Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

чĕлтĕрти

2.
нежный, хрупкий
чĕлтĕрти çеçке — нежный цветок

çеçке

1.
цветок и цветы
цвет прост.
сирень çеçки — цветы сирени
йывăçсем çеçкере — деревья в цвету
çеçкене лар — зацвести
çеçке çур — расцвести
çеçке так — отцвести, ронять цвет
çĕмĕрт çеçки çурăлсан килет вăрман илемĕ — фольк. когда зацветает черемуха, лес наполняется красой
Çуркунне — çеçки, кĕркунне— курланки. — посл. Красна весна цветами, а осень — лодами.

çеçке

2.
лепесток и лепестки
чечек çеçке сарнă — цветок распустил лепестки

çеçке

3.
лист и листья
вĕлтĕрен çеçки — листья крапивы
çĕр çырли çеçки — листья клубники
куккурус виçĕ çеçке кăларнă — кукуруза выпустила три листочка

çеçке

4.
ботва, зелень (овощных культур)
кишĕр çеçки — зелень моркови
кăшман çеçки — ботва свеклы
çĕрулми çеçкене кайнă — картофель пошел в ботву

çур

11.
распускать листья, цветы, расцветать
çеçке çур — расцветать
чие çеçке çурнă — вишня рацвела
йывăçсем çулçă çурнă ĕнтĕ — деревья уже распустили листья

сарă

◊
сарă пуç — бот. первоцвет
сарă чечек, сарă пуç — общее название многих растений с желтыми цветами, чаще первоцвета, лютика, одуванчика, подмаренника, ромашки
сарă çеçке — цветы огурца, тыквы
сарă курăк — бот. горец
сарă пăрăç — горчица (букв. желтый перец)
сарă сип ути — бот. зверобой
сарă карас — золотой карась
сарă кăмпа — лисички (грибы)
сарă тут — веснушки (весенние)
сарă çу — топленое масло
çăмарта сарри — желток яйца
чечек сарри — пыльца цветка
сарă тута — желторотый юнец (букв. желтые губы)
сарă хĕр — 1) поэт. красная девица, девица-красавица 2) вторая младшая сестра мужа
сарă ывăл — третий младший брат мужа

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

çеçке

син.: чечек
цвет растения, цветок.

191 стр.

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

саккас

заказ (русск.). СТИК. Кан. Пĕр-ик япала çеç, Мускава саккас панăскерсем, килеймен. || На заказ; заказной, сделанный на заказ. Сред. Юм. Атă саккас тутартăм. Сшил сапоги на заказ. Чураль-к. † Саккас тунă сăран атти, тутариччен — тутарас, тутарсассăн — кирлĕ мар. || Заказ, заповедная роща. Ск. и пред. 44. Ĕнер саккасран çавă пушăтпа çĕрле килнине куртăм эпĕ, тет. ЧП. Саккас хĕрринче сарă çеçке. || Назв. поля (прежде был лес). Цив.

сар-çеçке

назв многих цветов с желтыми лепестками. Орау. Хăяр сар-çеçкене ларнă (зацвел). || Ромашка желтая. Имен. Сарă-çеçке, ромашка желтая.

çеçке

(с’зс’_кэ), цветок растения. СПВВ. КЕ. Çырла авăрисен, çырла пуласси çурăлсан, шап-шар чечек пулат, çавна çеçке теççĕ. Орау. Çеçкене кайсан, çеçкере савăнтар (пчел). N. Сатра çеçкесем çурăлчĕç. N. Çеçке хĕрри тăрринче. Микушк. Йĕтĕн çеçки, цвет льна. Тиханьк. Йитĕн кăвак çеçкея ларчĕ (лен зацвел). См. омма çеçки. П. Федотов. Пирĕн çуни çунатлă, çунат айипе çил вĕрет çеçке пек хĕрсенĕн кăмăльшĕн. С И. Иванов. Ултă уралă хуртшăн турра кĕлтăватăп, çеçке вăхăтĕнче çеçкерен çеçке çӳремешкĕн лайăх кун-çул пар. Çутт. 144. Чечек çеçкисем юр пĕрчисем пек вĕлкĕшсе вĕçсе анчĕç. Чертаг. † Сарă çеçкене ларнă хăяр тытăнать... Якейк. Хăяр пирн сар çеçкея тахçанах ларса. Ib. Кăçал хăяр çеçки лайăх та, хăяр та нумай. Орау. Хăяр сар çеçкенĕ ларнă (= чечеке ларнă, зацвел). Ib. Хăяр çеçке çулчи сарăхнă (кушăрканă, стали шероховаты). ЧП. Аслă çулăн икĕ аякки сар çеçке. Кĕвĕсем. Çĕмĕрт çеçки хăвана явăнать. Ib. Çĕмĕрт çеçки çурăлать те, çĕмĕрт çеçки çурăлать, вăрман витĕр курăнать. Сала Ib. Ĕнтĕ çил çаврăнат, çил çаврăнат, çĕмĕрт çеçки çӳçене явăнат. Ала 105. Чĕн пушипа çĕре çапрăм, çĕр мана çеçке пачĕ, çеçкине вочаха хотăм: пот! терĕ, çат! терĕ. Абыз. Уй-уй урлă каçрăмăр, урпа çеçки çутипе. N. † Шап-шурă иккен çырла çеçкисем. Пазух. Çырла çеçке çурсассăн, килет парлак илемĕ. Альш. † Хĕрлĕ-хĕрлĕ пĕрлĕхен: çеçки витĕр курăнать. || Листья ягоды. N. † Çырли çĕре тивмерĕ, çеçки çĕре тивейчĕ. || Ботва, зелень корневых растений. Т. II. Загадки. Мучийĕ аялта, сухалĕ тулта. (Кăшман çеçки). В. Олг. Паранкă çеçки, побеги и ботва (то же и у огурцов). КС. Кишĕр çеçки, хăяр çеçки, улма çеçки (вся зелень картофеля). Çарăк çеçки, зелень репы. Ib. Çеçкене кайнă, (картофель) пошел в литвинью (отрицательное качество). Ib. Кăçал улман çеçки ытла вăйлă, çампа улми сахал. Сĕт-к. Омма çеçки, стебель картофеля с листьями. Завражн. Олма çеçки, росток, ростки картофеля. Абыз. † Пахчи-пахчи çĕр-улми, сысна çияс сасси пур, çийин-çийин çийи-ке, пире валли çеçки пур. Кан. Пĕр çеçкерен З—4 улма анчах тухать. Сятра: параҥгы̆ с’эс’_кэ jарза лардат (или: шы̆дат). N. Улма çеçки, литвинья. Н. Седяк. Çеçкесĕр çарăк, хӳресĕр карăк. (Арман чулĕ). || В перен. см. СПВВ. ЕС. Çеçке = пит илемлĕ, тăваткăл питлĕ-куçлă çын. N. Хывнă чухне акă çапла каласа хываççĕ: эй тăванăм, çеçкем, хăçан курăшăпăр, хăçан пĕрле палашăпăр, хăçан калаçăпăр. || Яз. имя женщ. Рысайк. || Фамильное прозвище мужч. Козыльяр.

çеçкĕ

то же, что çеçке. Шарбаш. † Хусантан тухать хурăн мăн çул, ик еккипа квак çеçкĕ. Ib. Çеçкĕ, стебель.

çечке

то же, что çеçке. Ёрдово. Çечкене ларакан йăвăçсем çурăлса çечкене лараççĕ.

çиç

(с’ис’), сверкать (о молнии), блистать, сиять. N. Çĕрĕпе çиçĕм çиçрĕ. Всю ночь сверкала молния. N. Çиçĕм йăл-ял çиçсе каять. N. Çап-çутă çутăпа çиçсе тăракан япала. КС. Вут, çапсассăн, çиçсе каять (искры от огнива). N. Аван-ĕçке çулра пĕр çуркунне, çурхи тумпа çиçсе тăнă чух. Турх. Çав кунĕнче (летом) хирте çеçке çиçет. || Пронадать, исчезать, таять. Турх. Мĕн пур хирсенчи юр çиçет, вăрман хĕрри те ешерет. || Сметать метлою с вороха сор, напр., колосья, соломинки и пр., провеять лопатой очищенное зерно вторично. Тюрл. Çиçмелли çолăк (особая метла из сука березы). КС. Тырă кăшăлне сăвăрса пĕтерсен, тасатма ăна тепĕр хут сăвăраççĕ, ăна: çиçес, теççĕ. ТММ. 1) Кăшăл çине çулăкпа шăл, 2) кĕреçепе çиç кăшăл хĕрринчен, З) çупса яр, засветить, 4) çиçсе çӳре, ходить с сияющим лицом; форсить. Изамб. Т. Ыраш кăшăлне сăвăрнă чухне çиçех тăраççĕ. Сверху ворох зерна на току метут метлою (çулăкпа), чтоби отделить падающие колосья и пр. от зерен. Сред. Юм. Итем варĕнчи тырра, арпинчен тасатса, шăпăрпа çиçеççĕ. Ib. Сарăм варĕ çинчи пучахсĕне шăпăрпа пуçтарса илес тессине: çиçес, теççĕ. Ib. Авăн çапнă чôхне кăшăл сурнă (= сăвăрнă) çĕртен пучахсĕне шăпăрпа çиçсе илеççĕ: çав çиçсе илнĕ арпана çиçнĕ арпа теççĕ. Орау. Тыр сăвăрнă чухне, пĕр хут сăвăрса пĕтерсен, тепĕр хут пĕчĕккĕн сăвăраççĕ, çавна: çиçет, теççĕ. Тыр çиçнĕ чухне тырри хăй те тасалса çуталать, теççĕ. Малтан мăннине сăвăрса пĕтерсен, вара малалла (дальше) кăшăл купи пулачченех çиçсе сăвăраççĕ. N. Кĕреçепе çиç кăшăл хĕрринчен. || Засветить, ударить. В. С. Разум. КЧП. Пирĕн атте пăтă çимессерен питрен çиçет. Кан. „Канаш“ пулман пулсан, вăл йĕркене питрен çиçсе ярсан та пĕлес çук. N. Çиçсе ярăп ак! Засвечу вот! || Бегать быстро. Якейк. Ачасам пирн пата çиçсе çитрĕç (васкаса чопса çитрĕç). Орау. Атя, çиç часрах. Ib. Туххăм çиçсе кайса килчĕ (сбегал в один миг). || Форсить, франтить. Турх. Хам çамрăк та халĕ эп, çиçетĕп; ваттăм çинчен епле шухăшлăп? Орау. Мĕн çиçсе çӳретĕн (сивĕре çӳхе япала тăхăнсассăн калаççĕ). Ишь как надел трепёхталку. N. Çиçсе çӳре, ходить с сияющим лицом, форсить.

çур

(с’ур), разрывать надвое, разорвать. N. Вилнĕ çыннăн кĕпине хывса илмеççĕ, çурса кăлараççĕ. Чăвашсем 26. Унтан вара çăмарта ывăтсан, вилнĕ çын кĕпине çурса кăлараççĕ; ăна ахаль хывса илмеççĕ, умăнчен çурса, сăкман пек хываççĕ. N. Эпĕ кĕпене туратран (за сук) çаклатса çуртăм. || Распороть. N. Пулла çур. Бес. чув. 11. Пĕр йывăр çыннăн хырăмне хĕçпе çурса янă. || Разбивать (голову). Абаш. Конта ӳксе, поçна çорăн! (напр., на льду). Б. Яуши. Ача хăвăртрах пуçне тата икке çурса пăрахрĕ, тет те, хуçана тăратма карĕ, тет. || Колоть, раскалывать, пилить, рвать вдодь. Тăв. 14. Унтан лăпсăркка сар чечеклĕ аккас, чаршав пек яр уçăлса, çинçе пилĕклĕ пуп хĕрне çурса кăларчĕ (вдоль). Ib. ЬI. Анаткас пуянлăх пит аван курăнать. Пурин те çурса тунă ампарай, пахчинче хăмла, пыл-хурчĕ. Кратк. расск. 9. Тепĕр кунне ирхине ирех тăнă та, вутă çурнă. Çутт. 42. Атте авăн кăмакине çурман юман вутти пăрахрĕ. || Окучивать. Альш. Унтан ăна (картофель) çумлаççĕ, çум вăхăтĕнче суха-пуçпе çураççĕ. Ямаш. Пирн паян омма çормала та-ха (соха пуçпе копаламалла). || Размывать. N. Шыв çурса каят. Баран. 243. Океансем çĕрелле çурса тăракан пайĕсене тинĕссем теççĕ. Трхбл. Ăна пытарнă тĕле шыв çурса кайнă (водою размыло его могилу). N. Вăл (он) лачака çине те кĕнĕ, шыв çурнă лакăмсене те кĕрсе тухнă. || Обдирать (зерно). N. Кĕрпе арманĕ умĕнче виç путалкка тулă çуртăм. Толст. Кĕрпе çуракан арман (круподёрка). Эпир çур. çĕршыв 23. Тата уйрăм кĕрпе çурмалли арман пур, çу çаптармалли машшин пур. || Перерезать. Эпир çур. çĕршыв 23. Сылтăм енчен улăхалла çак хире виçĕ тип çырма çурса тухаççĕ (перерезают три оврага). || Зарезать. К.-Кушки. Пирĕн сурăхсене кашкăр çурнă. Наших овец зарезал волк. Юрк. Лашине кашкăр çурса тухат. || Пробивать. Кĕвĕсем. Чăршă кĕлет алăкне витĕр çурса кĕрĕпĕр, вăйă иртсе пынă чух витĕр çурса калăпăр. || Разрушать. Вĕлле хурчĕ 27. Карас çине хăпарса пĕтĕм караса çурса (çул туса) шăтарса ерешмен картипе карса пĕтереççĕ. N. Питĕ хытă юрлаççĕ, пӳрте çурса прахас пек (того и гляди изба рухнет) — ним те пĕлмеççĕ. Альш. † Ула пилĕк качака, капан çуран йăли пур. || Бить кнутом. Хĕрлĕ урал № 10, 1921. Çынсене пушăсемпе çурса пĕр йывăçшăн тăватă пин тенкĕ илет. Ала 95. Эсир вăл ачанăнне кĕпине-йĕмне мĕншĕн хывса илнине пит лайăх пĕлетĕп, эсир ăна пыйти-шăркине пăхас тесе мар, унăнне тирне çапа-çапа çурас тесе, хывса илнĕ, тенĕ. || Распускать (почки, листья, цветы). Пазух. Хурлăхан çеçке (цвет) çурсассăн, килет çыран илемĕ. Самар. Тин çурнă çырласем. Ау 355°. † Шур Атăлăн шурă хăви çĕнĕрен çулçă çура-çке. || Разрезать (воду). N. Пулă Çавала хирĕç (против течения р. Цивиля), шыва çурса, çухăрса кайрĕ, тет. Баран. 81. Лере тата ураписемпе тинĕсе çурса пăрахут ишсе пырать. Сред. Юм. Кăçалхи тырра çĕлен те çôрса тохас çок. Нынче очень густой хлеб, так что змея не проползет. || Бить, ударить в нос (о запахе). ЧС. Ĕнĕк шăрши (запах гари) сăмсана çурать. КС. Ача сыснă-им? Пăх шăрши çурать! Орау. Такăш сысрĕ ĕнтĕ (ventris flatum emisit), шăршă çурать. || Оглашать, греметь (о звуке). Кĕвĕсем. Пахчан пĕр хĕрĕнче юрласан, сасси илтĕнет тепĕр хĕрне; пахча вăта çĕрринче юрласан, сасси çурать пахчана. Альш. Хĕрсем каччăсем янратса çурса юрласа кĕвĕ калаççĕ ялта. Ib. Хĕлĕ-çăвĕ урама тухса уншăн-куншăн пĕр-пĕринпе вăрçаççĕ, урама янратса çурса. Ib. Шăри-шари кашкăраççĕ, урам хушшине ян çураççĕ. Ст. Яха-к. Шăнкрав сасси ял çурат (гремит по деревне. Çăварни). Полтава З8. Аçа-çиçĕм сасартăк пĕлĕте çурса янтратсан, шартах сиксе çын чĕтрет. N. Вăл аллипе пĕр сулать, ĕçекене шав ырлать: ĕçет, çиет туй çынни, тĕнче çурать юрлани! Сунт. Пĕр минутран Пруккан çамрăк вăйлă сасси вăрмана çурчĕ. Çутт. 112. Пĕтĕм яла иккĕшĕ çураççĕ. || В перен. смысле. Бур. † Тантăшран лайăх пулас мар, тантăш чĕрине çурас мар. || В чувашизмах. N. Чуна сурчĕ çут тĕнче: аптăрамăп халь ĕнтĕ — тăр кăнтăрла тĕлĕнче хавас улăх варринче. Сред. Юм. Пуç-куç çурса çурет. „Ходит (или работаеть) главным, без боязни“. Ск. и пред. чув 89. Пĕтĕм ăшне-чиккине çурать хăватлă яшки (т. е. яд своим действием выворачивает желудок).

çĕçке

то же, что çеçке. Альш. Çĕмĕрт çĕçки çурăлать, çаран урлă курăнать. Описка?

ти

(т’и), трогать. См. тив. N. Ан ти. Не трогай. Пшкрт: ан _т̚ир, не трогайте! || В перен. см. N. Чуна кайса тимелли (жалобный). || Попадать. N. Кашкăра пăшалпа пенĕ те, тимен (здесь „тив“ к заряду). || Зажечься. Б. Олг. Пертĕм (выстрелил) те, вот тимерĕ (ружье осеклось). В. Олг. Хота вот тисилчĕ (т’и_зил’џэ̆). Бумага загорелась. Ib. Спичкă тиет (загорается). Ib. Спичкăн пуçĕ (конец) осал, тимест. || Доставаться. Хорачка. Титĕр! Çи, ĕç, тотă çӧре, выçă ан çӧре. (Поминки). || Прийтись (по обязанности). N. Пира каймалли тимарĕ. Нам итти не пришлось? || Касаться. N. † Вăрçă (война) пире тимеç, тенĕччĕ, килсе ӳкрĕ пирĕн киле. || Поражать. Ст. Айб. † Тарăн-варти кăвак çеçке, хĕвел тимес, çил тимес; çакă ялсен хĕрĕсе те епле усал килс’ тимес?

тăк

(ты̆к), лить, выливать, проливать. Янтик. Тăкайрас ăна ушкĕнпех (вылить и больше ничего), хуçа ан та пĕлтĕр унта мĕн пулнине. СТИК. Вăт ĕнтĕ тăкат. Вот уж льет (о сильном дожде). Орау. Эй тăкать-çке çăмăрне. ПТТ. Çав çын тем тĕрлĕ килсе тăкса антарас çумăра та сирсе ярат, теççĕ. (Петĕркке шăтăкĕ). N. Тăранса, тумланса пурăнас тесен, малтан тар тăкса ĕçлемелле, || Сыпать, просыпать, рассыпать. N. Ыраша çил тăкрĕ. || Ронять. Пазух. Мăкăнь çеçке тăксассăн, каять пахча илемĕ. ЧП. Мăкăнь çеçкисене çил тăкать (обивает). СТИК. Çĕмĕрт чечекне тăкрĕ (отцвела). || Стрелять. Демидов. Унтан кăсем тата тăка пуçларĕç, тет, кăсем çине стреласем. || Тратить, расходовать, издерживать. N. Мана сарă ерчĕ те, çампа пĕр маях укçа тăкатăп. Хĕн-хур. Вăл чирлесе выртнă вăхăтра лекĕрпе лекартсăшăн мĕн чухлĕ укçа тăкрăмăр эпир. Чăв. й. пур. 12. Куншăн, нимĕнсĕр укçа тăкса çӳренĕшĕн, ашшĕ татах вăрçмалла пулчĕ вĕт ĕнтĕ. || Вывозить, валить. N. Эсир пăха ăçта тăкас тетĕр? || N. Çĕр çурăлчĕ, йĕп тухрĕ, сан тĕлĕнтен кун пĕтрĕ; шуралса шурăм-пуç килнĕ чух арăмăнтан уйăрăлтăн (хĕрелсе хĕвел тухнă чух хĕр-тантăшсенчен уйрăлтăн); тăр-кăнтăрла çитнĕ чух йăхран-тĕпрен уйăрăлтăн. (Юрлаççĕ тăкма тухнă чух, ăсатнă чух юрлаççĕ). || Иметь урон. N. Халăх тăк, иметь потери людьми. || В качестве вспомог. гл. N. Эпĕ илнĕ пĕренене касса тăкса пĕтернĕ. N. Темĕн чухлĕ тупă кăларса тăкнă (наставили?). N. Каласа тăк. Кан. Подпискă адрĕсĕсене чĕрсе тăкнă. Ib. Юлашкинчен уçăп кăмакине пĕрер кирпĕчĕн ывăтса тăкрĕ. N. Çийĕнчен тумтирĕсене çуркаласа тăкса... Шибач. Вăл хота çĕтсе тăкрĕ хоçи арăмĕ (изорвала и бросила). Хăр. Паль. 14. Кăна вăл лайăх çеç ятласа тăкрĕ. Ырласа тăкни мĕне? — Кирлĕ мар. Ib. 14. Тăван сассене хурласа тăкрĕ. Итлемесен пурсăра та касса тăкăпăр, тенĕ. Собр. † Пус кутĕнчи кăвак пăр; касса тăкман пулсассăн, ĕмĕр иртĕ, терĕç пуль. Курм. Ан кала-ха, ак эпĕ сана халех хĕнесе тăкăп. Чебокс. Тарçи пĕтĕм сурăха пусса тăкрĕ, тет. Качал. Çав карчăк хĕçпе касса пăрахрĕ, тит, Йăвана та, кайса тăкрĕ шыв хĕрне. Альш. † Ютсем йышлăн, эп пĕччен: калĕçĕ те тăкĕçĕ; калас сăмахăма калаймăп.

кăран

(кы̆ран), граница, межа, отделяющая владения одной деревни от другой или государствен. от частных (не распахивалась; ширина ее метров 15–17). Якейк. † Кăран хĕрĕнче ылтăм çеçке. N. кы̆ран с'олы̆, кы̆ран тоҥгаδи^ы (пограничный столб).

чечек

цветок. Пазух. 9. † Ан яр утна пахчана, чечек тăрне ан таттăр. Ал. цв. 10. Чечекрен ырă шăршă пĕтĕм пахчана, шыв юхса сарăлнă пек, сарăлса тăнă. N. Ăçта чечек, унта пил пулать, теççĕ. Где цветок, там и медок. И. Тукт. † Пахчари чечек, сарăях çеçке, кĕрхи сивĕпе шанса кайрĕ-çке. Образцы 1. † Кăвак чечек тăррисем — вĕт улача тĕррисем. Ib. 13. † Тарăн варти квак чечек, хĕвел курмасть, çил вĕрмест. Ib. 13. † Аслă çулăн хĕррипе кăвак чечек, çулаймарăм чечекĕ тăканиччен. Ib. 4. † Елшел урам аслă урам, ик аякки сар чечек, сар чечекре сар кайăк. Пазух. 14. † Утма ятăм пахчана сарă чечек суйлама. Хĕр. йĕрри. Вĕл-вĕл чечек, вĕл чечек, вĕлле çинче сар чечек, чечек вĕçсе кайсассăн вĕлле илемĕ каять-çке. Ал. цв. 9. Сасартăк вăл пĕчĕкçĕ ем-ешĕл тĕме çинче ĕмĕр курман, ĕмĕр илтмен, юмахра калама çук, хут çине çырса ӳкерме çук, илемлĕ хĕрлĕ чечек ларнине курах каять. Образцы 11. † Çӳлĕ тăвăн хыçĕнче арпус чечек юр пекех. Ib. 15. † Сикрĕм антăм пахчана мăкăнь чечек татмашкăн. Хĕр йĕрри. Сикрĕм каçрăм пахчана, мăкăнь чечек пулĕ тесе, мăкăнь чечек пулмарĕ. N. Улма йывăççи чечекне тăкнă. Баран. 101. Мăкăнь чечекре чух, ăна çĕртен туртса кăлар-ха. N. Манăн савăнăç чечек вăхăчĕ иртрĕ. Г. А. Отрыв. Улма чечекрен тăкăнсан, каять пахча илемĕ. N. Корăксам чечеке ларма пуçларĕç. Рак. Çеçен хирĕн варрине шур юр çунă, çырла çеçки чечекĕ епле-ши? Ib. Хура вăрмансене те халь пас тытнă, çĕмĕрт çеçки чечекĕ епле-ши? С. Тим. Арман чулĕ çĕкличчен лапри чечек пулас мĕн, лапран лапа çӳрес мĕн, лап илемне кӳрес мĕн. N. Улма чечек лартсассăн, килет пахча илемĕ, улма чечек лартмасан каять пахча илемĕ. Букв. 1900. Мăкăнĕн чечекĕ те пит илемлĕ, вăрри те тутлă. Шинар-п. Вăрманта çулла пур курăксем те чечек кăлараççĕ. Михайлов. Каччă ĕмĕр мĕн теттĕр вара? Пӳрт умăнчи шĕшкĕ мăйри чечек пек. || СТИК. Хĕвелçамăшăн чечекĕ, лепестки у подсолнечника. || Комнатное растение. Красноарм. Колхозниксем культурлă пурăнаççĕ. Чӳречесем çинче чечексем, килĕрен сехет, тĕкĕрсем. Рак. Чӳречисем çине чечексем лартса пĕтернĕ. || Бахрома, кисть. Золотн. N. Йĕке çине тăхăнтарнă чечек. Ст. Шаймурз. Тимĕр-кăвак лашан çилки чечек, камăн иккен савнă учĕсем. || Дама (в картах). Тайба Т.

чун кӳрт

оживить (напр. утопленника). Нюш-к. Ача çуралсан сывлаймас пулсан темле кăвапине сăтăрса чун кӳртетпĕр, теççĕ. Ун пек çуралнă ачасене чунсăр тухнă,– теççĕ. N. Вĕлле тăрринче сарă çеçке, сикет тăрать, кăшкăрать, вилнĕ çынна чун кӳртет. (Автан). Шихаз. Çак çурта пăсакан тухатмăш ман айри шанкăран лаша туса чун кӳрттĕр. (Из наговора). См. Магн. М. 195. Чун кӳртни.

хĕвĕ

пазуха. Тюрл. Стюх. Лутраях та çеçке сарй мăйăр, татаймарăн хĕвĕйĕм туличчен.

шан

вянуть, увядать, блекнуть, поблекнуть, становиться дряблым, хилеть. N. Курăк шанса карĕ. И. Тукт. Пахчари чечек, сарăях çеçке, кĕрхи сивĕпе шанса кайрĕ-çке. Ирч-к. Шанмашкăн хотăм, повесил вянуть (о табаке). Б. Олг. Ах, тырă шанса кайрĕ оярпа. (Гов. и о человеке). N. Чурт килет, тет, шаннă, тет, ах! тесе калать, тет. N. Шăл шанни, оскомина.

шап

частица образования превосходной степени прилагат. и наречий. Хош.-Çырми. Шап-шара та çеçке шăттăр-и. Пусть вырастут там белые разбелые цветы. || Ровно, точь в-точь, как раз. Пухтел. Шап вуниккĕ, ровно двенадцать. Чăв. й. пур. 25. Çапла ялтан яла çӳресе пĕр уйăх шап иртнĕ. Ib. 24°. Çула пулсан шап пĕчченçи, ăçта анкартĕнче, ăçта хирте пурăнкаласа. Сала 97. Шап çурта пек пĕвĕме ӳстертĕм, тем атте-анне тытас пек. || Совсем. Чăв. й. пур. 10°. Çав Михеле шап тĕплĕ-йĕрлĕ çынах мар. Ib. 16. Шап ӳссе авланичченех ют яла, çывăхри ялсене те тухман вăл. N. Шап ырра тухнă вăл. N. Ăна шап тасана кăларнă. || Ой-к. Шап-Шап Шапашкар, Шапашкар хуçи Йăван пур.

шурă çеçке

шор çеçке, цветок вьюна. Имен. Шурă çеçке — йыт пыршинче. Якейк. Тĕмеске çинче шор çеçке. Ib. Саканче е посăра омма хĕлле шор çеçке ярать (прорастает).

шăлап

то же, что шулап. Яргуньк. Шăлап — в старых постройках, когда крыша крылась драницами, так назывались желоба, поддерживавшие с боков крышу. Собр. Кăвик-кăвик кăвакарчăн шăлап тăрăх кускалат, ик çунатне шарт çапат. Бур. Лапкалапка тăман çăват, шăлап пуçне шуратат. СПВВ. ФВ. Шăлап, часть строення. См. паçпик. N. Ултă уралă хуртшăн турра кĕлĕ тăватăп, çеçке вăхăтĕнче çеçкерен çеçке çӳремешкĕн лайăх кун-çул пар, эхем тур çырлах, çеçкерен çеçке çӳренĕ чухне пире те тур пар шăлап пуçне, шушлăх пуçне пур çеçкерен çеçке çимĕç тăваççĕ, чипер ала (алла) илме пар. („Пичĕке пуçланă чухнехи кĕлĕ“).

шăт

произрастать, всходить, прорастать, появляться. N. Вăрлăх шăтни, прорастание семян. Букв. 1900. Мĕн акнă, çавă шăтать. ЧП. Эпир каяс çул çинче пăрăнайса шăтнă пĕр тулă. Ib. Эпир каяс-килес çул çине шăтайса тухнă пĕр тулă. А.-п. й. 81. Иван пĕрре хире кайса пăхать те, пăрçа лайăх шăтнине кура, килне çав тери хавасланса таврăнать. О сохр. здор. 55. Çуркунне шăта пуçланă çĕрулмине нихăçан та çиме кирлĕ мар. Скотолеч. 28. Шăтса кайнă улма. Проросший картофель. Альш. Путпулсем кунта начар: час шăтать карттахви. Аттик. Унтан кайран чечексем шăтса тухаççĕ. Хош-Çырми. Кăçалхи напор поласса пĕлнĕ полсан, аçа та кикен полас-мĕн, çеçен хир варрине шăтас-мĕн, хорçă çавапала касăлас-мĕн. Кабы я знал, что в этом году будет набор, так лучше стать бы мне чемерицей без семян, вырости бы в чистом поле, скоситься стальною косою (Солд. п.). ГФФ. Кăвак тай (= та ай) çеçке шăтса ӳснĕ те полсассăн... Кабы я взошел и вырос синим цветком... Альш. Сĕве кукăрĕнчен инçех мар, вăрмана кастарнă та ĕлĕкрех халĕ чăтлăх çăкалăх, ăвăслăх шăтса ӳснĕ. N. Сирĕн урамăрсем кукăр-макăр, кукрисерен шăтнă сар çăка. Сунч. Пилĕк палан пĕр тĕмĕрен, палан шăтать, тăван шăтмасть. Собр. Шăл ӳксенех йытта памалла, кайран хытă шăл шăтат, тет. Якейк. Кĕтӳ хирĕç тохрăм та, мăклă тына тĕл полтăм, мыри шăтмин пырĕччĕ, мыри шăтас сасси пор. N. Çапла шăтса тухнă Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ. || Лопнуть. N. Шурă шурă çăмарта, шăтмĕ, шăтмĕ терĕçĕ, шăтрĕ-çке шăтасса. Сĕт-к. Куçĕ шăтса йохтăр. Юрк. Пире курайман тăшмансенĕн алли-ури типсе хăринччĕ, икĕ куçĕ шăтса тухинччĕ. Альш. Эй, шăтнă куç! || Прорваться, продырявиться. Карамыш. Ала шăтнă. Рогожка решета (полотно сита) прорвалась. А.-п. й. 39. Ула-такка Сахар лавĕ çинчи пичке тăррине хăпарса ларчĕ те, шĕвĕр сăмсипеле шаккама тытăнчĕ. Шаккасан-шаккасан, пичке хăми витĕрех шăтса тухрĕ. || N. Лопăр полнă ачи пĕртак тăхтасан, пырса ыйтатчĕ: „Ойăх шăтса-и?“ — тетчĕ.— Шăтса, — теттĕмĕрччĕ. || Открыться (о тайне), проговориться. Разг. С. Мих. 39. Çын ĕçĕ йăвăрри пĕре-пĕре шăтать — шăтатех. П. Яндоуши. Пĕри пирĕн туйла авланнă, уна нумайччен пĕлмен, вара такăш пĕри шăтнă та (сăмах вĕçерĕннĕ те), кăларса ячĕç. || Доносить. Орау. Кайса шăтнă, е урăхла: шĕрса кăтартнă (передал тайно о событии). Ст. Чек. Ку çын ĕнтĕ матруса (леснику) шăтнă пулĕ, ав матрус килет. || Промахнуться (в игре в камешки — шакла). Шорник. Пĕррере шăтрĕ. Ib. Лапра шăтрĕ.

парлак

поляна. Карсун. Елбулак. † Парлак çинче çырлалăх. Хурамал. Парлак (тăвайăкки пичĕ?). Ib. † Ăçта çырла пит пиçет, парлак çинче пит пиçет; ăçта сарă ача пит ӳсет, Хурамалта пит ӳсет. Образцы. 6. Çырла çеçке тăксассăн каят парлак илемĕ. Ib. Утăна ăçта çулатăн? — Парлак çинче çулатăп. Бугульм. † Хура вăрман ути ешĕл утă, ялан парлак ути тиеççĕ; ăçта килчĕ унта палашаççĕ, ялан ырă çын ачисем тиеççĕ. Ст. Шаймурз. † Шурă аккăш вĕçет малалла, халь те пулин выртать парлакра. ЧП. Кăвак чечек парлакра, утсем авăнаççĕ çиесшĕн. СПВВ. Х. † Йĕшел курăк тухать ешерсе, парланайса выртать парлакра. || Залежь. Орау. КС. Эпир вăл анана парлака хăвартăмăр. Чув. Сорма. Парлак, пустырь, незанятое, заброшенное место. Юрк. Çав çул нумайĕшийĕн анисем сухаламасăр парлака юлчĕçĕ. Шибач. Çĕр парлак выртсассăн йосанать (два-три года). Ib. Парлак çĕр. Ib. Парлак вырттар, не сеять.

антăс

(анды̆с), nom. herbae: inula, девясил (растение). Сf. tat. [Араб сăмахĕсем] Н. Карм. Антăсăн тымарне кăларса чирле лашасене вĕретсе ĕçтереççĕ, ăшăлла пулсассăн ĕçтереççĕ. Вăрăм ӳссе хĕвел çавăрăнăш çеçки пек пысăк çеçке çурать. Отваром из корня девясила поят больных лошадей (от опоя). Это растение достигает большой высоты и распускает большие цветы, похожие на цветы подсолнечника Ib. Антăс — шултăра çулçăллă курăк; вăрăм ӳсет; ăна лашасене, тымарне вĕретсе, ĕçтереççĕ. Девясил — трава с крупными листьями etc.

килĕн

(-л’эн’), наслаждаться, удовлетворяться. См. кинен. N. Хайхискер вара килне тавăрначчен çĕнĕ çăпатапа ташласа та киленчĕ, тет. КС. Шалт ватса киленчĕç те, вара карĕç. Натешились побоями и ушли. (Так и в Сред. Юм.). N. Мулчара кĕçĕтнĕ çĕтрен (-çĕртен) çапсан, çан-çурăм киленсех каять. Шибач. Ĕçсе килентĕм. Хорошо угостили в гостях. ЧП. Эпир юрла пуçласан, аттепе анне лараççĕ киленсе. Пазух. Ӳсĕрличчен ĕçер-и те, килениччен юрлар-и? Сред. Юм. Кин илсе те киленсех ларан çакă! И со снохой не очень нарадуешься! Ст. Шаймурз. † Кунтан тантăш тухса кайсан, тăшман юлчĕ киленсе. N. Нуммай çывăракан ыйхинчен киленнĕ, тет, ир тăракан ĕçĕнчен киленнĕ, тет. В. Олг. Çан çорăм киленсе кайрĕ (в бане). СПВВ. Çеçке киленсе ларать.

йăл-йăл

подр. одинаковым, не сильным движениям света или блеска. Ч.П. Йăл-йăл корнать вут çути. Сред. Юм. Таçта аякра вăт çути йăл-йăл корнать (небольшое пламя). Турх. Йăл-йăл туса хĕвел пăхать. N. Пирĕн ялăн шывĕсем йăл-йăл курнат юхĕмĕ (sic!). Орау. Кĕпи йăл-йăл тăвать (переливается, о материи), темĕскерле япала вăл. Тюрл. Йăл-йăл çонса выртать. Шел. 8. Халь Атăл çийĕнче йăл-йăл вылять хĕвелĕ. КС. Йăл-йăл, переливающийся. Йăл-йăл хура (хĕрлĕ, сарă). Ib. Шыв йăл-йăл курăнса выртать (лоснится, переливается). Турх. Çурхи çеçке хирте йăл-йăл тăвать. || Подр. более или менее одинаковым движениям улыбающегося лица. Савельев. Йăл-йăл тоти колать. Ст. Чек. Йăл-йăл кулат. || Подр. виду свежей зелени. N. Серте йăл-йăл пăхнă чух, чун савăнать, киленет. || Подр. блеску глаз. Турх. Хăйĕн ырă куçĕсемпе йăл-йăл ман çине пăхаччĕ (она).

илемлет

(ил'э_мл’э_т, ил’э_мл’эт'), украшать. Букв. 13. Çула çереме çеçке илемлетет.

утма çул

отма çол, трошшка. СПВВ. ТА. Утма-çул = сукмак. Вомбу-к. Отма-çол (сукмак). Бгтр. Пĕр отма çол вăрманалла кĕрсе каять, тет. IЬ. † Эпир каяс çул çинче яри-тавра кăвак çеçке, вăта çĕрипе утма çул. О заступл. 11. Макăрсан-макăрсан, пĕр утма-çул çине тухнă. Ун пек çула хăш çĕрте сукмак теççĕ.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

ботва

сущ.жен. (син. стебли, листья)
çеçке, çулçă, авăр; ботва картофеля çĕр улми аври; ботва свёклы кăшман çеçки

зацвести

глаг. сов.
чечеке лар, çеçке çур, çеçкене лар; черёмуха зацвела çĕмĕрт çеçки çурăлнă

лепесток

сущ.муж.
çеçке; лепестки мака мăкăнь çеçкисем

цветок

сущ.муж., множ. цветки и цветы
чечек, çеçке; цветок василька утмăл турат чечекĕ; полевые цветы уй-хир чечекĕ; букет цветов чечек çыххи

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

цвести

-ту несов. 1. чечеке лар, чечек кăлар, чечеклен, çеçке кăлар, çеçкене лар, çеçкелен, шăркана лар, шăркалан; когда цветёт рожь ыраш шăркана ларнă чух; черёмуха цветёт çĕмĕрт чечеке ларать; 2. перен. чечеклен; искусство и науки цветут искусствăпа наукăсем чечекленеççĕ.

цвет

мн. -а 1. тĕс; 2. простор. чечек, çеçке см. цветок мн. цветы; 3. перен. чи лайăх пай; цвет нации халăхăн чи паллă, чаплă çыннисем; цвет молодёжи çамрăксен чи лайăх пайĕ (пĕр-пĕр ĕçре чапа тухнисем); он умер во цвете лет вăл вăйпитти вăхăтра, çамрăкла вилнĕ.

цветение

мн. нет 1. чечеке ларни, чечек кăларни, çеçкене ларни, чечекленни, çеçке яни; 2. шăркаланни (сăра), шыва шапа пăтти (йӳлеки) витсе илни.

цветок

-тка мн. цветки и цветы чечек, çеçке; полевые цветы хир чечекĕсем, хирти чечексем; цветы поэзии перен. лайăх сăвăсем.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

ботва

ж. çеçке, авăр; картофельная ботва çĕрулми аври; ботва свёклы кăшман çеçки.

доцвести

сов. çеçке кăларса пĕтер, чечеке ларса пĕт; доцвели последние цветы юлашки чечексем ешерсе шанчĕç.

отцвести

сов. 1. чечек (е çеçке) тăк, чечеке ларса ирттер; липы отцвели çăкасем чечеке ларса ирттернĕ; 2. перен. (поблекнуть, постареть) сăнран кай (е ӳк), çулран сулăн.

