Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

йăшăркка

3.
грубый, жесткий (о волосах, шерсти)
йăшăркка çăмлă сурăх — грубошерстная овца

кĕтĕк

II.

1.
короткий
кĕтĕк вĕрен — короткая веревка
кĕтĕк çăмлă сурăх — короткошерстная овца

меринос

меринос (паха çăмлă сурăх ăрачĕ)

сурăх

овечий
ăратлă сурăх — породистая овца
вĕтĕ çăмлă сурăх — тонкорунная овца
сурăх ашĕ — баранина
сурăх карти — овчарня, кошара
сурăх кĕтĕвĕ — стадо овец, отара
сурăх путекки — ягненок
сурăх çăмĕ — овечья шерсть
сурăх тирĕ — овчина
сурăх ферми — овцеводческая ферма
сурăх ĕрчетекен совхоз — овцеводческий совхоз
Сурăх ылханĕ кашкăра çитмест, теççĕ. — посл. Овечье проклятие на волка не действует.
Суккăр сурăх тĕкме витĕр тĕкет. (Ăса).— загадка Слепая овца бодается сквозь изгородь. (Ткацкий челнок).

шултра

4.
грубый, плохо обработанный
шултра пир — грубое полотно, мешковина
шултра çăмлă сурăх тирĕ — грубошерстная овчина

çăмлă

1.
шерстистый, пушистый, ворсистый
çăмлă кавир — пушистый ковер
çăмлă сукна — ворсистое сукно

çăмлă

2.
волосатый
çăмлă алă — волосатые руки
çăмлă çан-çурăм — волосатое тело

◊
çăмлă хурт — гусеница

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

кăтра çӳçлĕ

син.: çăмлă
курчавый, кудрявый.

91 стр.

çăм

шерсть
çăм тапакан — шерстобит
çăм атă — валенки
çăмлă — мохнатый

çăмлă

син.: (çăм)
мохнатый, волосатый; çăмсăр – безшерстный.

189 стр.

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

самăшни

замшевый. СТИК. Самăшни алса тесе тиртен çĕленĕ алсана калаççĕ. Вăл алсана хăйне кăна тăхăнсан та сивĕ мар, мĕшĕн тесен çăмлă. Альш. Самăшни алса тăхăнаççĕ (молодежь). Ст. Чек. Алса: сăран алса, хура сăран алса, хĕрлĕ сăран алса, самăшни алса (тиртен, çăмминчен сĕленине калаççĕ), сахянăй (сахян) алса; перчекке: пурнеле перчекке (те), пурнесĕр перчекке (те пулат); алсаш.

çăмлă

шерстистый, волосатый, мохнатый.

хир кайăкĕ

назв. птицы. Юрк. Аван çăмлă хир кайăкĕсем хисепсĕр пулнă. Собр. Хир-хир кайĕк, хир кайĕк, ылттăн, кĕмĕл çăмарти йăвине выртса юлатĕ. (Куккук).

çĕрти çутă кăпшанкă

назв. насекомого. Чув. пр. о пог. 414. «Çĕрти çутă кăпшанкăн хырăмĕ çăмлă пулсан, тырă малтантарах акас пулать. Если у земляной светлой мокрицы брюхо мохнатое, то хлеб нужно сеять раньше».

хăяр асси

cucumis morbo aliquo corruptus, parvus, exilis, curvus, pilosus, naoxofi, плохой, маленький, зачичеревевший огурец. Капк. 1928, № 19, 14. Кукăрăлса выртакан, çăмлă хăяр ассишĕн карта урлă каçса йĕм çурни те харам. Не стоит и штанов драть, перелезая через изгородь (в огород) за кривыми, щетинистыми, зачичеревевшими огурцами.

акăш

unde derivatum est: акăш-макăш (агы̆ш-магы̆ш), i. q. акшă-макшă. Forsitan a v originem traxerit, nomine eyeni, avis inauspicatissimae. Atque primum adverbii loco onitur iia, ut significet: admodum, valde, insolenter, mirum in modum; optime, pulchre; pessime. Vox ambigua. Чрезвычайно, очень, необыкновенно, странно, несуразно, прекрасно; очень дурно. Ст. Чек. Акăш-макăш усал, чрезвычайно злой, дурной; акăш макăш аван, чрезв. хороший; акăш-макăш илемлĕ, чрезвычайно красивый; акăш-макăш илемсĕр, пребезобразный; акăш-макăш ирсĕр, акăш-макăш йĕрĕнчĕк, прегадкий. Б. Ара. Акăш-макăш пуян (лайăх), очень богатый (хороший). Череп., СТИК. Акăш-макăш аван япала. Очень хорошая и нравящаяся вещь. Сред. Юм., Череп. Ытла пит акăш-макăш пысăк. Очень велик. Ср. Юм. Ытла пит акăш-макăш пысăккинех ан ил, мĕн тăвас õлă пит пысăккипе? Ты слишком большого не бери, на что он? Череп. Акăш-макăш тумланнă ку. Он одет чересчур нарядно (totus de capsula). Ст. Чек. Ах турă! ку епле акăш-макăш тумланнă! господи! Как он разнарядился (шутка или насмешка при виде плохо одетого). Ib. Пирĕн патăртан кайнăранпа ку епле акăш-макăш тумланса çӳре пуçларĕ! Как нарядно стал он одеваться с тех пор, как ушел от нас! (насмешка над плохо одетым. totus de capsula). Н. Карм. Пĕр ӳссĕр çын акăш-макăш хăтланса çӳрет (хăй мĕн тунине те пĕлмест, çаплкаланса çӳрет. Пьяный человек тычется из стороны в сторону и проделывает несуразные вещи, не отдавая себе отчета в том, что делает. Ib. Сурхурине карчăкпа старик пек тумланса пычĕç икĕ çын. Старикки шурă сухаллă, çăмлă çĕлĕк тăхăннă; карчăкки тем елес-мелес тăхăнса пĕтнĕ: курппун çын пек пулас тесе çурăмĕ хыçне тумтирĕ анне тем чăркаса чикнĕ, пуçне ал-шăлли пек хура туттăрсем чăркаса янă, пилĕкне алама кивĕ сарă çыхнă, аллине туя тытнă; шăлсăр çын пек калаçас тесе çăварне темĕскер хыпнă. Пырса кĕрсенех ташлама тытăнчĕç; темĕскер акăш-макăш хăтланса, чуп туса, ташласа тухса кайрĕç. На Овечью Ногу (святки) пришли двое, наряженных стариком и старухой. Старик — с белой бородой, в мохнатой шапке, в шубе, вывороченной на изнанку; старуха — в каком то стринном костюме, с горбом на спине, сделанным из какого-то свертка, который она подоткнула под одежду. На голову она навертела платков, грязных как утиральнак (утирка), вокруг пояса привязала старые сарă, в руках держала палку; чтобы ее речь походала на речь беззубой, она что-то взяла себе в рот. Как только они вошли в избу, они стали плясать, при чем выделывали разные (странные) штуки и целовались. С этим они и ушли. || Череп. Акăш-макăш калаçат. Expedite et commode loquitur. Говорит гладко, ловко. || Ст. Чек. Аннӳпе акăш-макăш (illiberaliter, inhumaniter) ан калаç (= хытă ан калаç), вăл сана çуратса ӳстернĕ. Ват çынпа акăш-макăш калаçмаççĕ, вăл санăн аçунтан та асла. Не говори грубо с своею матерью, она тебя родила и воспитала. С старым человеком не говорят грубо: он даже старше твоего отца. || Nonnunquam adiectivi vim habet (vocabulum anceps). Иногда имеет значение прилагательного. Нюш.-к. Акăш-макăш — „еккай (эккаj) вырнаçман, юравсăр япала!“ тени. „Еккай акăш-макăш япалу! (o rem ineptissimam!) ниçта вырнаçа пĕлмест!“. Агы̆ш-магы̆ш означает несуразвую вещь, которая нигде не может уместиться. „Экая несуразная вещь! нигде уместиться не может!“ Кубня. Акăш-макăш çын. 1. Vir praestantissimus. 2. Homo nequissimus. 1. Необыкновенно хорошай человек. 2. Никуда негодный человек. (Сообщ. Л. Марков. || Aut substantivi. Также существительного. Н. Карм. Чăвашăн акăш-макăшĕ (res ineptae), чӳкки-кĕлли пĕтмест ĕнтĕ унăн. У чувашина нет конца разным жертвоприношениям, молениям и всякой нелепице. Здесь чувашин пояснил выражение „акаш-макăш“ так: „алама ĕç туни“, т. е. дурные (плохие) дела. Сказ. и пред. 18. Акă кăвать хураççĕ акăш-макăш хăрăкран. Вот они кладут костер („sarmenta minutiora“) из разного сухого сброда. Хыр-к. Мĕн тумалла вăл вĕтĕ акăш-макăшпала? (de pisciculis minutis inutili-busque). Что, толку в этой мелюзге? (о мелкой рыбёшке). Ib. Çак хутиç çине акăш-макăш (res minutas, parvi pretii) тултартăм. Набрал (накупил) в этот мешок разной мелочи. Эльбор. Вăл тем акăш-макăш та пĕлет полĕ (de arte magica). Он, поди, и невесть что умеет (напр., колдовать). Ib. Çол çинче тем акăш-макăш та çакланĕ (de casu adverso). В дороге может все приключиться. Кубня. Унăн акăш-макăшĕ (insolentia, petulantia) пĕтес çук. Его шалостям, озорству, выходкам нет конца. (Сообщ. Л. Марков). || Haud raro in conviciis quoque dicitur, quo sensu usurpatum alia lingua reddi non potest. Иногда употребляется как бранное выражение. Шурăм. 6. Эрех пултăр — кӳпет вара! Ах, акăш-макăш! Была бы только водка — опиться готов! Ах, идол! Ib. Ах, акăш-макăш! кĕрлеминччĕ хуть! Хăй ӳсĕрне пĕлмест! Ах, идол! хоть бы не галдел! Не понимает, что сам пьян! (говорит апайка мужу). Можар. Анчах Макçăмран хăрани пур, пит вăйлă акăш-макăш. Только есть опасность со стороны Максама: уж очень он влиятелен, идол этакий! Йолаш. Акăш-макăш çĕлесе пĕтернĕ. Сшито плохо, несуразно. Ib. Акăш-макăш тус (тус. i. q. туса) пĕтернĕ. Сделано кое-как, безобразно. Янтик. Приккашчăк акăш-макăш вĕçтерсе иртсе кайрĕ. Приказчик промчался (на лошади) с шиком. Ib. Акăш-макăш пурна пуçларĕ çав. Он стал жить богато, по-барски, с шиком, в свое удовольствие. Ib. Акăш-макăш çунтарса (или: вĕçтерсе) çӳрет. Шикует. Абаш. Акăш-макăш тоянсах окçана пĕтертĕм. Я истратил деньги просто на приобретение разной дребедени (напр., купил заслонку, мази, сахару, огурцов). Ib. Вăл акăш-макăшсене халь хăварман (i. е. ĕлĕкхи йăласене пăрахман: чӳк тăвăть, йомăç пăхать). Он еще не оставил (всей этой) дребедени (т. е. старых обычаев: жертвоприношений, гадания через йомзей). Ib. Акăш-макăш чӳклесе, мăшкăлтатса (мŏшкŏлдатса), кĕрĕк (i. q. кирек) мĕне асăнкаласа ĕлĕкхи йĕркепе порăнакан çын ĕçĕ. Акăш-макăш — жертвоприношения, старинные обряды и молитвы разным (божествам), которые совершает человек, живущий по старине. Ib. Акăш-макăшсемпе халь те вăл хăтланăть. Он все еще занимается (этими) нелепицами, этой дребеденью (т. е. не оставил старинных суеверных обрядов) Ib. Акăш-макăшсем анчах чопкаласа çӳретчĕç. Бегала лишь одна мелюзга (т. е. дети, ребята).

самăшни алса

( самы̆шνи^ы алза), manualia ex pelle villosa facta, рукавицы из лохматого меха (çăмлă тиртен), продаются коп. по 50–60, иногда дороже рубля. Л. Кошк., Ст. Чек.

тĕклĕ алса

(т’ӧ̆к’л’ӧ̆ алза), manualia exterior e pelle villosa confecta, рукавицы из мохнатого меха (çăмлă тиртен çĕленĕ алса). Сред. Юм.

лапсăркка

лохматый, мохнатый, косматый; с пушистой листьвой или хвоей. ЧП. Пирĕн йытсем лапсăркка. Сред. Юм. Пит лапсăркка çăмлă сôрăхăн çăмĕ нăмай тôхать. Ib. Пирĕн пĕр сôрăх пит лапсăркка (с длинной шерстью). Çĕнтерчĕ 11. Лапсăркка калпаклă пуçне кантăкран (в окно) чиксе пӳртелле (в избу) пăхать. Виçĕ пус. 25. Çак курăксем, хăйсен лапсăркка, вăрăм тымарĕсемпе пĕтĕм пусса хупласа илсе, ытти курăксене тăнчах (совсем) пĕтереççĕ. Изамб. Т. Çула лапсăркка пуçлă çăка пит илемлĕ. N. Вăл пысăк, лапсăркка пулнă. Юрк. Лапсăркка çилкелĕ, с косматой гривой. О сохр. здор. 116. Пирĕн унта ĕçченĕ чухне лапсăркка, вăрăм, сарлака аркăлă-çанăлă тумтир тăхăнма кирлĕ мар. Ал. цв. 9. Темиçе тĕрлĕ чечексем ӳсеççĕ: пĕринчен-пĕри илемлĕ, лапсăркка, тутлă шăршăллă. Ст. Чек. Лапсăркка – нумай çулçăлă йывăç. || Неряшливый, плохо одетый; растрёпа. Орау. Ку карчăк пĕр лапсăркка кинĕпе тек мухтанса çӳрет (хвалится своей неряшливой снохой). Ст. Чек. Лапсăркка çӳрет. Ходит растрёпанный. N. Вăл чирлĕ, лапсăрккаскер, çын тăрăх (по людям) сĕтĕрĕнсе çӳрет. Сред. Юм. Пĕр лапсăркка матка (баба) иртсе кайрĕ хăй пирн пӳрт пуçĕнчен (не праворная). || Поврежденный (напр. о дереве). Янза-к. (Цив. р.).

лăпсăркка

(лы̆псы̆ркка), лохматый, косматый (животное). Тюрл., КС. СПВВ. ФИ. Лăпсăркка — вăрăм çăмлă выльăх (в Сред. Юм.— лăпсаркка). N. † Кай ен лăпсăркка юратать, эпĕр лăпсăркка пултăмăр: кай енелле юрарăмăр. Çутт. 96. Çăтăк-çатăк пек лăпсăркка хăлха. || Развесистый (береза, дерево вообще). Ст. Чек. N. † Пĕчĕккĕ çырма хĕрринче лăпсăркка хурăн. Альш. Çул кукăрĕнче мĕнте пĕр-пĕр лăпсăркка йывăç ларать сарăлса. N. Лăпсăркка кăна ешĕл йывăç. Дик. леб 34. Çырмине икĕ енчен те йывăç тĕмĕсем лăпсăркка çулçăлă турачĕсемпе хупласа тăнă.

лăс

(лы̆с, лы̃с), подр. звуку при сотрясении более или менее мягкого предмета. Альш. Çĕлĕкне тытса, лăс-лăс-лăс! силлет. Якейк. Çăкая лăс-лăс-лăс! силлет (трясёт). Çутт. 113. Йăвăçсемпе курăксем ӳсеççĕ, лăс-лăс! тайăлаççĕ. Янтик. Лăс-лăс! силленсе пырать, тесе, вăрăм çăмлă сурăхсене, чупнă чухне, калаççĕ. Шел. 137. Лăс-лăс силлерĕ. || Подр. тихому падению дождя или снега. Тюрл. Лăс-лăс çăмăр çăвать. N. Лăс-лăс-лăс (или: лы̆з-лы̆з-лы̆з) çомăр çуат (йор çуат) = вăраккиве = вăраххипе, холлен. См. произв. лăска.

лĕпсĕркке

(л’ӧ̆_псӧ̆_рк’к’э, л’э̆_псэ̆_рккэ), лохматый. Тюрл. Янза-к. Хурамал. Лĕпсĕркке йытă = вăрăм çăмлă йытă. См. лĕпсĕрке.

вир-кĕпçи

жирное зонтичное растение, похожее на укроп и полое внутри. Его едят. Ст. Чек. Вир кĕпçи — çинçе, çăмлă кĕпçе. Т. Николаев. Вир-кĕпçи — растенне для дудок. С. А. Акимов. Вир-кĕпçи — собачья петрушка. Пазух. Аслă улăхри вир-кĕпçи ик сыпăка çитнĕ ĕнтĕ; виç сыпăка çитсессĕн, кĕпçе халлĕн ларас тет (хочет стоять дудкой).

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

волосатый

прил.
çӳçлемес, çăмламас, çăмлă, тĕклĕ; волосатый мужчина çӳçлемес арçын

косматый

прил.
çăмламас, лапсăркка; косматая собака вăрăм çăмлă йытă; косматая шапка лапсăркка çĕлĕк

шерсть

сущ.жен.
1. (син. мех) çăм, тĕк (выльăхăн); собака с густой шерстью çăра çăмлă йытă; бить шерсть çăм таптар; вязать чулки из шерсти çăмран чăлха çых
2. çăм пусма; шерсть на платье кĕпелĕх çăм пусма

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

ангорский

ангорская коза ангор качаки, варăм çăмлă качака йăхĕ.

вельвет

вельвет (бархат евĕрлĕ пĕр енĕ çăмлă матери).

унты

çăмлă тиртен çĕленĕ атă.

як

як (Монголире, Тибетра усракан ĕне евĕрлĕ, вăрăм çăмлă, пысăк мăйракаллă выльăх).

байка

байка (вăрăм çăмлă çемçе матери).

болонка

болонка (пӳртре пурăнакан вăрăм çăмлă пĕчĕк йытă).

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

ангорский

прил.: ангорская коза ангор качаки (вăрăм çăмлă качака ăрачĕ); ангорская кошка ангор кушакĕ; ангорский кролик ангор кроликĕ.

вигонь

ж. вигонь (1. Кăнтăр Америкăри çемçе çăмлă чĕрчун; 2. çав чĕрчунăн çăмĕ е çав çăмран тĕртнĕ пусма; 3. мамăкпа çăм хутăшĕнчен арланă çип е çав çипрен тĕртнĕ пир).

волосатый

прил. çӳçлĕ, çăмлă.

грубошёрстный

прил. шултра çăмлă, начар çăмлă; грубошёрстные овцы начар çăмлă сурăхсем; грубошёрстная ткань хытă пустав.

доха

ж. доха (шалалла-тулалла çăмлă кĕрĕк).

каракуль

м. каракуль (кăтра çăмлă паха тир); чёрный каракуль хура каракуль.

короткошёрстный

прил. кĕске çăмлă, кĕтĕк-çăмлă.

мелкошёрстный

прил. вĕтĕ çăмлă; кĕске çăмлă.

мелкошёрстый

прил. вĕтĕ çăмлă; кĕске çăмлă.

меринос

м. меринос (вĕтĕ çăмлă сурăх тата унăн çăмĕ).

мохнатый

прил. 1. çăмлă, çăмламас, лапсăркка; мохнатая шапка лапсăркка çĕлĕк; 2. тĕклĕ; мохнатое полотенце тĕклĕ алшăлли.

мягкошёрстный

прил. çемçе çăмлă.

тонкорунный

прил. вĕтĕ (е çинçе) çăмлă; тонкорунные овцы вĕтĕ çăмлă сурăхсем.

шерстистый

прил. çăмламас, çăра вăрăм çăмлă; шерстистые овцы çăмламаç сурăхсем.

шёрстный

прил. 1. çăм..; шёрстный покров çăм витĕм; 2. с.-х. çăмлă, çăм (нумай) паракан; шёрстная порода коз çăм паракан качака ăрачĕ; шёрстная овца çăм нумай паракан сурăх.

шпиц

м. шпиц (пӳртре усракан вăрăм çăмлă пĕчĕк йытă).

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

эрешмен

паук — aranea [пай ураллисен йăхĕнчи карта тăвакан наркăмăшлă чĕрчун]; вăрăм туналлă эрешмен сенокосец — pholcus falangioides; кайăкçиен эрешмен паук-птицеяд — avicularia metallica; кил-çурт эрешменĕ домовой паук — tegenaria domestica; нӳхреп эрешменĕ погребной паук — segestria senoculata; çăмлă эрешмен сольпуга (фаланга)— galeodes araneoides; хĕреслĕ эрешмен паук-крестовик — araneus diadematus; xypa çăмлă эрешмен дымчатая сольпуга (фаланга) — galeodes fumigatus; шыв эрешменĕ водяной паук (паук-серебрянка) — argyroneta aquaticа

Çавăн пекех пăхăр: