Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

пломба

1.
пломба (пичетлĕ тăхлан)
пломбăна çĕмĕр — сорвать пломбу

тап

1.
толкать, ударить ногой
пинать прост.
давать пинка разг.
тапса ил — пнуть
тапса кăлар — выбить ударом ноги (напр. дверь)
тапса çĕмĕр — разбить ударом ноги
тапса уç — открыть толчком ноги (напр. калитку)
тапса ывăт — отбросить ударом ноги
тапса яр —
1) отбить, отпасовать ногой
мечеке тапса яр — отпасовать мяч
2) оттолкнуть ногой
кимме çырантан тапса яр — оттолкнуть ногой лодку от берега
Сапас кутран тапмасть. — погов. Запас пинка не дает. (соотв. Запас кармана не трет.

çап

27.
в форме деепр. çапса с др. глаголами
образует составные глаголы с различным значением:
çапса антар — сбить (напр. самолет)
çапса аркат — разгромить, произвести разгром
çапса ват — разбить вдребезги (напр. посуду)
çапса çĕмĕр — разбить вдребезги (напр. посуду)
çапса кăлар — выбить, выколотить
çапса пăрах — пришибить, убить
çапса пăрахсан та астумастăп — хоть убей, не помню
çапса çур — раскроить, размозжить (напр. голову)

çапса хуç —
1) перебить, перешибить
хур çунатне çапса хуçнă — у гуся перебито крыло
2) перен. разбить, рассеять
ĕмĕте çапса — хуç разбить надежды

çапса ӳкер — сбить, повалить ударом
çапса ывăт — отбросить, отшвырнуть
çапса яр ударить

çапса тух —
1) набить (напр. много гвоздей)
2) развешать, расклеить (напр. афиши)

çапса хур — прибить что-л. к чему-л.

çĕмĕр

1.
бить, разбивать
савăт-сапа çĕмĕр — бить посуду
стакан çĕмĕр — разбить стакан
чӳречене çĕмĕрнĕ — окно разбили
çĕмĕрсе пĕтер — перебить (все или много)
ӳкерсе çĕмĕр — уронить и разбить

çĕмĕр

2.
ломать, разламывать
портить
машинăна çĕмĕр — сломать машину
çĕмĕрнĕ сехете юса — починить испорченные часы
çĕмĕрсе пăрах — 1) разбить (нечаянно) 2) сломать, испортить

çĕмĕр

3.
крушить, разрушать, сокрушать, ломать
карта çĕмĕр — разломать забор
алăк çĕмĕрсе çаратни — кража со взломом

çĕмĕр

4.
рушить, разрушать, разносить
чăл-пар çĕмĕр — разнести вдреоезги
кĕпере минăпа çĕмĕр — взорвать мост миной

çĕмĕр

5.
размывать, промывать, разрушать
çырана шыв çĕмĕрнĕ — берег подмыло водой
уйсене çырма-çатра çĕмĕресрен сыхласси — защита полей от разрушения оврагами

çĕмĕр

6.
дробить, раздроблять, размельчать
чул çĕмĕр — дробить камень
шăлпа çĕмĕр — разгрызать зубами (напр. орех)

çĕмĕр

7.
травить
ломать, обламывать
калчана выльăх çĕмĕрнĕ — посевы потравил скот
çĕмĕрте çĕмĕрсе пĕтернĕ — черемуха вся обломана

çĕмĕр

8.
разбивать
увечить, уродовать, калечить
алă шăммине çĕмĕр — размозжить кость руки
сунарçăна упа çĕмĕрнĕ — охотника покалечил медведь

çĕмĕр

9.
разорять, разграблять
кайăк йăвисене çĕмĕр — разорять птичьи гнезда
упа хурт çĕмĕрет — медведь разоряет ӳльи

çĕмĕр

10.
ломить, ныть, мозжить
пилĕке çĕмĕрет — поясницу ломит
суран çĕмĕрет — рана ноет

çĕмĕр

11. перен.
бить, громить, крушить, разбивать
тăшмана çĕмĕр — громить врага
пуçĕпех çĕмĕрсе тăк — разбить наголову
çапса çĕмĕр — разгромить

çĕмĕр

12. разг.
лезть (напролом)
переть прост.
çĕмĕрсе кĕр — вломиться, ворваться

çĕмĕр

13.
побить, выбить (о граде)
тырра пăр çĕмĕрсе кайнă — хлеба побило градом

çĕмĕр

14.
бушевать, свирепствовать, неистовствовать
çил çĕмĕрет — ветер бушует
хумсем çĕмĕреççĕ — волны неистовствуют

çĕмĕр

15.
шуметь, грохотать, громыхать
тупăсем çĕмĕреççĕ — грохочут пушки

çĕмĕр

16.
шуметь, орать, горланить прост.
урамра халăх çĕмĕрет — на улице шумит народ
автан çĕмĕрсе авăтать — петух горланит во всю мочь

çĕмĕрттер

1.
понуд. от çĕмĕр

çĕмĕр

17. перен. разг.
пробирать, распекать
разносить прост.


◊
пуçа çĕмĕр — 1) разбить, проломить голову 2) ломать голову над чем-л.
çĕр çĕмĕрсе — 1) с грохотом, сотрясая землю 2) неистово, бурно, вовсю
каччăсем çĕр çĕмĕрсе ташлаççĕ — парни отплясывают вовсю

шăма

◊
хур шăмми — гусиное перо (маховое)
йĕтĕн шăмми — кострика
кантăр шăмми — кострика
шăмă хутăштарни — кровосмешение
шăммипе тире çеç — кожа да кости
çурăм шăммине çĕмĕр — гнуть хребет
янах шăмми тыттарса яр — закатить оплеуху, дать затрещину

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

çĕмĕр

разбивать, ломать; хĕнесе çĕмĕр, ватса пĕтер – избивать.

192 стр.

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

çапса çĕмĕр

разбить. Полтава 3. Полтава хули патĕнче Карлпа Мазепана Петр Великий çапса çĕмĕрнĕ (разбил). || Избить. N. Но, арăм, ачасене ан çапса çĕмĕр.

çĕмĕр

(с’ӧ̆_мӧ̆р, с’э̆_мэ̆_р), разбить. Кан. Кайса çапса çĕмĕр çав çынăн (= çыннăн) чӳрече-кантăксене (у др. чӳречисене). Изамб. Т. Акă çăмартине çĕмĕр (т. е. скушай яичко; гов. угощающий). N. Шăлсăр карчăк шăмă кышлать. (Тылă, кантăр çĕмĕрекенни). Синерь. Кашкăр сиккер-сиккĕр, тет, ниепле те кăлараймасăр, хӳринех çĕмĕрсе, каялла пăхмасăр тарчĕ, тет. || Разрушать, ломать, раззорять. Перев. Ула-курак йăвисене çĕмĕрме карăмăр. || Обкрадывать, Синьял. Çаксен пĕр пахча пур, тет, çаксен пахчине çĕрле çĕмĕрсе каять (кто-то приходит ночью и абкрадывает), тет. Чист. Качакасем купăстасене çĕмĕрсе пĕтернĕ (потравили). N. Çар витĕр çĕмĕрсе, çав слон патне чупса пынă. || Громить, грабить. Б. Олг. Вот вара çĕмĕрме поçларĕç вăлсане, пит çĕмĕрчĕç он чохне вăлсане, пит пусăк соран (убыток) полчĕ çынсане. М. Сунч. Çак мур пирĕн таврари ялсенче пит çĕмĕрсе çӳретчĕ. Орау. Хурт çĕмĕрнĕшĕн пит пысăк çылăх пулать, тит; вăл çылăх çынна вĕлерннпе пĕрех, тит. || Указывает на силу движения. Баран. 56. Çитес çуркунне çĕнĕрен килĕр, чипертерех çĕмĕрсе çӳрĕр! тенĕ (Т. Бульба). Эльбарус. Ал-арманьпех çĕмĕрсе çитнĕ во. Хурамал. Çапла калаçнă вăхăтра упа çĕмĕрсе кĕнĕ (вломился к ним). Цив. Лаши пĕтĕм халăх ăшĕнчен çĕмерсе патша хĕрĕ умне сиксе ӳкрĕ, тет. Çутт. 81. Çуни çине ларать те, сарт айнелле çĕмĕрет (летит под гору). Юрк. Пилĕкĕсене тытса çĕмĕрсе (во всю) ташла пуçлаççĕ. Эльбарус. Тата ĕнисем ман хыçран таптама хăтланса, мĕкĕрсе, вăрмана янтратса, çĕмĕрсе пыраççĕ. Баран. 174. Халăх çĕмĕрсе кăшкăрнă (очень громко). Ib. 54. Вара Тарас поляксем витĕрех тухма шухăш тытнă. Витĕр çĕмĕрсе тухса пынă. || Промыть. Кан. Пĕвене иртнĕ çуркунне шыв çĕмĕрсе кайнăччĕ. || Изувечить. Чăв. й. пур. 19. Ялти çынсене те пурне те хĕнеспе, çĕмĕреспе хăратса пурăннă (держал в страхе). || Пороть, бить. Турх. Ача-пчана ăна çĕмĕр, тетчĕç. || Разорвать. N. Пĕр кашкăр сиксе тухрĕ, тет те, лашине (его) çĕмĕрсе тăкрĕ, тет. || Поднимать гам, горланить. Альш. † Савни анать шывалла, сассипелен çĕмĕрсе. Ск. и пред. чув. 81. Çĕнĕ кĕрӳ çумĕнче çичĕ юланут ташлать, пĕтĕм яла çĕмĕрсе, çăвар карса антăхать (горланит на всю деревню). КС. Çĕмĕрсех калаçать (громко или грозно). Юрк. Автан каçхĕне пит çĕмĕрсе авăтсан, çумăр пулат. ТХКА 103. Сĕм вăрмана упа-кашкăр, сасси çĕмĕрет. || Грохотать (о пушках). Полтава. Сăртсем тăрăх тупăсем хыт янтраса çĕмреççĕ („по холмам грохочут пушки“). || Бушевать. N. Пĕр маях çил тăвăл çĕмĕрсе тачĕ. || Употр. в чувашизмах. Сред. Юм. Паян ĕçлесе çĕмĕртĕм (сегодня много работал). Ib. Эс авăн çапса çĕмĕрен ĕнтĕ, тепле тырри çитĕ сана çапма! (Гов., с иронией, человеку, который не может хорошо молотить). N. Тем чул пуçа çĕмĕрсен те (ломать голову), аса илимарăм (илеймарăм). N. Ăша çĕмĕр, огорчать. Ачач. Тем шутсăр пысăк ĕç çинчен хытă шухăшласа пуçне хытă çĕмĕрсе утакан)... Йӳç. такăнт. 52. Çĕмĕрме тапратрĕ. || Ругать, пробирать. ТХКА 85. Выльăха курайман çынна эпĕ хытă çĕмĕреп.

çĕмĕркеле

учащ. ф. от гл. çĕмĕр. Кан. Кашкăрсем вăрмана янă выльăхсене чылай çĕмĕркелерĕç (зарезали или изувечили).

çĕмĕрттер

понуд. ф. от гл. çĕмĕр. Истор. Киеве (= Кейăва) тавăрăнсанах, вăл ĕлĕк хăй пуççапса пурăннă кĕлеткесене çĕмĕрттерсе тăктарнă. В. Олг. Чăмай-ха, тет, эп сере арçури кӳрсе çĕмĕрттерем. || О сильном и быстром движении (езде, работе). N. Эпĕ ӳксе юлтăм, ыттисем çĕмĕрттерсе иртсе кайрĕç. БАБ. Çав çичĕ çул пулнă выçлăхăн юлашки çулĕнче пирĕн енне хай сепирсем çĕмĕрттерсе те çитрĕçĕ, тет. N. Патша çарĕпе пит хытă çĕмĕрттерсе пынине курсан… Кан. Çĕмĕрттерсе кăна пырса кĕрет учреждение ĕçлеме. Çутт. 144. Çавăнтах çил шăхăрса, çĕмĕрттерсе çитрĕ. Орау. Хапхине кариклаттарса уçса ячĕ те лашипе çĕмĕрттерсе анчах кĕрсе карĕ (въехал шибко). Альш. Çапла çĕмĕрттерсе çӳреççĕ вăл хăнасем. Хурамал. Нумай выртать-и, сахал выртать-и, çурçĕр вăхăтĕнче шăнкăрав сасси çĕмĕрттерсе килсе хĕр тăракан çурт патне килсе чарăнчĕ, тет. N. Виçĕ ывăлĕ вăрăçра çунса çӳреççĕ, епле туй туса çĕмĕрттерсе намăс мар уна (т. е. ей)? N. Пырсан-пырсан, çакна хирĕç (ему навстречу) туй çĕмĕрттерсе пырать, тет, Изамб. Т. Эй, эпир çĕмĕрттерни пек никам та çĕмĕрттермен пуль (пировали на свадьбе). Пир. Ял. Халь вăл (çу савăчĕ) çĕмĕрттерсех ĕçлет (работает во всю). Буин. Мĕн çĕмĕрттеретĕр? Что поделываете? Ст. Чек. Мĕн çĕмĕрттерсе çӳретĕр? Что вы тут поделываете? || О кипучей, деятельной, веселой жизни. Янтик. Ну, ача! мĕн çĕмĕрттерсе пурăнан-ха хăш чухне? (т. е. что подковываешь). N. Эсĕ мĕн çĕмĕрттерсе пурăнатăн? Мана пĕр виçĕ сăмах çырса яр. Тăв. 2З. Ну мĕн çĕмĕрттерсе пурăнатăр? Авай-и-ха, Саньук? Трхбл. Вĕсем пурăнăçа çĕмĕрттереççĕ кăна. Они живут припеваючи. Ск. и пред. чув. 4. Пурăнăçа çав карчăк çĕмĕрттеретчĕ анчах: пурччĕ унăн качака, икĕ сурăх, пĕр кушак, чалăш пӳрчĕ тăрринче тăманасем усратьчĕ, тăманасем патĕнчех тимĕр тылă ларатьчĕ. || Выругаться громко. || Proficisci, отправляться. Кан. Эсĕр хăвăр ăçталла çĕмĕрттеретĕр тата.

хăра

то же, что хăйра, точило, брусок. Ст. Айб. Тарси кукша пуçа кăтартса: авă чӳрече умĕнче хăра катăкĕ выртать, çапса çĕмĕр çав хăра çине кăкшăмна, тесе каларĕ, тет.

акă

(агы̆), i. q. ак. КС. Акă, пăхса килен. Вот, смотри и наслаждайся. Ib. Тухĕ акă çил-тăман, ниçта кайса кĕреймĕпĕр. Вот поднимется мятель, и нам негде будет укрыться. Изамб. Т. Хам та илĕп, ан тыттар; нумай пулмас-ха çани. — Акă епле пулат ул! Хăна выçăран çӳрет-им? Акă çăмартине çĕмĕр. Я и сам возьму, не давай; я не так давно ел. — Вон он какой! Разве гости приходят тогда, когда они голодны? Сьешь („разбей“) вот яичко. Альш. Чассавни-кассинче иккен, Тянкка çунать. Акă хыпать. Тянкка çунса пĕтмен, кӳршине, Йăнкăр Çеркейне, хыпрĕ. Оказывается, горит Тянка, на Часовенной улице. Вот как горит, вот как горит! Не успело прогореть у Тянки, как вспыхнуло строение у его соседа, Сергея Ингорова. Чăвйпур. 7°. Ваçка каланă: „Акă курăр-халĕ“, тенĕ, Васька сказал (страшая): „Вот увидите, что будет!“.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

бить

глаг. несов.
1. (син. ударять, стучать) çап, шакка, шаклаттар; бить молотком малатукпа шаклаттар; бить в дверь кулаком алăка чышкăпа шакка; бить по воротам хапхана çап (футбол, хоккей вăййинче)
2. кого (син. избивать) çап, хĕне, ват; бить по лицу питрен çупса яр
3. кого-что (син. громить, разбивать) çĕмĕр, аркат, ват; бить врага тăшмана аркат; битое стекло кĕленче ванчăкĕ
4. (син. стрелять) пер; бить из орудий тупăсенчен пер; ружьё бьёт метко пăшал тĕл перет
5. (син. вытекать) тап, тапса тăр, юхса тух; под горой бьют родники сăрт айĕнче çăл куçсем тапса тăраççĕ ♦ бить в колокола чан çап; часы бьют шесть сехет улттă çапать; бить птицу кайак-кĕшĕк пусса тирпейле; бить по карману тăкак кӳр; бьёт лихорадка сивĕ чир силлет; запах бьёт в нос шăршă сăмсана çурать; бить тревогу хавха çĕкле (хăрушлăх çинчен пĕлтерсе)

громить

глаг. несов. (син. разбивать, разрушать)
аркат, çĕмĕр; громить вражеские войска тăшман çарĕсене аркат

колотить

глаг. несов.
1. почему и во что (син. бить, стучать) шакка, çап, тӳнклеттер, шанлаттар; колотить в дверь алăка шакка
2. (син. избивать) хĕне, ват, кӳпке; колотить кулаком по спине çурăмран чышкăпа кӳпке
3. (син. разбивать) ват, çĕмĕр; колотить посуду савăт-сапана çĕмĕр ♦ меня колотит дрожь эпĕ чĕтрене ертĕм

ломать

глаг. несов.
1. что хуç, ват; ломать палку патака хуç; ломать лёд пăр ват
2. что (син. повреждать) ват, пăс, çĕмĕр; иш; дети быстро ломают игрушки ача-пăча теттесене часах ватать; ломать старый дом кивĕ пӳрте иш
3. кого-что (син. менять) улăштар, улшăнтар; ломать свою жизнь пурнăçа улшăнтар; ломать старые обычаи кивĕ йăла-йĕркене пăрахăçла ♦ ломать спину тертленсе ĕçле; ломать голову пуçа ват (шухăшпа); ломать комедию камит ту, пăлахая пер

побить

глаг. сов.
1. хĕне, ват, хĕнесе пĕтер; его сильно побили ăна хытă хĕненĕ
2. (син. разбить) ват, çĕмĕр, çĕмĕрсе пĕтер; посуда вся побита савăт-сапана çĕмĕрсе пĕтернĕ ♦ побить рекорд рекордран ирттер; хлеба побило градом тырра пăр çапса кайнă

порт

сущ.муж., множ. порты
порт (карапсем тăратма, тиеме-пушатма майланă вырăн); речной порт юхан шыв порчĕ
глаг. несов.
пăс, çĕмĕр, ват, сиенле; портить машину машинăна ват; портить настроение кăмăла пăс

разбить

глаг. сов.
1. что çĕмĕр, ват; çĕмĕрсе пăрах, ватса пăрах; разбить нечаянно стакан ăнсăртран стакана ватса пăрах
2. кого-что пайла, пайласа тух; разбить спортсменов на команды спортсменсене командăн-командăн пайласа тух
3. кого-что аркат, çапса аркат; разбить войска противника тăшман çарĕсене çапса аркат ♦ разбить сад сад хыв; его разбил паралич ăна шалкăм çапнă

сломать

глаг. сов.
1. хуç, хуçса пăрах; сломать ветку турата хуç
2. (син. испортить) пăс, ват, çĕмĕр, ватса пăрах; кто-то сломал мой велосипед такам ман велосипеда ватса пăрахнă

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

уничтожать

кого, что несов., уничтожить, -жу сов. пĕтĕмпех пĕтер, тĕп ту, пăрахăçа кăлар, пăрахăç ту, пăрахăçла, çĕмĕр, хир, вĕлер; уничтожить врага тăшмана тĕп ту.

ушибить

-бу, -бёшь кого, что сов., ушибать несов. амант, сусăрт, çапса çĕмĕр, çапса ват, ыраттар.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

бить

несов. 1. кого хĕне, ват, вĕт, çаптар; 2. чем, во что и без доп. çап, чыш; (ногой) тап; бить хвостом хӳрепе çапкала; лошадь бьёт задом лаша кайри урипе тапать; часы бьют сехет çапать; бить в колокол чан çап; 3. что ват, çĕмĕр, вакла, аркат; бить посуду савăт-сапа ват; бить щебень чул вакла; 4. кого-что пус (выльăха); 5. кого-что пер (пăшалпа); бить птицу влёт вĕççĕ пыракан кайăка пер; 6. пер (пăшал, тупă çинчен); ружьё бьет метко пăшал тĕл перет; 7. тапса тăр, пĕрĕх (шĕвексем çинчен); вода бьёт фонтаном шыв фонтан пек тапса тăрать; 8. кого, перен. çĕнтер, аркат (тăшмана); 9. по кому-чему, перен. питле, çунтар; сиен кӳр; бить по бюрократизму бюрократизма питле; ◇ бить в нос (о запахе) сăмсана çур (шăршă); бить баклуши см. баклуши; бить в цель тĕлех лектер; бить в глаза куçа илĕрт; бить ключом см. href='/s/ключ'>ключ II; бить по карману кĕсъене çӳхет, тăкак кӳр; бить тревогу хăрушлăх çинчен пĕлтер; меня бьёт лихорадка мана сивчир силлет; бьющий через край вĕресе тăракан, иксĕлми.

выбить

сов. 1. кого-что (вышибить) çĕмĕр, çапса кăлар, çапса ӳкер (е антар); выбить стекло кантăк çĕмĕр; выбить пробку из бочки пичке пăккине çапса кăлар; выбить из седла йĕнер çинчен çапса антар; 2. кого (с боем вытеснить) хăваласа яр; выбить противника из города тăшмана хуларан хаваласа яр; 3. что, разг. (выколотить) тасат (силлесе, çапса, шаккаса, хулласа т. ыт.); выбить трубку чĕлĕме шаккаса тасат; выбить ковры кавирсене силлесе-шаккаса тасат; 4. что (уничтожить) çап, çĕмĕр, таптат; рожь выбита градом ыраша пар çапнă (е çĕмĕрнĕ); 5. что (сделать углубление) шăтар, шăтарса кĕр; 6. что (вычеканить, вытиснить) çап; выбить медаль медаль çап; выбить клеймо кĕлеме çап; ◇ выбить дорогу çула лакăм-тĕкĕмлетсе пĕтер; выбить дурь из головы аса кĕрт, ухмахланма пăрахтар.

выдавить

сов. что 1. (выжать) хĕссе (е пăчăртаса, пăрса, пусса) кăлар; выдавить сок из ягод çырла шывне пăчăртаса кăлар; 2. перен.: выдавить улыбку ирĕксĕррĕн кулса ил; выдавить из себя слово хăвна ирĕксĕрлесе сăмах хуш; 3. (выломить) çĕмĕрсе кăлар, пусса çĕмĕр; выдавить стекло кантăка тĕксе çĕмĕр; 4. (вытиснить) чĕрсе çыр (е йĕрле), путар; выдавить в сырой земле ямку нӳрлĕ çĕр çине лакăм ту.

голова

1. ж. пуç; 2. ж. перен. (ум, рассудок) ăс, тăн, ăстăн, пуç; у него прекрасная голова вăл питĕ ăслă; голова не работает пуç ĕçлемест; 3. ж. (единица счёта скота) пуç; сто голов овец çĕр пуç сурăх; 4. м. и ж. перен. (начальник, руководитель) пуçлăх; голова колхоза колхоз пуçлахĕ; 5. ж. перен. (передняя часть) пуç; голова обоза обоз пуçĕ; 6. ж. (пищевой продукт в форме конуса, шара) пуç; голова сахара сахар пуçĕ; голова идёт кругом пуç арпашăнса кайрĕ; в головах пуç вĕçĕнче, пуç айĕнче; в первую голову чи малтан, пуринчен малтан; забрать себе в голову шутласа (е ĕненсе) ларт; из головы вон манса кай(нă); выкинуть из головы пуçран кăларса пăрах (е ывăт); не выходит из головы пуçран тухмасть, асран каймасть; на свежую голову пуç ĕшениччен (е ывăниччен); на свою голову хăв инкеке, хăвна валли инкек туп; как снег на голову кĕтмен çĕртен, сасартăк; на голову выше тем чул пысăкрах (е лайăхрах т. ыт. те); с головы до ног (или с ног до головы) пуç тӳпинчен ура тупанне çити; вооружённый с ног до головы вăйлă хĕçпăшалланнă; с больной головы на здоровую айăпсăртан айăпа кĕрт (хавăн çинчен айăпа сирес тесе); с ясной головой таса пуçпа; выдать себя с головой палăрт, кăлар, кăтарт (мĕн те пулин тунине); окунуться с головой во что-л. кӳлĕн (пĕр-пĕр ĕçе); вскружить голову кому-л. илĕрт; астар, ухмаха ерт; ломать голову над чем-л. пуçа çĕмĕр (пĕр-пĕр ĕçпе), шухăшла; не морочь мне голову ан ултала, ан суй, ман пуçа ан пăтрат; намылить голову кому-л. пăсăрлантар, ятла; повесить голову хуйха ӳк (е кай), пуçа ус; потерять голову пуçа çухат, ăсран кай; ручаюсь головой тупа тăватăп; очертя голову шутласа тăмасăр (е пăхмасăр); сломя голову пит хăвăрт, васкавлă, çĕмĕрттерсе.

громить

несов. кого-что 1. аркат, çĕмĕр, тустар, ват; громить врага тăшмана çапса аркат; 2. перен. (обличать) питле, тустар, вăрç.

зашибить

сов. прост. 1. кого-что (ушибить; ударить) ыраттар, çапса амант (е сусăрлат, çĕмĕр); зашибить ногу урана ыраттар; 2. кого (убить) вĕлер, çапса пăрах, тапса вĕлер (лаша).

исковеркать

сов. что 1. (изломать) пăсса (е çĕмĕрсе, ватса) пĕтер; 2. (изуродовать) ват, çĕмĕр, чăлахлат, сусăрлат; 3. перен. (мысль) пăс (шухăша); (язык) хуçкала (чĕлхене, сăмахсене).

колотить

несов. 1. по чему, во что (стучать) шакка, тӳнклеттер, çап; 2. что (выбивать пыль) хулла, шакка; 3. кого, разг. (бить) ват, хĕне, хĕрт, кӳпке; 4. что, разг. (разбивать) ват, çĕмĕр (чашăк-тирĕк); 5. кого, разг. (трясти) силле, чĕтрене ерт.

корёжить

несов. прост. 1. что (гнуть, ломать) ват, çемĕр, хуçлат; 2. кого-что (корчить) туртса хутлат, çĕмĕр, лутăрка (сивчир); 3. что, безл. (коробить от сырости) аврăçтар, хайшăлтар (фанерăна).

кровь

ж. 1. юн; истекать кровью юн юхтар, юн нумай юхнипе халтан кай; пускать кровь юн яр; 2. перен. (кровное родство) юн, несĕл, тăхăм, йăх; 3. (происхождение — о животных и людях) ăрат, йăх; чистая кровь таса (е лайăх) ăрат; 4. перен. (убийство) вĕлерӳ, вĕлерни; 5. перен. (темперамент, характер) юн; горячая кровь вĕри юн; ◇ в кровь, до крови (избить, разбить и т. п.) юн тухиччен (хĕне, çапса çĕмĕр); голубая кровь см. дворян йăхĕ; узы крови тăванла çыхăну; кровь с молоком сăнĕ-пичĕ çырла пек; кровь играет юн вылять (е выляса тăрать); кровь кипит (или горит, бродит) юн вĕрет (е вĕресе тăрать); кровь бросилась (или кинулась, ударила) в голову пуç анраса кайрĕ; кровь бросается в лицо пите юн тапса тухать; портить кровь кăмăла пăс, тарăхтар; пролить кровь за кого-что-л. юн тăк; кровь стынет (или леденеет) в жилах хытса кай (е лар) (хăранипе); в крови юнĕнче пур (е юнĕ çапла); сердце кровью обливается чун (е чĕре) ыратать, чĕре çурăлать; писать кровью (сердца) чĕре (е чун) туйăмĕпе çыр.

крушить

несов. кого-что 1. (разрушать) çĕмĕр, ват; 2. (истреблять) аркат, пĕтер (тăшмана).

ломать

несов. что 1. хуç, ват, çĕмĕр, иш; ломать ветки туратсене хуç; ломать лёд пăр çĕмĕр; ломать игрушки теттесене ват; 2. перен. ват, çĕмĕр, аркат, тӳрлет; ломать старые порядки кивĕ йĕркесене çĕмĕр; ломать характер характера тӳрлет; ◇ ломать голову над чем-л. пуçа çĕмĕр; ломать копья хĕрсе тавлаш; ломать горб курпун кăлар (йывар ĕçпе асаплан); ломать руки (или пальцы) алăсене (е пӳрнесене) хуçкала (пăлханнипе, хуйхăпа т. ыт. те); ломать ряды (или строй) йĕркене (е строя) пăс, йĕркерен тух; меня всего ломает пĕтĕм шăмшак çĕмĕрлет.

мозг

м. 1. миме; головной мозг пуç мими; спинной мозг çурăм мими; костный мозг шăмă мими, сăсăл; 2. перен. пуç, ăстăн; партия — мозг рабочего класса парти — рабочи класăн ăстăнĕ; 3. мн. (кушанье) мозги мимерен пĕçернĕ апат; ◇ вправить мозги тăна кĕрт; до мозга костей испорчен пĕтĕмпех пăсăлса кайнă (çын); шевелить мозгами пуçа çĕмĕр, шухăшла.

обрушить

сов. что 1. (развалить) иш, ват, çĕмĕр, ишĕлтер, йăтăнтар, çĕмĕрсе (е йăтса) антар; 2. перен. (направить) яр, тапăн; обрушить удар на врага тăшмана пĕтĕм вăйпа тапăн.

перебить

сов. 1. кого (убить многих) вĕлерсе пĕтер (е тух, тăк); 2. что (разбить многое) ватса (е çĕмĕрсе) тăк (е пĕтер); что (сломать) çĕмĕр, аркат, тат; хуç; перебить руку алла хуç; перебить провод пралука тат; кого-что (прервать) пӳл, пӳлсе ларт; перебить оратора оратора пӳл; 5. что, разг. (перехватить) пӳлсе (е ăмăртса) ил (çын илес товара); 6. что (вбить в другое место) урăх çĕре çапса ларт; перебить гвоздь пăтана урăх çĕре çап; ◇ перебить дорогу çулне тат; перебить сон ыйха тат.

подмыть

сов. 1. кого çу, çуса ил (ут-пĕвĕн пайне); подмыть ребёнка ачана çу; 2. что, разг. (наскоро вымыть) çукала, çуса ил; 3. что (размыть снизу) çĕмĕр, çисе кай (е шăтар, çур); берег подмыло вешними водами çырана çурхи шыв çисе кайнă.

поколотить

сов. Разг. 1. по чему, во что шакка, такка, çап; тунклеттер; 2. кого (побить) хĕне, ват, хĕрт; 3. что (разбить) çĕмĕр, ватса тăк (е пĕтер).

поломать

сов. что çĕмĕр, тĕшĕр, ват, хуçса пĕтĕр.

поразить

сов. кого-что 1. уст 1. (нанести удар) çап, çапса аркат, вĕлер, амант; 2. (победить) аркат; аркатса тăк, парăнтар, çĕнтер, çĕмĕр; 3. (повредить здоровье) сиенле, амант, пăс; поразить нервы нервсене амант; 4. перен. (удивить) тĕлĕнтер, тĕлĕнтерсе яр.

потравить

сов. что 1. (попортить) çĕмĕр, ват, таптат, çитерсе пĕтер; потравить капусту купăстана çĕмĕрсе пĕтер; скот потравил посевы тырра выльăхсем ватнă.

продавить

сов. что пусса шăтар (е çĕмĕр, ват), пусса авăнтар.

проломить

сов. что çĕмĕр, ват, иш, хуç, çапса шăтар; проломить лёд пăра çĕмĕр; проломить голову пуçа çапса шăтар.

протаранить

сов. что ав., воен. пырса тăрăн, пырса тăрăнса (е çапса) çĕмĕр, таран ту.

пух

м. мамăк, тĕк, мамăк тĕк; козий пух качака мамăкĕ; ◇ разругаться в пух и в прах асар-писер хирĕçсе кай; ни пуха ни пера! ăнăçлă пултăр!; разбить (или разнести) в пух и в прах йăлт аркатса тăк, пĕтĕмпех çапса çĕмĕр; рыльце в пуху çыпçăннă, явăçнă (кам, ăçта).

раз⸗

(разо⸗, разъ⸗, рас⸗) приставка 1. глаголсем çумне хушăннă чух çаксене пĕлтерет: 1) вакланнине, пайланнине: разбить çĕмĕр; 2) уйăрнине: развязать салт; 3) валеçсе панине: раздать валеçсе пар; 4) ĕç тĕрлĕ енне кайнине: разбросать сапаласа пĕтер; 5) хирĕçле ĕçе: разлюбить юратма пăрах; 2. паллă ячĕсемпе япала ячĕсенче «питĕ» пĕлтерĕшпе çӳрет: развесёлый питĕ савăнăçлă; разудалый питĕ маттур.

разбить

сов. 1. что ват, çĕмĕр; разбить стекло кантăка ватса пăрах; 2. что (поранить) амант; 3. кого-что (победить) çĕмĕрсе тăк, çĕнтер; разбить вражеский полк тăшман полкне çĕмĕрсе тăк; 4. что, перен. разг. (разрушить, погубить) çĕмĕр, пĕтер; разбить надежды шанчăка пĕтер; 5. кого (сделать нетрудоспособным — о параличе и т. п.) амант, çап; его разбил паралич ăна шалкăм çапнă; 6. что, разг. (привести в негодность) юрăхсăра кăлар, пĕтер; разбить сапоги атта пĕтер; 7. кого-что, перен. (опровергнуть) çапса аркат, сирсе яр; разбить по пунктам йĕркипе сирсе яр; 8. что, на что (распределить, разделить на части) пайла, валеç, уйăр; разбить поле на участки пусса участоксем çине пайла; 9. что (произвести посадку) хыв, ларт; разбить сад сад ларт; 10. что (раскинуть палатку, лагерь) ларт, ту, майла, кар; разбить палатку палатка кар; 11. что, полигр. сайралат, уйăр; разбить строки йĕркесене сайралат.

разгрызть

сов. что кат, çĕмĕр, ват; разгрызть орех майăр кат.

разить

несов. кого-что çĕмĕр, тĕшĕр, çап, каç, хир; разить врага тăшмана çĕмĕр.

разладить

сов. что, разг. пăс, пăсса яр (е пăрах), çĕмĕр; разладить машину машинăна пăсса пăрах; разладить дело ĕçе пăс.

разломать

сов. что 1. ват, хуç, ватса (е хуçса) пĕтер; 2. (разрушить, развалить) пăс, иш, çĕмĕр, пăсса (е çĕмĕрсе) пĕтер; разломать дом çурта пăс.

разнести

сов. 1. что (доставить в разные места) салат, салатса пар, валеç; разнести письма по домам килсерен çыру салат; 2. что (разместить) çырса хур (тĕрлĕ вырăна); 3. что, перен. разг. (распространить) сар; разнестити слух сăмах сар; 4. что, разг. (разбить, разрушить) иш, çĕмĕр, ишĕлтер, çĕмĕрсе тăк, ват; буря разнестила лодку в щепки тăвăл кимме чĕрпĕкĕн-чĕрпĕкĕн çапса аркатнă; 5. что (разогнать, рассеять) салат, вĕçтерсе салат, салатса яр; ветер разнёс тучи çил пĕлĕтсене салатса ячĕ; 6. кого-что, перен. разг. (разругать) ятласа тăк, вăрçса тăк; 7. безл. кого-что, разг. (раздуть) шыç, шыçса кай; щёку разнестило питçăмарти шыçса кайнă.

разобрать

сов. 1. что (на части) сӳт, пăс, ват, çĕмĕр, уйăр; разобрать сарай сарай пăс; разобрать станок станок сӳт; 2. что (раскупить) сутăн ил, илсе пĕтер; разобрать весь товар пĕтĕм тавара илсе пĕтер; 3. что (привести в порядок) йĕркене кĕрт, йĕрке кӳр, тирпейле; разобрать бумаги хутсене йĕркене кĕрт; 4. что (взять по частям) илсе пĕтер, ил; разобрать все лучшие книги пур лайăх кĕнекесене илсе пĕтер; 5. что (выяснить) пăхса тух, татса пар; разобрать вопрос ыйтăва татса пар; 6. что и без доп. (понять) ăнлан, чухла, чухласа ил, пĕл, уйăрса ил; тут ничего не разберёшь кунта нимĕн те ăнланаймăн; 7. что, грам. разбор ту; разобрать предложение предложение разбор ту.

разорить

сов. 1. кого-что (довести до нищеты) тĕп ту, çука хăвар, пĕтер, çарат; 2. что (разрушить) çĕмĕр, иш, ишĕлтер, тустар; разорить птичье гнездо кайăк йăвине тустар.

разрушить

сов. 1. что çĕмĕр, аркат, ват, иш, ишĕлтер, салат, йăтăнтар, йатăнтарса антар, тус, тустар; разрушить до основания тĕппипех аркат; 2. перен. (расстроить) пăс, аркат; разрушить планы плансене пăс; 3. перен. (совсем испортить) хавшат, хавшаклат, пĕтер; разрушить здоровье сывлăха хавшат.

расколотить

сов. что. 1. разг. (разбить на части) çапса çĕмĕр (е ват); расколотить ящик ещĕке çапса çĕмĕр; 2. прост. (что-л. бьющееся) ват, çĕмĕр, вакла; расколотить тарелку тарелкăна ват; 3. (расплющить ударами) сапса сар, шаккаса пысăклат (е аслăлат); расколотить подошву путуша шаккаса сар.

расколоть

сов. 1. что сур, кат, вакла, çĕмĕр, çапса çур; расколоть орех майăр кат; расколоть полено пуленкене çур; 2. кого-что, перен. (внести разногласия) уйăр, пайла, уйăрса пăрах.

распечатать

сов. что 1. (снять печать) пичете ватса уç, пичетленине уç, пичетленине çĕмĕр; распечатать помещение пӳлĕме пичетленине уç; 2. (вскрыть) уç; распечатать письмо çыру уç.

растоптать

сов. кого-что тапта, таптаса тăк, таптаса ват (е çĕмĕр).

расшибить

сов. что, разг. 1. (повредить) амант, ват, суранлат; расшибить руку алла амант; 2. (разбить) çĕмĕр, ват, çĕмĕрсе (е ватса) пăрах.

рвать

несов. 1. что (выдёргивать) кăкла, тăпăлтар, кăкласа (е тăпăлтарса, туртса) кăлар; рвать зубы шăл кăлар; 2. что (срывать) тат, пуçтар, сăптăр; рвать цветы чечек тат; 3. кого-что (разрывать) çур, чĕр, тат, çĕт; 4. что, разг. (взрывать) сиктер, çĕмĕр; рвать лёд пăр çĕмĕр; 5. что, перен. тат, çухат, пĕтер; рвать отношения хутшăнусене пĕтер; 6. что, безл. (о дёргающей боли) хытă ырат, вăйлă ырат; рвать на себе волосы см. href='/s/волос'>волос; рвать и метать хытă тăрăхса кай.

сломать

сов. 1. что пăс, çĕмĕр, иш, ват, сӳт, хуç; 2. кого-что, разг. (одолеть) çĕнтер, парăнтар, аркат, çĕмĕр, çапса хуç; сломать сопротивление противника тăшмана çапса хуç; ◇ сломать голову пуçа çĕмĕр (е ват); сломать зубы на чём-л. шăла хуç (тăрмашни харама кай); сломать (или разбить) лёд тапранса кай, пĕрремĕш утăм ту; сломать ряды (или строй) йĕрке пăс; сломать (себе) шею (или голову) майна (е ĕнсӳне) хуç, пĕт; язык сломаешь чĕлхе çаврăнмасть, чĕлхӳне хуçса пăрахăн; чёрт ногу сломает çаврăнса тухма çук, ним йĕрки çук.

сломить

сов. 1. что, разг. хуç, çĕмĕр, ват, аркат; сломить ветку турат хуç; 2. кого-то, перен. (одолеть) çĕнтер, парăнтар, ав, хуç; сломить врага ташмана çĕнтер; ◇ сломя голову (бежать, мчаться) çил пек ыткăн; сломить рог (или рога) çапса хуç, пăхăнтар; сломить (себе) шею (или голову) см. сломать; чёрт ногу сломит (или сломает) см. сломать.

смять

сов. 1. что лутăрка, лӳчĕрке, тĕркеле; смять платье кĕпене лутăркаса пĕтер; 2. что (пригнуть, притоптать) тапта, таптаса лапчăт, тĕшĕр, çĕмĕр; смять траву курăка тапта; 3. кого-что (расстроить ряды, сломить сопротивление) çĕнтер, парăнтар, аркатса (е тустарса, çĕмĕрсе) тăк; смять противника тăшмана аркатса тăк; 4. кого-что, перен. (сломить душевные силы) хуç; ◇ смять лён йĕтĕн тылла; смять глину тăм çемçет (çăрса).

снести

сов. 1. кого-что (спустить сверху вниз) антар (çĕклесе); снести мешки в подвал михĕсене путвала антар; 2. кого-что (доставить куда-л.) леç (сĕклесе), леçсе яр (е пар), илсе кай, кайса яр (е леç, пар); снести письма на почту çырусене почтăна леç; 3. кого-что (принести в одно место) илсе кил, çĕклесе (е йăтса) кил; 4. кого-что (унести — о воде, ветре) юхтарса кай, вĕçтерсе (е сӳсе, илсе) кай, илсе (е сӳсе) пăрах; ураган снёс крышу çил-тăвăл çурт çине сӳсе кайнă; 5. что (разрушив, удалить) пăс, ват, çĕмĕр, ишсе антар; снести дом çурта ишсе антар; 6. что (срубив, удалить) касса тăк; снести сад сада касса тăк; 7. что, перен. (стерпеть) чăт, тӳс, чăтса (е тӳссе) ирттер; снести горе хуйхă чăтса ирттер; 8. что (о птицах) ту; снести яйцо çăмарта ту; ◇ не снести головы кому-л. пуçна çухатăн, чĕррĕн юлаймăн.

сокрушать

несов. 1. что (ломать, разрушать) пĕтер, аркат, ват, çĕмĕр, иш, тустар; сокрушать вражеские укрепления тăшман укрепленийĕсене аркатса тăк; 2. что, перен. (уничтожать) пĕтер, аркат, тустар; сокрушать авторитеты авторитетсене тустарса тăк; 3. кого (сильно огорчать) пăшăрхантар, кулянтар, хуйхăрт, хуйха ӳкер.

ссадить

сов. что (поцарапать) шăйăр, чĕр, чĕртер, висте, çĕмĕр (ӳте); ссадить ногу урана шăйăрса пăрах.

строить

несов. 1. что (производить постройку) ту; строить школы шкулсем ту; строить самолёты самолётсем ту; 2. что, перен. (созидать) ту, пултар; строить коммунизм коммунизм ту; 3. что, мат. ту, ӳкер; строить куб куб ӳкер; 4. кого-что, воен. (ставить в строй) строя тăрат, йĕркелесе тăрат; 5. что (составлять, организовывать) ту, йĕркеле, хатĕрле; строить фразы пуплев йĕркеле; ◇ строить козни кому-л. см. козни; строить из себя кого-л. ... пек курăнма тăрăш; строить предположения пуçа çĕмĕр (е ват); строить на песке хăйăр никĕс çинче ту, шанчăксăр ту; строить глазки куçпа илĕрт, илĕртсе куç вылят; строить гримасу пит-куçа хуçкала.

шкодить

несов. прост. пуçтахлан, тустар, çĕмĕр, ашкăн, иртĕх.

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

çĕмĕр

җимерергә

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

çĕмĕр

«ломать», «разбивать», «разрушать», «разорять»; башк. емер, тат. жимер, узб. емир, ойр. дьемир «разрушать», «громить», «разваливать», «разорять»; турк. юмур «обвалить»; чув. çĕмĕрĕл, башк. емерел, тат. жимерел, туркм. юмрул, чаг. йемрӳл, мишар. йимэрэл «валиться», «обрушиваться», «разваливаться», «разбиваться». А. А. Юлдашев склонен производить от архаического глагола йом «сжимать» (?).

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Пуçа çĕмĕр

Пуçа çĕмĕр [ват] ломать / поломать голову над чем, по поводу чего.
— Шухăшла, шухăшла... Эп васкатмастăп. Пĕр эрне çитет-и пуçна çĕмĕрме? А. Емельянов. — Ав, мĕнле пысăк ыйтупа пуçа çĕмĕретĕн иккен? В. Краснов-Асли. Николай Андреевич правленире шăпах çак ĕçсем пирки пуçне ватса ларатчĕ. А. Ĕçхĕл. Эпĕ паçăртанпах Сидоров пирки пуçа ватса ларатăп. Хв. Уяр. — Çук, капла пуçа ватса ларнипе ухмаха тухасси кăна юлать. А. Емельянов.

Çĕр çĕмĕр

Çĕр çĕмĕр [çĕмĕрттер] оглушительно, громко шуметь, поднимать сильный шум.
Пирĕн каччăсем уявсенче купăс каласа, çĕр çĕмĕрсе ташлама хавас. А. Артемьев. Кĕлте турттаракан ачасем çĕр çĕмĕрсе юрлаççĕ. В. Ухли. Пĕр ушкăн салтак юланутпа Килет инçетрен çĕр çĕмĕрттерсе. С. Элкер.

Çавăн пекех пăхăр: