Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

йăхлăх

на племя
на развод
йăхлăх ăйăр — жеребец-производитель
йăхлăх вăкăр — племенной бык
йăхлăха путек туян — купить ягненка на племя
йăхлăх хăвар — оставить на развод

пусăрăн

3.
укрощаться, смиряться
Ахăракан ăйăр акара пусăрăнать. — посл. Резвый жеребец на пашне укрощается.

тапăртат

2.
топтаться, переступать с ноги на ногу, перебирать ногами
ăйăр тапăртатса кăна тăрать — жеребец тек и пляшет на месте

тиха

жеребячий
ăйăр тиха — жеребенок-самец
кĕсре тиха — жеребннок-самка
кăçалхи тиха — жеребенок-первогодок
сакăл ураллă тиха — жеребенок с пежинами
юпах тиха — стригунок
тиха ту — ожеребиться, принести жеребенка
Лаша пуласси тихаран паллă. — посл. По жеребенку видно, каким ему быть конем.
Туман тиха пилĕкне хуç. — погов. Ломать хребет неродившемуся жеребенку. (соотв. Делить шкуру неубитого медведя).

ӳре

ӳре ăйăр — старый жеребец

ăйăр

жеребец
ăратлă ăйăр — племенной жеребец
кастарнă ăйăр — мерин
ăйăр тиха — жеребенок, молодой жеребец
Вĕрен тăрăх ăйăр самăртăп. (Йĕке).— загадка Водя на привязи, раскормлю я жеребца. (Веретено).

ăратлă

племенной, породистый, породный
ăратлă ăйăр — племенной жеребец
ăратлă вăкăр — племенной бык
таса ăратлă выльăх ферми — ферма высокопородного скота
ăратлă лаша ĕрчет — разводить породистых лошадей
çĕнĕ ăратлă выльăх ӳстерсе кăлар — вывести новую породу скота

ăратлăх

на племя
ăратлăх ăйăр — племенной жеребец
ăратлăх хăвар — оставить на племя

хăмăр

2.
карий
хăмăр ăйăр — карий жеребец
хăмăр куç — карие глаза
хура хăмăр куç — темно-карие глаза
хăмăр çутă лаша — каурая лошадь

ăйăр

◊
ăйăр çĕлен — змея-самец
çĕлен ăйăрĕ — змея-самец

кастар

12.
кастрировать, холостить (животных)
вăкăр кастар — холостить быка
кастарнă ăйăр — мерин
кастарнă така — валух, кастрированный баран

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

лаша

лошадь; мерин; ăйăр – жеребец; кĕсре – кобыла; каснă лаша – мерин; лаша хӳри – лошадиный хвост; лаша ашĕ – лошадина; лаша вăрри – лошевод; тĕпри лаша – коренник; питеври – пристяжная; лаша курăкĕ – клевер; лаша çилхи – грива.

109 стр.

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

самай

самый (русск.). Шемшер. † Ирпе тăтăм, пите çурăм, турра пуççапрăм, карăм вăрмана, тарăн çырмана, татрăм çырлине самай хĕрлине, илтĕм арăмне самай хитрине. || Довольно много, порядочно. ТХКА. Шăллăм çырма-вулама самаях вĕреннĕччĕ. Ск. и пред. 107. Хĕвел хыççăн куçакан уйăх самай çĕкленсен, тухать вĕçме вĕри-çĕлен. N. Йот патша халăхне самай илкелерĕç (в плен). Эпир çур. çĕршыв 25. Сарă яль чăвашĕсем самай тĕреклĕ пуранаççĕ, çӳрессе те капăр çӳреççĕ. Кан. Унта вăл самаях ĕçлерĕ. Сунт. Паян чăпта самай леçрĕç-и? — Леçкелерĕç самай. Сам. 28. Ун чух эсĕ ху та улшăнăн нумай, сăнă-сăпату юсанĕ самай. ЧС. Тата унта самай йĕкĕтсем пĕр-пĕринпе тавлашса чупаççĕ. N. Кунсем самай вăрăмланчĕç, çĕрсем кĕскелчĕç. N. Самай йывăр. || Часто. N. Онпа самай корса поплекенччĕ, халĕ ĕнтĕ вă (= вăл, у) та çок. || Очень. Микушк. Витере самай мăнтăр ăйăр çисе тăрать, тет. СТИК. Пасара карăм та, çуна пăхрăм. Çуна темĕн чухлĕ. Суйларăм, суйларăм та, самай лайăххине суйласа илтĕм (выбрал наилучшие, самые хорошие). || Как раз, точь-в-точь, в самый раз. Альш. -† И, кĕрӳшĕ, кĕрӳшĕ: самай ĕне пăрушĕ!.. (Насмешка). Тогаево. Ончен те полмин, сасартăк пăшал сасси самай пирĕн тĕлтрех илтĕнсе карĕ. Сĕт-к. Самай кĕтӳвĕ тохса кайнă чохне хамăр ĕнесене пырса ертсе ятăм. Ib. Текерле çонаттисампа вăш-вăш, вăш-вăш! туса вĕçсе пырать те, самай пуç тĕлне çитсен, тĕвик! тесе кăçкăрать. Орау. Самай та ашшех çав. Точь-в-точь отец. Яктик. † Пахчи, пахчи панулми, чи тăрринчи сар улми, самай татас тенĕ чух ыткăнайрĕ-каяйрĕ. Байгул. † Вĕт-вĕт чĕнтĕр, вĕт чĕнтĕр; вĕтĕ те пулин самаях. КС. Самай та упăтех çав. Настоящая обезьяна. Сĕт-к. Пирн Улюн самай ыраш вырма пуçланă чох холсăр полса. Пазух. Хура вăрмана тарса кĕтĕм, самай çулçă тăкнă чух. Çуралнă иккен эпĕ аннерен, самай телей пĕтнĕ чух. || Сносно. Тюрл. Матка порри самаях (сносно), матка çокки кичем пек (сиротливо). Микушк. † Ик аллăра патăм ик панулми, кăмăлăра самай пули, тесе. N. Пĕр шухăшласан, çапах вĕсенчен самайтарах пурăнаççĕ (живут лучше). || Облегчение, улучшение (напр., в болезни). Кореньк. Куç самаййи сисĕнмес. Не видно, чтобы глаза поправлялись. N. Людмила куçĕ пăртак самай, тесен, питĕ хĕпĕртерĕм. Ст. Яха-к. Туманнине те туса пăхрăмăр, çаплах кил-çуртра самай еннелле каймаçт, терĕç. N. Çавăн пек тусан, пăртак самаййине курать те, çынсене кайса калать. Хора-к. Эпĕ асапланнине те вăрман илтрĕ, сассине пачĕ, самая килчĕ. Шинер-п. Çавăнтах вăл ак мĕн шухшланă: çав шантала илсе тухса каяс-ха ĕнтĕ, мана вăл та самаях пулĕ-ха, тенĕ. N. Çав çын вара, ыйăхран вăрансанах, самай енне кайнă. N. Куçĕ кăшт самай пулсан (полегчать)... ЧС. Эпĕ аннене яланах: самай-и? тесе ытаттăм. Ман анне самай пулма мар, йывăртан йывăр пулат, пĕр пилĕк кунтан тăрса та ларайми пулчĕ. Ib. Тете патне аттесем, аннесем чун чăтман пирки кашни кун кайнă пекех: кайса, самайне, самай марне пĕлсе килетчĕç (т. е. справлялись о его здоровьи). БАБ. Муш (= может быть) самайрах пулнă та пулĕччĕ-и тен (мне в больнице). Ялти çынсем мĕн курни-пĕри: ачăна унта вилме анчах леçсе пăрахнă. Унта вĕтĕ ун пек тӳрленмелле мар, чирлĕ çынна юри имçампа вĕлереççĕ, тет, тетчĕçĕ, тет. Ib. Пуçу самай-и? А легче что ли голове-то? Ib. Виçĕ кунта иртрĕ эпĕ чирлени, ман пуç çапах самай мар. О сохр. здор. Эмел ĕçсе пурăнсан, чире пĕтĕмпех тӳрлетмесен те, вăл ăна кăшт та пулин самай тăвать.

сиктерт

ехать галопом. М. Чолл. Вара патша çав мулкач хыççăн сиктертме тапратрĕ, тет. Сиктертсе пынă чух ылтăн ăйăр сасартăк кăвак кашкăр пулчĕ, тет.

суккăр шăнкăрав

(-ҥгы̆-), бубенец, погремушка, глухарь. Хурамал. В. Тим. Йĕс витере ăйăр ахăрать. (Суккăр шăнкăрав). См. хăнкăрав.

сутăн ил

купить. Юрк. Çапла ăйăр патне хăшĕ сутăн илме, хăшĕ курма пынă çынсем хушшинче икĕ хăлинĕ вăрттăн пăхкаласа çӳреççĕ. Регули 825. Сотăн иличчен эп хам тăвам.

тапăртат

(табы̆рдат), топать, шуметь, стучать ногами. Хурамал. Туй çыннисем тапăртатса тăраççĕ (стучат). Ib. Тапăртатни — хытăрах шавлани, чем тăпăртатни. КС. Ун ташши ман кăмăла пĕртте килмеçт: темскерле тапăртатса ташлать (со стуком). Paas. Тапăртат, выражает более глухой звук, чем тĕпĕртет. Чăв. й. пур. 18. Ку салтакĕ вырăсла каланă: часрах, тесе, тапăртатса тăнă (топал ногами). Якейк. Сана ташлама пĕлменшĕн кам ятлать: пĕре тапăртатса ил те, çитет (потопай ногами, и довольно). Менча Ч. Ял патне çитерехпе, кӳме тăрне ăлăхса ларса тапăртатса, шăпăр каласа пынă, тет. Янтик. † Турта тулли тур лаша тапăртатса пырать-çке. ЙФН. Хура турă лашийĕ тапăртатса вăл пырать (быстро перебирая ногами, но не широко шагая. КС). Paas. Урипе тапăртатать. М. Чолл. Ылтăм ăйăр тапăртатса тăрать. Йуç. такăнт. 12. Карчăк! Эсĕ тата мĕн тапăртатса тăран унта? || О судорожном плаче. Ст. Чек. Тапăртат, топать судорожно при плаче на одном месте. Ib. Тапăрртатса йĕрет.

тулаш

беситься, злиться, грызться. СТИК. Касмăкри йытă луш çĕртенех тулашся тăрат (попусту беснуется, лает, злится). N. Ку улпутсем пĕр-пĕринпе йытăсем пек тулашса пурăннă. N. Вăл çимĕçсене кайран ик-вис кун пĕтĕм касăра анчăксем тулаша-тулаша çиеççĕ. КС. Йытсем тулашаççĕ. Çĕнтерчĕ 35. Э-эй, иртет. Ăйăр та кастарна чух хытă тулашать те, кайран чиперех çӳрет-çке. Шел II. 34. Авалхи пек тулашмĕç. || Бушевать. ТХКА 103. Вăрман янăрать,— сĕм вăрман кашлать, сĕм-вăрман тулашать. || Расстраиваться (о желудке). N. Ăш-чик тулашнă чухне? ПТТ. Ăш-чикки тулашнă енне уласа йĕрет (от жажды). || Возиться, стараться. Хурамал. Ялан ĕçĕпе тулашать, пĕрре те чарăнмасть (все старается, возится). Пшкрт. Толашат часрак тумашкăн (старается). Ib. Эп толашатăп, толашатăп, нимĕн те статин (= стайĕ)? килмест (неудача). Хорачка. Вой çоклин те хăтланат, толашат, ялпа танак поласшăн. N. Тулашса пурăнап (мучаюсь). Альш. Ирĕксĕр чунĕ тулашат-тăр (им досадно?). N. Чун тулашать (тоска?).

хăрах

(хы̆рах, хŏрах), один из двух. N. Шывне ĕçтернĕ чухне çĕнçын кăмака умне кайса тăрать те, çав шыва ĕçтерсе пĕтеричченех çĕнçынни кăмака умĕнче хăрах чăркуççи çинче ларать. КВИ. Этем укçа хутаçне хăрах алăпа йăтнă. А.-п. й. 54. Карчăкĕ кĕлетрен пĕр хăрах ывăç çăнăх илсе кĕчĕ те, сĕтпе-çупа çăрса, старикне валли пĕр пĕчĕк йăва пĕçерчĕ. Ib. 96. Ав, куратна, çулпала хăрах турта, пар лаша пырать тусан тустарса. Янтик. Якур хăрах уран (на одной ножке) сиксе тухрĕ ку çур пилĕк тăрăшне. Сред. Ют. Хăрах айккăн ôрам, односторонка. Говорят, если на одной стороне улицы нет домов. Якейк. Хăрах витрине çырмаялла йăвантарса ятăм та, вăл чăнкăр-чанкăр туса йăванса анчĕ. N. Хăрах хул хушшине çĕлĕк хĕстерсе. N. Хăрах алăкне кăларса кайнă. N. Çав вăхăтра пĕр майра картлă кĕвентепе, хăрах аллине пуртă тытса, çав вакка шыв ăсма пынă. Регули 926. Хăрах атă анчах топрăм. Букв. 1886. Атте мана çапла çыхса хунăшăн çиленнĕ. „Вĕтсе хăварам, унта пыриччен хăрах çăпата кантри явсан та, хăна усă пулĕ“,— терĕ. КС. Хăрах çăмарталлă ăйăр, нутрец, нутряк (одно яйцо спрятано в животе). СТИК. Хăрах чĕчĕллĕ ĕнене сумалла мар-и? Шурăм-п. Хăрах туналлă шăрăшлă хура (арăмути), Чăв.-к. Акка кăш тьыхаран хăрах хĕрнерех кайса тăнăччĕ. || Нечетный. N. Кучченеçсене те хăрах илсе пыраççĕ, пĕр йăвачă анчах нумай илсе пыраççĕ, ăна ача нумай пултăр тесе нумай илсе пыраççĕ. || Единица. Арзад. 1908, 36. Хăрах 9 пĕр 5 миçе пулать? Ib. 1908, 36. Икĕ тăххăртан икĕ мăшăр та хăрах кăларсан миçе пулать? || Одно ведро из пары. N. † Мăшăрпа шыва антăм та, хăрахпа ăсса хăпартăм — çурри тесе ан калăр. || Счет ниток (количество). Чутеево. Пĕр сум хăрах.

кăкар

(кŏгар, кы̆гар), привязывать. Синерь. Ман витере ăйăр пур, çав ăйăр хӳринчен сăнчăр кăкарса яр, пĕр вĕçне ман пата çăла яр, тесе каларĕ, тет. ЧС. Çынсем: ан тартăр, тесе, луçа (= пăшие) мăйĕнчен вĕренпе кăкарнă та, вĕренĕнчен иккĕн-виççĕн тытса тăратчĕç. N. Кайри урапа патĕнче кăкарнă ула ĕне пырать. Юрк. Ураписем хыçне те, çумне те çапла лашсем, йытăсем кăкара-кăкара янă. N. † Чĕнтĕрлĕ те кĕпер умĕнче турă ут кăкарнисем пирĕн вăл. Образцы 99. Чĕнтерлĕ кĕпер, кашти юман, ут кăкарни (= кăкарнă ут) пирĕн вăл.

кăртмăш

(кы̆ртмы̆ш), плохонький жеребенок — стриган. СПВВ. ТМ. Хӳре каснă начар тихана кăртмăш теççĕ. N. Кăртмăш ăйăр илтĕм. || Так говорят о ребятах. Чебок. р. Кайччĕ-ха, кăртмăш! (То же значение, что и йĕксĕк).

кĕçен

(_кэ̆з'эн'), ржать, хохотать. Пазух. Хура вăрман хыçĕнче хура лаша кĕçенет; кĕçенин-ха, кĕçентĕр чĕн йĕвенĕ алăра (у меня). Баран. 52. Çаран çинче тьыха янăратса кĕçенни илтĕнет. Кĕсри кĕçенмесĕр ăйри пымас. N. Мĕн кĕçенетĕн? Что ты ржĕшь? (т. е. хохочешь). Сред. Юм. Ăйăр кĕçенет. Жеребец ржет. || О др. живых существах. Ир. Сывл. 37. Хăй (тăри) кĕçенет, сасси килет — пĕлме çук хăй ăçтине. || В перен. см. Ыраш 13. Кансассăн тырри тăкăнса кайма пултарать. Сĕлли те кĕçенме пуçланă (зовет жнеца — пулса çитет) — шереписем шĕлтĕртетсе лараççĕ, урпи те пуçа утма (качаться) пуçлĕ.

крет

то же, что кĕрет. Тим.-к. Вара хай хуçа каларĕ: манăн çичĕ çул трантарнă ăйăр пур, эсĕ уна та вăрлăн-и? тесе ыйтрĕ, тет. Крет вăри каларĕ, тет: вăрлăп, тесе. Ib. Хуçа та çав кун пасара тухрĕ, тет те, хай крет вăрăран ыйтрĕ: эсĕ улпут-и, хуçа-и? тесе.

чалак

резвый. Тюрл. Чалак, бойкий (лаша), удержу нет. ПТТ. Сĕренте утланас лашине лайăх, çынтан кая юлас мар, чалак пултăр тесе, хăш ача ашшĕсенчен вырттăн та пулин кашни кун сĕлĕ параççĕ. СПВВ. Чалак лаша, бойкая. || Проворный. N. Вăл чалак хĕр. || Сред. Юм. Чалак тесе пит хитре, чейе сăмахлакан çынна калаççĕ. || Тяжеловатый. N. Пысăк чалак ăйăр... тапранса кайрĕ. || Байгул. Чалак чалак чалаккин, пусма яшки вечул, шăкăлти-макăлти Верук саппун, Танюк шаравар.

нăхта

недоуздок. Сред. Юм. Лаша сôтма кайнă чохне сӳсрен явса йĕвен пик туса каяççĕ, çавна нăхта теççĕ. N. Унтан вара вĕсенĕн шултăрарах шăммисене пĕр çĕрелле пуçтарса çыхса, йăвăç çине çакса хураççĕ. Пуç шăммисене, нăхта туса, калах çакса хураççĕ. СТИК. Нăхта — юпах тихасене тăхăнтаракан, мучаларан, виççĕн (= виççĕпе) явса тунă йĕвен. СПВВ. † Урампала лаша ыткăнса килет, нăхти çинчи тăхипе мухтанса. М. Чолл. Эсĕ витене кĕрĕн, унта ылтăм ăйăр тăрĕ, эсĕ ăна сӳс нăхтапа тытса тух.

пап

окиска вм. пит? Яргуньк. Иртсе пынă чух (она) хупах патĕнче пĕр хура пап (хӳхĕм) селĕм ăйăр кăкарăнса тапăртатса тăрать, тет.

паттăр

(патты̆р), храбрый, смелый. Собр. Паттăр çынна ним каласа та çĕнтерес çук, теççĕ. N. Паттăррисем хĕлĕпех çула çӳресе, хăйсен валли укçа тупаççĕ. N. Мала пурне те вăйлисене, паттăррисене тăратнă вĕсем. О заступл. 9. Унта вăл пит чапа тухнă. Ун пек паттăрри никам та пулман. || Здоровый, сильный. Çутт. 152. Çапла ĕнтĕ, тăмана тус, мана, çавăн пек паттăр йăвăçа, лăска тымарсемпе (мочки) йĕппĕмсем тăрантарса пурăнаççĕ. Чураль-к. Хăва начар, пуçĕ паттăр. Юрк. Ĕçе паттăр çын. || Богатырь, храбрец, силач. Собр. Паттăрăн пуçĕ çухалнă, тараканнийĕн йĕрĕ çухалнă. ЧС. Валеçсен юлнă çăмартасене кĕрешсе паттăра тухакансене параççĕ. Якейк. Паттăр пак вăйлă. Б. 13. Çар иртсессĕн паттăр нумай. N. Хăшĕ тухĕ ĕнтĕ паттăра. || Богатырский. Яргуньк. Ах, паттăр сассипе шăхăрчĕ, тет те, вунникĕ ăйăр тиха пычĕ, тет. || Шел П. 64. Пуринчен ытла хурлăхлă юрă Паттăр юрăсем питĕ сахал. || В наречном смысле. Шел. 3. Чăваш халăхĕ авалтанпалах... паттăр кĕрешнĕ. N. Калама çук ăслă паттăр пулнă. N. Питĕ паттăр çапăçаççĕ.

арла

(арла), i. q. (то же, что) 1. авăрла. Шибач., Пшкрт., Изамб. Т. Якейк. Пасăр (= паçăр) çыхнă кăнтялая арласа пĕтертĕм. Эп кĕçĕр йĕке арларăм. Эп сӳс арласа пĕтертĕм. Сана, ачам, арлама сӳс çитерес çок. Рег. 228. Кăнчала арласа ларать. Сидит и прядет. IЬ. 226. Канчала арласа килет. Попряла и идет домой. Изамб. Т. Чăваш арамĕсем, Пукравран пуçласа, çам арлаççĕ. Начиная с Покрова, чувашки прядут шерсть. Собр. 159. Вĕрен тăрăх ăйăр самăртрăм. (Арласа тултарнă йĕке). Водя на веревке жеребца, я раскормил его. (Веретено с намотанной на него пряжей).

ахăлтат

(аhылдат), cachinnare, хохотать. Сред. Юм. Ан ахăлтатса тăр ман õмра. Не хохочи передо мною. Юрк. Ахăлтатса кулса тăрат. Она стоит и хохочет. N. Ăна курсанах, нумайĕшĕ ахăлтатса кулса янă. Как только его увидали, многие расхохотались. Шибач. Мĕн хытă ахăлтатса, попляса тăраттăр? Что вы так хохочете и галдите? Чĕлкаш 20. Унтан çак çын, ул таланине сиссе, ахăлтатса кулса янă. || De equorum libidinoso hinnitu. Также о ржании ярящихся лошадей. Сред. Юм. Ăйăр пăртак самăрлсан, пит ахăлтатать õлă (= вăл). Если жеребец немного разжиреет, то он очень ярится. Альших. † Аслă улăха ут ятăм ахăлтатса çӳреме. || De voce cornicis. Также о карканьи вороны. Чув. прим. о пог. 242. Ула курак ирхине вăрман тăрринче ларса ахăлтатсан, йĕпе (тăман) пулать. Если ворона сидит утром на верхушке дерева в лесу и каркает, то будет ненастье (вьюга).

ахăр

(аhы̆р), licentius, petulantius cachinnare, in magnos effundi cachinnos, громко смеяться; точнее соответствует русскому глаголу ржать, употребляющемуся в том же значении (о громком смехе); громко кричать. Н. Карм. Ахăрас = хытă кăчкăрса кулас. КС. Çавăн ахăрма-çăвар ачисем, ăрама тухсассăн, яла çурса ахăраççĕ. Когда его полорстые ребятишки выйдут на улицу, то ржут на всю деревню (или, как говорят русские: ржут как жеребцы). Якейк. Ахăрать, тесе, хытă колса вылякан ачасам çинчен калаççĕ. Ржут. Так говорят о детях, когда они шалят (играют) и громко смеются. Сказки и пред. чув. 100. Ха-ха, лахлах! ленкрĕн-и? Мĕскер шăршлан, çĕр çăтман? терĕ тăракан старик, пĕтĕм вартан ахăрса. «Ха-ха! попался? Что вынюхиваешь? — чтобы тебя проглотила земля!» — крикнул, заржав изо всей силы, стоявший старик. НАК. Хăйсем хĕрĕ-мĕнĕпе, пĕчкки-пусăккипа пурте пĕр çĕрте кулса, ахăрса, кĕслесемпе ташласа, тул çутăлачченех ĕçеççĕ. Сами они, вместе с девицами, и большие и малые, все вместе, смеются, ржут, играют на гуслях, пляшут и пьют до самого рассвета. Орау. Пытанса юлнă качака пӳтекки: упа хырăмĕ çурăлчĕ! тесе, ахăрса кулса юлать, тет. Спрятавшийся козленок громко заржал, сказав: «Медвежье брюхо лопнуло!» Пшкрт. _мэ̆_н, аҕы̆рза т̚ы̆рады̆н? Что ты ржешь (смеешься)? || De hinnitu admlssarii veI equae libidinoso. Также азартно ржать (особенно о ярящемся жеребпе, но также и о мерене). БАБ. Эпĕ тасатнă çыннăн пĕрер эрнерен начар лашисем, лайăхланса, ахăрса тăракан пулаççĕ. Если я выведу у кого-нибудь из дома порчу, то у него через какую-нибудь неделю, тощие лошади поправляются настолько, что начинают яриться и азартно ржать (в стойле). Пшкрт. Ыр’ы̆рза т̚ы̆рат. Актай. Пĕр картара пĕр хыткан кĕсре ахăрса анчах тăрать, тет. В одноq конюшне одна поджарая кобыла так и ярится. || Ст. Чек. Ăйăр пек ахăрса çӳретĕр! Ржете (орете, хохочете и пр.), как жеребцы! («Кĕçен» значит ржать без полового возбуждения, напр. при виде товарища, хозяина и пр.). || Vociferari, clamare. Также кричать, орать, рычать об арçури, (о хомяке, о галках и воронах, о льве, о человеке). Панклеи. Кăçкăрса пырчĕ-пырчĕ те, эп хăпарса ларнă йоман кочĕпех ахăрса иртсе карĕ. Он шел, шел, с криком, и прошел с хохотом и ораньем под тем самым дубом, на котором сидел я. Абыз. Шăрши тухрĕ — шăхăрчĕ, арлан тухрĕ — ахăрчĕ. Вылезла мышь и свиснула; вылез хомяк и стал испускать свойственные ему (грубые, низкие) звуки. Хыпар 1906, 16. Автанĕ те авăтать, курак-чаки ахăрать. И петух поет, и галки, грача и. вороны орут. Шел. 29. Арăслансем ахăрса, харăлтатса тăраççе. Львы ревут и рычат. Чăв. й. пур. 10°. Лашăрсене ан çапăр, ан хĕнĕр: шăхăрса, ахăрса пыман акана хĕнесе, çапса пыртараймăн. Лошадей не бейте: если не заставишь плуг двигаться вперед криком и свистом, то его не едвинешь и побоями. Шел. 26. Асапланса, ахăрса пырать сĕнксе Есеепе. Страдая и ревя, едет Э себе, поникнув головою. || Plorare vehementius, рыдать. К.-Кушки. Ахăрса йĕрет. Рыдает. || Tumultum facere, strepere, шуметь, реветь. Янш.-Нор. † Килтĕмĕр-кĕтĕмĕр çак киле — ахăрса (= кăшкăрса, юрласа) хăла пылĕ ĕçеççĕ. Чĕлкаш 9. Тимĕр листисем чул çине таçтан кĕмсĕртетсе ахăрса анни... Кан. 1927, № 214. Юрласан-юрласан, тапратрĕç ахăрма. || Excandescere, efferari. разгорячиться. Орау. Ухмахскер, кăшт хирĕç каласанах, ахăрса каять (т. е. çиленсе, ятлаçма, вăрçма хăтланать). Ему, дураку, поперек слова не молви, сейчас ощерится (рассердится и начнет ругаться, подезет в драку). || De consuetudine stupri. Также жить в внебрачной связи. Якейк. Ахăрса порнать, тесе, тата йĕркĕнпе порнакан çынсам çинчен калаççĕ. Ахăрса порпать — еще говорится о людях, которые живут в внебрачной связи. || Saevire, furere (de vento vehementiore aut de procella). Также о сильном ветре и буре. Якейк. Çил ахăрса тохрĕ. Подул сальный ветер. (Так и в Череп.) Альш. Çил-тăвăл тухса ахăрчĕ. Ахăр саман çитрĕтĕр, терĕм. Разразилась буря; я подумал: «Видно, настало светопреставление!» Череп. Самани ахăрса карĕ. Поднялась страшная буря. Чĕлкаш 80. Çил ахăрнă. Ревел ветер. КС. Пăхатăп — çанталăк ахăрнă-кайнă. Смотрю — поднялся сильнейший буран (или: буря). || Распространиться. Кан. 1928, № 239. Каллех ялта самакун ахăрса кайнă. || Luxuriari (de virentibus). Роскошно разростись, буйно пойти в рост. Собр. Курăк юр-шывле тапранмасассăн, кайран та ытла хытах ахăраймасть, теççĕ. Говорят, что если трава не пойдет в рост тут же, как она выйдет из под снега, то сильного роста у нее не быть. Орау. Ахăрнă пирĕн тыра! Больно хороши у нас хлеба! (Так и в Череп. и Ст. Чек.). || Lascivire, licentius se gerere, безобразничать. || Valde dlvitem fieri, бешено разбогатеть. Орау. Ахăрса карĕ. Бешено разбогател. Ib. Вăл ахăрчĕ ĕнтĕ. Якейк. Çынна пăçласа порниччен, вилесчĕ сан! Çирĕм пилĕк çол пăçласа порнтăн эс мана. Хал, ачасам çитĕнчĕç те, ахăримастăн ĕлĕкхи пак (i. q. ĕлекхи пек). Лучше бы тебе околеть, чем мучить человека! Ты меня тиранил целых двадцать пять лет! Теперь подросли дети, и уж больно-то не развоюешься!

пусăран

пусрăн, (-зы̆-), осесть, слежаться. Ст. Чек. Шурăм-п. Кăçал юр çанталăк ăшăтичченех çуррине яхăн пусăрăнчĕ. Çутт. 114. Пур çĕрте те шурă юр хĕвел ăшшипе пусăрнат. Толст. Пусăрăнман юр çинче йĕлтĕрсем пĕрер шите яхăн, хăш-хăш тĕлте ытларах та путса пыраççĕ. В. Олг. Посăрăнса, осело (строение). Изамб. Т. Лашасем таптанипе малтан хулăм сарăм пусрăнать. || Успокоиться, остепениться, улечься (о сердце), утихнуть, смириться. N. Унсăрăн унăн чунĕ пусăрăнмасть (не успокаивается, не улегается). Юрк. Тыррисене çынсенчен малтан анкартне кӳртсен, чунĕсем пусăрăнаççĕ. Бур. † Пирĕн çамрăк чĕресем пусăрăнмаççĕ, хамăр тăвансене курмасан. Альш. † Çакă тăвансене курмасан, ман çамрăк чĕресем пусăрăнмаст. Кĕвĕсем. Пирĕн çамрăк чĕре пусăрăнмас, хамăр пуçа хуйхăсем ӳкмесĕр. N. † Пирĕн çамрăк чĕресем пусăрăнмас, пирĕн тантăшсене курмасан. Сред. Юм. Ăш посăрнмас, не спокойно на душе. Изамб. Т. Çил пусăрăнчĕ, вут пусăрăнчĕ. Ib Тепĕр кунне ирхине тăман пусăрăнчĕ. N. Унăн хуйхи пусăрăннă вара. N. Унăн кăмăлĕ пусăрăнма пĕлмен. Альш. Ире яхăн лăпланчĕ (пожар утих), тин хай чун пусăрăнат. N. Пусăрăнса туйми пулса тăр. КС. Ахăракан ăйăр акара пусăрăнать. Янтик. Халĕ чыстиех пусăрăннă вăл, текех çамрăк чухнехи мар çав: вăйĕ те сахалланчĕ пуль, укçисем те пĕтрĕç пуль! (финансовая сторона растроилась). ЧП. Матур йĕкĕт пусăрнать хĕр илсе (успокаивается). Баран. 253. Хăшĕ (люди) нихăçан та пĕр вырăнта пусăрăнса тăмаççĕ (все время бродят с места на место). Ib. Кайран хăй çапах пусăрăнса тăрайман (не унимался). Энтипе тек чăрмантарса пынă.

пӳр

(_пур'), присудить, дать, предопределить, штрафовать (в некот. гов.). СПВВ. Турă пӳрчĕ (дал). Б. Олг. Çапла торă пӳрсе полĕ. Ib. Хам телейпеле торă пӳрсе парчĕ (находка). Хорачка. Сана торă пӳрсе конта çырса çӳремешкĕн. Ib. Çоратнă чоня лепле пӳрсе, çана кормасăр полмаст. Ib. Ана-йĕрен çинче тыра-пола вольăк таптаса пракат, ана пăльовой пырат та, пӳрет. N. Васкани çитермес, тет, пӳрни çитерет, тет. Четыре пути. Турă пӳрсен, эсĕ авлансан, ачу-пăчу пулсан, асту, вĕсене лайăх ăса кӳртме тăрăш. Ст. Чек. Ах, мăнтарăн турри пӳрмерĕ те, атте панă лайăх кăвак ăйăр хапхаран кĕреспе ӳксе вилчĕ. Ib. Ăна çапла пӳрнĕ пулĕ. Такова его судьба. Изамб. Т. Пӳрменнине туртса илеймĕн. Ib. Пĕр-пĕр çын укçа тупсан: укçа ăна пӳрнĕ, теççĕ. Бижб. Пӳрмен çăкăр çăвартан тухса ӳкет, тет, пӳрнĕ çăкăр шăл хайăрса кĕрет, тет. Вил-йăли. Çурта умне, кулник сакки çине вилнĕ çынна пӳрнĕ чĕреспе чашкă лартаççĕ. Вăл чĕреспе чашка вилнĕ çын пытарнă чух хыв-нăранпа тулта тытаççĕ; вĕсене вилнĕ çынна параççĕ: вилнĕ çын савăчĕсем, тесе, урăх çĕре ниăçта тыткаламаççĕ. N. Ан хăрăр: сире вăл укçана аçăр турри пӳрнĕ, сирĕн ĕлĕкхи укçăр манăн алла çитрĕ, тенĕ тарçи. ЧП. Турă пӳрнĕ-çырнă пулсассăн... Ib. Пӳрмен мулсене (несужденые) шыраса. ЧС. Турă пӳрмесен, эсĕ мĕн тума çӳрен (что станешь делать)? N. Вĕсем курнă инкексене никама та курма турă ан пӳртĕр. АПП. † Хăна пӳрнĕ мул тупăнĕ, пӳрмен мулсене шыраса, ылтăн пек пуçна ан çухат. П. Федотов. Çырлах, турă, перекетне-тухăçне пар, ĕçме-çиме пӳр (удостой. Моленье). Ир. Сывл. 12. Пӳрех ĕнтĕ эс мана ирĕклĕхпе сывалма. Альш. Пӳлĕхĕ пӳрсе пулчĕ-ши, хам пĕлмесĕр пулчĕ-ши? Ib. † Турă пӳрсен, çырсан, пăрахмасан, эпир те пулмăпăр-ши çурт пуçĕ? Пазух. Атте-анне çурчĕ ылттăн сăпка, хăш ачине пӳрет те, çав тытать. М. Тув. † Ах, акийăм Тӳми пур, килте ырлăх нумай та, сана çима пӳрмерĕ. Юрк. † Турă çырни-пӳрни пулмасан, çаккăнти сарă хĕр вăл пирĕн. Шибач. Вăл мана торă пак пӳрсе пачĕ (наделил меня). Собр. Çырни-пӳрни пусма вĕçнех килет, теççĕ. (Послов.). Ib. Пӳрмен япала, çăвартан тухса ӳкет, теççĕ. (Послов.). ЧП. Турă çырсан, турă пӳрсен. Т. VI, 2. Пӳрменне пӳрсе пар, пӳрнине çуратса пар. Сир. 77. Мĕн хăйне пӳрнипе çителĕхлĕ тăракан çынпала ĕçлесе тăрăшса пурăнакан çыннăн кунçулĕ савăнăçлă иртет. Ib. 68. Хăй пурлăхне ывăлĕсене пехиллесе (= пӳрсе) хăварнă чухне вăл хĕрĕсене те пай панă. N. Хĕрĕмрен Сарраран ача-пăча курма пӳртĕрччĕ ман. Истор. Ăна патшара нумай ларма пӳрмен. Бес. чув. 5. Анчах унта вĕренсе тухма ăна пӳрмен. Тăв. 51. Ачам, мана та вара ан пăрах. Турă мана ку енчен те пӳрмерĕ, хуть эс те пулин ан пăрах. Баран. 31. Пĕрре этемсем кама мĕнле телей пӳрни çинчен калаçса ларнă. СПВВ. КЕ. Выльăхсене хĕлле кашкăрсем витеренех тытса каять те, ăна пӳрни тесе калаççĕ. ТММ. Пӳрни чӳречене килсе шаккат. Ерк. 12. Сентел тĕсĕ пит-çăмарти, яштак пӳ те тӳрĕ ура — пӳрнĕ хĕре пурнăçра! Янтик. Хама пӳрмен пуль çав, çавăнпа çухалчĕ пуль. Ib. Хамăра пӳрмен пуль çав: хамăра пӳрнĕ пулсан, вăрласа та каймĕччĕç ăна. Альш. † Пӳрни ăçта, пӳ унта; çырни ăçта, пуç унта. (Турă пӳрни). Сред. Юм. Хуна пӳрни таçта та çĕтмес Что тебе определено, то ты все равно получишь. К.-Кушки. Ырлăха пӳрен ырă (назв. духа). Ерк. 7. Мĕн кирлĕ-ши кăна пирĕнтен? Пӳлĕхçĕ, пӳр инкекрен! терĕçĕ.

кастар

понуд. ф. от гл. кас. N. Виçĕ кунтан фараон санăн пуçна кастарса пăрахтарĕ. N. Эсĕ елекӳпе çивĕчĕ çĕçĕ пек кастаратăн. Сборн. по мед. Ачалла чечче кастарсан, пысăклансан тухмасть. N. Çĕленпе вăрçнă чухне хăй аллине хĕçĕпе, кастарчĕ, тет (неосторожно обрезал себе руку). || Очень желать, хотеть. Янтик. Кастарать улма çиесшĕн. Ib. Кастарать Хусана каясшăн. С. Дув. Хăйин пырĕ кастарат, пур укçине хĕрхенет (= хочется выпить пива, но...). Ст. Чек. Киле каясшăн кастарат (или: кастарса çӳрет). Плачет и просится домой (ребенок). НИП. Кăвапа тымарĕсене кастарать? || Кастрировать, оскоплять. Сред. Юм. Ăйăр кастар. КС. Çăва тухсан, кастарса ярăпăр-ха (т. е. женим). Кан. Хăш-пĕр çамрăк ачасене ирĕксĕрех кастарса яни те пулкаланă (оскопляли). Çĕнтерчĕ 35. Е-ей, иртет! Айăр та кастарнă! чух хытă тулашать те, кайран чиперех çӳрет-çке. || Остричь, остричься. N. Çӳç кастар, остричься. Бить (напр., кнутом, прутом). Ст. Чек. Хулăпа кастар — (сечь розгами); пушăпа кастар — стегать кнугом. N. Кастар (саламатпа). Сĕт-к. † Виçĕ йоплĕ чĕн пуши (его кнут) кастарать те çонтарать. || Бойко говорить, резать языком. КС. Унăн свидетелĕсем кастарса анчах тăраççĕ (ловко говорят, так и режут) || СТИК. Салтак пек кастарса ларатăн ĕнтĕ... Ĕлкĕрĕн (будет тебе просить, успеешь)! N. Хаяр чĕлхипе пурне те çитсе кастаракан... || Придавать вкус. Кĕвĕсем. Пултăранпа вĕлтĕрен тип яшкана кастарать (= тутă кӳртет).

ăйăр

(ы̆jы̆р), жеребец. Юрк. † Витери çисе тăракан ăйăрсене кӳлсе яраççĕ. Яргуньк. Апи, эпĕ санăн ывăлу пулатăп, эпир паян санăн умна ăйăр тиха пулса тăмала. Мама, я твой сын, мы сегодня должны предстать перед тобой молодыми жеребцами. Абыз. Катаччи чупма мĕн аван? — Витере тăран ăйăр лайăх. Когда бывает хорошо кататься? — Когда в конюшне стоит жеребец. КС. Ăйăр ахăрать. Тюрл. Ăйăр кĕсре çĕне охать (сикет). Скотолеч. 8. Ăйăр сиксен, если жеребец вспрыгнул на кобылу. Шорк. Ăйăр сиктерет (кĕсре ăйăр сиктерет). Equa admittit marem.

Ăйăр кӳлли

назв. озера в 1 версте от с. Больш. Аксы б. Буин. у. Макка 120. Ăйăр кӳлли — унта ăйăрсене шыва кӳртеççĕ, çавăмпа ăна «Ăйăр кӳлли» тенĕ. Так называется потому, что там купают жеребцов.

ярмункка

ярмарка. Юрк. Карчăкпа старик ярмунккана ăйăр сутма тухаççĕ. Старик со старухой выезжают на ярмарку продать жеребца.

яшлаттар

пронзить. Н. Карм., КАЯ. См. ĕнче «затылок». Хурамал. Яшлаттарса чик, ткнуть. || Salire. (equam). КС. Ăйăр кĕсрене яшлаттарать. (Неприст.).

юпахла

в возрасте юпах. КС. Хăшĕ ăйăр юпахла кĕсре хыççăн чупать.

мик

(_мик’, с додгим и), подр. звуку, надаваемому кобылою при приближении жеребца. Сред. Юм. Кĕсресем, ăйăр пырсан: мик! тесе, тапаççĕ.

мăйлат

(мы̆jлат), издавать особое ржание (о кобыле). КС. Кĕсре, ăйăр пырсан, мăйлатать. Когда жеребец подойдёт к кобыле, то она „мăйлатать“.

мăнтăрлан

жиреть. Сред. Юм. Ăйăр выльăх, пĕр мăнтăрлана пуçласан, пĕр вырăнта тăма пĕлмес вит ôлă. Букв. Хĕлле мăнтăрланать, çула начарланать. (Пусă валашки, колода у колодца). Ст. Чек. Ах турă, вăл мăнтăрланса шыçăнса кайнă, сысна пек. Ib. Сысна мăнтăрланса шыçăнса кайнă.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

жеребец

сущ.муж. (ант. кобыла)
ăйăр; породистый жеребец ăратлă айар

мерин

сущ.муж.
кастарнă ăйăр

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

жеребец

м. ăйăр.

мерин

м. лаша, кастарнă ăйăр; врёт как сивый мерин намăса пĕлмесĕр суять.

племенной

прил. 1. ист. ăру (е йăх) ⸗ĕ [⸗и], йăхри; племенные обычай ăру йăлисем; 2. (породистый) ăратлă, йăхлăх, ăратлăх; племенный жеребец ăратлă ăйăр; 3. ăратлă выльăх ⸗ĕ [⸗и] племенная ферма ăратлă выльăх ферми.

производитель

м. 1. эк. тăвакан, туса кăларакан; производители материальных благ пурлăх-ырлăх тăвакансем; 2. с.-х. (самец) йăхлăх аçа выльăх; жеребець-производитель йăхлăх ăйăр; ◇ производитель работ см. прораб.

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

ăйăр

айгыр

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

Hengst

ăjăr
ăйăр

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

ăйăр

«жеребец»; др. тюрк. адгыр, МК, желт. уйг. азғыр, Замахш., азерб., турк., тур., кирг. казах., к. калп., ног., ойр., тат. айғыр, уйг. айгир, якут. атыыр, тув. аскыр, хак. асхыр, карач.-балк. ажир «жеребец». Этимология неясная; ср. русск. орь «конь» (Преображенский. ЭСл. 659), которое Соболевский возводит к оrjа «самец, «страстный», «сильный самец»; ср. также монг. азрага(н) (Ринчинэ), бур.-монг. азарга «жеребец».

Çавăн пекех пăхăр: