Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

алă

ручной
ал арманĕ — ручная мельница
алă ĕçĕ — ручная работа
ал лаппи  — ладонь
ал пичĕ — ладонь
ал тупанĕ — ладонь
алă пăчки — ножовка, ручная пила
алă протезĕ — протез руки
алă сехечĕ — наручные часы
ал сыппи — запястье
ал çупкăмĕ — кисть руки
ал çупки — кисть руки
ал туйи — трость, посох
ал туни — рука, предплечье
ал хурси — рука, предплечье
ал тӳрчĕ — тыльная сторона кисти руки
ал тӳртĕшĕ — тыльная сторона кисти руки
алăри ача — грудной ребенок
алăран алла — из рук в руки (передавать)

алă вĕççĕн —
1) рукою, руками, вручную
алă вĕççĕн çапăç — биться врукопашную
2) с рук
алă вĕççĕн сут —продавать вразнос, с рук

алă витĕр пăх — смотреть, прикрывая глаза рукой
алă пар — обмениваться рукопожатием, подавать руку для приветствия
алă тыт — обмениваться рукопожатием, подавать руку для приветствия
алă сиктер — вывихнуть руку
алă çуп — хлопать в ладоши, аплодировать
алăпа çыр — писать от руки

алла вĕрен — 1) привыкать к рукам (о ребенке) 2) приручаться (о животном)
алла вĕрент — 1) приучать к рукам (ребенка) 2) приручать (животное)
алла ил — 1) взять на руки 2) забрать в свои руки
алла кĕр (лек)  — попасться в руки к кому-л.
алла пар — дать в руки
алла тыттар — вручить
Вутăн алли вăрăм. — посл. У огня руки длинные.
Вăррăн алли илет те пĕвĕ çĕклет. — посл. Вор берет руками, да расплачивается боками.

арăслан

львиный
арăслан ами — львица
арăслан çури — львенок
арăслан тирĕ — львиная шкура
арăслан пек çапăç — драться как лев

вилĕмлĕн

смертельно, насмерть
вилĕмлĕн çапăç — стоять насмерть

вирлĕ

горячо
ожесточенно
вирлĕ тавлашу — горячий спор
тăшманпа вирлĕ çапăç — ожесточенно биться с врагом

вирлĕн

2.
ожесточенно, с ожесточением
вирлĕн çапăç — драться с ожесточением

партизанла

по-партизански, как партизан
партизанла тактика — партизанская тактика
партизанла çапăç — сражаться по-партизански

паттăрла

героически, доблестно, храбро, отважно, мужественно
паттăрла ĕç — героический поступок
паттăрла вилĕм — героическая смерть
паттăрла çапăç — отважно сражаться

паттăррăн

героически, доблестно, храбро, отважно, мужественно
хăвăн çĕршывшăн паттăррăн çапăç — героически сражаться за родину
вăл хăйне паттăррăн тыткалать — он ведет себя мужественно
хĕн-хура паттăррăн тӳс — мужественно переносить невзгоды

рапира

спорт.
рапира (хĕç евĕр кăрал)
рапирăпа çапăç — фехтовать на рапирах

тăшман

вражеский, неприятельский
хаяр тăшман — лютый враг
тăшман пехоти — неприятельская пехота
тăшман шыравçи — вражеский разведчик
тăшманпа тытăç —вступить в схватку с неприятелем
тăшманпа çапăç — драться с врагом
Пирĕн ĕç — тăшман пуçне хĕç. — погов. Наш труд—меч на голову врага.

хастар

храбро, отважно, смело
решительно
хастар çапăç — драться храбро

хăюллăн

смело, решительно, отважно, храбро
тăшманпа хăюллăн çапăç — храбро сражаться с врагами

эспадрон

спорт.
эспадрон (хĕç) [фран. espadon]
эспадронпа çапăç — биться на эспадронах

çапăç

1.
сражаться, воевать, биться
вилмеллех çапăç — биться на смерть
тăшманпа çапăç — сражаться с врагами
икĕ фронтпа çапăç — воевать на два фронта
çапăçса вил — погибнуть в бою

çапăç

2.
драться
çапăçса ил — 1) подраться (слегка) 2) завоевать
çапăçса кай — подраться, дойти до драки
ачасем çапăçса кайрĕç — дети подрались
Çапăçакан автан нихçан та мăнтăр пулмасть. — посл. Драчливый петух не бывает упитанным.

çапăç

3. спорт.
сражаться, бороться
шахматла çапăç — сражаться в шахматы

çапăçтар

понуд. от çапăç

харсăр

смело, храбро, отважно
дерзко, отчаянно, решительно
харсăр салтак — храбрый солдат
харсăр çапăç — храбро сражаться
çамрăксем харсăр ӳсеççĕ — молодежь растет смелой

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

çапăç

биться, драться, ссориться

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

çапăç

(-бы̆с’), драться. Орау. Ачапча, вылясан-вылясан, çапăçса каять вăл (доходит до драки). Альш. Анчах старик уринчи чĕнне памас: çапăçсан та памас. N. Пурте пĕр-пĕринпе çапăçса пĕтнĕ. Все передрались. АПП. Икĕ тур ут çапăçат, тупăлха туртисем авăнат. || В перен. см. Шел. 8. Вăл халь Баку хулинче кунĕн-çĕрĕн хут çинче çырупала çапăçса…

çапăçтар

понуд. ф. от гл. çапăç. Изамб. Т. Çапăçтарсан та, çитменни çапăçтарат. Хурамал. Вăл çăмартасене, кĕлтуса чарансан, çынсерен валеçеççĕ те, пĕр-пĕринпе çăмартисене çапăçтараççĕ. (Мункун).

алă вĕççĕн

(_вэ̆с’с’э̆н’), adv., manu, manibus; sine armis. In his fere formulis adhibetur: рукою, руками; без оружия. Употр. в след. выраж.: алă вĕççĕн çапăç.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

атаковать

глаг. сов. и несов. (син. наступать)
атакăла, тапăн, тапăнса çапăç; атаковать внезапно кĕтмен çĕртен тапăн

биться

глаг. несов.
1. с кем (син. сражаться, воевать) çапăç, вăрç, тытăç; биться храбро хастаррăн çапăç
2. 1 и 2 л. не употр. (син. разбиваться) ван, çĕмрĕл, аркан; эта посуда не бьётся ку савăт-сапа ванмасть
3. обо что (син. ударяться, колотиться) çапăн; çапкалан, тапкалан, тапăлтат; волны бьются о берег хумсем çырана пырса çапăнаççĕ; птица бьётся в клетке кайак читлĕхре тапăлтатать
4. над чем, с кем-чем (син. добиваться, стараться) тăрăш, тăрмаш, хăтлан; биться над решением задачи задачăна шутлама тăрăш

бой

сущ.муж. (син. сражение)
çапăçу, тытăçу; воздушный бой сывлăшри тытăçу; вступить в бой çапăçăва кĕр; вести бой çапăç; на поле боя варçă хирĕнче, çапăçу пынă çĕрте; ♦ кулачный бой чышкăпа çапăçни (ăмăртса); стеклянный бой ванчăк кĕленче

бороться

глаг. несов.
1. с кем (син. состязаться) кĕреш, тытăç, вăй виç; парни борются каччăсем вăй виçеççĕ; бороться по правилам правилăпа кĕреш
2. с кем-чем, против кого-чего (син. сражаться, биться) çапăç, кĕреш; пĕтер; бороться с врагом тăшманпа çапăç; борющиеся армии пĕр-пĕринпе кĕрешекен çарсем
3. за что (син. стоять, добиваться) кĕреш, тăрăш, тăр; бороться за мир миршĕн тăрăш; бороться за звание чемпиона чемпион ячĕшĕн кĕреш

воевать

глаг. несов.
1. (син. сражаться) çапăç, вăрç; воевать с врагами тăшмансемпе çапăç
2. с кем-чем и против кого-чего (син. бороться) кĕреш; воевать с предрассудками тĕшмĕшлĕхсемпе кĕреш

держать

глаг. несов.
1. тыт, тытса тăр; держать в руках алăра тытса тăр; правильно держать ручку ручкăна тĕрĕс тыт
2. тыт, чар, ярса тыт; тормоза не держат тормоз чараймасть (машинăна); Держите вора! Вăрра тытăр!
3. тыт, усра, тытса усра, пăхса усра; держать свиней сысна усра; мой дед держит пчёл манăн асатте вĕлле хурчĕ тытать
4. (син. хранить) тыт, усра, хывса усра; держать деньги в банке укçана банкра усра ♦ держать оборону хӳтĕленсе çапăç; держать экзамен экзамен тыт; держать в мыслях асра тыт; держать жильцов хваттере яр, пурăнма яр; держать вправо сылтăмалла пăрăн; держать речь сăмах кала (пухура); держать в руках алăра тыт, хытă тыткала

доблестный

прил. доблестно нареч.
хастар, хăюллă, маттур; доблестный труд хастар ĕç; доблестно сражаться хăюллăн çапăç

драться

глаг. несов.
1. (син. сражаться) çапăç; вăрç, тытăç, тӳпелеш; мальчики за что-то дерутся арçын ачасем темшĕн тӳпелешеççĕ; он храбро дрался с врагом вăл ташманпа хастар çапăçнă
2. за что (син. бороться) кĕреш, тăр; драться за высокий урожай вăйлă тыр-пулшăн кĕреш

капля

сущ.жен.
тумлам; капли дождя çумăр тумламĕсем, çумăр пĕрчисем; биться до последней капли крови юлашки юн тумламĕ юлмиччен çапăç; похожи как две капли воды каснă лартнă, пĕр пекех

отважный

прил. (син. храбрый; ант. трусливый), отважно нареч.
хăюллă, харсăр, хастар; отважно биться с врагом тăшманпа хăюллăн çапăç

победный

прил.
çĕнтерӳ -ĕ; çĕнтерӳллĕ; сражаться до победного конца пĕтĕмпех çĕнтериччен çапăç

сражаться

глаг. несов. (син. биться)
çапăç, кĕреш; сражаться на фронте фронтра çапăç

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

учинить

что сов., учинять несов. ту; учинить скандал ытлашши алхас, киревсĕр ĕçсем ту (вăрç, çапăç...)

биться

, бьюсь, сов. бейся, несов. çапăç, тӳпелеш; ван, таптан; сердце бьётся чĕре тапать; пульс бьётся алă тымарĕ тапать; биться над решением задачи задача шутласа кăларас тесе тăрмашма.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

биться

несов. 1. с кем-чем çапăç; биться на смерть вилмеллех çапăç; 2. обо что çапăн; волны бьются о берег хумсем çырана çапăнаççĕ; 3. (метаться) тапăлтат, çатăлтат; птица бьётся в клетке читлĕхре кайăк тапăлтатать; 4. (трепетать, содрогаться) турткалан, чĕтре; биться в истерике пăлханнипе сиксĕ чĕтре; 5. над чем, с кем-чем и без доп., перен. тăрăш, тăрмаш, хăтлан; биться над задачей задача шутлас тесе тăрмаш; 6. (пульсировать) тап, сик; сердце бьётся чĕре тапать; 7. (разбиваться) ванса кай, çĕмĕрĕлсе кай; ◇ биться как рыба об лёд пăр çинчи пулă пек çатăлтат (ним шанчăксăр); биться об заклад ал çапса тупăш.

боксировать

несов. спорт. боксла çапăç.

бороться

несов. 1. кĕреш; бороться за мир миршĕн кĕреш; бороться с предрассудками кивĕ йăласемпе кĕреш; бороться на поясах пиçиххирен тытăнса кĕреш; 2. (воевать) çапăç, вăрçă вăрç.

воевать

несов. с кем-чем 1. вăрç, çапăç; воевать с неприятелем тăшманпа çапăç; 2. перен. разг. (ссориться) харкаш; 3. перен. кĕреш; воевать с религиозными предрассудками тĕн тĕшмĕшлĕхне хирĕç кĕреш.

врукопашную

нареч. тытăçса, алă вĕççĕн, алла-аллăн; схватиться врукопашную алла-аллăн тытăçса ӳк; драться врукопашную алă вĕççĕн çапăç (хĕçпăшалпа е унсăрах).

дебоширить

несов. çапăç, харкаш, тĕркĕш.

дорого

нареч. 1. хаклă; эта картина стоит дорого ку картина хаклă; 2. перен. (ценой больших усилий) хаклă; этот успех ему дорого достался ку çĕнтерӳ ăна хакла ларчĕ; ◇ любо-дорого см. любо; дорого отдать свою жизнь юлашки юн тумламĕ юлмиччен çапăç.

драться

несов. 1. вăрç, çапăç, тӳпелеш; на улице дерутся урамра çапăçаççĕ; 2. (сражаться) çапăç, кĕреш; драться до последнего патрона юлашки патрон юлмиччен кĕреш; 3. за что, перен. кĕреш; драться за выполнение плана плана тултарассишĕн кĕреш.

кулачки

: биться на кулачки чышкăпа çапăç.

оперировать

1. сов. и несов. кого-что операци ту; 2. несов. воен. çапăç, вăрçă операцийĕ туса пыр; оперировать в тылу врага тăшман тылĕнче çапăç; 3. несов. чем таян, усă кур, таян; оперировать точными сведениями тĕрĕс сведенисемпе усă кур.

рубиться

несов. (хĕçпе) касса çапăç.

сечься

несов. 1. уст. çапăç, вăрç; 2. (расщепляться на концах — о волосах) хуçкаланса, çуркаланса пĕт (çӳç); 3. (о тканях) сӳтĕлсе-татăлса пĕт.

сразиться

сов. 1. вăрç, çапăç, тытăç; 2. разг. (вступить в спор) тавлаш, тытăç, çыхлан; 3. разг. (сыграть в какую-л. игру) выляса пăх, тытăçса пăх.

ударить

сов. 1. кого-что, во что, по чему çап, чыш, çуп, пер; ударить по щеке çупса яр; ударить палкой патакпа çап; ударить по столу çĕтеле çап; 2. во что çап; ударить в барабан параппан çап; 3. (выстрелить) пер, персе яр; ударить залпом харăс пер; 4. по кому-чему (напасть, атаковать) сасартăк тапăн, пырса çап; ударить по врагу тăшмана пырса çап; 5. по кому-чему, перен. (начать борьбу) кĕреш, çапăç, тĕп ту; ударить по бюрократизму бюрократизмпа кĕреш; 6. (внезапно и сильно начаться — о явлениях природы) пуçла, тытăн, тапрат; ударил ливень шалкăм çумăр тăкса ячĕ; ◇ ударить во все колокола пурне те пĕлтер, пĕлтерсе тух; ударить по рукам алă çап; ударить по карману тăкак кăлар; палец о палец не ударить см. палец.

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

kämpfen

zapăzas
çапăç

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

çапăç

«биться», «драться»; «сражаться», взаимн. от çan (см.); çапăçу «битва», «бой», «сражение»; «драка»; МК, АФТ, тефс. ХII-XIII вв. caвaш, алт. В, ойр. чабыш, шор. шабыш, кумык, ябуш «биться», «сражаться», «драться»; кирг. чабыш «совместно рубить», «рубить друг друга»; ст. тур. (Хроника Ибн-Биби), к. калп. диал. саваш, алт. В чабыш, кумык, ябушув «битва», «борьба», «сражение».

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Алла хĕçпăшал тытса

Алла хĕçпăшал тытса (çапăç, кĕреш т. ыт. те) с оружием в руках (сражаться и т. п.).
Совет влаçĕшĕн Октябрь революци вăхăтĕнче те, граждан вăрçинче те алла хĕçпăшал тытса кĕрешрĕм. Ю. Скворцов.

Кунçула вĕçле

Кунçула [ĕмĕре, пурнăçа] вĕçле кончать / кончить жизнь [дни, век].
Минут, минут мар, тен, унтан та кĕске Салтак кунçулне вĕçлесси хура вилĕм. М. Захаров. Эпĕ те хамăн шухăша калатăп: — Час-часах пăтраштаратпăр çав эпир: кам йĕксĕк, кам ырă... Çӳрет этем пирĕн хушăрах, ĕçлет, вĕçлет кунçулне — пĕлсе юлаймастпăр: ăслăччĕ-и çав çын, чунлăччĕ-и... Ю. Скворцов. Хăюллă пул, ывăлăм! Çапăç, ан парăн! Ан таттăр тăшман Эп вĕçлес ĕмĕре, Ан чавтăр эсрел эп пуç хывнă çĕре! А. Алка. Апла пулин те, Нарспи хĕрарăмăн мĕскĕн шăпине пăхăнмасăр, хăйĕн тивĕçĕшĕн, хăйĕн таса юратăвĕшĕн хăюллăн кĕрешсе пурнăçне вĕçлет. Чăваш календарĕ.

Çавăн пекех пăхăр: