Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

винтлă

1.
винтовой
винтлă домкрат — винтовой домкрат
винтлă çăра — винтовой замок

вискоза

вискоза (çип тумалли çăра вещество, целлюлоза)

глицерин

мед., тех.
глицерин (çăра пылак шĕвек)

замок

замок (пăшал е тупă затворĕ) (см. çăра)

ирĕлчĕк

1.
раствор
тăвар ирĕлчĕкĕ — раствор соли
çăра ирĕлчĕк — крепкий раствор
шĕвĕ ирĕлчĕк — слабый раствор

калча

1.
всходы
кĕрхи калча — всходы озимых
кĕр калчи — всходы озимых
çуртри калчи — всходы яровых
калча сăмси — росток
калча питĕ çăра — всходы очень густые
калчасене апатлантар — вести подкормку посевов

кил

домашний, семейный
тăван кил — родной дом
кил адресе — домашний адрес
кил ăшчикки — интерьер, внутренность дома
кил пуçĕ — глава семьи
кил хуçи — хозяин дома
кил хуçи хĕрарăм — домохозяйка
килте ĕçлекен — домработница
килĕ-килĕпе — целыми домами, целыми семьями
киле вĕрент — приваживать к дому
килте лар — сидеть дома, домоседничать
килтен сивĕн — отбиться от дома
килшен тунсăхла — скучать по дому
киле кĕр — 1) войти в дом 2) быть принятым в дом зятем (мужем), войти зятем (мужем)
киле кĕрт — 1) впустить в дом 2) принять в дом зятем (мужем)
килте пур-и? — есть кто-нибудь дома?
килтен çыру илменни нумай пулать — из дома давно не было писем
Хăнара лайăх, килте тата лайăхрах. — посл. В гостях хорошо, а дома лучше.
Вĕрмест-тумасть, киле çын кĕртмест. (Çăра). — загадка Не брешет, не лает, а в дом никого не пускает. (Замок).

купта

3.
остов замка
çăра купти — остов висячего замка

ликер

ликер (çăра пылак эрех)

мастика

мастика (çăра имçам)

маç

1. мед.
мазь
ихтиол маçĕ — ихтиоловая мазь
çăра мазь— густая мазь
цинк маçĕ — цинковая мазь
мазьпа сĕрĕн — натереться мазью

нитроглицерин

хим.
нитроглицерин (взрывчатка тата эмел тума каякан çăра шĕвек)

пăрăмлă

спиралеобразный, винтовой, витой
пăрăмлă çăра — винтовой замок

питĕрĕн

возвр. и страд.

1.
запираться, закрываться, быть запертым, закрытым
çăра иккĕ пăрса питĕрĕнет — замок запирается на два оборота
ку алăк питĕрĕнсе тăмасть — эта дверь никогда не закрывается на замок

пылчăк

грязно
çăра пылчăк — густая грязь
çыпçăнакан пылчăк — липкая грязь
шăвĕ пылчăк — жидкая грязь
пылчăк çăр — месить грязь, идти по грязи
чĕркуççи таран пылчăк — грязи по колено
урамра питĕ пылчăк — на улице очень грязно

раствор

1.
растовор
спиртлă раствор —спиртовой раствор
çăра раствор — концентрированный раствор
тăраннă раствор — насыщенный раствор
см. ирĕлчĕк

сурчăк

слюнный
çăра сурчăк — мокрота; харкотина прост.
сурчăк сирпĕтсе калаç — говорить, брызгая слюной
вăл юнлă сурчăк сурать — он харкает кровью
апат шăрши сурчăк килтерет — запах пищи вызывает обильное слюноотделение
упа сурчăкĕ пек çумăр — мелкий, моросящий дождь (букв. дождь, подобный медвежьей слюнĕ)

сыхла

2.
охранять, стеречь, сторожить, караулить
пахча сыхла — сторожить сад
сыхлакан объект — охраняемый объект
Тимĕр йытă кил сыхлать. (Çăра). — загадка Железная собака дом сторожит. (Замок).

тĕтĕм

дымовой
пӳçĕ тĕтĕм — горький, едкий дым
çăра тĕтĕм — густой дым
кăвайт тĕтĕмĕ — дым костра
пирус тĕтĕмĕ — папиросный дым
тĕтĕм карри — дымовая завеса
тĕтĕм мăрйи — дымовая труба
тĕтĕм шăрши — зăпах дыма, гарь
тĕтĕм кăлар — 1) выпускать дым (в окно, в дверь), проветривать 2) дымить (напр. о печке)
пулла тĕтĕм çаптар — прокоптить рыбу
тĕтĕм куçа çиет —дым ест глаза
ял çийĕн тĕтĕм мăкăрланать — над деревней клубится дым
Вут-кăварсăр тĕтĕм тухмасть. — посл. Дыма без огня не бывает.

тĕтре

1.
туман
çăра тĕтре — густой туман
тĕтре йăсăрланса хăпарать — туман клубится
ял тĕтрепе хупланнă — деревня скрылась в тумане

уç

2.
отпирать, отворять
пӳлĕм уç — отпереть комнату
çăра уç — отпереть замок

уçă

2.
отпертый, незапертый
çăра уçă — замок отперт

уçăл

2.
отпираться, отворяться
çăра ниепле те уçăлмасть — замок никак не отпирается

хăйма

1.
сливки
сметана
çăра хăйма — густая сметана
тутлă хăйма — свежие сливки
хăйма пух — снимать сливки
хăймине уйăрнă сĕт — обрат, обезжиренное молоко
хăймине пуçтарнă сĕт — снятое молоко
салата хăймапа юр — заправить салат сметаной

хăяхлăх

место, изобилующее осокой
заросли осоки
çăра хăяхлăх — густые заросли осоки

чей

чайный
çăра чей — крепкий чай
çăка чейĕ — липовый чай
пĕр стакан чей — стакан чая
чей кашăкĕ — чайная ложка
чей курки — чайная чашка
чей сервизĕ — чайный сервиз
чей чашăкĕ — чайное блюдечко

шалтан

изнутри
алăка шалтан питĕр — запереть дверь изнутри
шалтан питĕрмелли çăра — внутренний замок
шалтан шала — все глубже и глубже
вăрмана шалтан шала кĕрсе пыр — все дальше углубляться в лес

шыв

6.
обычно с определяющим словом
раствор, жидкость
амиак шывĕ — аммиачная вода (удобрение)
мăшкăлтăк шывĕ — помои
супăнь шывĕ — мыльный раствор
çăра шыв — пойло (для скота)
çĕве шывĕ — сыворотка
тăпăрчă шывĕ — сыворотка
тăвар шывĕ — рассол
юн шывĕ — 1) сукровица 2) мед. сыворотка

çăп-çăра

очень густо, густо-прегусто
çăп-çăра пылчăк — густая-прегустая грязь
чустана çăп-çăра çăр — замесить тесто густо-прегусто

çăра

I.

1.
замок, запор

çăра

замочный
акăлчан çăри — английский замок
алăк çăри — дверной замок
йывăç çăра — деревянный замок (на дверях амбара)
кĕлет çăри, мăн çăра — амбарный замок
шалти çăра — внутренний замок
çăра пĕкки — дужка замка
çăра шăтăкĕ  — замочная скважина
çăрапа питĕрсе ил — закрыть на замок
Сӳс кĕлетĕн курăс çăра. (Михĕпе çыххи). — загадка У пенькового амбара мочальный замок. (Мешок с завязкой).

çăра

2.
замок (в механизмах)
пăшал çăри — замок ружья

çăра

II.

1.
густой, частый, плотный

çăра

густо, часто, плотно
çăра вăрман — густой лес
çăра курăк — густая трава
çăра çӳç — густые волосы
çăра шăллă тура — частый гребешок
калча çăра шăтнă — всходы поднялись густо
халăх çăра пурăнакан вырăн — густонаселенная местность

çăра

2.  
густой, вязкий, насыщенный

çăра

густо
çăра ирĕлчĕк — насыщенный раствор
çăра пылчăк — вязкая грязь
çăра сĕт — густое молоко
çăра чей — крепкий чай
чустана çăра çăр — густо замесить тесто

çăра

3.
густой, плотный (о газе и т. п.)
çăра пăс — густой пар
çăра тĕтре — плотный туман
атмосферăн çăра сийĕсем — плотные слой атмосферы

çăрăлчăк

грязный
çăра çăрăлчăк — густое месиво
çăрăлчăк çул — грязная дорога
çанталăк çăрăлчăк тăрать — стоит распутица

çăра

◊
çăра шыв — 1) помои 2) пойло, болтушка (для скота)

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

çăра

густой, частый, сплошной.

190 стр.

çăра

замок; çăра уççи, çăраççи – ключ.

190 стр.

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

салам

поклон, привет. СПВВ. N. Мĕн пур çыруран салам янине анчах пĕлсе юлатăн. N. Пĕтĕм çемйепе юратса салам яратăп. N. Сан енелле пуçа тайса, уйăх пек çавра, çăлтăр пек çăра, хĕвел пек ăшă, пыл пек юратса салам яратăп. Сунт. Сире пурсăра та çĕклейми пысăк салам яратăп. Шемшер. † Ярмăрккă омĕн ялавĕ ир те салам, каç та салам, ялан савнин саламсем, çорт çомипе йĕр каять. N. Хĕвел пек ăшă, уйăх пек çутă салам. N. Ануш та уксак кĕсре туртайми, уй-хапхинчен кĕрейми пысăк салам ярать. ТХКА 92. Хĕр ашшĕпе амăшне туй пуçĕ Прамун картусне илсе салам кустарса тайăлчĕ, Картусне сулахай хул-хушшине хупрĕ. N. † Пирĕн тăвансем çичĕ уй урлă салам ярсан — салам çитмеç, салам ярма — шур çип кĕпи, хирĕç ярма — пурçăн тутăр. Ал. цв. 20. Çтанасем çинче унăн вутпа çырнă сăмахĕсене, саламĕсене вулать. КС. Пур кил-йышпа сана пысăк салам, атте те пысăк салам яратĕ. N. Ылтăм салам порçăн хотаçпа яратăп. Н. Карм. Эпĕ сирĕн пата савса çак салама яратăп. (Начало письма). Ib. Ун урлă сире пит пысăк салам яратăп. Сиртен те салам кĕтетĕп. Юрк. Сире иксĕре те салам. N. Чунтан-вартан юратса салам яратăп. СТИК. Салам, салам, эрне каçчен качча кай. (Обычная фраза, употребляемая маленькими. Девочка лет 12-ти бьет подругу по спине и говорит эти слова). N. Çав хĕрсенĕн саламĕ-тĕшши (вм. таврашĕ) пылпала хутăштарнă кантăр-вăрри. Альш. † Шур перчекке хĕрсенĕн саламĕ: начар ача çăкăрăн харамĕ. См. Магн. М. 179. || Возврат лихорадки. В. Олг.

сан

сало (лед). В. Олг. См. сам. ТММ. Сан, лед береговой, первый лед при замерзании реки, лед по берегу реки. Слеп. Прохот çинче сан полать, пăр тохать; сантан пăр полать. N. Хĕлле Атăлăн хăш енче сан пулать, çав енче тырă пулать, теççĕ. (Сан тесе Атăл ларас умĕн юхакан пăрсене калаççĕ). Питушк. Сан (пăр) килет, Сăрă урлă каçма юрамасть. Тюрл. Атăл çине сан кĕнĕ (лед уже идет осенью). Пухтел. Сан юхать (сĕлтĕленсе юхать, çăра шыв пек). || Заносы снега волнами. Собр. † Вăрман хĕррине сан хывнă, епле иртерем-ши лашама. Хурамал. Юр кăçал сан-сан выртать (тикĕс мар, ярăм-ярăм сăрăнтă пек пулса выртать). СПВВ. † Аслă çул хĕрне (вар. хĕррине) сан хывнă, епле ирттерем-ши çунана. СПВВ НИ. Сан — çул çине вĕçтерсе картлă-картлă лартнă юр. ЧП. Аслă çулсем урлă сан хывнă.

сарана

назв. цветка, лилия, саранка, „царские кудри“. Я. Якушк., Ялюха М. Сарана, лилия (цветок). Ст. Чек. Сарана — раст. с желтыми корнями. Н. Седяк. Сарана тымарĕ чăмăр, ăна хăпăта-хăпăта çияççĕ (отламывается корень). Башк. Сарана, „царские кудри“, lilium martaqon. Сар илнĕрен суханне çиеççĕ. Зап. ВНО. Сарана, травянистое растение с съедобным корневищем. Рак., Кайсар. Сарана. Пысăк вăрманта ӳсет, тымарне сар ӳкнĕрен çиеççĕ. СПВВ. ИА. Çынна сар ӳксен, сарана çиес пулать. Тюрл. Сарана; тĕпĕнче çăмах пекки полать, çӳлчи çӳлĕ (как у картофеля или чеснока), нӳлекеллĕ. N. Сарана. (Говорят, что сарана дает краску). Нюш-к. Сарана пур çĕрте те ӳсмес, сайра тĕлте анчах ӳсет. Ытти курăксем пек çăра лармас, ӳссен, мăшăрăн ӳсет. Сарана тымарне çиеççĕ. Собр. Сар сарана, сарана, сарана тăрринче (вар. çинче) сар-кайăк; виççĕ тăрса кăшкăрсан, вилнĕ çынна чун кӳртет (Автан авăтни). См. хĕл-хĕлле. Н. Лебеж. Алтрăм-алтрăм — утмăл тупрăм, алтса çитсен, ылттăн тупрăм. (Сарана). Пазух. Сарă-сарă сарана, сарана нумай çин(ĕ) эпир, сарă-сарă ан тийĕр, çавăнпа сарă пулн(ă) эпир. Султангул. † Сарăлса-сарăлса ларакан сарана çулçи мар-ши вăл?

сырăнчăк

(-џ̌ы̆к), обивающий(-ся), облепляющий. Çутт. Сырăнчăк курăкпа çыхланса ларнă çăра шĕшкĕ тĕмĕ.

симĕс

(_си_мэ̆_с), зеленыЙ. Изамб. Т. Симĕс хăмаç-çип (базарные нитки из хлопчатой бумаги). Ib. Симĕс курăк (или: ешĕл курăк). ТХКА 74. Юр айĕнчен ыраш калчи сип-симĕс йĕшерсе тухрĕ. Якейк. Эп пӳрт лартас теп те-хе.— Е!.. Эс пӳрт лартиччен, шăнну (твоя кость) виттĕр симĕс корăк шăтĕ. Абыз. † Ĕçессĕм килет, ĕçессĕм килет, симĕс стаккан еннеле чунăм туртать (меня тянет к водке). Ядр. † Эрех черки — симĕс черке. В. Олг. Симĕсĕпех вураччĕ (жнут хлеб зеленым). Кан. Сĕлли вара август уйăхĕн вĕçĕнче те симĕс ларать. Чирикеево. Çӳл кĕлет умĕнче симĕс кашта. Собр. † Йăпăр-йăпăр Пăраски, симĕс кут Матрӳн. Сĕт-к. † Хора çони çĕмĕрлтĕр, симĕс пĕкки хуçăлтăр. Шишкин. Симĕс çатан — авнă топан, лар — çӳреме пит лайăх. Богдашк. † Симĕс çĕлĕк синкерлĕ. Никит. Калча хăйсен, таса тыррине акнă çынсен, шăкăл çăра ӳссе ларать; пăхма та лайăх: симĕс, тинĕс пек. СТИК. Купăста çине симĕс хурт ӳкнĕ. На капусте много зеленых червей. || То же, что симĕс коккăр. Симб. † Симĕс хутăрĕ кам кумат? С. Тим. † Симĕс пуснă тухьяна кам юратса тăхăнмĕ?

сӳс

волокно, куделя. Шинар-п. Вĕсен пӳртне сӳс типĕтме кăмака çине кӳртсе хунă. Кан. Пӳртре кăмака çинче сӳс тивсе кайнă. Собр. Сӳс хутни, сӳс тӳни. N. Кăçал сӳс тĕвекенсем çăра та, пит çӳлĕ тĕвеççĕ: ыраш çăра пулĕ те çӳлĕ пулĕ, теççĕ. Нюш-к. Сӳс тĕвеççĕ, так говорят дети о толкучках (вĕт ӳпре). N. Эпĕ сӳс тилхепе яврăм. СТИК. Сӳсе тура-хуп шăлĕ çине лартсан, ăна авăрличчен малтан крепенкĕпе тураса тасатаççĕ.

сăра ту

варить пиво. Трхбл. Праçнике çăра тăваççĕ.

çыхлан

связываться, спутаться, запутаться; привязаться. К.-Кушки. Лашасем çыхланса тăнă (спутались). Виçĕ пус. Çĕре çĕнелме çăра ӳсекен, çыхланса тăракан тымарлă курăксем кирлĕ. Букв. 1904. Хам темĕн тĕрлĕ хĕпĕртенипе хăвăртрах тата (рвать) пуçларăм; анчах çырла нумайран алăсем çыхлана тăраççĕ, нихăшне татма пĕлмеççĕ. Кратк. расск. 24. Чĕлхисем çыхланнă-юлнă, нимĕн чĕнме те пĕлмен. Бюрг. † Тухăттăм-юрлăттăм сирĕн умма, чĕлхем çыхланасран хăратăп. N. Ачасем виçĕшĕ пĕр çĕре çыхланса çӳрекен пулчĕç. Юрк. Аллăм-урамсем пĕтĕмпе çыхланса çӳрерĕç, нимĕн тăвас килмес… N. † Сирĕн пурçăн хутри çыхланчĕ, пире çăкăр-тăвар çакланчĕ. N. † Кăвак лаша кăтра çилхе, çыхланаççĕ çилпеле. N. Йĕркесĕр çынсем хăйсем çăмăллăхĕпе çыхланĕç. Ст. Чек. Лаша çухалсан, сĕтел урисене çыхсан, вăрри çыхланать, тет. Изамб. Т. Шакăра пулăсем çыхланса тараймаççĕ. || Сlunibus coire. Вĕлле хурч. 5. Çак малтанхи кун сăрăпа тôл пулса çыхланаймасан (аçи пусаймасан)... N. Скопец тесе хĕрарăм çумне çыхланмалла мар тунă арçынсене калаççĕ.

çăл

(с’ы̆л, с’ŏл), дергать, теребить. Альш. Улăм çăлнă чуне пĕчĕкĕ ача сасси илтнĕ, тет. N. Унтан вара пĕр урапа (телега) çиие курăк çăлса хучĕç те, çумккана йăтса вырттарчĕçĕ. Изамб. Т. Хăшĕ-хăшĕ пĕр кĕлте те пулсан çăлса тавăрăнат. Альш. Упи вăрман çăлат (дергает), тет, N. † Анкарти хыçне йĕтĕн акрăм, кам пырĕ-ши ăна çăлмашкăн. Календ. 1904. Çăра шăтсан, шитрен пĕрре анчах хăварас пулать, ыттисене çăла-çăла пăрахмалла. ЧС. Мана атте çӳçрен çăлса илчĕ. || Щипать. НТЧ. Çапла, пурне те чипер силлентерсе пĕтерсессĕн, хурĕ-кăвакалĕ(сене) тĕкĕсене хĕрарăмĕсем çăлаççĕ. || Подоть. || Захватывать. Пазух. Кантăр çинчи пусана та пĕрчĕн-пĕрчĕн татрăмăр; çакă ялăн хĕрсене те çăла-çăла илтĕмĕр. Б. Олг. Сăкмана çăлса тӳмелесе çӳрет. КС. Çуçĕнчен çăлса тытрăм. || Бить, дуть. Нюш-к. Пĕрре çăлмалла-ха ăна.

çăл кочĕ

место вокруг колодца. Икково. Срв. вут кучĕ, '>хапха кучĕ'>хапха кучĕ_. Сред. Юм. Хĕрсĕм çол-котне çĕн çол çĕрĕ çăра кайса хораççĕ.

çăп-çăра

прегустой; очень густо. Баран. 81. Сĕткенлĕ курăк çап-çăра ешерсе ӳсет.

çăра

(с’ŏра, с’ы̆ра), густой. Альш. Вăл пĕрле янă çăра сăра йӳçет вара хăймаланса. Ib. Амăшĕсем вĕсене пĕр çич-сакăр витре пек çăра сăра, лайăх сăра лартса параççĕ. Бес. чув. 9. Керимулла хăнисене çăра чей ĕçтерме пит юратнă. || Частый; часто. Собр. Çыннăн шăлĕсем çăра пулсан — вăл телейлĕ, шăлĕсем сайра пулсан — телейсĕр, теççĕ. Альш. Çынсем тулă выраççĕ: тĕмсем çăра лараççĕ. Г. А. Отрыв. Алтаккин кукки каланă тăрăх, кукаçин ачасам ытла çăра пулса пыман (родились нечасто). || Убористо. N. Çăра çырать. Пишет убористо.

çăра курчăк

мокрота. Кан. Малтан çăра сурчăк тухма пуçлать.

çара шыв

мутная вода. Ачач 62. Вăйлă çăмăр хыççăн капланса юхакан çăра шыв майлă. Нюш-к. Тĕлĕкре таса шывра ишсе çӳресен: çӳлти патшалăха кĕресси, теççĕ; çăра шыва кĕрсен, лайăх мар, теççĕ. (Поверье). || Помои. О сохр. здор. Кил-картине çăра-шыва е юлашки яшкана ăçта килчĕ унта тăкмалла мар. Ст. Чек. Çăра шыв — лахханри шыв, е тăрă шывах, кăштă çăнăх хушса выльăхсене ĕçтерме парсан. || Болтушка (пойло). N. Килте ăна (корове) çăра шывсем панă. Ст. Чек. Лахханти шыва сĕре ан яр, çăра шыва юрат вăл. Ib. Паян выльăхсем валли шыв ăшăтса пĕр-ик ывçă ут-валли çăнăхĕ ярса, çăра шыв туса патăм. Ib. Ку кĕрпе пăтти кĕрпе пăтти пек мар, çăра шыв пек. (Так гов., когда в кашицу положено мало крупы).

çăра

(с’ŏра, с’ы̆ра), замок. N. Алăк çумне çăра çапнă. К двери прибит замок. К.-Кушки. Ку çăрана ку алăк çумне мар, леш алăк çумне туса хумалла (надо приделать). Ib. Алăкăнне питĕркĕçпе çăрине туса хучĕç. К двери приделали замок и задвижку. N. † Икĕ ут витере, унăн çăрисем пăтара. N. Юрлă-пăрлă çумăр çăвать, хура чĕкеç тулта ларать. (Кĕлетсе питĕрсе хунă çăра). Альш. Çӳлĕ-çӳлĕ тусем пур, ут туртайми çăрам пур. || Замок ружья. Вута-б. || Мыслец. „Çăра — замок (устраивается в пазах при постройке холодных строений). Вомбу-к. Çăра — ыра кӳртсе лартмашкăн картласа туни. Орау. Ыра çăри.

тинкĕле

(_тин’_гэ̆_лэ), толокно. Юрк. Тинкĕле пит тутлă япала, ăна пирĕн енче пит ăста пĕçереççĕ. Пăри кĕрпине, çуртарнине, тепĕр хут авăртса çăнăх пек тăваççĕ. Çав çăнăха вара хуранти вĕри шыв çине ярса, пит лайăх кăна пăтратаççĕ. Тинкĕлене çăра пĕçереççĕ, ăна вара, ĕлкĕрсен, сарă çупа çиеççĕ. Типĕрен уйранпа е сĕтпе çиеççĕ. Сред. Юм. Тинкĕлене ôрпаран, тôлăран, хора-тôлран, пăрирен, ырашран хотăштарса тăваççĕ. Малтан ăсĕне (= вĕсене) шӳтереççĕ, вара типĕтеççĕ те, шôлтра (крупно) авăртаççĕ. Ib. Тинкĕле йôрнă чохне малтан шывне вĕретеççĕ те, тинкĕле çăнăхне çав вĕренĕ шыв çине ярайса явăштараççĕ, вара çиеççĕ. СПВВ. Т. Тинкĕлене сĕлĕ çăнăхĕнчен тăваççĕ. N. Тинкĕле çăнăхĕ авăртса. ТХКА 111. Матюк аппу ăна тинкĕле юрса çитерет. Ib. Тинкĕлене уйранпа сыпа-сыпа çиет вара. Ib. 29. Тинкĕле юрма, яшка, пăтă, çăмах пĕçерме те пит ăста шăл. СПВВ. † Шыв çине арман лартман пулсан, çиеймĕттĕмĕр эпир тинкĕле. Сунч. † Анатра та арман пулман пулсан, çияймăттăм тинкĕле. („Тинкĕле = пăтă“). Шел. 21. Сĕлĕ çăнăх пĕçерсе тин тинкĕле тăватьчĕç. Сенчук. † Инке тинкĕле пăтратать, тинкĕлипе перкелет. Вомбу-к. Тинкĕлесем çук.

тăпăрăслă

творожный, створожившийся. НТЧ. Тата (кроме того) тапратнă çăра сĕтĕнчен (коровы) тăпăрăслă сĕт туса хатĕрлеççĕ.

хуна

размножаться, плодиться. Аттик. Пирĕн выльăх-чĕрлĕхе çăмарта пек тутăлăх пар, пăтă çинчи кĕрпе пек сарăлма пар, хунав пек хунама пар. (Хĕр сури). СЧУШ. Вăрманти сăпса йăвине сăпса мĕнĕпех сурăх картине шурă тутăрпа исе пырса хурсан, сурăх хунать. N. Халăх хунасах тăрать. || Усиленно расти, куститься, пускать ростки. Имен. Эй, хунаса пулчĕ-ĕçке кăçал сĕлĕ! (вăйлă, çăра пулчĕ). Ib. Кантăр хунаса кайнă! N. Курăксем те кайрĕç пит хунаса. СТИК. Сайра акнă сĕлĕ луччĕ вăл кайран хунаса каять те (усиленно растет в ширину и в вышину), хăмăш пек пулать. Тюрл. Хĕвелçарнăш аври хунаса каять (проростает). N. Улма кутне купаласассăн хунать (кустится). Изамб. Т. Çуртри хунаса кайнă (хорошо растет). Батыр. Çӳçе тĕпĕнчен хунаса тухсан, хуратул пулать, теççĕ. N. Унтан (йывăçран) хунавсем хунаса каяççĕ. || Распространяться. N. Ун чухне монастырсем нумай хуна пуçланă.

хăнтю

(хы̆нд’у) назв. болезни лошади под шеей (мыт). Абаш. Скотолеч. 14. Çамрăк лашасене час-часах хăнтю пулать. Хăнту пулсан, лаша сăмсинчен çăра манка тухать, хăш чухне пӳрлĕ манка тухать.

куç

(кус'), передвинуться, переселиться, переходить с места на место, переместиться. Юрк. Чĕмпĕртен кайнăранпа виççĕмĕш вырăна (должность) куçрăм. Ib. † Укçи мĕн тарăн пулсассăн, курки куçса пырат-çке. Ib. † Эпир чĕнсен, хăр (= хăвăр) пытăр, шурă çăмарта пек куçайса (надо: кусайса?). Ск. и пред. 37. Мăн шыв хумĕсем кулса куçаççĕ, симĕс курăкпа пăшăлтатаççĕ. Çутт. 53. Кĕркунне пулсан, стантсă пасарне тырă, пахча çимĕç, утă-улăм куçать (привозятся во множестве). Пролей Каша. Чĕри куçнă. Сердце сдвинулось с места (от испуга; дело окончилось смертью). N. † Çӳлте çăлтăр миçе-ши? пăхмассерен куçмасть-ши? Орау. Пăр ку енне куçса килнĕ. Лед прибило к этому берегу. Ib. Кимĕ çинче иккĕн пĕр-пĕрин вырăнне куçса ларма (пересаживаться) тытăннă та, кимми темĕскерле ӳпеленсе кайса, кăсем шыва кайнă. Ib. Тепĕр вакун çине куçса лармалла илтĕм. Я взял билет с пересадкой на другой вагон. Ib. Халăх куçса çӳрет (снуют). Сред. Юм. Ачипчи-мĕнĕпех куçса килнĕ. Приехал (или пришел) со всеми детьми. Календ. 1907. Çĕнĕ çĕре куçнин чи хĕрӳ вăхăтĕнче те, халăх Çĕпĕре чи вăйлă куçнă вăхăтра (1895 çулта) çулсерен 200 пин çынтан ытла куçман. Ал. цв., 5. Ăна хăй умĕнчи йывăçсем куçса ларнă пек, çăра йывăç тĕмĕсем уçăлса тăнă пек туйăнса пырать. Альш. Элшел куçат вара Пукрава («ярмăнккана каяс» тессине «Пукрава каяс» теççĕ, çаплах). N. Çар шутсăр куçат, нимĕн майĕ çук. || Развалиться, сползать. Тюрл. Вăт шаршăнĕ куçса кайрĕ (развалилась). N. Çĕр чĕтĕренипе нумай çуртсем куçса пĕтнĕ. КС. Çĕр куçса анать (сползает). Альш. Вăл карта (ограда) çĕрсе, куçса пĕтнĕ. Кан. Çыран куçса хăпарнă вырăнта пылчăка ларасран кĕпер тума тытăннăччĕ. || Наполняться водой? Юрк. Варсем куçа пуçларĕç.

кăшăлтат

(-дат), шуметь без резких звуков. Сам. 35. Шав кăшăлтатать çăра куккурус. ГТТ. Кăшăлгат, мягко шуметь ногами по мягкому асфальту. Ашшĕ амăшне. Кил-картишĕнче пĕр хĕрринче ӳссе ларакан йывăçсенĕн çулçисем анчах, лăпкă çил киле-киле вĕрнипе, пăртак кăшăлтатса тăнă. Çутт. 113. Упасем шăтăксенчен кăшăлтатса (= хуллен, вăрахăн) тухаççĕ. Сĕт-к. Халăх Тĕмĕрчкере (уй) кăшăлтатать анчах (снуют, их много).

кĕлет

(_кэ̆л'э_т, к'э̆л'эт'), амбар, клеть. Изамб. Т. Каçпала тыррине сăвăрса, кĕлете кӳртеççĕ. Альш. Пӳртне кĕмес, тет, кĕлет умне ларат, тет. N. Унтан вара ерипе, авалхи çынсем йăлипе, кĕлетелле (молодых) хупсассăн, пĕр-ик эрне тăрсассăн... N. † Ай кĕлет те çӳл кĕлет, çи витмесĕр тăра юлчĕ. Вомбу-к. Кĕлет тесе, пӳрт майлă шулапласа, витсе тунине калаççĕ. Кĕлетре пурасем (пӳлмесем) пулаççĕ. Собр. † Çӳлĕ кĕлет умăнчен сиксе анса пулмарĕ. ТММ. Вилли виле çинче, кĕлетки кĕлет çинче. N. † Улт ураллă кĕлечĕ пур. Сред. Юм. Кĕлет ôм кăлараппăр = кĕлет ом тăваппăр (приделываем крыльцо к клети). Ib. Çĕн çол çĕрĕ хĕрсĕм çӳлтен аялалла кĕлет пĕренисĕне хăлаçлаççĕ те, кайран кашни пĕренине çӳлтен пуçласа: пӳлме, пĕрне, хôтаç, тесе, шотлаççĕ. Йолашки пĕренине: (пӳлме), тесе, пĕтерсен, пуян çĕре каять, тет; пĕрне, тесе, пĕтерсен, чôхрах çĕре каять, тет; хотаç, тесе, пĕтерсен, начар çĕре каять, тет. N. Сӳс кĕлет, мунчала çăра уççи. (Мишук). Тюрл. Кĕлет çăри — кĕлет алăкне питĕрекен çăра. Юрк. Ăçта тытрăр? — Кĕлете кĕнĕччĕ, кĕлетре тытрăмăр. Тюрл. Кĕлет питĕркĕçне шалтан питĕрмелле, е тултанах вăрттăн питĕрмелле тăваççĕ. Актай. Пĕр кĕлете пăсăп та, ниçтан та юсимăп. (Хăй чĕлни). Ала 89. Кĕлечĕ-кĕлечĕпе тырă толтарчĕ, тет. || Осьмиугольная верхняя часть сруба мельницы. См. потвал. Мочеи. Так и в Якейк.

кĕрпелен

стать крупичатым. Вĕлле хурчĕ 9. Пуринчен лайăх пĕлтĕрхи пăсăлман караслă пыл; карасли пулмасан — кĕрпеленмен çăра пыл; кĕрпеленни пулсан, вĕретнĕ шывпа ирĕлтерсе парас пулать. Сред. Юм. Сĕт çине лимон ярсан, сĕт кĕрпеленет («делается крупинками»).

тĕв

толочь, дробить. См. тӳ. Зап. ВНО. Тăваттăн тĕвеççĕ, пĕри авăсат. (Лаша чупни). Сред. Юм. Вĕт тăвар çук пулас, шултăрине тĕвес пулать пуль. Янтик. † Вĕтĕ-вĕтĕ кĕрпене килле ярса тĕвеççĕ. || Мять, (лен, конопель). N. Кăçал сӳс тĕвекенсем çăра та пит çӳлĕ тĕвеççĕ: ыраш çăра пулĕ те çӳлĕ пулĕ, теççĕ. || Бить, колотить. Сред. Юм. Темле çын олă, çынна ним маршĕнех тĕвес тесе çӳрет.

тĕлĕр

дремать. СПВВ. МС. Анчах тĕлĕрсе кайсаттăм, тăратрĕç те (о сладком полусне. Обозначает оттенок сладости. СТИК.) Йӳç. такăнт. 6. Чуп час!.. Тĕлĕрсе çӳреттĕр. N. Тĕлĕрсе карĕ, сидя задремал. Хурамал. Ларнă çĕртех тĕлĕрсе кайнă (çывăрса кайнă). Орау. Эп пăртак тĕлĕрсе илтĕм эсĕ киличчен. Слеп. Ах тĕлĕрсе кайрăм янчах, эс мана тăратрăн. N. Тепĕр кунне Аксенов хăй сакки çине выртнă та, анчах тĕлĕрсе кайнă. Дик. леб 38. Çапла вĕсем пĕтĕм вăрăм çĕре калаçса ирттернĕ, ире хирĕç анчах кăшт тĕлĕрнĕ пек пулса илнĕ. Так они проговорили всю ночь и задремали только перед самым рассветом. Шурăм-п. Ывăнсан ыйхă та килет, пурте çывăраççĕ: пĕр хуçа анчах тĕлĕрсе те каясшăн мар. Полтава 60. Уçă сывлăш тĕлĕрет, ыйха çĕнсе тăраймасть. СПВВ. ИА. Çыврас умĕн тĕлĕрсе выртатăн. Шорк. Тĕлĕрес, немного поспать, подремать. СПВВ. Тĕлĕрет çывăрнă-çывăрман çын. || Думать. Кан. Ун чух ытти ялсем ун çинчен тĕлĕрме те пуçламан. Сред. Юм. Тем шохăша кайнă ĕнтĕ, пит тĕлĕрсе ларать (погрузился в думу), эпир сăмахланине те илтмес. Турх. Пит-куçĕпе салхуланса чавса çинче тĕлĕретчĕ. Тюрл. Тĕлĕрсе тăрать, задумался. || Грезить. || Хмуриться. Юрк. || N. Хуйхăпа чунăм тĕлĕрсех кайрĕ. Турх. Йышĕ (их хозяин) пӳртре тĕлĕрсе: а-ах! тесе хуйхăрать. || Смотреть пристально. Ст. Чек. Тĕлĕрсе пăхать; тилмĕрсе пăхать. || Сред. Юм. Пĕрмай пĕр тĕле пăхса пĕтĕм куç тĕлĕрсе кайрĕ. || О сохр. здор. Вăл чир лашана е ĕнене ерсен, вĕсем салхуланаççĕ, тĕлĕрсе пуçне усса тăракан пулаççĕ. СЧУШ. Тепĕр кунне амăшĕ апат çисен, лахханти çăра шывне ĕнине пама тухнă, курать, ĕни çимине çимест, тĕлĕрсе тăрать.

тĕм

кочка более на сухом месте, напр., на лугах. М. Етмен. Собр. Карти тĕм, карти айĕнче муклашки. (Хăяр). Т. VI. Загадки. Тĕм-тĕм тĕмеске, тивмесĕрех тивет-çке. (Куршанкă). || Куст. N. Тĕм-тĕм ӳсекен йĕплĕ çырлаллă йывăç. Собр. Тĕм хăвана тĕллесе пырас пулат, теççĕ. Подходя к таловому кусту, надо держать (оружие) ка прицеле. Лашм. Тĕм-тĕм хăва хыçĕнче вуникĕ ăсан йăви пур. БАБ. Çеçен хирте тĕм хăва, тĕм хăвара сакăр çерçи, пĕр карăш. (Присловье к чуклеме). ЧП. Пыраттăм-пыраттăм çулпала, тĕм-тĕм шĕшкĕ тĕл пултăм. N. Йывăç тĕмĕ, куст дерева. А.-п. й. 39. Пытанса вырт тĕм хушшине, тет ула-такка. N. Тĕмсем хушшинче тилĕ пытанса выртнă мĕн. ЧК. Умри кашни тĕме, сăрт тӳпине тĕплĕн тĕрĕслетпĕр. Юрк. † Тĕмĕн-тĕмĕн йĕплĕ хулă, темиçе çул ӳссен те вĕренене çитес çук. || Толст. Курăк тĕмĕ. N. Кашни курăк тĕмĕ, кашни йывăç тĕпĕ ӳсни вĕсене хĕпĕртеттерет. || Куча. N. Чул тĕми. СТИК. Кăткă тĕми, муравейник. || Группа. В. Олг. Çăка тĕмĕ, группа лип, выросших из одного корня. || Пяток (снопов). Н. Седяк. Вырнă кĕлтене икшер, виç-шер, пилĕкшер хураççĕ, çавна тĕм теççĕ. Сред. Юм. Тĕм — пять снопов, внизу два, на них два и сверху один. N. Тĕм тултар. Букв. Эпĕ хирте тырă вырса икĕ тĕм турăм. Хорачка. Тĕм — пилĕкшер кĕлте. С. Тим. Тĕм çине тĕм лартăр. (Из моленья). БАБ. Тĕм çине тĕм хума, çĕмел çине çĕмел хума пар. (Из моленья). Чув. прим. о пог. 330. Çĕнĕ çул каç çăлтăр çăра пулсан, пăрçа, мăйăр пулать, хирте тĕм çăра ларать. Если в ночь под новый год звезды часты, на поле будут частые пятки (снопов хлеба), горох, орех уродится. Арзад 1908. Тăваттăшĕ миçе тĕм урпа вырнă? || Пять ручонок. Мыслец. Шарбаш. Тĕммĕн-тĕммĕн сӳс тĕми, пĕр пĕрчĕкĕн суйласа хитре çурăм турăмăр. Тĕмлĕх, кустарник.

чакăр

(чагы̆р), назв. цвета, белесоватый, светлоголубой, голубой. Уганд. Чĕлкаш 58. Хĕрлĕ питлĕ, чакăр куçлă хĕрарăм. СПВВ. ФИ. Кăвак куçлă çынна чакăр куçлă, теççĕ. СПВВ. КЕ. Чакăр — кăвак, витĕр куракан куç. Хорачка. Чакăр коçлă çын. Альш. Ку чăвашăн сăрă куç та хура куç, пур чакăр куçли те, анчах каллах сахал-тăр вăл. Чертаг. Чакăр куç = кăн кăвак. Ст. Чек. Чакăр куç, черные глаза: зрачек и радужная оболочка совершенно черные. Ib. Чакăр куç = пысăк саланса тăракан куç. Янтик. Кăвак кăвакарчăн чакăр куç, кам куракан тулă сапсамăр. Изамб. Т. Чакăр куç, беловато-голубые глаза. Тюрл. Чакăр куç (= симĕс куç). Сред. Юм. Чакăр куç, голубые глаза. СПВВ. Чакăр шăрçа куç. || Серый. Сред. Юм. Пичче шăлнĕ пулаччин чакăр халат пулас та пичче çинче çӳрейрес. Турх. Чакăр шинел. N. Вĕсен яка тирĕ чакăр хĕрлĕпе кăвак тĕссене пĕр çĕре пуçтарса илемленнĕ. N. Чакăр симĕс çăра çулçăсем хушшинче ăраснах илемлĕ капăр тĕклĕ кайăксем пурăнаççĕ. || Седой. Календ. 1904. Ватă енне кайсан лашан хăлхи усăнса тăрать, хура лашан чакăр çăмсем, кăвак лашан хĕрлĕ çăмсем тухаççĕ. || Косой, косоглазый; имеющий серые глаза, как у лошади. Зап. ВНО. Чакăр куç, раскосой. Начерт. 193. Чакăр, косой. СПВВ. ТМ. Чакăр = шур илнĕ куç. Б. Олг. Чакăр коçлă ут, пĕр коç чипер, тепĕр коçĕ шорăллă мĕнлĕ. Пшкрт. Эй чакăр коç. СПВВ. МС. Ку лаша чакăр куçлă. Хурамал. Чакăр куç = куçне çавăрса пăхакан. Кан. Чакăр куçăма шур чатăр карнă. Юрк. Чакăр куç, разноглазый.

чар

остановить, задержать. А.-п. й. 85. „Чар, Иван, салтаксене, нимĕскер те тумастпăр сана“. Анчах Иван салтаксене юриех чармарĕ, тет. Ib. 71. Хай хуçа кашкăр тĕлне çитет те, ямшăкне лашисене чарма хушать. Ib. 19. Никам килесрен те хăрамасть пăшаллă этем, çавăнпа та йыттине нихăçан та вĕрме чармасть. Собр. Тухнă чухне кинин (у молодушки) урине виçĕ хутчен тытса чараççĕ. Регули 85. Эп паян каясса вăл кисе чарчĕ. N. Ку упа тусăн ĕçне пĕрене кăна чарса тăрать. Юрк. Чăвашĕ те хăне çапла чыкан арăмĕ аркинчен тытса чарнине курсан: сана мĕн кирлĕ, тесе чăвашла ыйтса пĕлет. Кĕвĕсем. Çĕр сумлăх хĕр илсессĕн, тытса чарма вăйăр çук. И. Тукт. Лаша аяккалла сиксе ӳкрĕ, анчах старик ăна çавăнтах тилхепинчен туртса чарчĕ. || Ставить (лошадей). Альш. Унта ытти тырă тиесе пынă çынсемпе пĕр тĕлелле чараççĕ лашисене. Изамб. Т. Лашине анин аял пуçне чарчĕçĕ. Поставили лошадь на нижнем конце загона. || Мешать. Букв. Чĕмпĕре çитсен анса çуртсене пăхса пыма чарĕ тесе, эпĕ çыхтармарăм. Юрк. Чĕмпĕре куçнăранпа нимĕн япала çырман халĕ, те масар тытăнаймастăп, паллă килте ача-пăчасем те чараççĕ. N. Сире укçа чарать-им? N. Мана çыру çырас тĕлĕшĕнчен чарас япала та пулман. Кн. для чт. 31. Карташĕнчи курăк çинче япала кустарсан та чараканĕ çук. Кама 8. Пирĕн чĕлхе çук-им? Ма чаран калаçма. || Унимать. Юрк. Кĕсем çапла çапăçнине тепĕр çын курсан, вĕсем патне чупса пырса тытăнать вĕсене чарма: пĕрне те, тепĕрне те çапма ирĕк памаст. ГФФ. † Качаки тохрĕ чармашкĕн. А коза ее (собаку) унимает. || Запрещать, воспрещать. N. Апла пулсан та, лашасене кантарарах тытма шухăшламаççĕ. Кирлĕ-кирлĕ мар ĕçсемшĕнех ăçта килчĕ унта хăвалаççĕ. Кун пирки Андроновпа сăмах хускатсан вăл тӳрех: „Эпĕ чараймастăп!..“ — тесе ответлет. N. Çын чĕлхине чарас çок. Ст. Шаймурз. Çав вăрмана каснăшăн никама та чармастчĕç. N. Курăк-çаран чарса (когда запретили пускать скот на луга) икĕ эрнерен килсе пăхнă чухне питĕ лайăх, тикĕс, çăра ӳсетчĕ. Эльбарус. Ун чохне çарансене чарман, анчах чарасси патне çитсе пынăччĕ. N. Эрехрен, сăраран чарса та чарăнмастпăр. || Прекратить. Ой-к. Ман пата пĕр вилнĕ çын килет те, çавна темле чарас килессе, тенĕ. || Отказать. Букв. 1904. Вăл хăйĕнчен япала ыйтакана пĕртте чарман, çук çынсене пит пулăшнă. || Защищать. О сохр. здор. Тата вĕсем (деревья) вут-кăвартан та пăртак чараççĕ. Ib. Сивĕпе пăсăлас мар тесен, çуркунне çăпата та тăхăнас пулмасть, вăл нихçан та шыва чараймасть.

чăв-чав

звукоподр. КВИ. Вăрман çăра, пит тискер, унăн ăшĕ чăв та чав!

шалçалăх

материал на тычины. Çĕр. ĕçл. Хăрăк туратсене иртес пулать, питĕ çăра çĕртине (в лесу) шалçалăх касас пулать.

шатăртат

(-дат), трещать. N. Вутă шатăртатса çунать. Дрова в печке горят с треском. Орау. Кăмака шатăртатса çуннă майĕпе çывăрса карăм. Сл. Кузьм. 13З. Вут тухрĕ! тесе кăшкăраççĕ. Типсе тăнă улăм шатăртата пуçлать. Альш. Улăм ури шатăртатса çунать. А.-п. й. 45. Пĕтĕм улăм шатăртатса çунма тапратать. Ib. Улăм мĕн чухлĕ шатăртатнăçемĕн кашкăрĕ шаларах чыхăнса кĕрет. Чем больше солома трещит, тем глубже волк в солому лезет. N. Алли те çок, ори те çок, шатăртатса вотти çонать. Хăр. Палля 27. Аякра аслати сасси шатăртатни илтĕнет. N. Ероплан сасси шатăртатать. Хурамал. Çăра вăрмана выльăх кĕрсе кайсан, çапăпа шатăртатса çӳрет. КС. Йăвăç çилпе шатăртатса кайса ӳккĕр. Хора-к. Юман çурăлса шатăртатса карĕ. N. Нассус кĕпçинчен шыв шатăртатса сирпĕтет. N. Пăр шатăртатать. Лед трещит. Букв. 1904. Асту, нумайрах лар; шатăртата пуçласан, тата шаларах чик, унсăрăн пулă тытаймăн. КАХ. Хай сăхмана пуç çинчен сирсе яратăп та, хăлхана йĕке шатăртатнă сасă (звук при вертении веретена) кĕрех кайрĕ. N. Сунар. Çуртра тиркĕ-çăпала шатăртатмасăр пулмасть. КС. Вăл çыннăн шăн-шакки шатăртатать (трещит). Ib. Шывран час тухмасан, шăл шатăртатакан пулать. Чув. прим. о пог. 93. Тырă вырнă чух тырă пит шатăртатса типсе ĕнсе кайсассăн, çав каçах çăмăр пулать. Когда жнут хлеб, если жниво спалится и очень трещит, будет в этот же вечер дождь. Орау. Тырри ытла шатăртатса карĕ, тытма та çук (слишком высох. Говорят, когда жнут хлеб). Сред. Юм. Тыр пит шатăртатса кайнă та (типсе кайнă), тăкăнма хытланать. Ib. Ыраш шатăртата пуçланă (пит вĕрипе тăкăнма та пуçлать). || Хрустеть. Çутт. 17. Пăхать — ыраш пĕрчи хуралнă, çыртса пăхать — шатăртатать. Пухтел. Шатăртатать (хрустит, о подмерзнувшем снеге). Баран. 94. Ура айĕнче юр шатăртатса пырать. || Шуметь. Альш. Çынсем тин тапрана-тапрана тухаççĕ-ха: кăшкăраççĕ, шатăртатаççĕ, пĕр-пĕрне вăратаççĕ.

шăкăл

подр. дружному разговору. || Подр. дружному всходу растений. Никит. Калча хăйсен таса тыррине акнă çынсен шăкăл çăра ӳссе ларать. Ст. Чек. Шăкăлах тухрĕç, в один раз, и все вместе. || СТИК. Ах, ачисем епле йĕр-кепе шăкăлл ларса тухнă (питĕ илемлĕ ларса тухнă).

шăлтăртăм

шăлтăрттăм, подр. звуку при отпирании замка. Ст. Шаймурз. Шăлтăртăм шăтăкне. (Çăраççи). Т. II. Загадки. Шăлтăрттăм шăтăкне кĕчĕ. (Çăра уççи). С. Тим. Шăлтăрттăм шăтăкне кĕрет. (Çăраççи). Собр. Шăлтарттăм шăтăкне кĕтĕм. (Кĕлет уççи).

шăрçа

бусы, бисер, ожерелье. НР. Олăхри корăк, ай, ока пек, ирхи сывлăм шăрçа пек. Луговые травы как позументы, утренняя роса как бисер. И. Тукт. Хура шăрçа хушшине те йĕпкĕн мерчен ан тирĕр. А.-п. й. 60. Пукане шупăрне те, мăйи-шӳлкемине те, шарçине те тилле хывса парать. N. Пирĕн тантăшсем (сверстники) шăрçапа, пирĕн варли çок, шăрçа çок. Шемшер. Çĕр-çырли шăрçа пек, пирĕн акка майра пек. Ядр. Улăх ути, ай, ука пек, çĕрти çырла, ай, шăрçа пек. N. Çĕрçи çырли шăрçа пек, пирĕн акка майра пек. Буин. Инке кĕчĕ, ай, юрларĕ, шăрçа пек кăмака чĕтрерĕ. N. Шăрçа пек тар юхать çулаканăн ӳт тăрăх. N. Лапăллă çĕртре çăра курăк, ирхи сывлăм шăрçа пек ларать. N. Пичĕ-куçĕнчен юн тăкăнса пырать, куçĕсем шăрçа пек — виттĕр курнаççĕ. Рак. Хĕрсем выраççĕ сарă сĕлĕ, сурачĕсене шăрçа пек хываççĕ (симметрично). СТИК. Шăрçа пек çырнă. Написано очень красиво, симметрично. Ала 99. Вилсен чонне шăрçа виттĕр кăлараççĕ, тит, çав, çампа салтса илтĕм. Ib. Вилнĕ çынна шăрçа парса ямаççĕ, парса ярсан та çĕмĕрсе парса яраççĕ. Т. Григорьева. Шăтăклă шăрçа çĕрте выртмас, теççĕ. Ходар. Çамрăк пăрусем чирлесен, вăлсен мăйĕсене пилеш шăрçасем çака-çака яраççĕ. ЧП. Сирĕн пӳртĕр шурă-мĕн, унăн кăмакисем шăрçа-мĕн. Янтик. Сирĕн кăмакăрсем шăрçа-мĕн (çутă сăнлă кăмака), кирлĕ марччĕ вĕсене сăрлама. Бюрг. Сирĕн кăмакăрсем шăрçа тĕви. ЧП. Шăрçа кăмакисем кисренчĕç. Байг. Сар кайăк, сар кайăк, ман йăмăка кортăн-и? — Корнăччĕ: шăрçа тавар пăхатчĕ. || Счеты (прибор), шарики счетов. N. Шăрçапа шутлама, тĕрлĕ сатачсем тума, унтан тĕрлĕ кĕлĕсене чăвашла та, вырăсла та вулама-юрлама вĕрентнĕ.

шăхăр

густой, чистый. СПВВ. ЕС. Шăхăр = çăра. Ib. Пир тĕртекен хĕç шăлĕ шăхăр пулат, е шалатка (сайра) пулат. СПВВ. ЕХ. Пир тĕртекен хĕçĕн шăлĕсем çăра пулсан, шăхăр теççĕ. СПВВ. НН. Пир тĕртмелли хĕçе тата алана: ку ытла шăхăр, пукра тухас çук, теççĕ. N. Хăмăш касрăм, хĕç турăм, хĕççи шăхăр пулминччĕ. N. Шăхăр хĕç = йăвă хĕç. N. Шăхар хĕç = çăра шăллă хĕç. || Красиво. N. Шăхăр = чипер. Хора-к. Тавай пăхас хĕр пăхас, ора шăхăр сырнине, çамка хĕрри кăтрине. || Лес? Н. Якушк. Ах аттеçĕм — аннеçĕм, кăнтăрла çиме лартăмăр, пур ачу та тĕрĕсчĕ, хĕве шăхăра ларнă чух санăн пĕр ачу çук пулĕ.

нимĕçле çăра

особый запор, замок. Сред. Юм. Нимĕçле çăра — лапка, пысăк, пĕрех пăрса уçлакан çăрана калаççĕ.

пашлат

подр. вспыхиванию пороха. КС. Тата кăвар çине пăрахсан, пашлатать (звук а похож на çăра «ă» все равно что в бох). || Дышать тяжело, пыхтеть. Толст. Хир сысни пашлатса хартлама пуçларĕ. Чĕлкаш. 10 Мăн пăраххутсем шăхăртаççĕ, унтан пашлатса тарăн сывласа илеççĕ те, çĕнĕрен шăхăртаççĕ.

пек

(_пэ_к), подобно, как. Янтик. Сан карчăку арăм пек те марччĕ у! тек темĕскер-те-пĕр калаçатчĕ санпа. N. † Шур чĕр çитти юр пекех, пасарта та пур пекех. Вир-ял. † Кил-карти варинче çаврака кӳлĕ, пур пек ырă пулă пуçтарăннă. Изамб. Т. Китăн пулăнни пек сасси çук. Холера. Халер чирĕ унта пирти пек пĕр сарăлса, пĕр пĕтсе пымасть (постоянно). Лашм. † Кайăк пек çунатăм пулсан... Якейк. Онăн пек, салтакăн пек, маþайăн пек («н» твердое). Регули. Он пек ташлать. N. Вĕсем пек крапаллă (так!) коляскăна кӳлĕнеççе те, çынсем лартса турттарса çӳреççĕ. Регули 1254. Хăва ул пекех мана йоратать. Ib. 1255. Эреке пек шăрш кĕрет. N. Эп этеме шăна пек теп (сравниваю с мухой). Альш. Вĕсем ĕлĕк лерелли тури чăвашсем пекрехех тумланнă иккен. N. Вĕсен пек, санăн пек. ГТТ. Ялта ял пек пулас, тет, çын çинче çын пек пулас, тет (чувашин). || Как будто, точно, вроде, кажется. N. Тухăр кӳлĕр турă утра, çула тухсан хăвармас мĕн, килĕр пуççапар кил-йышине, килес çулччен манас пек. (Испорчена?). Орау. Вăл çав кĕнекесем айĕнче выртатчĕ пек-çке мана (кажется, как будто лежала). N. Парăнтарас пек калаçаç та-ха... Говорят, что победят, но... Капк. Ман хыçра эсĕр пек астурăм эпĕ. Ерк. 52. Сухатӳне килнĕ пек чух пĕре чуптарас, пухха йĕри-тавра ăмăртса кустарас. ТХКА. 47. Пирĕн ял аслă вăрман варринче пекех ларать. N. Çырăва çырма тытăниччен темĕн чухлĕ çырас пекчĕ. Регули 119. Тивес пекех пычĕ мана. N. Пурри пур та, анчах вĕсем пушă ларнă пек лараççĕ. Орау. Ăна леш кĕнекесем айĕнче выртнă пек астăвап-çке эп. Альш. † Шурă чăхă çăмарта тăват-çке, чĕпписен уссисене курас пек. Пире атте-анне çуратнă, пирĕн уссăмăрсене курас пек. N. Йĕке хӳре хăй вăйлă пек пулса: юрĕ, качча илĕп, тенĕ. Бгтр. Ку йомăç пăхам пек турĕ, тет. Регули 169. Вăл халь килнĕ пек. Ib. 249. Ĕçлемен пек корнать. Чăв. й. пур. 32°. Пĕр вăхăтра Ахтапанта, пасарта хăне кирлĕ пек пилĕк çын чĕннĕ. ЧС. Анне манран: Çеркей, вут пăртак чарăннă пек-и-ха? тесе ытрĕ. N. Атте-анне ӳстерчĕ юратса, ĕмĕр пĕр хуйхăсăр ирттерес пек N. Вăл каççине кăшт пĕлĕтлĕрех пекчĕ. Нюш-к. Эп паян суха тăвам пек турăм (если про З-е лицо, то: тăвнă пек). Изамб. Т. Эпĕ кĕтӳçĕрен ыйтăрăм та, ул мана: пурте (лошади) тавăрăнчăç пек, терĕ. Альш. Малтан тухса кайнă хĕрсене, тухса кайнăшăн пек пулса, мăшкăласа калаççĕ (поют). Кан. Ман шутпа капла туни тĕрĕс мар пек. Чăв. й. пур. 6°. Мана капла туни аван мар пек. Истор. Трупасем кăшкăртса мĕн юлнă пек халăха пурне те пĕр çĕре пухнă. Янш.-Норв. Тусĕ хурласан та, мухтасан та, лешсем ытах илес пек пулсан (захотят), хĕрĕ ашшĕсенчен: хĕрне кăçал паратна? тесе ыйтса пăхаççĕ. || «Можно». ППТ. Кун каçалла кайсан, тепĕр кунне тăваççĕ; ĕлкрес (= ĕлкĕрес) пек пулсан, çав кунах тăваççĕ. N Вăрлăха ăшă çĕрте тытсан, пĕр-икĕ эрне хушшинче шăтас пек вăрă пур те шатса тухать. || «Почти». Чхейп. Юмăçа кашни кун кайнă пек кайнă. К.-Кушки. Пĕчĕкçĕ лаша турă лаша, халĕ туртас пек тăра-çке (= тăрать-çке), аппаçăмах Насти пур, халĕ каяс пек тăра-çке. N. Куллен янă пек яр. Посылай почти ежедневно. N. Икĕшне те пĕр кунта илнĕ пекех илтĕм (получил почти в один день). N. Илене кашнă кон пекех коратпăр. N. Çиçĕм те унтан пĕр-ик утăмран пек çеç çиçе пуçларĕ. Бес. на м. г. Ак тата çамрăк ачасем хĕлле уллахра, çула урамра, уйра çĕр каçиччен пекех выляса ашкăнса çӳреççĕ. Вишн. 63. Ачасем пур те пекех вар-виттипе аптраса вилеççĕ. Янш.-Норв. Кăсем ун чухне виççĕшĕ çĕрте тăраççĕ, пĕри урапа çинче лашана хăвалас пек тăрать. Турх. Туртмастăп пекех пулсан та (хотя почти не курю)... Бес. чув. 9. Эпĕ анкарти тӳрлетес тетĕп, тата ав кăмака та ишĕлес пек тăрать. Дик. леб. 40. Хĕвелĕн пĕр хĕрри ĕнтĕ тинĕсе перĕнес пекех тăрать. || «Около, приблизительно». Тогаево. Вăлсем пĕр эрне пĕк ĕçлесен, эпир пиччепе вăлсем ĕçленине пăхма карăмăр. Ст. Яха-к. Ун чухне çиме çитмен çынсем те... пĕр-ик витре пек пулсан та, сăра тăваççĕ. (Çăварни). Альш. Амăшĕсем вĕсене пĕр çичĕ-сакăр витре пек çăра-сăра, лайăх сăра лартса параççĕ. Ib. Хуçа вара хĕрсене çав хисепе тунăшăн килĕнчен тухса кайнă чухне пĕр пилĕк пус пек, вунă пус пек укçа парать. N. Вăрçăран 5 çухрăм пек тăратпăр.

пирштесĕрлен

обезобразиться. N. Хура çăра сухалĕ пирштесĕрленнĕ.

пиççи

(_пис'с'и), пояс. В. Олг. Панклеи. Молча кĕрме кайнă чох ача пиççине салтать те, ăна осала питĕрнĕ çăра-уççипех пӳрте сак çине хорса хăварать. Шибач. Хырăм пиççи (сарлака). Ib. Шăраçлă пиççи, особый пояс. Тувси (Цив.). Салт пиççина.

пăшал

(пы̆жал), ружье (от русск. пищаль). Панклеи. Йăван салтаксам выртнă çĕреле пăшалне персе хăварать. КС. Пăшал каймарĕ, осеклось; пăшал тапать, отдает. IЬ. Мăн çăварлă пăшал, с широким дулом; ик çăварлă пăшал, двустволка. V. S. Ăшĕнче винтă пăри пек аяклă пăшал, винтовка. Абыз. Пăшалпа персе вĕлерттернĕ. Тораево. Пăшалне персе янă, пăшал тĕтĕмне усалсем тытайман. Из ружья выстрелил, черти не поймали дыма. N. Эпир пăшал пени чул тепри пăрçа та акман пулĕ. (Из писем). Собр. Тӳлеме хый каланă вăхăтран пĕр минут кая юлсанах, кам çитейманнийăн ятне пăхса, юнне пăшалпала перет, тет те, çав çын вилет, тет. N. Юлашкинчен пăшал çапса хăвараççĕ. Перев. Пирĕн çĕлĕксем асра та çук; эпир каллах, пăшал айне кĕрес мар тесе, пĕтĕм вăйпа тартăмăр. Нюш-к. Пăшал тапать (выстрела не получается и разрывается казенная часть). Сред. Юм. Пăшала ал вĕççĕн тытса персен, пăшал калла тапса кăкăра кӳпчекпе перет. Тип-Сирма. Пăшалпа персе пăрах, застрелить на смерть. N. Пăшал персе ярас, выстрелить. Вута-б. Пăшал çăварĕ, дуло; пăшал кĕпçи, ствол; пăшал хулли, шомпол; пăшал куракĕ, курок; çăра, замок; курак вĕçермелли, собачка или лайка; пăшал куч тимри, приклад; кĕпçе варри, прицел; пăшал тĕллемелли, мушка. N. Пăшалпа вĕрентеççĕ. Учат ружейным приемам. Баран. 64. Унтан çатан патне упаленсе пынă та, хуралçи урăх енелле пăхса тăнă хутран пăшалĕпе тĕллесе хуралçине яра панă. N. Пăшал каймарĕ. Ружье дало осечку. КС. Пăшал кĕпçи, ствол; кĕпçе ани (или: çăварĕ), дуло; чĕме, пăшал чĕми, прицел; пăшал кучĕ, ложа; çăри, замок; алтанĕ, курок; пучунккă, стержень, бабка; кут пăти; пăшал çакки, погон; пăшал хулли, шомпол. || Так называют хвост кошки. Орау. Кушака пĕçертĕм те, чӳречерен пăшалне тăратса тухса сикрĕ. IЬ. Пăшална тăратса çӳреттерем! (Гов. кошке)

правай

пробой. Сред. Юм. Правай тесе алăка çăрапа питĕрмелле туса çăра тăхăнтаракан тимĕре калаççĕ. IЬ. Алăк правай илес полать, хамăр тôхса кайнă чôхне питĕрсе хăварма кирлĕ.

ак

vox incerta, quae, cum vocabulo „лаик“ coniuncta, in aenigmate legitur. Слово неизв. значения, встречающееся в загадке. Собран. 266. Ак лаик, чаклаик, шăл таик, таш лаик. (Çăра уçин). Aenigma, quod de iis rebus dicitur, quae clavi reserantur. Загадка об отпиранни замка.

каяш

последки; остатки. Шумш. † Пирĕнтен — каяш — йолашки ларччăр вăрри толаччен. N. Пĕр пăккинчен пыл юхат, пĕр пăккинчен сим юхат, пĕр пăккăнчен (siс!) каяш юхат. Вăл та пулин юрĕ. (Такмак. В другом месте там же: «пĕринчен сим юхат, пĕринчен каяш сăра юхат»). Сред. Юм. Çăра ăсла йôхса пĕтсен, кайран йôхакан ăслана каяш теççĕ. ||Шарбаш. Каяш — испражнение. || Хвост хлебного вороха. Тюрл. Тырă сурсассан, каяш. Альш. Тырă каяшĕ, авăн çапнă çĕрте, тырă сăвăрнă хыççан йĕтем çине юлат. || Последствие, конец. N. Хуйхăна сирсе яр, каяшĕнче темĕн пуласса асăнта тытса тăр. || Минувшее, прошедшее. Ст. Шаймурз. † Малашне-каяшне астусан, шăпăртатса юхат куççулĕ.

кантăр

(канды̆р), конопель, конопля. См. пуса. Цив. † И, кив кантăр, кив кантăр, сыппи таран çĕн(ĕ) кантăр; кунтан вăйă иртсессĕн, арăмсенĕн чун кантăр. Изамб. Т. Пукрав вăхăтĕнче шыва кантăр хутаççĕ (мочат). Ала 106°. † Анат Явăш (деревня) хĕрĕсем, хĕрĕсем кантăр ăшĕнче чопаççĕ. Упнер. Чувашин, говоря о прежнем еловом лесе, сказал что он «Кантăр пак ларатьчĕ» (т. е. был очень густ). Сред. Юм. Кантăра татса çапсан, шывва (так!) кайса хотаççĕ, вара о пĕр виç эрнерен полат («смягчается и белеет самая кудель»). Изамб. Т. Арçынсем кĕлте кӳртнĕ чухне хĕрарăмсем кантăр татаççĕ. Питушк. Кантăр: варĕ, вăтамми, лапрашки. Пшкрт. Различные сорта кантăр: 1) лапраш_ки, 2) вы̆дам, З) кочы̆βос, 4) варбос. Сĕнтĕр вăрри. Чăваш халăхĕ тырă-пулă акса тума пуçласан, çав вăхăтрах сӳс-кантăр та акса тума пуçланă. Кантăр, тата йĕтĕн акса ӳстерес çĕрте çурхи тырпа шутланса тăрат. Кантăра çуркунне, çурхи тырра акса пĕтерсен тин, акаççĕ, майăн 20-мĕш кун телнелле, мĕншĕн тесен, иртерех аксан, кантăра сивĕ лекме пултарат. Кантăр валли ытти тыр пек мар, питĕ çемçе ана кирлĕ, çавăнпа кантăр валли ăрасна ананăн пĕр пуçне тислĕк ытларах тăкса çемĕçтерсе акаççĕ. Кантăр вырăнне пурте пĕр еннелле тума тăрăшаççĕ, мĕншĕн тесен кантăра çуртри вырса пĕтерсен тин татаççĕ те, сапаланчăк пулсан, кӳтӳ (?) ватса пĕтерет, теççĕ. Кантăра аксанах, çерçисем питĕ çинипе, ани çине хăратмаллисем туса лартаççĕ: ан çитĕр, тесе. Çапла кантăр пĕр виçĕ уйăх хушши ӳсет. Çемçе вырăнлă çĕрте çынран та çӳлĕрех пулат, хытăрах çĕрте кĕске пулат. Ӳссе çитерехпе кантăртан пуса уйăрăлат (пуса — вăрăсăр). Пусана ыраш вырса пĕтерсен татаççĕ. ЬIраш ир пулман чух, ыраш выриччен татаççĕ. Кантăра çуртри вырса пĕтерсен тин татаççĕ. Кантăра та, пусана та, татсан, ани çинчех тымарне пуртăпа татаççĕ, вара киле анкартине тиесе кĕреççĕ. Анкартинче кантăра купа туса хураççĕ, çапиччен: пуçĕ шантăр, тесе. Кантăра пĕр-ик-виç хут çапаççĕ. Малтанхи хут çаппипех кантăр кипенки ӳксе пĕтмеçт. Çапса пĕтерсен, кантăра та, пусана та, йĕтĕне те, икшер ывăшăн тытса, мунчалапала е улăмпа çыхаççĕ. Çыхса пĕтерсен, кантăра та, пусана та, йĕтĕне те, сулă туса, кӳлле кайса хутаççĕ. Сулă тунă чух кантăрне ăрасна, пусине ăрасна, тата йĕтĕнне те ăрасна тăваççĕ, мĕншĕн тесен кантăрĕ пусапа танах пулса çитмеçт, йĕтĕнĕ тата шывра иртерех пулат. Чылайĕшĕ йĕтĕне, тата пусана шыва хутмаççĕ, мĕншĕн тесен йĕтĕн часах çĕрсе кайма та пултарат. Шыва хутман чух йĕтĕне те, пусана та курăк çине анкартине е улăха сарса пăрахаççĕ те, çăмăр çунипе çавăнтах етĕн пулса выртат. Кантăр шывра З — 4 эрнене яхăн выртать, пуса 2 — 3 эрнерен мала (больше) выртмаçт. Кантăра та, пусана та, йĕтĕне те хутсан, шыва лайăх путарма тăрăшаççĕ, мĕншĕн тесен, шыв илмесен, çелти (çиелти) пулмасăр тăрса юлса, тикĕс пулмаçть. Шывран кăларсанах, пуса-кантăра шывĕ сăрхăнма купа туса хураççĕ. Пĕр-икĕ эрне иртсен, киле турттарса каяççĕ. Килте, кашта туса, кашта çине анкартине çакса яраççĕ те, хĕл каçиччен çакăнсах тăрат. Мункун иртсессĕн, çимĕк çитиччен хĕр-арăмсем кантăр тылама пуçлаççĕ. Кантăр пусана, тата йĕтĕне малтан хĕвел çине сарса хураççĕ те, типсе çитсен тылаççĕ. Кантăр, пуса, йĕтĕнсене çакăн майлă тылăпа тылаççĕ. Тыласан, пилĕкшер çурăмăн çыхса хураççĕ; ă тем теççĕ. Чухăн пурнакансем кĕркуннех, арлама сӳс çукки пирки, мунчара типĕтсе, тыласа арлаççĕ. Кĕркунне авăн çапса пĕтерсен, пухрав (так!) вăхăтĕнче сӳс тӳме пуçлаççĕ. Хăш-хăш çуркуннех тӳсе хураççĕ. Сӳсе тăватшарăн, тата пилĕкшерĕн кисĕппе тĕвеççĕ. Сӳс тӳмелли кил (килĕ) — йывăçран тунăскер, çӳлĕшĕ пĕр метр тăрăш пур. Ĕлĕкрех кисĕппе тĕвиччен катмакпа тӳнĕ, теççĕ ваттисем. Сӳсе, тӳсе пĕтерсен, шăртлаççĕ. Шăрт — сысна шăртăнчен тунăскер çакăн пек формăлă. Сӳсе мĕн пурĕ, З хут шăртлаççĕ. Малтанхи хут шăртласан, пысăкки тухать (сӳсĕн çелти пысăк сӳсĕ). Иккĕмĕш хут шăртласан, çинçи теççĕ. Вăл питĕ лайăххи, унтан лайăххи урăх çук. Сӳс тӳсе пĕтерсен, ноябĕр уйăхĕнчен пуçласа, çăварни иртиччен, кĕнчеле арлама пуçлаççĕ. Пĕчик хĕрачасем, пĕр çичĕ çула çитсен, кĕнчеле арлама пуçлаççĕ. Малтанах пĕчик хĕр-ачасене пысăккине арлаттараççĕ. Çемьере хĕр-ачасем пулмасан, арçын-ачасене те арлаттараççĕ. Арçынсем ĕлĕкрех нумай арланă. Вĕсем хĕрсем пекех, килĕрен ларма кайса пĕр-пĕрин патне, авăрланă (так!). Хальхи вăхăтра арçынсем сахал авăрлаççĕ. Авăрланă çипписене хутăр-йывăççи çине (на мотовило) хутăраççĕ. Хутăр-йывăççи пĕр метр çурă тăрăшшĕ, икĕ вĕçĕнче урлă пĕр-ик шитлĕ патакран тунăскер. Хутăр хутăрнă чух мĕн чул пулнине шутлаççĕ, ăна ӳкĕм теççĕ. Ӳкĕме тăватшар пĕрчĕн çирĕме çитиччен шутлаççĕ. Пĕр хутăрта çакăн пек ӳкĕмсем: пысăкрах çиппе 5 — 7 ӳкĕм тăваççĕ; çинчереххине 10 — 18 ӳкĕм тăваççĕ. Çакăн пек хутăрсем хĕл каçиччен лайăх арлакан 30 хутăр таран авăрлат, начартарăххи 15 — 20 хутăр, пĕчĕк хĕрачасем 7 — 10 хутăр. Чăваш хĕрарăмĕсем хĕллехи кунсене пĕрмай кĕнчеле авăрласа иртереççĕ. Пĕр каçра З — 4 йĕке авăрлаççĕ. Çăварни çитме пуçласан (çăварни ир килмен чух, çăварни умĕн, çăварни иртерех килнĕ чух, çăварни хыççăн) çип çума пуçлаççĕ. Малтанах çиппе тăршыпа кивсе чӳхесе тăкаççĕ сурчăкĕ тухма; ăна çип сурчăкĕ кăларни теççĕ. Вара, пĕртик типсе çитсен, йăрхах çине пĕр пуçне хутăра тăхăнтараççĕ те, туртаççĕ чăсма. Ун хыççăн пит çăра кĕл шывĕ туса хатĕрлеççĕ те, çав кĕл шывĕ çине чиксе кăларса кантăра çине хураççĕ. Пурне те чиксе кăлараççĕ те (пĕр 15 — 20 хутăр пĕр кăмакана), вара кăмакана хываççĕ. Çунса каясран, вут хутса çунтарсан, ялан çăкăр пĕçереççĕ. Çăкăр тухсан, кăмакана пăртак улăм йĕпетсе хураççĕ кĕтессисене, çип çунса каясран, вара çипе хываççĕ. Çип кăмакара пĕр талăк выртат, тепĕр кун тин кăлараççĕ. Çип хывнă кун, çип хывакан çын патне хора çын пырсан: çип пиçмест, тиеççĕ. Сарă çын пырсан: сарă çын пек пиçет, теççĕ. Çипе хывнă вăхăтра яланах: çип хыватăп, çип хыватăп, шурă пул, шурă пул, акăшсем килнĕ, вĕçсе çӳреççĕ, хуларан çын килнĕ, шур хăмачĕ çиппи çӳретет, тесе калаççĕ. Тепĕр кун çума каяççĕ. Çунă чухне лайăх кĕлне çуса ямасан, тĕртнĕ чух канчĕр; çавăнпа лаях çума тăрăшаççĕ. Çиппине çусан, типĕтиччен хутаççĕ: тĕртнĕ чух яка, лайăх пултăр, тесе. Хутасса çапла хутаççĕ: пĕр витре шыв çине çăмартапа тата сĕт яраççĕ те, çав шыв çине чике-чике кăлараççĕ. Ăна тепĕр тĕрлĕ çип çемĕçтерни теççĕ. Çиппе çемĕçтерсен типĕтеççĕ. Типсен, çăмхалама пуçлаççĕ. Хутăр çăмхаламалли ярăн-йывăççи. Хутăра кăшкар çине çăмхалаççĕ. Çăмхаласа пĕтерсен, çак çипсемпе пир кумма пуçлаççĕ. Пир куммалли сӳрекке, пĕр 8 аршăн тăршшĕ, икĕ вĕçне шăлсем лартнă, пĕр вунă шăла çитиччен. Кумасса икшер çипĕн, е тăватшарăн кумаççĕ, мĕншĕн тесен икшер çипĕн уйăрса çилине тăхăнтараççĕ. Кумса пĕтерсен, çилине çыхса лартаççĕ те, кунча тума пуçлаççĕ. Кунчаласа пĕтерсен, пир витĕрме пуçлаççĕ. Пир сăтанĕ пирĕн патăрта хальхи вăхăтра икĕ тĕслĕ, анчах иккĕшĕ те пĕр майлă. Виççĕмĕш сăтан ĕлĕкин пĕк (!) пĕр вырăна пăта çапса шăтарса лартмалла; анчах ку аванах мар, мĕншĕн тесен пĕр вырăнтан тепĕр вырăна сиктермелле). Пир витĕресси, тата тепĕр тĕслĕ пир кăнтарасси теççĕ. Уна малтан çилинчен ĕретпе мăшăрăн илсе пырса кĕр витĕр илеççĕ. Кĕр витĕр илнĕ чухне пĕрер çипĕн илеççĕ, пĕр мăшăра пĕр çиппине малти кĕртен, тепĕр çиппине кайри кĕртен илеççĕ те, мăшрипе вĕçĕнчен çыхса лартаççĕ. Вара хĕç витĕр илеççĕ те, хăйă çине тăхăнтарса, хивсерен çиппе çыхса лартаççĕ те, тĕртме пуçлаççĕ. Лайăх тĕртекен хĕрарăм кунне пĕр 12 аршăн тĕртет, тепĕр тĕслĕ каласан: икĕ хутăр та çурă, иккĕ тĕртеççĕ. Çавăн пекех тĕртеççĕ ăратнене те, анчах унта тăват ура пусси, тăват кĕр. Ыттисене пурне те çавăн пекех тăваççĕ. Тĕртсе пĕтерсен шуратма пуçлаççĕ. (Сообщ. А. Максимова). || Фамильное прозвище в с. Альменеве, б. Асакас. в.

каçма

то же, что каçă. ЧП. Каçмăна хывсан, çӳçерен хыв, каçмассерен вăр-вăр авăнтăр. Собр. † Эпĕ ку енче, тăванăм, эсĕ леш енче, тăванăм, каçмасем каçмассерен силенеççĕ. Пазух. Каçма хутăм шыв урлă та, каçса кайăп, тиейсе. N. Каçми начартан шыв урлă каçма пит хăрушă пулнă. Тим. † Атăлсем тарăн, ай, каçми çук, хамăр сарса, хамăр каçрăмăр. Ау 257. † Леш енчен те, ку енчен те каçма хыврăм — çитмерĕ. Янтик. † Тăвăр (узкое) çĕре каçма хутăм çăра хумăш пур çĕре. Альш. † Шурă Атал урлă шурă улма; каçсаях татăттăм, каçма çук.

катмар

(катмар), глыба, массив; глыбой, массивом. В. Олг. Пĕр катмар (татăк) пăр йохать. Чув. пр. о пог. 167. Катмар, катăклă, комками, отколотый, с выемками. || Большой, грандиозиый. Ядр. Çурчĕсем пит катмар (у КС. капмар). || Сбежистый, с раскинутыми в разные стороны большими сучьями (про дерево). Шел. 127. Катмар хурăнсем. N. Катмар = кутамас, лутра та хулăн йывăçсем, сарлака пысăк туратлă йывăçсем; (вĕсем) çурăлмаççĕ. Кан. Авалхи катмар Юман, татăнса ансан, çĕре татăлса анать. || Назв. леса около д. Атмалкасов, Кр.-Чет. р. Хĕн-хур 6. Унтах, тĕлĕпе, катмар-юмансем çăра çулçăпа шавланă текех.

юрлă-пăрлă

снег с градом. З. С. Юрлă-пăрлă çăмăр. Дождь со снегом и с градом. Микушк. Юрлă-пăрлă çăмăр çăвать, хура чĕкеç тулта ларать. (Çăра).

лак

(лак), подр. (отпечаточное) звуку, получяющемуся от удара о более или менее мягкий предмет. КС. Кучĕпе сак çине лак! ларчĕ. Ib. Ури шурĕ те (поскользнулись), кучĕ çине (на задницу) лаках кайса ларчĕ. Ib. Уссĕрскер, кучĕ çине лаках кайса ларчĕ. Н. Карм. Пĕчĕк ача кучĕ çине лак! ларчĕ (не устоял на ногах и шлепнулся на задницу). N. Куссан-куссан, пĕр тункатана перĕнчĕ те, лак! тутарчĕ (бочка о кочку), манăн пуçа лап! тутарчĕ. Орау. Чашăка лак! лартрăм та, лаштах çурăлса карĕ — сĕт пĕтĕмпех тăкăнса карĕ (поставил со стуком, неосторожно). Н. Чукалы. Хĕверисем (черти) Якуркка выртакан вырăн тĕлĕнчен маччана сӳтнĕ те, арман чулне лак! пăрахнă. Пус. Тĕпĕр-тĕпĕр туй килет, ланчашкана лак! сикет. (Кăвар туртни). || Подр. локанью. Якейк. Йăтă пăтратни лак-лак! хыпать. Ib. Йăтă лак-лак! хыпать (ест жидкое). || Собр. Хура йытă кутне лак-лак. (Çăра питĕрни). Ст. Шаймурз. Ватă ĕне... лак-лак. (Уйран уçлани). || Подр; бульканью. Сред. Юм. Четвĕрт кĕленчинчен хăвăрт шыв йŏхтарнă чŏхне кĕленче мăйĕнчи шыв лак-лак (а с легкой лабиализацией) туса тŏхат. Лак! тухса ӳкрĕ. || Подр. неровному бегу лошади. Сред. Юм. Пирĕн лаша темме çынсĕнни пик чипер йăпăртатса йŏртса чупмас ŏ, пĕрмай лак-лак! тăвать те, кŏта веç ватса пĕтерет („назв. бега лошади, когда она бежит длинными шагами“).

лапăлă

лапăллă, низменный. N. Лапăллă çĕртре çăра курăк, ирхи сывлăм шăрçа пек ларать.

ларт

понуд. ф. от гл. лар. N. Эп сĕтел çине (на стол) ларас теп.– Эп сана лартăп! (я тебе дам – сяду!). Ст. Яха-к. Ун чухне лаша пурри ача-пăчасене ним парса та пӳртре лартаймăн (их не удержишь дома). || Сажать. Ст. Чек. Çĕнĕ çул кунĕ чи малтан килекен çынна минтер çине (на подушку) лартмасан, чăхă лармас (курицы не будут сидеть на яйцах), тет. Актай. Ылттăн тупăка юман тăрăнчен илсе анчĕç, тет. Куна урапа çине лартрĕç (поставили), тет те, килнелле кайрĕç („Ларт, посадить и положить. В последнем случае употребл. только тогда, когда выражают бережное обращение“). Альш. Чим-ха, ав çав хĕвеланăç енчи пĕлĕт кунтарах килтĕр-ха, çавăн çине лартса ярам эп ку пукана. N. † Ларма килнĕ хĕрсене лартса ярас (отправить домой на лошади) терĕм те, лаши килте пулмарĕ. Ст. Чек. Уллах сăри курма пыракансене лартса (усадив) ĕçтереççĕ. Якейк. Эп паян вонпилĕк çăмарта çине чăх лартрăм. Орау. Мана лартса çӳрĕр-ха, мана лартса кайăр-ха! (везите, повезите, т. е. повозите, покатайте). Ib. Ĕлĕк хула хӳми тунă чухне чăн малтан тĕл пулнă çынна хӳме айне лартнă (закапывали), тит (не у чуваш). || Ставить, поставить. N. Кĕперĕн тепĕр енне пĕр шальçа (кол) лартса, ун çине шур явлăк (платок) лартса хăвараççĕ. Яжутк. Иван, киле çитсессĕн, паршисене (баржи) шыва лартса хăварчĕ, тет, хăй киле кайрĕ, тет. N. † Хура вăрман хыçне капкăн лартрăм, юртса пыран хĕрлĕ тилĕшĕн. Вишн. 73. Пусă патĕнче (у колодца) выльăх шăвармалли вăлашка тусан, ăна пус çывăхне лартас пулмасть. Юрк. Арăм, балыка (рыба) мĕшĕн кунта кӳрсе лартмастăн? Ib. Кирлĕччĕ малтан çуне кăмакана лартса ирĕлтерме. N. Наччас сăмаварне лартса ярас-им? (т. е. поставить и как бы предоставить его самому себе). Скотолеч. 12. Каçпа лаша патне каткапа шыв лартса парас пулать. N. Халĕ тин тасатрĕ (вымыла), епле сирĕн пек çын умне çумасăр лартатăн (поставишь немытые), тет. Истор. Лавне çул çинех лартса хăварса. Кан. Икĕ уйăх хушшинче виçĕ чăвашла спектаккăль лартрĕ. || Варить пиво. Альш. Арăмсем килте сăра лартаççĕ, сăра юхтараççĕ. Ала 82. Вăтăр пичке сăра лартрĕç, тет, тата пурин пуçне (на всех) пĕр пичке турĕç, тет. N. † Марье ухмах, хăй ухмах, хăй ухмах, уллах сăри хăй лартать, хăй лартать. Никит. † Улюн ухмах, хăй ухмах, куршак сăри хăй лартат. Альш. Амăшĕсем вĕсене пĕр çич-сакăр витре пек (приблизительно) çăра сăра, лайăх сăра лартса параççĕ. || Остановливать. Орау. Ваконсем лартакан çĕртĕ. В том месте, где останавливаются вагоны. || Поставить отметку (балл). Янтик. Сана миçе лартрĕ уччитлĕ? — Тăваттă! Сколько тебе поставил учитель? – Четыре! Орау. Сатачшăн виççĕ лартрĕ. По арифметике поставил три. || Посадить (дерево). В. С. Разум. КЧП. Хаçат çине çапрĕç: йăмра лартмалла, тесе. Çынсем пуплеççĕ: лартакан лартĕ, эпир лартмасан та, тесе [кто хочет — посадить,— и без нас дело обойдется(!)]. О сохр. здор. Урам хушшисене час ӳсекен йывăçсем лартса тултарас пулать. || Вставлять. СКАЗЗ 30. Чӳрече касса, алăк лартаççĕ. || Наносить (нанос и т. п.) Альш. Кăçал лартса хăварнă туйăн çине (на иле, на наносе) кăçалах курăк тăтса, темĕн çӳллĕш ӳсме тытăнать. Баран. 96. Тĕлĕ-тĕлĕпе (на дороге) юр лартнă; ура пуссан, хăш чух ана-ана каять. || Выправить вывих или перелом. Ст. Чек. Лартнă (сикнĕ алла е урана лартаççĕ). Магн. М. 12. Ора-алă хоçăлсан, лартакан, костоправ. || Impigere; всадить (топор). Альш. Пуртă тăршипе (ты̆р_жи_бэ) пуçран лартăпин!.. Смотри, если я ударю обухом по башке!.. Ишек. Ачи пуртă илнĕ те, тӳрех упа çамкине лартнă. Хора-к. Никам та хой (= хăй) порни çие (= çине) портă лартмаçть. (Послов.). || Насадить на что. N. Ват çынсам похăнчĕç, патак тăррине косарсам, сăнăсам лартса, карĕç онта. Ой-к. Вара хай çĕлен Ивана хӳрипе çавăрса çапрĕ те, Ивана пилĕк таран (по пояс) антарса çĕре лартрĕ, тет. || Надевать. Ст. Айб. Пуçне (на голову себе) лайăх çĕлĕкне лартрĕ (старик). Кан. Хăшпĕр чух (иногда) мулаххайне те тӳнтерле е хăяккăн лартса ярать. || Устраивать свадьбу. Н. Седяк. Унтан вара хăтапа хата туйсене кăçан лартассине шухăшлаççĕ. Ib. Арçын туйне, хĕр туйне кăçан лартассине шухăшлаççĕ. Ск. и пред. 72. Тантăшăмсем пухăнсан, кĕçĕр туйне лартмалла. Альш. Çураçса, килĕшсе, лартса илсен, хĕрсем кунта хаклă. Ск.и пред. 72. Хĕвел ансан, каç пулсан, паян туя лартаççĕ. См. ib 73, 74. || Кипятить (самовар). N. Самавар ларт (у нек. хур). Поставь самовар. См. самавар. || Построить. Регули 752. Çак пӳрте номай полмаçт (недавно) лартрĕç. N. Хăш-хăш çын арман айне, арманне лартнă чух, ача чĕрĕлех лартаççĕ. (сажают). || Приделать. Ск. и пред. 12. Икĕ юплĕ хăрăкран ура лартрăм кĕсрене. || Обыграть. Янш.-Норв. Лартрăм (в шашки). || Обянуть, „надуть“, „обдуть“. Календ. 1904. Нумайĕшĕ лашапа лартнипе мухтанаççĕ, çынсем те вĕсене айăпламаççе (обман при продаже лошади). Ск. и пред. 43. Вăл мĕн те пулин халăха лартса, эрех ĕçмелли сăлтав (повод) тупасшăн. N. † Пирĕн кас каччи пит чее леш кас хĕрне лартмашкăн. Орау. Тĕлĕк (сны) мана лартать вăл. || Лгать. СПВВ. КМ. Лартатăн = суеçтеретĕн. N. Эпир пĕрре, хамрăн телей пулман пирки, ачасене çапла лартрăмăр (налгали). || Выпить. Орау. Çук, лартасах пуль ача, темĕскер пыр шăтăксем () пĕтĕмпех типсе ларчĕç ман. || Corie. Якейк. || В качестве вспомогат. гл. СТИК. Вăрра йывăç çумне çыхса лартрăмăр (привязали к дереву). Ib. Иккĕн-виççĕн тытăнчĕç те, ман алă-урана çыхрĕç-лартрĕç. Ib. Пĕрре хĕлле сивĕ шыв ĕçрĕм те, пĕр кунтанах хайхи эп сасăсăр пултăм-лартăм. Толст. Хырăмне çĕлесе лартрăмăр (зашили, собаке). П. Патт. 24. Шапи çăварĕпе (хулă) варринчен çыртса лартнă (mordicus apprehendit). Микушл. Вăрă кĕрсенех, ача пуртă илчĕ, тет те, алăка питĕрсе те лартрĕ (запер), тет. Урмай. Çĕлен Ивана хӳрипе çапрĕ, тет те, чăркуççи таран антарса лартрĕ, тет. Яргуньк. Çын чăнахах та упана çыхса лартрĕ (связал), тет. С.-Устье. Унтан кайран салтак, анса, сарай алăкне шал енчен çаклатса лартрĕ, тет. N. Вĕсем вара киммисене иккĕшне те çыран хĕррине кăларса лартнă. Изванк. Вăсем çын ăрама тухнине те кураймаççĕ, çынна та çиччас пăсса лартаççĕ (испортят). В. Олг. Ашшĕ колсарчĕ (= кулса ячĕ); хай омлаççия варинчен çорчĕ те, тирсе лартрĕ лайăх омлаç торатне; хошăкне сĕрсе лартрĕ самаскăпа, çыхса лартрĕ тоттăрпала. СТИК. Çанталĕк шăнтса лартрĕ (заморозило). N. Лашине чул юпа туса лартрĕ, тет. Лошадь его она обратила в каменный столб. (Срв. Сысна Иван лашине те, чул юпа пулнăстерне (так!), ĕлĕххин пекех лаша туса тăратрĕ, тет.) Абыз. Хĕр пӳрте кĕчĕ те, питĕрсе лартрĕ; старик çӳрерĕ-çурерĕ те, вилчĕ. Изванк. Çав касхине пӳрт чӳречисене питĕрсе лартрĕç (заперли). Т. VII. Çав патакăн пĕр пуçне (конец) шăтарнă, тет те, каллех питĕрсе лартнă (опять заделан), тет. Пшкрт. Порняма алăк хошшине хопса лартрăм (прищемил). Панклеи. Хĕр тӳрех (тотчас) алăка çаклатать-лартать. Полтава. Авалтанхи ĕмĕте (замысел) туса лартам хăль, тесе. Б. Яуши. Алăкне вăрă кĕрсенех питĕрсе лартрĕ, тет. Ердово. Хăш çул, шыв нумай чух, шыв хĕрĕнчи ялсене те шыв илсех лартать (совсем заливает). Якейк. Çанталăк сивĕтсе лартрĕ. Наступила совсем холодная погода. Совсем студено стало. Панклеи. Йăван хорăна вĕренпе кокарчĕ те, çичĕ çолхи ола кĕсрене кӳлсе ларттĕр (запряг). М. Васильев № 3,1. Соха тăвакан çын çакна (его) хĕрхенсе порăкпа хопласа лартать (покрыл). Кратк. расск. 22. Тулли хутаççисене ашакĕсем çинчен çĕре антара-антара лартнă. Букв. 1886. Пĕр каçхине пирĕн, тукăнпа (с ободьями) Чĕмпĕре каяс тесе, тиесе лартрĕç. Ib. 1904. Çӳлтен çăвать, аялтан шăла-шăла лартать (задувает мятель). N. Сăмавара крант çыпăçтарса лартрĕç. К самовару приделали кран. Сятра. Серете çуса лартрăм. Я вымыла пол. Ib. Шотласа лартрăм. Я решил. Кан. Çурт çийĕсене пĕтĕмпех витсе лартаççĕ. Ib. Вăт, куçа шур (бельмо) илсе лартрĕ. Пир. Ял. Чул кăларнă хушăра сасартăк çыран ишĕлсе аннă та, Арçенти Егорăва аяла туса лартнă (завалил). N. Чоаш кĕрĕкĕ тăхăнса лартнă (надел). N. Ĕçсе лартса (напился). N. Эсĕ чоашла лайăх вĕренсе лартса (выучился). Хорачка. Хырăн тотă — çисе лартса (наелся), ĕçсе лартса. N. Вăл пире темиçешер сехет юрлаттарса лартрĕ (или: лартатьчĕ, т. е. заставлял сидеть и петь).

максăма

(максы̆ма), слабое пиво, без хмеля и без дрожжей. Орау. Максама — хăмла ямасăр, çĕпре ямасăр тунă сăра. Çăра ăсла квас тĕппе (остатками теста в квашне) йӳçĕтеççĕ; тутлă, ӳсĕртет пăртак. СПВВ. Х. Максăма, макăсма, пиво без хмеля. || ОПВВ. ФВ. Максăма — ăшă йӳçсе çитнĕ-çитмен сăрана калаççĕ: максăма йӳçсе кая пуçланă, теççĕ.

мĕрче

(_мэ̆_рζ’э), труба. См. мăрье, мăря, мăрче. Турх. Тĕтĕм кăларас — иметь жилье, жить полною домашнею жизнью, хозяйством. Ib. Шăллĕ уйăрлас тенĕ пиччĕшĕнчен, лешĕ калать: уйăрлсан эсĕ тĕтĕм те кăлараймăн, тенĕ. Шăллĕ, уйăрăлсан, пӳрт лартнă та, кăмака туса хутса янă. Урама тухнă та, мĕрчинчен тĕтĕм тухнине пăхса тăрать, тет. Пичче: тĕтĕм кăлараймăн, тесе калатьчĕ, тĕтĕм тухать-çке-ха, пит те çăра тухать-ха, тесе калать, тет. N. Çынсем: Ваçилей тете пӳртне мĕрчинчен çиçĕм кĕрсе пӳрт аяккисене ĕнтсе каллех мĕрчинчен тухса кайнă, терĕç. Неверк. Тăлăпĕ пӳртре, çанни тулта. (Кăмака мĕрчи). || V. S. Мĕрче вит.

уçă

оçă, открытый, открыто. Алăк уçă. Дверь отворена. N. Карташ пирĕн тавăрччĕ: тата çитменнине унтан та куптан уçăччĕ. || Просторный. Просторно. Альш. Эпирех те, тăвансем, хăнара: эпирех те кунтан кайсассăн, тĕпел сыппăр уçа юлмĕ-ши? Альш. Кунтанах та эпирех халь кайсассăн, тĕпел-сыппăр уçă та юлмĕ-ши? Альш. Çӳлĕ тусем çинче виçĕ хурăн. Пĕрне кассан, уçă та юлмĕ-ши? || Ясный, ясно, без помехи. Сир. Кăнтăр çуттинчен те уçă. N. Çурти уçă çунсан: вилнĕ çын савăнать, теççĕ; çурти теттĕм çунсан: хуйхăрать, теççĕ. N. Çак куçлăх пит уçă кăтартать. В эти очки видно ясно. Альш. Уçă калаçать. Ясно говорит, без помехи. [К.-Кушки. Уçă калаçать — говорит миролюбиво (без признаков неприязни)]. Ч. С. Çынсем пошар панче кĕрленн таçтан илтĕнет; ахаль те çĕрле сасă уçă каять. || Свободный, ясный (речь). Дм. Рост. Димитриĕн чĕлхи-çăваре пит уçă пулнă. || Свежий, свежо. Сами. 58. Ирпе уççăн çил вĕрни кăккăр тулли вăй кӳртет. N. Чӳречесене уççассăн, пӳртре уççăнах туйăнать çав (в избе, в комнате чувствуется свежесть). Хорачка. Откалатăн — оççăн тоянать. Пройдешься, и чувствуешь себя бодрее. Толст. Тинĕс енчен уçă çил вĕретчĕ. N. Пĕлĕт енчен уçă çил килсе çынсен тарне типĕтет. Скотолеч. 36. Вĕсене таса, уçă çĕрте усрама кирлĕ. Юрк. Уçă, çăмăл, нӳрлĕ çил вĕрсен, йĕпе вăрăма пырать. || Звонкий. Бигильд. Шăпчăк сасси пит уçă. Чăвай. п. Сасси уçă, вăл (он) урамра калаçнă чух, унăн сасси вун-пилĕк килĕ урлă илтĕнет. || Успешно, споро. О сохр. здор. Çапла пăртак кансан та, ĕçлеме пуçласан, унăн ĕçĕ малтанхи пекех уçă пырать. || Бодрый. Беседа чув. 5. Çук çын ачи вăл час-часах çапла пулать: чупса, кулса, выляса çӳренĕ, унăн хуйхине никам та пĕлмен, вăл ялан уçă çӳренĕ. IЬ. Керимулла халĕ чăнах те хĕпĕрте пуçларĕ, уçăрах та калаçа пуçларĕ. || Здоровый. Уçă мар, нездоровый. Ачасем уçă мар. Дети несовсем здоровы. Орау. Ачасем уçах çӳримаççĕ, халех пыраяс çук (напр., в гости). || Быстро, свободно (без принуждения). Ч. С. Утасса уçă утатчĕ (лошадь). || Приветливый, щедрый. Беседы на м. г. Çав святой çын, Евлогий пит уççине, ыррине курса, шухăшланă. Паас. Уçă çын. Икково. Ĕççе-çиме пит оçă. Очень любит пировать с гостями. || Нехлопотливый (о деле). Якейк. Хĕр-арăм ĕçе ытла кăткăс уш (уçă мар). || КС. Чипер çывăракан çын çинчен: уçă çывăрать, уççăн çывăрать, тиççĕ (спит сном. здорового человека). || Облегчение, освежение. Рак. Кăкăр уççи пĕç хушши. (Ĕне юр-варĕ). Трхбл. Чун уççи — пĕç-хушши. (Сĕт). || Ключ. Собр. Ылттăн çăра, кĕмĕл уçă; уçса пăхаяс-чĕ, уççи çук. Ч. П. Ылттăн-кăна çăра, кĕмĕл уçă. Икково. Çак çăраççия (замок) хам оçăпа уçам. Ч. С. Хĕр-çумсем вĕсене укçа памасăр уçă памаççĕ. (Свадьба). Шурăм-п. № 25. Тĕлĕкре вара арçын ачасен — хăйсен пулас арăмĕ шыв кӳме каймашкăн уçă ыйтма пырать, тет. || Замок. Н. Карм. Вĕрмеç-тумаç, киле çын кӳртмеç. (Уçă). Шорк. Оçă — замок; çăраççи — ключ. Завражн. Хампар оççи питĕртĕн-и? Заперли ты амбар на замок? IЬ. Хампар оççи çĕтертĕм (потерял ключ). Слепой. Çăраççи — замок. Кĕлет уççи, явăç уçă, тимĕр уçă — замок.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

асфальт

сущ.муж.
асфальт (çул сармалли çăра сăмала)

густой

1. (ант. редкий) çăра, йăвă, тачă; густые волосы çăра çӳç; густые заросли чăтлăх; местность с густым населением йышлă халăхлă вырăн
2. (ант. жидкий) çăра; густая сметана çăра хăйма
3. çăра, хулăн, тĕттĕм; густые облака хулăн пĕлĕтсем

гуща

сущ.жен.
1. (син. осадок) çăра, çăри, тĕпĕ, юлашки; пивная гуща сăра тĕпĕ
2. (син. чаща) чăтлăх; в гуще леса чăтлăх вăрманта ♦ в гуще толпы халăх варринче

джем

сущ.муж.
джем (çăра варени); клубничный джем çĕр çырли джемĕ

дремучий

прил. (син. глухой, непроходимый)
чăтлăх, çăра, иртми-кайми; дремучий лес чăтлăх вăрман

дым

сущ.муж., множ. дымы
тĕтĕм, сĕрĕм; густой дым çăра тĕтĕм; из трубы клубится дым мăрьерен тĕтĕм мăкăрланать ♦ дым коромыслом акăш-макăш тĕркĕшӳ, шăв-шав; Нет дыма без огня посл. Вут çунмасăр тĕтĕм тухмасть

жирный

прил., жирно нареч.
1. (ант. постный) çуллă; жирный суп çуллă яшка; жирное мясо çуллă аш
2. (син. упитанный, толстый; ант. тощий) самăр, мăнтăр; жирная свинья сăмăр сысна ♦ жирная грязь çăра пылчăк; жирный чернозём пулăхлă хура тăпра; жирный шрифт хулăн шрифт; жирно будет ытлашши пулать

заварить

глаг. сов.
пĕçер; заварить кофе кофе пĕçер; крепко заваренный чай çăра пĕçернĕ чей ♦ заварить кашу чăкраш ĕç пуçар

замок

2. сущ.муж.
çăра; амбарный замок кĕлет çăри; английский замок акăлчан çăри (алăк çумне çирĕплетекенни); закрыть дверь на замок алăка çăрапа питĕр

заросль

сущ.жен., множ. заросли
чăтлăх, çатрака, çăра вăрман; заросли орешника çăра шĕшкĕлĕх

кодовый

прил.
код -ĕ; кодлă; кодовый замок кодлă çăра

крем

сущ.муж.
1. крем (пылак çăра хутăш); пирожное с кремом кремлă пирожнăй
2. крем, маç; сапожный крем атă-пушмак маçĕ
3. крем (ӳте сĕрмелли); крем для рук алă кремĕ; смазать лицо кремом пите крем сĕр

крепкий

прил., крепко нареч.
1. (син. прочный; ант. непрочный) çирĕп, тăн-тăн, хытă, питĕ; крепкий орех хытă мăйăр; крепкий забор çирĕп хӳме
2. (син. сильный, здоровый; ант. слабый) тĕреклĕ, патвар, вăйлă; крепкий человек тĕреклĕ сын
3. хăватлă, хаяр; крепкое вино хаяр эрех; крепкий мороз шартлама сивĕ ♦ крепкий кофе çăра кофе; крепко спать тарăн ыйха пут; крепко любить хытă юрат; крепкий караул шанчăклă хурал

крутой

прил.
1. (син. отвесный, обрывистый; ант. пологий) чăнкă, сакăлта; крутой берег сакăлта çыран
2. авăк, тăрук; крутой поворот дороги авăк çул пăрăнăçĕ
3. (син. суровый, строгий; ант. мягкий) кăра, хаяр; крутой характер хаяр кăмăл ♦ крутое яйцо чăмăрла çăмарта; крутой кипяток вĕресе тăракан шыв; крутое тесто çăра чуста

липкий

прил.
çыпçăнчăк, çăра; липкая лента çыпçăнчăк хăю (шăна пĕтермелли); липкая грязь çăра пылчăк

мазут

сущ.муж.
мазут (нефтĕн çăра юлашки)

плотный

прил., плотно нареч.
1. тачă, питĕ, çăтă, çăра; плотный холст çăтă пир; дверь плотно закрыта алăка тачă хупса лартнă
2. (син. густой) йăвă, йышлă; плотно посадить капусту купăстана йăвă ларт
3. (син. коренастый) кĕрнеклĕ, патвар, тапчам; человек плотного сложения тапчам ӳт-пӳллĕ çын ♦ плотно поесть тăраниччен çи, апат çисе тултар

туман

сущ.муж.
тĕтре, янкар; густой туман çăра тĕтре

тушь

сущ.жен.
тушь (çăра чернил евĕр сăрă); писать тушью тушьпе çыр

шерсть

сущ.жен.
1. (син. мех) çăм, тĕк (выльăхăн); собака с густой шерстью çăра çăмлă йытă; бить шерсть çăм таптар; вязать чулки из шерсти çăмран чăлха çых
2. çăм пусма; шерсть на платье кĕпелĕх çăм пусма

штукатурка

сущ.жен.
штукатурка (стенана шăлса якатмалли çăра хутăш)

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

взломать

что сов. взлăмывать несов. ват, çăра ват, çăра çĕмĕрсе уç.

часто

, частенько (к 1 знач.) 1. час-часах; 2. çăра, йăвă (лартнă йывăçсем).

травянистый

курăк; курăкрах, çăра курăкпа ӳссе ларнă (улăх); травянистые (травяные) растения курăк ӳсентăрансем.

тучный

1. мăнтăр, самăр, тачка, кӳпшеке, шыçмак; 2. тырă лайăх пула кан (тăпра); 3. сĕткенлĕ, çăра кураклă (çаран, улăх).

харкать

несов., харкнуть однокр. çăра сурчăк сур (сурса пăрах); харкать кровью юн сурса кăлар.

укос

çулса илнĕ утă, мĕн чухлĕ утă тухни; нынче укос хороший çал утă нумай тухать, курăк çăра пулнă.

бурьян

çăра, çӳллĕ ӳссе ларнă çум-курăк.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

английский

прил. акăлчан ⸗ĕ [⸗и]; английский язык акăлчан чĕлхи; ◇ английский замок акăлчан çăри (алăка касса лартакан, хăех питĕрĕнекен çăра).

болтушка

ж. 1. (жидкая пища) çăнăх шывĕ, çăра шыв (выльăх апачĕ); 2. (яичница) пăтратса ăшаланă çăмарта; 3. (для взбалтывания) калек, пăтраткăч.

вделать

сов. что кĕртсе ларт; вделать замок в дверь алăка çăра кĕртсе ларт; вделать камень в кольцо çĕрре куç ларт.

врезать

сов. что 1. касса кĕртсе ларт; врезать в дверь замок алăка çăра касса кĕртсе ларт; 2. перен. (запечатлеть) астуса юл, асра хăвар.

глазурь

ж. глазурь (1. тăм савăт-сапана яка пулма çиелтен сĕрекен хутăш; 2. çăра сахăр шĕвекĕ).

глицерин

м. глицерин (тĕрлĕ çусенчен тăвакан çăра та пылак шĕвек).

глухой

прил. 1. хăлхасăр, илтмен; 2. перен. (равнодушный) чунсăр, хытă чунлă, çын хуйхи-суйхине ăнланман; быть глухим к чужим просьбам çын ыйтнине шута ан ил; 3. (о звуке) янăравсăр, уçăмсăр; говорить глухим голосом кăкăртан тухакан сасăпа калаç; глухие раскаты грома аслати хуллен кĕмсĕртетни; 4. (захолустный) аякри, тĕттĕм; глухая деревушка тĕттĕм ял; 5. (пустынный, безлюдный) çынсăр, шăп, тĕттĕм, улах; глухое место улах вырăн; 6. (заросший) çăра, чăтлăх, чăтлăхланса ларнă, пусса илнĕ; 7. перен. (смутный, затаённый) вăрттăн, палăрми; глухая вражда палăрми курайманлăх; 8. (совершенно закрытый) хупă; глухая стена алăксăр-чӳречесĕр стена; глухое платье хупă платье; 9. (поздний): глухая осень хура кĕр; глухая ночь çĕр варри; ◇ глухое время, глухая пора тĕксĕм вăхăт, уçăмсăр самана; глухая крапива суккăр вĕлтрен; глухой согласный янăраман хупă сасă.

густо

нареч. 1. çăра, йăвă; деревья растут густо йывăçсем çăра ӳсеççĕ; 2. (не жидко) хытă; густо замесить тесто чустана хытăрах çăр (çăнăхне ытларах ярса пăрах); 3. в знач. сказ, безл., разг. (много) нумай, тулли, лăках; где густо, где пусто погов. ăçта ытлашшипех, ăçта ним те çук.

густой

прил. 1. çăра, йăвă; густые волосы çăра çӳç; 2. (не жидкий) çăра; густая каша çăра пăтă; 3. (сплошной, толстый) хулăн, çăра; густой слой пыли хулăн тусан си; густые облака çăра пĕлĕтсем; густой дым çăра тĕтĕм; 4. (о звуке) хулăн, мăн; густой бас хулăн бас (сасă).

густолиственный

прил. çăра çулçăллă; густолиственная рябина çăра çулçăллă пилеш.

гуща

ж. 1. (густой остаток) çăра юлашки, çăри; пивная гуща сăра çăри; 2. (чаща) чăтлăх, вĕтлĕх; гуща леса вăрман чăтлăхĕ; 3. (скопление людей, предметов) хушă, варри, пухăнчăк; втиснуться в гущу толпы ушкăн варрине хĕсĕнсе кĕр; ◇ гадать на кофейной гуще тĕрлĕрен шутласа пăх (чăннине пĕлмесĕр).

жижа

ж. çăра шĕвек, çăрăлчăк; навозная жижа тислĕк шĕвекĕ.

жирный

прил. 1. çуллă; жирный суп çуллă яшка; жирное мясо çуллă аш; 2. (тучный) самăр, мăнтăр, тачка; 3. (толстый по начертанию) хулăн, сарлака; жирная черта хулăн йĕр; 4. перен. (насыщенный полезными веществами) паха, тулăх; сĕтеклĕ; жирная земля тулăх çĕр; жирный уголь паха кăмрăк; жирная известь паха известь; 5. (густой) çăра; жирная грязь çăра пылчăк; 6. (о голосе, звуке) хулăн; ◇ жирный кусок мăн татăк.

замок

м. 1. çăра; висячий замок çакмалли çăра; дверной замок алăк çăри; 2. воен. замок; замок орудия тупă замокĕ; ◇ быть на замке (или под замком) питĕрĕнсе тăр; держать под замком питĕрсе усра; за семью (или десятью) замками тĕплĕ питĕрсе; тĕплĕ питĕрнĕ.

замочный

прил. çăра ⸗ĕ [⸗и]; замочная скважина çăра шăтăкĕ.

зато

союз çапах та, апла пулин те, ун вырăнне, анчах; чай некрепкий, зато горячий чейĕ çăра мар, анчах вĕри.

интенсивный

прил. 1. интенсивлă; интенсивное сельское хозяйство интенсивлă ялхуçалăхĕ; интенсивный труд интенсивлă ĕç; 2. (яркий, густой — о цвете) çăра, йăмăх (тĕс).

ключ

м. 1. уçă; ключ от замка çăра уççи, çăраççи; ключ от квартиры хваттер уççи; гаечный ключ гайка уççи, гайка пăрмалли уçă; 2. муз. ключ; скрипичный ключ сĕрме купăс ключĕ; басовый ключ бас ключĕ; 3. спец. уçă, паллă (шифрлă çырăва вуламалли); 4. перен. (к чему) май; ключ к разгадке тайны вăрттăнлăха пĕлмелли май.

концентрированный

прил. 1. (сосредоточенный) тимлĕ; концентрированное внимание тимлĕ тинкерӳ; 2. (очень питательный, ценный) концентрациллĕ; концентрированные корма концентрациллĕ апат; 3. хим. (отличающийся высокой концентрацией) концентрациллĕ, питĕ çăра (кислота, раствор); 4. горн. концентрациленĕ, пуянлатнă (руда).

крепкий

прил. 1. (прочный) çирĕп, тăтăрха, тӳсĕмлĕ, чăтăмлă; крепкий орех çирĕп мăйăр; 2. (сильный, звучный — о голосе) вăйлă, янăравлă, хăватлă (сасă); 3. (здоровый) çирĕп, кĕре, вăйлă, сывлăхлă (организм); 4. (стойкий) çирĕп, тӳсĕмлĕ, патвар; крепкий человек çирĕп çын; 5. (сильный) (о ветре) вăйлă; (о морозе) шартлама; 6. (сильно действующий) хăватлă, çирĕп, хаяр (табак, эрех); (насыщенный) çăра (чей, кофе); крепкий табак хаяр табак; ◇ крепкая дисциплина çирĕп дисциплина; крепкие напитки эрех таврашĕ; крепкое слово хаяр (е усал) сăмах; крепкий сон туйми ыйăх; крепок на ухо хытă хăлхаллă, начар илтекен.

кустистый

прил. 1. тĕмлĕ, хунавлă, тĕмлĕ-тĕмлĕ, тĕмĕн ӳсекен; кустистая рожь çăра тĕмлĕ ыраш; 2. (покрытый кустами) вĕтлĕхлĕ, тĕмлĕ; кустистый овраг вĕтлĕхлĕ çырма.

кучный

прил. йышлă, çăра, тачă, йăвă; кучная стрельба пĕр тĕле тивретни (пульăсене).

львиный

прил. 1. арăслан ⸗ĕ [⸗и]; львиная шкура арăслан тирĕ; 2. перен. арăслан ⸗ĕ [⸗и], арăсланăнни пек; львиный зев бот. кăвакал пуçĕ, пыл курăкĕ; львиная доля чи пысăк тӳпе, чи лайăх пай; львиная грива çăра çӳç, кăпăшка çӳç.

мастика

ж. мастика (1. çăра çилĕм; 2. паркет урайне çутатмалли мазь; 3. ырă шăршăллă йывăç сухăрĕ).

мокрота

ж. çăра сурчăк, манка.

навар

м. техĕмлĕ (е çăра) шӳрпе, техем, тутă (мĕне те пулин пĕçерсен тухаканни); уха с наваром техĕмлĕ пулă шӳрпи.

напалм

м. напалм (питĕ хытă çунакан çăра шĕвек).

некрепкий

прил. 1. çирĕп мар, тĕрексĕр; некрепкий лёд çирĕп мар пар; 2. (физически слабый) вăйсăр, халсăр; 3. (ненасыщенный) çăра мар, шĕвĕ; некрепкий чай шĕвĕ чей; 4. (слабо действующий) хаяр мар, кунĕ; некрепкий табак кунĕ табак.

непроглядный

прил. курăнми, куç курми, сирĕлми, çăра; непроглядная тьма сĕм-тĕттĕм; непроглядный туман сирсе сирĕлми тĕтре.

нитроглицерин

м. мед., хим. нитроглицерин (взрывчатка тата эмел тума каякан хими пĕрлешĕвĕ, çăра шĕвек).

перенаселённость

ж. халăх йышлă пулни, çăра пурăнни.

перенаселённый

прил. халăх ытла çăра (е йышлă) пурăнакан; перенаселённый дом халăх йышлăн пурăнакан çурт.

плотный

прил. 1. питĕ, çăра, çăтă, тачă, нăкă, тăкăскă; плотный холст питĕ пир; плотный воздух çăра сывлăш; плотная масса тăкăçкă масса; 2. разг. (полный, упитанный) пăлатна, тапчам; 3. разг. (сытный) тутă; плотный обед тутă апат.

пойло

с. çăра шыв (выльăх валли).

привесной

прил. çакмалли, çакса ямалли, çакакан; привесной замок çакмалли çăра.

пробой

м. (для замка) пробой (çăра çакмалли).

скважина

ж. 1. (отверстие) шăтăк, çурăк; замочная скважина çăра шăтăкĕ; 2. тех. скважина, шăтăк (пăраласа тунă çĕр шăтăкĕ); нефтяная скважина нефть шăтăкĕ.

скученность

ж. йăвăлăх, çăралăх, йышлăх; тĕркĕшӳ; скученность населения халăх çăра пулни, халăх йышлăн пурăнни.

скученный

прил. йăвă, çăра, йышлă, тĕркĕшӳллĕ, чыхăннă.

сочный

прил. сĕтеклĕ, сĕткенлĕ; сочная трава сĕтеклĕ курăк; 2. (о губах, рте) хĕрлĕ, пĕрлĕхен пек, илĕртӳллĕ; 3. перен. (яркий — о красках) илемлĕ, çăра, йĕпкĕн; 4. (о языке, литературном произведении) сăнарлă, илемлĕ.

съёмный

прил. 1. илĕнекен; съёмный замок илĕнекен çăра; съёмный протез илĕнекен протез; 2. с.-х. (созревший) татмалли, пухмалли; пулса (е ĕлкĕрсе) çитнĕ; съёмные плоды татмалли çимĕçсем.

туман

м. 1. тĕтре, янкар; густой туман çăра тĕтре; туман стелется янкар çăвать; 2. перен. тĕтре, тĕтрелĕх, пăтранчăк; религиозный туман тĕн сĕрĕмĕ; ◇ туман в глазах куç тĕтреллĕ курать; туман в голове пуç анкă-минкĕленсе кайрĕ; (как) в тумане 1) тĕтреллĕ (курăн); 2) тĕлĕкри пек (асту, çӳре, пурăн); напустить (или навести) туману юриех пăтрат.

тучный

прил. 1. (упитанный, толстый) самăр, мăнтăр, кӳпчем, шыçмак, тачка; тучный мужчина тачка арçын; тучный скот кĕрĕ выльăх; 2. (плодородный) пулăхлă, тухăçлă, мăнтăр (тăпра); 3. (налившийся; полновесный) тулли, сулмаклă, тĕш; тучный колос тулли пучах; 4. (сочный, густой — о траве) вăйлă, парка, сĕткенлĕ, çăра; тучный луг вăйлă курăклă çаран.

тягучий

прил. 1. (способный растягиваться) тăсăлакан, тăсăлчăк; тягучая кожа тăсăлакан тир; 2. (густой и вязкий) çăра, лачăркка, лечĕркке; тягучая мазь çăра маç; тягучая почва лачăркка тăпра; 3. перен. (протяжный) вăрăм, вăрах; тягучая песня вăрах юрă.

фокус

м. 1. (трюк) фокус, мыскара; 2. (сложность, секрет) ăслай, чеелĕх; замок с фокусом ăслайлă çăра; 3. обычно мн. фокусы перен. разг. юнтарни, кутăнлашни; ◇ в том то и фокус пĕтĕм ĕçĕ те çавăнта.

хитроумный

прил. 1. хайлаллă, тавçăруллă, чее ăслă, çивĕч ăслă; 2. (замысловатый, мудрёный) кăткăс, хайлаллă, пăтрашуллă, тавçăрса илмелле мар, чее; хитроумный замок чее çăра.

часто

нареч. 1. (нередко) час(ах), час-час(ах), тăтăш(ах); часто бывать в кино кинора час-часах пул; 2. (близко) йăвă, çăра, çăтă; деревья посажены часто йывăçсене йăвă лартнă.

частый

прил. 1. (нередкий) час-час (е çине-çине, тăтăш) пулакан; частый гость час-час килекен хăна; частые встречи тăтăшах тĕл пулни; 2. (густой, плотный) çăра, йăвă; частый лес çăра (е çатрака) вăрман; частый гребень вĕтĕ тура; 3. (быстрый) хăвăрт пулакан; частое дыхание хăвăрт сывлани.

шерстистый

прил. çăмламас, çăра вăрăм çăмлă; шерстистые овцы çăмламаç сурăхсем.

эмалевый

прил. эмаль ⸗ĕ [⸗и], эмаль.., эмаллĕ; эмалевое покрытие эмаль витĕм; ◇ эмалевые краски эмаль сăрă (типсен çуталса тăракан çăра сăрă).

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

çăра

йозак (замок)

çăра

куе (густой)

Чӑвашла-эсперантолла сӑмах кӗнеки

чей

[ĉej]
teo
чей ĕç — trinki teon
чей вĕрет — boligi teon
чей кашăкĕ — tekulero
чей курки — tea taso
чей çине сахăр яр — meti sukeron en teon
чей çулçи — tefolio
чей тĕсĕсем — tespeco
симĕс чей — verda teo
çăра чей — forta teo
чей курăкĕ — hiperiko

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

çăра

«замок»; АФТ, тат., башк. йозак, караим, йузак, монг. цуурга «замок».

çăраççи

«ключ»; çăраççи < çăра уççи (уçă «ключ»).

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Мунча кĕр

Мунча кĕр 1. мыться где; 2. мыться в бане.
1. Ваннăра мунча кĕретĕп, Ни ăшши çук, ни милки. П. Хусанкай. — Ак тата, фронтовик пӳртре мунча кĕме шут тытнă! — çăмăллăн каларĕ Марине. К. Турхан. 2. Ырă аслă çимĕк кунĕ Ĕмĕрех чăваш ĕçчен Мунчана хаваслă кĕнĕ, Çапăннă лапка çинче. Я. Ухсай. Çырмара çăра йăмралăх. Пыл пек тутлă мунчана Кĕрсенех, ытла та лайăх Туйăнса каять мана. Я. Ухсай. Килне çитсен, Кикирикук Якур Михути мунчине хутса кĕчĕ те матрюшке чейне сыпса ларать. Т. Петĕркки.

Пăкки шанчĕ

Пăкки шанчĕ (шаннă) 1. ослабел кто; 2. потерял авторитет кто.
1. Пĕлетĕп эпĕ, пăкки ун шанĕ. С. Шавли. — Ман шухăшпа, фрицсем текех урма пултараймаççĕ, — терĕ блиндажра калаçса ларакан салтаксенчен пĕри. — Хевти лĕнчĕрех кайнă. Пăкки шаннă, теççĕ ун пек чухне пирĕн. А. Алка. 2. Макара Лисорсен ампарĕнче тупнă çăра каллех аса килчĕ: — Апла иккен, анчах пăкки тинех шанчĕ пулас кулакăн. С. Аслан.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

йогурт

ç.с. Улма-çырла сĕткенне ярса техĕмлетнĕ çăра турăх. Нимĕçсен технологийĕпе кунта [Москакассинче] йогурт хатĕрлеççĕ. Х-р, 22.06.1995, 1 с. «Шупашкар сĕт завочĕ» АО юлашки çулсенче çĕнĕ технологие алла илчĕ, ... халĕ унта йогурт та кăлараççĕ. ХС, 1999, 33 /, 2 с. Кунсерен 150-шар грамм йогурт çини шăнса пăсăласран сыхланма... май парать. С-х, 1999, 1 /, 2 с. Амалăх умне йогуртпа е кефирпа ... сиплени чăнах та кăсăк мел. С-х, 2000, 18 /, 4 с. — йӳçнĕ сĕтрен тунă йогурт (С-х, 1999, 19 /, 3 с.); улма-çырла йогурчĕ (С-х, 2000, 29 /, 3 с.); консервант хушнă йогурт (С-х, 2000, 41 /, 3 с.); çуллă йогурт (С-х, 2001, 11 /, 3 с.). — танл., югурт (П.Хусанкай, 1977, 272 с.).

нăрик

п.п. Сысна. Нăрик-нăриксене шеллесе вите çумне тислĕк купалама килтĕм. Л.Таллеров, 1978, 83 с. Лапрана çăра-çăра нăрхлатаççĕ ... «Янгорчино» колхозăн сысна ферминчи хыткан нăриксем. К-н, 1986, 17 /, 5 с. [Пасарта] сĕнĕç Канаш нăрикĕн çурине. Х-р, 18.03.1998, 3 с. — танл., чух-чух.

нăрик-нăрик

п.п. Сысна. Нăрик-нăриксене шеллесе вите çумне тислĕк купалама килтĕм. Л.Таллеров, 1978, 83 с. Лапрана çăра-çăра нăрхлатаççĕ ... «Янгорчино» колхозăн сысна ферминчи хыткан нăриксем. К-н, 1986, 17 /, 5 с. [Пасарта] сĕнĕç Канаш нăрикĕн çурине. Х-р, 18.03.1998, 3 с. — танл., чух-чух.

пархăт

п.в. Çăра, кĕске, çемçе тĕклĕ пир; бархат. Кĕпӳ сан пултăр пархăтран! Г.Айхи, 1968, 110 с. Ма пархăт сăхманли шукăльленме пуçламĕ. Н.Теветкел //Х-р, 30.11.2000, 3 с. — пурçăн-пархăт (П.Хусанкай, 1968, 178 с.); пархăт чаршав (Т-ш, 1995, 27 /, 3 с.). — Ашмарин, IX, 116 с.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

айлăм

улăх. Кунта çăра вăрман хупласа тăракан çӳлĕ тăв, çӳлĕ тăвăн сивĕ енчен çап-çутă, тăрă сивĕ çăлсем юхса выртаççĕ; тăв айĕнче айлăм (улăх) пур, унта васансем юхса выртаççĕ; унăн йĕри-тавра вăрман ӳсет [Избранные (январь) 1904:6].

çăра

йăвă. Малтан лартнă хăвисем чăнах та питĕ сайра, кайран лартнисем çăра (йăвă), аван [Селивановский 1910:24].

Çавăн пекех пăхăр: