Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

ăн

I.
сознание, рассудок, чувство
ăна кĕр — прийти в сознание, очнуться
ăна кĕрсе çитрĕ — к нему полностью вернулось сознание
ăна килсе кĕчĕ — он пришел в чувство
ăн çухат — потерять сознание
ăнсăр пул — потерять сознание
ăнсăр вырт — лежать без сознания
ăна кĕрт — 1) приводить в сознание 2) вразумлять перен.

ăнран кай —
1) потерять сознание
ăнран кайса ӳк — упасть в обморок, лишиться чувств
2) изумиться, прийти в изумление перен.
сана кунта курнипе ăнран кайрăм — я пришел в изумление, увидев тебя здесь
3) выбиться из сил
ăнран тух — потерять рассудок

ăнран яр —
1) измучить, донять, истерзать
мана ыйтусемпе ăнран ячĕç — меня замучили вопросами
2) довести до потери сознания
3) свести с ума;  задурить голову разг.
4) оглушить, ошеломить

ăнсăр

1.
бессознательный
беспамятный разг.
вăл ăнсăр выртать — он лежит без сознания
ăнсăр пул — потерять сознание

ăнсăр

2.
рассеянный, забывчивый

ăнсăр

рассеянно
епле эс ăнсăр! — какой ты забывчивый!

ăнсăр

3.
бестолковый, непонятливый
тупой

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

сиенташ

(-даш), назв. болезни: Альш. Сиенташ вăл ăш чирĕ. Çын сиенташ пулсан ăшпа аптăрать те, ăна тытанамак пек тытса пăрахат, теççĕ, е ăнсăр, чĕлĕхсĕр тăват, теççĕ. Ib. Ача йĕрсен те, чирлесен те, тата „сиенташ“ пулсан та, тутара ухтараççĕ (у др. ухăтаççĕ). Сиенташ пулсан, пысăккисене те ухтараççĕ.

сопях

(сопjах), неряха. М. В. Шевле. Нюш-к. Супях = ăнсăр, ĕçе пĕлмен çын. Сред. Юм. Сан йыш сопях, мĕн сопса çӳрен халь эсĕ ôнта, мĕн тума каян эсĕ ôнта?

çĕкле

(с’ӧ̆к’л’э, с’э̆_кл’э), поднимать. Янш.-Норв. Вăл (вутăш) çапла хăйне кашкăрсенчен кăшкăрса хăтарнăшăн çынна çĕклейми укçа парать, тет. Чăв. й. пур. 37°. Ăçтан пыннине хам та сисмерĕм, çитрĕç те, урапа çине çĕклерĕç-пăрахрĕç (меня). N. Пит нумай çĕклерĕн. Çĕнтерчĕ 47. Георгине çĕклесе тăратса лартать (поднимает и ставит на ноги). ТХКА 70. Эпĕ Петтяна çĕклесе тăратрăм. || Носить. В. Олг. N. † Кĕтӳре тимĕр кăвак çук, йĕвен çĕклесе каясси çук. Байгул. Тата хăш чухне йăмăка çĕклесе çӳреттеретчĕ (заставляла носить на руках). || Брать. Бижб. Çынна ытла сăмах каличчен, ытла чĕлĕ çăкăр çĕкле. (Послов.). Собр. Çынна сивĕ сăмах калаччен, пĕр чĕлĕ çăкăр çĕкле. (Послов.). || Выдержать, сдержать. Кильд. † Çĕр çирĕм (вар. çĕр çитмĕл) пĕрене кастартăм, çĕр çĕклейми пӳртсем ларттартăм. Сред. Юм. Кăçал ôлма пит пôлнă та (уродились в изобилии), ôлмăççисĕм çĕклесе те лараймаççĕ. || Поддерживать, помогать. N. Халĕ ăна ывăлĕсем пăртак çĕклесе пурăнаççĕ. N. Патшалăх пухăвĕ тĕрлĕ ĕçре пурăнакан халăхăн нушине çĕклеме (облегчить) тăрăшмастчĕ. ЧП. Хура-халăха çĕклес. N. Усал çын хăй хутне кĕрсе шанчăк илекенĕн камăлне çухатать, хăйне ырăлăх тунине вырăна хуман çын хăйне çĕклекене пăрахать. N. Вара эпир, ун пек çĕклесе тăракан çын тупсан, çынсенчен те хăрами пулатпăр. Альш. † Купăсçăçăм купăсçă, ман сассăма кам çĕклĕ? Ман сассăма эс çĕкле, сан сассăна эп çĕклĕп. || Служить подспорьем. О сохр. здор. Тĕрлĕрен кĕрпе, çĕрулми, ытти пахча çимĕçсем те çăкăра пит нумай çĕклеççĕ. || Поддерживать дух. N. Йăвăрлăх килсен, унăн чунне çĕр ĕçлени çĕклесе тăнă, çавăнпа унăн ӳчĕ-пĕвĕ час çемçелмен. Хора-к. Йывăр хуйăха ĕç çĕклет. (Послов.). Пазух. Ырă аттеçĕм, аннеçĕм. Сирĕн хуйхăра кам çĕклĕ? Турăпа пӳлĕх хăй çĕклĕ. Самар. † Аслă урам хушшисем тумхахлă, тумхахлă та пулин çĕр çĕклĕ; пирĕн пуçсем хуйхăлă, хуйхăлă та пулин турă çĕклĕ. Хĕн-хур. Ай, ăнсăр, хĕн-хур куракан çынна турă хăçан та пулин çĕклет. N. Хăйне хăй çĕклесе çӳрет. || Носить (званне). N. Ĕç мĕнлине тӳрех, уççăн калас пулать. Тӳрех каламан çын халăх шаннă çын ятне çĕклеме тивĕçлĕ мар. Ст. Ганьк. † Урçа ятне çĕкличчен (т. е. чем быть женою вдовца, = тӳсиччен), тулă пăтавкки çĕклейĕп. || N. Эпир халĕ тутăр-сурпан вĕçĕсем те çĕклеместпĕр. || Снимать грязь, очищать. || Принимать (на себя) Альш. † Кĕпе кирĕкне кĕл çĕклĕ, кĕл кирĕкне мĕн çĕклĕ? Кĕл кирĕкне шыв çĕклĕ. Ала 72°. † Ман çылăха кам çĕклĕ, кам çиекен çав çĕклĕ. (Хороводн. п.). || Принимать (в картах). Изамб. Т. Эсĕ миçе карт çĕклерĕн? (У КС. — тытрăн). || Поднять (урожай). N. Кĕр çитрĕ. Çĕр, юрлăхсене шеллесе, тырă çĕклесе пачĕ. || Уносить, украсть. Изамб. Т. Ку, Микуç, хăйсенчен пĕр кил урлинне сурăхне çĕклеме кайнă. || Расплачиваться, poenas luere. N. Алли тунине арки çĕклĕ, теççĕ. (Послов.).

тытанамак

эпилепсия. Сред. Юм. Моркар. Тытанамак, падучая болезнь. Мĕнле те пулин усал сывлăш тытса силленĕрен пулать, тенĕ чăвашсем, çавăнпа тытанамак тени — çынна тытса пăрахакан усал тени пулать. Альш. Çын, сиенташ пулсан, ăшпа аптăрат те, ăна тытанамак пек тытса пăрахать, теççĕ; е ăнсăр чĕлĕхсĕр тăват, теççĕ.

тăм пуç

„глиняная голова“ (бранное выражение). СТИК. Тăм пуç — идиот. Сред. Юм. Ăнсăр çынна тăм пуç теççĕ. Кама 66. Мĕншĕн пăсрăн тырă выракан машшина? (çухинчен тытать). Çавăнпа пирĕн ертеле йăлăнса кĕтĕн-и? Сысна! Тăм пуç!

персе ан

(-_з-), свалиться, падать. Якейк. Ной калаççĕр, калаççĕр те, персе анч, çăвăрса карĕ. N. Ĕни çĕре ӳкрĕ, тет, упăшки кăмакана персе анчĕ (упал), тет. Орау. Урайĕ ытла яка пулсан, ташланă чухне пере-пере анĕç. Ал. цв. 28. Хуçанăн хут çине çырса ӳкернĕ пек илемлĕ, çамрăк хĕре ăнсăр пулса çĕре персе анать. Ib. 9. Вĕсен тăррине пăхсан, çĕлĕк те пуç çинчен персе анмалла. Бес. чув. 2. Тепĕр енчи ту çинчен ĕричак çĕкленни, вăл лаша çурăмĕ çине персе анни курăнса тăрать. ППТ. Тата хăшĕ лаша çинчен персе ансан (свалятся), сĕрене çӳреймесĕр выртаççĕ. (Сĕрен). Хăр. Паль. 32. Мĕн те пулин пуçĕ çине персе анассăн туянать. Трхбл. Унăн ури шуса кайнă та, вăл çĕре персе аннă. Он поскользнулся и слетел на землю. Сёт-к. Кăмака çинчен кĕрĕслетсе персе антăм (здорово упал, полетел с печки). Ib. Парт! персе анчĕ (шлепнулся на землю). Тюрл. Персе ана тăрать, падает. Календ. 1906. Çăлтăр персе анчĕ (скатилась). N. Çук, çитĕ ĕнтĕ пире çӳлтен ырăлăх персе анассине кĕтсе выртни, вăхăт çитрĕ. N. Сасартăках ун хыçĕнчен 18-19 çулхи çамрăк çын таçтан сиксе тухнă та, ăна хыçăлтан револьвĕрпе пенĕ. Офицер çавăрăннă та, чĕркуççи çине персех аннă.

анкă-минкĕ

(аҥгы̆- _миҥ_гэ̆, аҥгы̆- _миҥг’э̆; Ст. Чек. ангы̆- _мин’_гэ̆), hebes sfupidus; attonitus, obstupefactus, идиот, глупец, глупый, бессознательный, беспамятный, шальной, обалделый. Зап. ВНО. Анкă-минкĕ пулса карĕ. Одурел, ошеломлен. Ст. Чек. Анкă-минкĕ пулнă пулнă пуль те, ача нимĕн те пĕлмес. Он ничего не понимает; должно быть, и в самом деле обеспамятел. (О побитом). Слепой. Поç çавăрнса кайрĕ, анкă-минкĕ полса кайрăм. Голова у меня закружилась, и я потерял соображение. Ib. Анкă-минкĕ полса çӳрет солăнкаласа (= антăраса). Ходит, пошатываясь, как шальной. Шорк. Ĕнер каçпа мана сĕрĕм хытă тиврĕ те, халĕ те анкă-минкĕ çӳретĕп. Вчера я сильно угорел, и до сих пор хожу как шальной. Н. Карм. Ĕнер эрех нумай ĕçрĕмĕр те, паян пуçăм анкă-минкĕ пулса тăрать. Вчера мы напились, и оттого сегодня у меня в голове какой-то туман. Ст. Чек. Хам та анкă-минкĕ пултăм, нимĕн те астуса илеймерĕм. Я и сам ошалел, ничего не мог сообразить (или: припомнить). Ib. Анкă-минкĕ пулнă-тăр, нимĕнте пĕлмес. Наверное, он ошалел: ничего не соображает. Ib. Анкă-минкĕ пулнă. (Испугался до того, что) ничего не сознает. СПВВ. ИФ. Анкă-минкĕ-ăнсăр çын. „Ĕнтĕ ытла анкă-минк (ita scriptum est) çын та пулат кам!“ теççĕ. Анкă-минкĕ — тупой человек. Говорят: „Ну, и бывают же олухи!“ Сред. Юм. Он пик анкă-минкĕскерпе мĕн тумалла? На что его, такого олуха? Изамб. Т. Мĕн калаçатăн кирлĕ маррине, анкă-минкĕ? Что ты болтаешь, олух? Альш. Темĕскерле ача, анкă-минкĕ япала! Не знаю, что за ребенок; какой-то несообразительный! Ib. Анкă-минкĕ сурăх, i. q. пуç çавăрнакан сурăх, больная овца, пораженная вертежом. Сказ. и пред. 21. † Анкă-минкĕ пуçĕнче çав шухăшсем çӳреççĕ. Такие думы бродят в его отуманенной голове.

ăнсăр

без памяти. Ч.С. Ачисем (его) хăранипе нумайччен ăнсăр пулса выртнă. Дети (его) от сильного испуга долго лежали без памяти. Ст. Шаймурз. Эсĕ мана курма мар, сассăма илтсен те, виç сутка (тавлăк) ăнсăр выртăн. || Забывчивый; рассеянный, непонятливый. К.-Кушки. Епле эс ăнсăр, хунă япалана манатăн. Какой ты забывчивый, забываешь куда кладешь! IЬ. Вăл çын пит ăнсăр, ăна уталама нимĕн те мар. Тот человек очень рассеян, опутать его ничего не стоит. IЬ. Мĕнле эс пит ăнсăр, каланнине ăнланаймастăн! Какой ты непонятливый, не понимаешь, что тебе говорят!

ăнсăр-чĕлĕхсĕр

безумный? Альш. 219°. Е ăнсăр-чĕлĕхсĕр тăват, теççĕ (болезнь сиенташ).

ăнсăртран

нечаянно, случайно, неожиданно, вдруг. О сохр. здор. 118. Ак хăш чухне тата ăнсăртран ӳксе хул е ура хуçăлать. Вот еще иногда от нечаянного падения ломается рука или нога. СПВВ. ИА. Ăнсăртран, нечаянно. Юрк. Пупĕ те старастийĕн чĕлхи çинчен кирлĕ мар сăмах ăнсăртран ĕçĕрĕннине илтсен: стараста, эпĕ тепĕр хут авланмарăм-çке, мĕшĕн эсĕ мана апла калатăн? тет. И священник, услыхав, что с языка старосты сорвалось нечаянно неприличное слово, сказал ему: «Староста, кажется, я во второй раз еще не женился; почему ты мне так говоришь?» IЬ. Пиçнĕ яшка ăнсăртран тăкăнса кайни ĕç ăнмасса систерет. Если сварившееся варево (яшка) нечаянно прольется, то, говорят, это к неудаче. IЬ. Пурте вуласа ларнине курсан, ăнсăртран ку юлхав ачине те вĕренмесĕр кăмака умĕнче тăнине курах каят. IЬ. Чипер çынсем урлă, çта арăм ыйтнă пирки, хăш чухне çапла ăнсăртран вырăна-мĕне çаклансан, савăнса, кăшт анчах ĕçсе пăхатăп. Попав, через хороших людей, или через просьбу жены, куда-нибудь на службу, я с радости немного выпиваю. IЬ. Йывăç çурт туса парсан, ăнсăртран çунса-туса кайсан, татах вĕсем валли çурт тумалла пулат. IЬ. Вăл ăнсăртран шыва кайсан, эпĕ ун хыççăн каçмăп. Если она вдруг утонет (свалится в воду), я за нею не пойду. Н. Ч. Ăнсăртран, эсĕ мана итлемесен, эпĕ сан çинчен патша турра пуççапса тархаслăп, терĕн. Орау. Ачана ытла ан йăвала (не мни), ăнсăртран (вдруг еще) ача хулне мăкăлтăн тата. N. Ăнсăртран-мĕнтен вĕсем мана ан улталаччăр. СПВВ. КЕ. Ăнсăртран — пĕлмесĕр тунă япала. Сред. Юм. Ăнсăртран шывва ӳке парсан, тесе, çын шыв хĕрĕнче пăртак-çиç тытăнса тăрсан калаççĕ (говорят человеку около воды, когда от неосторожности с ним может случиться несчастье). IЬ. Çил вăйлă чȏхне лоткапа Атăл çине ан кĕрĕр, таста ăнсăртран лȏтка çавăрнса ӳкĕ. Во время сильного ветра не выезжайте кататься на лодке на Волгу: случайно может перевернуть лодку. СТИК. Ăнсăртран, очень редко; неожиданно, непоследовательно, случайно. IЬ. Таçтан ăнсăртран чир килсе çыпçăнчĕ. Откуда-то неожиданно пристала ко мне болезнь. Шел. 163. Ăнсăртран вĕççе пӳрте кĕрсессĕн, манăн пуçăма сар çу сĕреççĕ: сан çăварна — çу, тутăна — пыл, теççĕ. (Гов. ласточке). В одной рукописи вм. «ăнсăртран» написано: ăнсăр сăртран. N. Ăнсăр сăртран килтен хĕрт-сурт писсен, вара пархатарлă мар, тет (не к добру).

лӳплет

падать; ударять. Перев. Вăл турат мана шанчăклах пулмарĕ; турат хуçăлчĕ те, эпĕ çĕре пит аван лӳплетсе ӳкрĕм-çке çав! Пуç минтренипе темччен ăнсăр пулса выртрăм.

минтре

(„т“, вероятно, звонкое), то же, что минĕре. Перев. Пуç минтренипе темччен (очень долго) ăнсăр пулса выртрăм (упав с дерева).

вĕчĕрхентер

понуд. ф. от вĕчĕрхен. Тюрл. Чона вĕчĕрхентерет. Производит неприятное впечатление, неприятно раздражает (напр., неаккуратное выполнение дела). Ib. Тырра темĕскерле этем пек ывçăн-ывçăн касса илеймес: пĕтĕм чуна вĕчĕрхентерет. СПВВ. МС. Çиленнĕ çын вара: чуна ан вĕчĕрхентерсем, тет тепĕр çынна. Посл. Моисей каланă: эпĕ сирĕ халăх мар халăха ăмсанакан тăвăп, ăнсăр халăхпа вĕчĕрхентерĕп, тенĕ. И. С. Степ. «Вĕчĕрхенес (сана ан вĕчĕрхентерем) ― злая зависть».

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

тупой

1. мăка (çĕçĕ), пуклак, такса (пуртă); 2. перен. тăмсай, тăм çамка, ăнсăр, тăнсăр, анăра (çын); тупой язык тăм чĕлхе, тӳрмен чĕлхе; тупое зрение вăйсăрланнă (куç); тупой угол пуклак кĕтес.

беспамятный

ăнсăр, тăнсăр, сĕмсĕр, ăн-пуçсăр, минĕре, анкă-минкĕ.

бессмысленный

ниме пĕлтермен, ăнсăр-пуçсăр, юрăхсăр; тĕлсĕр.

бессознательный

сĕмсĕр, тăнсăр, ăнсăр; ним пĕлми, хăй тĕллĕн, шухăшламасăр.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

бессознательный

прил. 1. ăнсăр, тансăр; находиться в бессознательном состоянии тăн (е ăн) çухат; 2. (безотчётный) хăйне хăех, шухăшламасăр; бессознательные движения шухăшламасăр хусканни.

замертво

нареч. вилнĕ пек; ăнран кайса, ăнсăр пулса; упасть замертво ăнсăр пулса ӳк.

сознание

с. 1. ăн, сĕм, тăн; потерять сознание тăн çухат; быть без сознания ăнсăр пул; прийти в сознание тăна кĕр; 2. (понимание) ăнланулăх, ăнлану, ăнланса илни, туйăм, туйса илни; сознание своего долга харпăр хăй тивĕçне ăнланса илни; рост политического сознания политикăллă ăнланулăх ӳсни; 3. филос. ăс-тăн; бытие определяет сознание ăс-тăна пурнăç йĕркелет; 4. уст. (признание) йышăнни, туйни; сознание своей вины хăвăн айăпна йышăнни.

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

ăнсăр

«бессознательный», «беспамятный»; Замахш. аңгсыз, уйг. аңсиз, кирг., тат. аңсыз, баш. анhыз, ног. анъсыз, ăнсăр «бессознательный», «непонятливый». От ăн (см.).

ăнсăртран

«случайно», «неожиданно», «врасплох», тур. анзысын, крым. аңсыздан (Радлов), башк. анhыззан «врасплох» «неожиданно», «скоропостижно». Производное от ăнсăр «бессознательный»; в последнем слоге р — вставной звук.

Çавăн пекех пăхăр: