса пăрах — скосить
çулса тăк — скосить
çулса хатĕрле—  накосить (про запас)
çулнă курăк — скошенная трава
çавапа çулнă пек ӳкрĕ он упал как подкошенный
Утта çулассинчен ытла пухасси. — посл. Не так трудно косить сено, как его убирать.

ăм

межд. разг.
выражает недоумение, сомнение, нерешительность

гм

ăм, çаплах-ши вара? — гм, так ли это на самом деле?

ăнт

межд.
выражает завершение говорящим сообщения

вот, так вот

ăслă-тăнлă

умно, разумно, благоразумно, рассудительно, толково
ăслă-тăнлă калаç — умно говорить
ăслă-тăнлă çын çапла хăтланмĕ — благоразумный человек так бы не поступил

ăçта

4. в знач. частицы,  
выражает отрицание:

где уж, где уж там,
куда уж, куда уж там

укçа нумай илтĕр пулĕ? —аçта унта нумай! — —наверное, вы много денег получили? — где уж там много!

ăçта каймасть — куда ни шло, так и быть
ăçта пăхнă унта — куда ни посмотришь, куда ни кинешь взгляд
ăçта пăхнă унта — çĕнĕ çуртсем куда ни посмотрю, всюду новые дома
ăçта кирлĕ унта — где попало, всюду
япаласем ăçта кирлĕ унта сапаланса выртаççĕ — вещи валяются где попало

ăçта килнĕ унта —  
1) куда ни придешь, повсюду
ăçта килнĕ унта халăх — повсюду толпы народа
2) где попало
3) куда попало
япалусене ăçта килнĕ унта пăрахса ан çӳре — не разбрасывай свои вещи где попало
ăçта çитнĕ унта — куда ни придешь, везде, повсюду

Ăçта суйса, ăçта улталаса. — посл. Всеми правдами и неправдами (букв. где ложью, а где обманом).

ĕлĕк

раньше, прежде, некогда, когда-то, давно
в старину, встарь
...тому назад

сăм ĕлĕк — в седую старину
чăн ĕлĕк — в седую старину
кунта ĕлĕк вăрман пулнă — здесь раньше были леса
ĕлĕкрех çапла калатчĕç — прежде говорили так
ку ĕлĕкех пулса иртнĕ — это произошло давным давно
пĕр çирĕм çул ĕлĕк — лет двадцать тому назад

ĕлĕкренпе

издавна, с давних пор
исстари, испокон веков

ĕлĕкренпе пыракан йăла — старинный обычай
мĕн ĕлĕкренпе — искони
сĕм ĕлĕкренпе — искони
ку ĕлĕкренпе çапла пырать — это исстари ведется так

ĕмĕр-ĕмĕр

1.
веками, в течение веков
çынсем ĕмĕр-ĕмĕр çапла пурăннă — люди жили так веками

ĕнтĕ

частица

1. усил.
уже, уж
вăл пĕчĕк мар ĕнтĕ — он уже не маленький
виçĕ çул иртрĕ ĕнтĕ — прошло уже три года
каç пулнă ĕнтĕ — уже наступила ночь
çапла пулса тухрĕ ĕнтĕ — так уж оно вышло
мĕн каламалли пур ĕнтĕ! — что уж и говорить!
юре ĕнтĕ, кайтăрах — ладно уж, пусть идет

ĕнтĕ

4. утв.
именно, точно так
шăпах çавă ĕнтĕ — он самый и есть

ĕç


капла ĕç тухмасть! — так [дело] не пойдет!
çăмăл ĕç — малая нужда
сана мĕн ĕç! — тебе какое дело!

ĕçсĕр

3.
без нужды, без надобности, просто так

ĕç-хĕл

1. собир.
дела
унăн ахаль те ĕç-хĕл — нумай у него и так много дел
ĕçӳ-хĕлӳ ăнса пытăр! — пусть дела твои будут удачными!, желаю тебе удачи!

ĕшелен

1.
спешить, торопиться
ăçта капла ĕшеленсе васкатăн? — куда ты так спешишь?
ĕшеленсе ӳк — заспешить, засуетиться

эрне

3.
может быть
эрне, апла пулĕ те-ха... — может быть, оно и так...

тери

только в сочет. с некоторыми местоимениями:
мĕн тери — как, какой, до какой степени
мĕн тери ĕçчен вăл! — как он трудолюбив!
мĕн тери йывăр пулин те — как бы ни было трудно
çав тери, тем тери — очень, чрезвычайно, весьма
вăл сана тем теи кĕтрĕ — он очень ждал тебя
костюм сана çав тери килĕшет — костюм тебе очень к лицу
ку тери — до такой степени, так сильно
ку териех ан хуйхăр — не убивайся так сильно

-çке

1.
выражает подтверждение высказываемого
или согласие с собеседником:

да, ну да
конечно, разумеется

ку ĕçмелли шыв-и? — еçмелли-çке — это питьевая вода? — да, питьевая
эсĕ пирĕнпе пыратăн-и? — пыратăп-çке — ты идешь с нами?— иду, разумеется
çапла-çке ĕнтĕ — да уж так

-çке

2. усил.,
чаще при вопросе

да, ведь
уж, же
как, так

кĕнекене эсĕ илтĕн-и? — çук-çке — это ты взял мою книгу? — да нет же
вăл ун пеккине пултарать-çке — уж на такое-то он способен
ай, аван-çке — ой, как хорошо!
ну, ĕçлеремĕр-çке паян! — ну и поработали мы сегодня!

çеç

2. усил.
такой
очень, так и

кăпăш çеç çăкăр — такой мягкий хлеб
лăпкăн çеç каларĕ — он сказал очень спокойно

çакнашкал

вот такой, подобный этому (упомянутому)
так, подобно этому
так же

çырура çакнашкал сăмахсем пур — в письме есть вот такие слова
вăл çакнашкал хăтланасса шутламан эпĕ — я не ожидал, что он так поступит
унта та çакнашкалах сивĕ — и там так же холодно (как здесь)

çавăрттар

7. разг.
уминать, уплетать, уписывать, есть с жадностью
вăл кукăле çавăрттарать кăна — он так и уминает пирожки

çавнашкал

так, вроде этого (упомянутого ранее)
подобно этому, аналогично
пирен йăли çавнашкал — таков у нас обычай
пурăнатпăр çавнашкал — так вот мы и живем
ыттисен те тухăслăх çавнашкалах — и у других производительсноть на таком уровне
Çини мĕнле, ĕçлени те çавнашкал. — посл. Какой человек, такой и труд. (соотв. Каков едок, таков и работник).

çу


тăхлан çăвать — пули так и сыплются

шалча


кунçул шалчи — судьба, жребий
шалчи тулчĕ! — так ему и надо!, поделом ему!
шалча пăрçи бот. фасоль
шалча тăрри — сорванец, сорвиголова

шăпăр

III.
то же, что шапăр
шăпăр-шăпăр куççуль юхать — слезы так и льются

хуçăл

3. перен.
горевать
надрываться
разг.
ан хуçăл-ха ун пекех — не надрывайся так (сильно)

-тăк

1. частица разг.
так
каяс-тăк каяс — идти, так идти

-тăк

2.
в знач. союза
если, раз
коли, ежели
уст.
тĕрĕссипе калас-тăк... — если сказать правду...
апла-тăк эпĕ те каймастăп — раз так, то и я не пойду

пулĕ

2.
возможно, что так
так, следовательно, значит

хушнă пулсан, каймалла пулĕ — раз приказано, значит надо идти

епле


епле апла? — как же так?
епле те пулин — как-нибудь
епле те пулсан — как-нибудь
ăна епле те пулин пулăшас пулать — надо как-нибудь помочь ему
епле пулсан та — как бы то ни было, при всех условиях, во что бы то ни стало
епле килнĕ çапла — как попало
мĕнле килнĕ çапла — как попало

ĕнтĕ

6.
в вводных словах и выражениях:
паллах ĕнтĕ, паллă ĕнтĕ

как известно

çапла ĕнтĕ — 1) да, так и есть 2) итак, таким образом, следовательно, стало быть
чанах та ĕнтĕ — действительно

пӳ


пӳ яр — доставать дно (погружаясь вниз ногами)
пӳ çитмест — глубоко так, что не достать дна

пыр

11.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола
с общим значением постепенности или непрерывности действия:

ăнса пыр — спориться (о работе)

пĕтерсе пыр —
1) продолжать уничтожать, истреблять
2) завершать (напр. работу)

çитсе пыр —
1) догонять, достигать кого-что-л.
2) приближаться (к какому-л. месту)
3) хватать, быть достаточным

çывхарса пыр — приближаться
типсе пыр — высыхать
тулса пыр — наполняться
шуса пыр — подползать
чупса пыр — 1) бежать, двигаться бегом 2) подбежать
тухса пыр — обнаруживаться, выявляться
Вăррăн суйи тухсах пырать. — посл. У вора ложь так и лезет наружу. (соотв. На воре шапка горит).

мĕншĕн


мĕншĕн тесенсоюз потому что, так как, ибо
вăл кинона пымасть, мĕншĕн тесен ку фильма курнă — он не пойдет в кино, потому что уже видел этот фильм

мĕншĕн те пулин — почему-либо
эпĕ мĕншĕн те пулин килмесен, мансăрах пуçлăр — если я почему-либо не приду, начинайте без меня

сыхла

6.
следить
подкарауливать, подстерегать

вăрттăн сыхла — тайно следить
инкек сыхласах тăрать — беда так и подстерегает

унăн


ун пек
1) такой, как он, подобный ему
ун пек лайăх специалиста пурте хаклаççĕ — такого хорошего специалиста, как он, ценят все
2) как он, подобно ему
эсĕ ун пекех вăйлă мар — ты не так силен, как он
3) подобным образом, так
ун пек тума юрамасть так не следует поступать

ун чухне — тогда
ун чухне вăл пĕчĕк пулнă — тогда он был маленьким
ун чухлĕ — столько
пире ун чухлĕ кирлĕ мар — нам не нужно столько унелнĕ:

тени

2.
употр. для подчеркивания значения предыдущего слова:
тир тени чăтăмлă пулмалла — коли уж это кожа, так должна быть прочной

такки

3.
так и
все еще

кĕтрĕм-кĕтрĕм, такки килмерĕ — я его ждал-ждал, а он так и не пришел

ахаль

7. в роли усил. частицы
и так, и без того уже
çынни ахаль аран çӳрекелет, а эсĕ ăна чăрмантаратăн — человек и так едва ходит, а ты его беспокоишь

э

I. частица разг.

1. вопр.
а, да, что
кăна çаплах хăварар-и, э? — это мы так и оставим, да?
— Ванюк! — Ванюк!
— э? — что?

э

II. межд.
часто произносится протяженно э-э


1.
выражает узнавание, припоминание, догадку
а
ах

э, эсĕ-çке ку! — а, это ты!
э, мансах, кайнă! — ах, совсем забыл!
э-э, çаплаччĕ-и вара? — а-а, развае так было?

э

2.
употр. при возражении
э

э, çук, апла юрамасть — э, нет, так не пойдет

мухта


мухтамаллах мар — 1) посредственный, неважный 2) посредственно, неважно, так себе
çурчĕ мухтамаллах мар — дом так себе

япала


ак япала!
— вот так так!
амак япалибран. дьявольское отродье
мур япалибран. дьявольское отродье
япала ячĕграм. имя существительное
кунта яла тухмасть — здесь толку не будет
ыратман япала çук — все болит, все тело болит

кирлĕ


ăçта кирлĕ (килнĕ) унта
— 1) где попало, там и сям 2) куда попало
пулма кирлĕ — должно быть
вăл килнĕ пулма кирлĕ — он, должно быть, пришел
çав кирлĕ те ăна — так ему и надо
пушă кирлĕ сана! — кнут плачет по тебе!
çăкăр та кирлĕ мар — хлебом не корми

Çавăн пекех пăхăр:

-тăк -тăр -тĕк -тĕр « -так » -тар -то -ха -хи -чĕ

-так
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2022, раштав, 08
Сайт дизайнне кӑшт ҫӗнетнӗ, саспаллисен страницинче хушма пайлану кӗртнӗ //Александр Тимофеев пулӑшнипе.

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Yoomoney: 41001106956150