перо

с. 1. тĕк; лебяжье перо акăш тĕкĕ; куриное перо чăх тĕкĕ; 2. (для письма) перо; писать пером перопа çыр; 3. перен. (писательская манера) çырни, çырас пултарулăх; владеть пером çырма пултар; 4. (плавник рыбы) çунат (пуллăн); 5. разг. (зелень лука и чеснока) çулçă, çеçке; перья лука сухан çулçи; 6. тех. (лопасть) калак, çунат; ◇ ни пуха ни пера! ăнăçлă пултăр!

расцвет

м. 1. (появление цветков) чечекленни, чечеке (е çеçкене) ларни, çеçке кăларни; расцвет яблони улмуççи чечеке ларни; 2. перен. (подъём) чечекленни, вăйлану, çĕкленӳ, аталану, вăйланса кайни; расцвет культуры культура чечекленни.

цвет

м. 1. (цветок) чечек, çеçке; живые цветы чĕрĕ чечек; 2. перен. (лучшая часть чего-л.) чи лайăххи, чи лайăх пайĕ; цвет общества обществăн чи лайăх пайĕ; 3. (период цветения) чечек вăхăчĕ, чечекленнĕ вăхăт; яблони в цвету улмуççи чечеке ларнă; ◇ дать цвет чечеке лар; в (во) цвете лет (или сил) вăй-хал тапса тăнă чух; срывать цветы удовольствия хăймине пуçтарса çӳре.

цветок

м. (мн. цветы, цветки) чечек, çеçке; полевой цветок хир чечекĕ; комнатный цветок кил чечекĕ; цветок черёмухи çĕмĕрт çеçки.

цветочек

м. уменьш. к цветок чечек, çеçке; ◇ это только (или ещё) цветочки, а ягодки впереди погов. ку çеçки кăна-ха, çырли малашне пулĕ.

цветочный

прил. чечек ⸗ĕ [⸗и], çеçке ⸗ĕ [⸗и] цветочный горшок чечек савăчĕ; цветочная рассада чечек калчи; цветочный одеколон чечек одеколонĕ.

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

çеçке

, диал. çеçек, чечек «цветок»; çеçкелен, чечеклен «цвести», «распускаться»; КБ, Зол. бл., АФТ чӓчӓк, узб. чечак, тат. чәчәк, азерб. чичәк, тур. чичек, Замахш., алт. В, тув., кумык, чечен, башк. сәскә, казах. шешек, ног. шешекей «цветок»; кумык, чечеклен, уйг. чечәкли «цвести»; ср. монг. цэцэг, бур.-монг. сэсэк «цветок». Образовано от çеç «цвести», «зеленеть»; ср. çеçен хир «зеленеющее, цветущее поле, степь»; см. çеçпĕл.

чечек

«цветок». Слово это появилось, по-видимому, под влиянием других тюрк. яз.; своя древняя закономерная форма çеçке (см.).

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Илем кĕрет

Илем кĕрет [килет] становится красивым (красивее) что.
Çураки вăхăтĕнче уй-хире илем кĕрет, унта чĕрĕ пурнăç пуçланать. С. Аслан. Сарă кайăк юрласан, Сада илем килет-çке; Мерчен сăвă каласан, Вăййа илем кĕрет-çке. В. Давыдов-Анатри. Садсем шап-шурă çеçке çурсан, илем килет тăван çĕршывăн. И. Ивник.

Кун кур

Кун кур жить.
Çеçке çинче Кăварланнă юн, Чаплă кун курма ӳснĕ çĕн ăру. И. Тукташ. Сывă пултăр Совет влаçĕ! Кун курманни ыр куртăр. Ленин халăх чĕринче.

Куç шарать

Куç [куçпуç] шарать (шарчĕ) рябит (зарябило) в глазах у кого, глаза ослепляются / ослепились у кого.
[Чĕкеç:] Ялта çар çыннисем — куç шарса каймалла. Н. Терентьев. Куç шармалăх çеçке çурнă çĕмĕрт, Пуçласа эп сас панă ун чухне. Г. Юмарт. Илемлĕхне шарать куçăм-пуçăм. С. Элкер.

Куçран çухат

Куçран çухат терять / потерять из вида (1. перестать видеть; 2. перестать встречаться, поддерживать знакомство с кем-либо, не иметь никаких сведений о ком-либо)
1. Çеçке сăнне куçран çухатрăм. В. Урташ. 2. Университетне çапах манмасть, унта вĕренекенсем патне çыру ярать, пĕрле вĕреннĕ юлташсене нихçан та куçран çухатмасть.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

календула

ç.с. Пахчара (е вил тăпри çинче) ӳстерекен, тăтăш çеçке çуракан, сап-сарă чечеклĕ сиплĕ курăк. Эс календула, сарă чечек, ирĕк сун — пурăнма. В.Пехил //Я-в, 1991, 12 /, 31 с. Календулăран хатĕрленĕ эмел рак чирĕнчен сыватнă чухне уйрăмах кирлĕ. Х-р, 5.01.1996, 4 с. Шăлсене календула чечекĕсен, сар çип утин настойĕпе чӳхени те усăллă. ÇХ, 1999, 42 /, 9 с. Календула ... мĕн хĕл ларичченех илемĕпе савăнтарать. С-х, 2000, 43 /, 2 с. — календула (ноготки) чечекĕ (Х-р, 8.04.1993, 4 с.; Т-ш, 2000, 34 /, 10 с.).

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Çеçке

яз. и. ж. Рысайк. // Фамильное прозвшце мужч. Кызыльяр (Ашм. Сл. XII, 93) "цветок растения" > мар. ж. и. Саска (Черн. СМЛИ, 401).

Çеçки

яз. и. ж. Патраклă (Ашм. Сл. XII, 93) < çеçке "цветок растения" + притяж. афф. -и.

Çавăн пекех пăхăр: