Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

ăмсан

1.
завидовать кому-чему-л.,
испытывать зависть к кому-чему-л.
ăмсанакан çын — завистник
ăмсанмалла сывлăх — завидное здоровье
вăл теме те ăмсанать — он всем завидует
Савăнма ăмсанлăх сăнăм пурччĕ, ăмсанмалăх пĕвĕм пурччĕ. — фольк. Лицом я была красива всем на радость, телом стройна всем на зависть.

ăмсан

2.
зариться на что-л.
çын япалине ан ăмсан — на чужую вещь не зарься
ăмсанса пăх — зариться, смотреть с вожделением

ăмсан

3.
желать, испытывать любовное влечение
хĕре ăмсан — испытывать любовное влечение к девушке

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

Çĕр ашшĕ

назв. божества 1 разряда. Сред. Юм. Чăвашсем З. Çĕр ашшĕ, çĕр амăш, ачана ан сăхлан, ан ăмсан, ӳсме ирĕк пар, хăмла пек хăпарт, çулçă пек ярпайт. (Обряд „ача çурални“). Вилĕ-йăли. Алтма пырсанах, чăн малтан масар çинче çăкăрпа чăкăт хываççĕ; ак çапла каласа хываççĕ: çĕр ашшĕ, çĕр амăшĕ, çак масар пуçлăхĕ, умăрта пултăр, теççĕ.

хупла

хопла, покрывать, N. Хупла, покрыть (çуртана савăтпа). N. Сараппанпе хупласа, покрыв сарафаном. N. Марук аслă ывăлĕпе упăшкине çурнă пĕренесемпе хупласа тунă тĕттĕм сарайне хăварчĕ. N. Тата ан хупла, асту. Альш. Тӳшек ăшне хупласа хучĕç (икерчисене). ЧС. Пит вĕрирен пичĕсене çĕтĕксемпе хупласа тăраççĕ. Якейк. Çаксене порне те хорана ярса вĕретеççĕ те, çĕпрепе четвĕрт кĕленчишне ( = кĕленчи ăшне) ярса хопласа лартаççĕ. || Закрывать. N. Унтан вара пĕтĕм хĕвеле хупларĕ, çирĕм хăлаçран çын курăнмасть. Сред. Юм. Кăмака çăварĕнчен ăшă трук ан тохса кайтăр тесе кăмака çăварне хоплакан листока питлĕх теççĕ. N. Шăтăк çăварне хупланă чул. N. Кăмака çăварне питлĕх хуплани. N. Хĕвел каланă: „Çук, эпĕ вăйлă мар, мана çумăр пĕлĕчĕсем хуплаççĕ“, тенĕ. Якейк. Çил-тăвăл чох хăйăр вĕçсе пĕтĕм пĕлĕтпе хĕвеле хопласа лартать (илет). Шор-к. Чĕпписене хĕрхенсе çунат айне хопласа ларĕ. Кан. Апат-çимĕçе ялан хупласа хурас пулать. N. Кимми ӳпĕнсе хăйне хупласа хунă. Баран. 89. Кӳме умне карнине антарса хупласа хутăм. Книга для чт. 158. Хура тĕкĕсенчен пирĕн кунта нимĕн те тумаççĕ, анчах Африкă çĕрĕнче хĕвел пит пĕçересрен хупламалли сулхăн тăваççĕ. N. Çуни хамăра хупласа хучĕ. || N. Çырмана пĕтĕмпе хăва хупласа илнĕ. КС. Кӳлле мăк хупласа илнĕ. (Илчĕ — если сами наблюдали процесс). N. Ăна кавăн хупласа хĕвел тивертмен вара. || Затемнять. Цив. Çыннăнне ан ăмсан тени ĕлĕкхи вăхăтра халăх куçне хуплама çеç кирлĕ пулнă. || Замести. Баран. 96. Аяккинчи çула юр хупласа кайсан, çав çулпа иртсе çӳреççĕ иккен. || Залить. Орау. Шыв сасартăк (трук) юхса килсе хупласа илчĕ те, çыннисем япалисене те кăларимарĕç. Вследствие быстро нахлынувщей воды люди не успели вынести вещей. || Складывать. Собр. Пĕр хур çунатне хупларĕ те, пĕтĕм тĕнче хупланчĕ. (Каç пулни). || Зажимать. N. Çăварна аллупа хупла (зажми). Капк. Хĕнекенсенчен пĕри ăна çăварĕнчен хупласа çапла каланă (Париж урамĕнче). Кан. Тутине хупласа лартать. Зажимает ей рот. || Заглушить. Кан. Пурте пĕрле хутшăнса хăлхана хупласа лартаççĕ. || Мешать, надоедать. Сĕт-к. Пирн лакăм час шăршăнмасăр хоплать. N. Ĕçĕ нуммайи темех марччĕ вăл,— урăх ĕçе чарни хупласа тăрать. Якейк. Сирн ялсам тырăшăн килсе хопларĕç (аптратрĕç) мана (просили взаем). N. Куç курманни мар-ха унта, пĕлменни хуплать. Курм. † Ай пичи Ярмола, ай инке Варвари, суя пичи Михал пор; нимĕн суя полас çокчĕ, арлаççине кайни хопларĕ. ЧП. Пултран кĕпçи тĕл пултăм, татам çием тенĕ чухне çава касрĕ хупларĕ. || Погубнть. Хурамал. Кирлĕ япала çухалсан çухатакана калаççĕ: хупларăн ĕнтĕ, çтан тупас ĕнтĕ ăна, теççĕ. Г. VII. Хупларăн, анне, мана, хупларăн, çук çĕре (в бедное место) кайнă пулсан (замуж), ырă курнă пулăттăм (мне лучше было бы). Книга для чт. 52. Хуçа тĕлĕк курать: ун çине вĕтĕ чулсем тăкăннă пек туйăнать, чулĕсем: хупласа хуратпăр, хупласа хуратпăр, чĕрĕллех хупласа хуратпăр, теççĕ пек. Баран. 92. Вăл (лавина) пĕтĕм ялне çынни-мĕнĕпе хупласа хурать. Ст. Чек. Хупла çав çурта, хупла, пĕтер, ырă кун ан курайтăр. ЧП. Курайман тăшмансем хупларĕç.

ăмсан

, (ы̆мзан), зариться, завидовать. М. П. Петров, СПВВ. Çын япалине ан ăмсан. На чужую вещь не зарься. Никит. Савăнмалăх сăнăм пур-ччĕ, ăмсанмалăх пĕвĕм пур-ччĕ. Хурамал. Вăл çын пит ăмсанса пăхать (манăн пулин-ччĕ вăл япала, тесе). N. Ăмсан = хапсăн.

ăмсăн

то же, что ăмсан. Сред. Юм. Амсăнать = хапсăнать. Çын япалине ан ăмсăн; çын выльăхĕнчен ăмсăнсан, çав выльăха куç ӳкет, тет те, вара ȏ чирлет, тет. На чужую вещь не зарься; если на чужую скотину позаришься, то можно сглазить ее, и она захворает. IЬ. Çыннăн лайăх япалине пит ăмсăнать. На чужую хорошую вещь он очень зарится.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

завидовать

глаг. несов.
ăмсан, кĕвĕç, сăхлан; завидовать чужому успеху çын ăнăçлăхĕшĕн кĕвĕç

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

завидовать

-дую кому, чему несов., позавидовать сов. ăмсан, кĕвӗҫ.

претендовать

-дую на кого, на что сов. и несов. ăмсан, хапсăн (лайӑх вырӑна кӗме); претендовать на остроумие хӑвна ҫивӗч ӑслӑ ҫын вырӑнне хума тӑрӑш.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

завидно

в знач. сказ. безл. кому кĕвĕç, ăмсан; ему завидно вăл ăмсанать.

завидовать

несов. кому-чему ăмсан, кĕвĕç.

зариться

несов. на кого-что, разг. ăмсан, хапсăн, сăхăн, сăхăлан.

позавидовать

сов. кому-чему ăмсан, кĕвĕçсе ил.

позариться

сов. на кого-что, прост. ăмсан, хапсăн, сăхăн.

прельститься

сов. кем-чем илен, сăхлан, ăмсан; прельститься чужим çынăнне сăхлан.

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

ăмсан

«зариться», «завидовать»; «страстно желать»; башк. ымhын «дразнить себя неосуществимым желанием», якут. ым-сын «жадничать», «страстно желать» (ым «желяние»); кирг., казах. аңса «жаждать», «скучать»; «сильно желать»; алт. В умзан «желать», «намереваться», чаг, умсун «надеяться» (Радлов), тур. умсан «надеяться», «полагаться», «ожидать». От др. тюрк. ым «желание» (Более точная этимология этого слова должна быть представлена в следующем виде: *ăм > ăм + са > ăмса + н. Прим. ред.). См. сăсар.

Çавăн пекех пăхăр: