Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

атавизм

атавизм (чĕрчун организмĕнче авалхи ăру палли пулни)
[лат. atavus — мăн асатте, мăн асанне]

клан

клан (йăх, ăру)

община

общинный
ăру общини — родовая община
хресчен общини — крестьянская община
община стройĕ — общинный строй

пуçлăх

2.
предводитель, вожак
главарь, атаман
ăру пуçлăхĕ — предводитель племени
шайка пуçлăхĕ — главарь шайки

смена

3.
смена (çамрăк ăру)
çамрăк смена — молодая смена

старейшина

старейшина (чи ватă пуçлăх)
ăру старейшинисем — старейшины племени

тăван

родной, находящийся в родстве
арăм тăванĕ — родня жены, родственник по женской линии
аякри тăван — дальний родственник
çывăх тăван — близкий родственник
тач тăван — близкий родственник
чĕре çумĕнчи тăван — самый дорогой, самый близкий родственник
 
тăван анне — родная мать
тăван мар анне — мачеха
тăван атте — родной отец
тăван мар атте — отчим
тăван аппа — родная старшая сестра
тăван ача — родной ребенок, родное дитя, чадо уст.
тăван ăру — кровная родня, родня по прямой линии
тăван хĕр — родная дочь
тăван мар хер — падчерица
тăван ывăл — родной сын
тăван мар ывăл — пасынок
Тӳрĕ калакан тăванне юрайман. — посл. Правдивый и родне не угодил.

улăш

2.
сменяться, сменять друг друга
улăшса ĕçле — работать попеременно
ăруран ăру улăшса пырать — поколение сменяет поколение

улус

ист.
улус (куçса çӳрекен ăру тата вăл пурăнакан вырăн)

хурăнташ-вĕрле

то же, что хурăнташ-ăру

шейх

2.
шейх (араб çĕршывĕсенче—ăру-йăх пуçĕ)

çĕнĕ

2.
молодой, новый
çĕнĕ ăру — молодое поколение
çĕнĕ çăкăр — хлеб из зерна нового урожая
çĕнĕ çĕрулми — молодой картофель
çĕнĕ тырă — хлеб нового урожая
çĕнĕ уйăх — молодой месяц

çитĕн

4. перен.
расти, вырастать
появляться
çĕнĕ кадрсем çитĕнеççĕ — растут новые кадры
çитĕнсе пыракан ăру — подрастающее поколение
пушă вырăнта çурт çитĕнсе ларчĕ — на пустыре вырос дом

çитĕнтер

2. перен.
растить, выращивать
воспитывать
вĕрентсе çитĕнтер — воспитать
ачасене ӳстерсе çитĕнтер — вырастить детей
çамрăк ăру çитĕнтер — растить молодую смену

çунатлă

2. перен.
крылатый, окрыленный
вдохновенный
çунатлă ăру — крылатое поколение
çунатлă ĕмĕт — крылатая мечта

ăру

1.
племя, род

ăру

племенной, родовой
ăру амăшĕ—  праматерь
ăру ашшĕ — праотец, прародитель
ăру обществи — родовое общество
ăру пуçĕ — пращур, родоначальник
ăру пуçлăхĕ — старейшина, предводитель племени
ăру йĕрки — родовой строй

ăру

2.
потомство
вĕсен ăрăвĕ йышлă — их потомство многочисленно.

ăру

3.
поколение
аслăрах ăру — старшее поколение
çамрăк ăру — 1) собир. потомство, потомки 2) молодое, младшее поколение, юная смена
çĕнĕ ăру — новое поколение
ăруран ăрăва — из поколĕния в поколение, от поколения к поколению

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

сывлăхсăр

нездоровый. Беседа. Сывлăхсăр начар ăру (потомки, племя). Чхĕйп. Çавăнпа вăлсен çуралас ачисам та ăссăр пулаççĕ, е сывлăхсăр пулаççĕ. N. Вăл çемçе чĕреллĕ çын пулнă, çывлăхсăр пулнă. || Нездоровье, болезнь. Сборн, по мед. Сывлăхсăра ерет. Заболевает.

тавраш

(-аш), окружье, окруженье. N. Пĕтĕм тута-сăмса тавраш (область рта и носа) питĕ ирĕлсе карĕ-ха — тӳрленмест. Собр. Уйăх таврашĕ карталансан (если месяц в кругу), йĕпе пулать, теççĕ. Б. Яныши. Çак кĕпер таврашне, çĕртме çинче утсене çитарма ялан курăк çитĕнтереттĕмĕрччĕ. О сохр. здор. Кровате (чит. кравата) тата алăк патне, чӳрече таврашне (около окон) лартма юрамасть. || Окружность. Ск. и пред. чув. 34. Карталанса йĕри-тавра тăнă ташă вырăнĕ, вунă чалăш таврашĕ. || (Приблизительное) время. Альш Миххайла праçникĕ таврашĕнче (около Михайлова дня) юр ӳкет, ӳкнĕ çул (в иной год). || Отношение. N. Наянлăхăмпа çыру яраймасăр тăратăп, тетĕн, вăл тавраша (в этом отношенни) эпĕ хам та çавах, анчах савнă çыннăмран çыру вăл-ку илсен, кирек хăçан та хирĕç часрах çырсă яма тăрăшатăп. || Относящееся до.. Изванк. Пирĕн ялта мур таврашне пĕлекен пĕр Микул карчăк анчах. || То, что относится к известному роду предметов. Юрк. Эрех таврашне пăхса тăма хăйсене уйрăм пысăк тӳресем тытса тăрат. Кама 7. Васса (пуçне пăркаласа). Е-е-е-х! ăс тавраш санăн. Хăнаран укçа ыйтаççĕ-и? Кам вĕрентрĕ сана. Тьфу, йытă пичĕ! N. Кунта япала таврашĕ питĕ хаклă. Баран. 44. Ялта лăпах пулнă, хăйă çути тавраш нимĕн те пулман. N. Выльăхăн ăс тавраш çук, вăл ăçта каяс килнĕ, çавăнта каять. Кан. Пуш урапанах: таврашсене çĕмĕрĕ (лошадь), тесе, калла турттарса килтĕм. ППТ. Çĕрен хуллин таврашин çӳп-çапне (сор от прутьев, обломки) прахтармаççĕ (не позволяют бросать). N. Пахăр-кĕмĕл тавраш(ĕ), çурт-хуралтă тавраш(ĕ). Менча Ч. Вĕсем акана тухаччен малтан ака таврашсене, суха таврашсене, сӳре таврашсене хатĕрлеççĕ. N. Çав вăра таврашĕ мар-и (это не вор-ли какой-нибудь) мĕн пĕшкĕнсе (нагнувшись) пырать вал пирĕн хыçран? Юрк. Начальник таврашĕ вăл тĕлтен сана аса та илме пĕлмест. О сохр. здор. Улпут таврашĕнче нихçан та сăпка кураймăр эсир. Юрк. Сирĕн вара ку çулта ĕне тавраш çук-и мĕн? Разве нынче у вас коров нет? Ib. Пирĕн чăвашăй йĕрĕх таврашĕнче пукане пек япала таврашĕ çук (никаких идолов не бывает). ППТ. Масар çинче кĕлĕ таврашĕ-мĕнĕ тумаççĕ (никаких молений не совершают). Сборн. по мед. Лаша-выльăх таврашĕнчен: ут-выльăха çамрăк чухне чипер пăхас пулать, тетпĕр. Халапсем. Эпĕ халап таврашне пĕртте пĕлместĕп. Я, вообще, совсем не знаю сказок. Баран. 29. Тăван хĕрĕ пек курса, ун валли тавраш хатĕрленĕ. Ib. 162. Пуринчен ытла лаша таврашне çӳререх параççĕ (калмыки). || Принадлежности, приспособления. О сохр. здор. Çавăнпа ача кипкисене, унăн çăтарне, тата ытти таврашĕсене те тасарах тытма тăрăшăр. СПВВ. Тавраш нуммай кирлĕ. Нужно много разных вещей, приспособлений, одежды и пр. (Так понимают в Сред. Юм.). ЧП. Атте салат пачĕ те, анне тавраш пачĕ те. Ходар. Сăрине (для „тайăн сăра“) тунă чухне таврашсене пит тирпейлĕ тыткалаççĕ (наблюдают за чистотой посуды и принадлежностей, которыми пользуются при варке пива). || Одежда (в некоторых выражениях). О сохр. здор. Хамăр тавраша ялан таса тытас пулать. Болезни. Тепĕр çĕрте хĕретнĕ-кăвакартнă таврашпа çӳреççĕ. Букв. Таврашна тасарах тытса усра. Будь опрятен. Янш.-Норв. Епле унăн (девушки) таврашĕсем чечен. Ib. Пасар таврашĕ те унăн питĕ нумай (у девушки, которую думают взять замуж). Орау. Хĕрарăм таврашĕ. Сред. Юм. Хĕрарăмăн кĕпе-йĕм (белье) нăмай пôлсан: тавраш нăмай, теççĕ. Алик. † Çын таврашпе килмен, хам таврашпа хам килтĕм, атийăк та апайăн. (Из песни туй арĕм). || Наряды. Собр. Хĕрĕ (невеста), пасар çитсен, пасара кайса, таврашсем илет. Бур. † Ай-хай, хамăр тантăшсем, кĕмĕллĕ иккен таврашсем. || Приданое (добро). N. Пĕр таврашĕшĕн илни анчах пулчĕ, хăй нимĕн тĕшне те тăмаçть (про жену). Чураль-к. † Ах кинçĕм, Пăраски, час тапранса часах тух; час тапранса тухмасан, хăвăн (= хăйĕн) таврашпе тухмаçть, тет, хăвăн таврашпе тухсассăн, час тапранса тухать, тет. (Свад. п.). || Добро, имущество. Иванова. Çак пушарта нумай тавраш, пĕр хĕр-ача çуннă. Истор. Ытти хаклă йышши таврашсем те нумай парса янă. Изамб. Т. Пуяннисем таврашне (япалине) кура хаклăрах тӳлеççĕ. || Сбруя. N. Урапасем ӳпне çавăрăнса каяççĕ, таварсем пылчăк çинче таптанаççĕ, лашисем ĕрĕхсе, таврашсене таткаласа çӳреççĕ. Ёрдово. Лаша таврашсем вăлсен питĕ япăх, таврашсене пĕртте юсамаççĕ. Лашине хытă кӳлсен: тавраш ванать, теççĕ. Чураль-к. † Ачи шухă, ан тийĕр, ати тавраш шуç тавраш; çав шуç тавраш пĕтмесĕр, пирĕн шухă пĕтес çук. Актай. † Шупашкар хуçи аттим пӳр, шуç таврашсăр тухас çук. Н. Байгул. † Йăлтăр-йăлтăр йĕс тавраш, çутатмасан килĕшмест. || Органы. N. Вал кăшт çех вырăнтан сикме пултарать, хăйĕн пур таврашĕсене те пĕтернĕ, вăл сывламасть те, унăн юн тымарĕсем те çук, çăварĕ те, хырăмĕ те, пыршисем те, хыçалти шăтăкĕсем те çук. || Материал. N. Машиная шухăшласа кăлараканни çавна тума хăй таврашĕпе те çĕр тенкĕ анчах илнĕ. Ал. цв. 20. Çулçăсем, туратсем, чечексем карнă, ылттăи-кĕмĕл ука таврашпа витнĕ хăй юратнă сакă çине ларать. || Род, фамилия. Орау. Çав Кăрнин усрав ывăлĕнчен Ситемен тавраше пуçланса кайнă. Альш. Мăрса йăхĕсем каяççĕ куçса Пӳркелне. Пӳркелĕнче халĕ те пур, Мăрса тавраш, теççĕ. КАЯ. Апрам таврашĕ (пирĕн йăх ячĕ). N. Кам таврашĕ эсĕ? Ты из какого рода (или: фамилии)? N. Тăраль (трал’) тавраш (-а_ш). Орау. Урлав таврашĕ питĕ ĕрчĕхлĕ ăру вăл. Орау. Вăсен таврашĕнче путлĕ этем пур-им? || Нечто подобное, такое. Дик. леб. 40. Вăл ун пек тавраша унччен нихăçан та курман. N. Нумайĕшĕ çĕнĕрен законсем кăларасшăн пулчĕç. Нумайĕшĕ вăл тавраша кĕтмен, вĕсемшĕн вăл ĕç сисмен çĕртен пулчĕ. СТИК. Пирĕн вăл тавраш мĕн çук? У нас ничего подобного нет. (Возражает, почти что обидевшись, на вопрос: сирĕн им-çам пур темерĕç-и, парăрччĕ, пулсан). || Культ. ЧС. Ку киремет таврашне ан тăвăр. Не совершайте этих идольских обрядов. || Альш. Хирти Кушкă таврашĕ, çĕнĕ Мертлĕ таврашĕ акат вăл анасене: çавсен çĕрĕ, тет вăл. || Обстоятельство (грамм. термин, неолог.). || В смысле послелога. N. Атăл таврашĕнче ун пек хула нуммай. В Поволжье таких городов много. Ib. Хула (ял) таврашĕнче (около города, деревни); çăварни таврашĕнче (около масляницы). N. Пукрав таврашне те таврăнайăп-ха эпĕ. Неизвестно, вернусь ли еще я к Покрову. N. Мункун таврашнелле те тавăрнайăпăр, тем. Неизвестно, воротимся ли мы к пасхе.

таврашлă

с „добром“. Чăв. й. пур. 29. Вăл Упанăн арăмĕ пуян çĕртен килнĕ, пит таврашлă, пит ăслă çын пулнă. N. Таврашлă çын (с „добром“, с богатством). || Имеющий родню. Альш. Хурăнташ-ăру таврашли сахалтарах унталла (в той стороне не многие имеют родню), теççĕ.

туртулă

(-дулы̆), туртуллă, родственный, близкий. N. Вĕсем мĕнле халăхпа туртуллă пулса пĕрле пурăннине, вĕсенĕн пурăнăçне, ăсталăхне, пурăнăç йĕркине, пурăнăç тытăмне, тĕнне-шухăшне — пурне те пĕлме пултаратпăр. N. Пирĕн ĕлĕкех вилнĕ аслаттемĕрсемпе тăванăмăрсене, пирĕн ытти туртулă хурăнташ-ăру çынсене.

хурлан

хорлан, противоположно савăн; печалиться, грустить, горевать, расстраиваться, тревожиться. N. Вăл çын вилнине илтсен, эпĕ питĕ хурлантăм (опечалился). А.-п. й. II. Ман пӳртре кăмака çине тахăшĕ улăхса выртнă та, ниепле те кăлармала мар. Тилĕ те, кашкăр та, упа та кăла-раймарĕç,— хурланса калать, тет, кайăкĕ. ГФФ. † Эпир контан кайсассăн, хоçи йолать хорланса. Когда отсюда мы уедем, хозяину станет грустно. НР. † Манран савни уйăрлать, манăн чунăм хурланать. От меня милый уходит, на душе у меня тяжело. Шарбаш. Сĕм вăрманта ват юман, хумханмалăх хулли çук, хурланмалăх атти (отец) çук. N. Эпĕ те аттенĕн сывлăшсăр ӳтне курсассăн питĕ хурланса макăра пуçларăм. N. Ку пиçмона илсен, кăмăл пит хорланчĕ. N. Чон хорланса килчĕ. N. Эпир кунта çӳретпĕр ерленсе-хурланса. ЧП. Ай-хай ача Петĕр пур, арăм çукран хурланать. Чураль-к. Кайăк каять кушланса, хăви юлать хурланса. Сĕт-к. Анатри чăвашшань йоррисане йорласа ктартрăм та, Пльоккасань амăш хорланса макăрч. Юрк. Хурăнташ ăру хурлăхан пек, эпĕ хурланса çӳремерĕм, çапах салтак туса ячĕç. С. Дув. † Аттерен-аннерен уяралатпăр, чунсем хурланмасăр мĕн тутăр. (Солд. п.). КВИ. Асапланма, хурланма вăл çамрăк чун çĕр çине йăтса пынă аллинче. Он душу младую в об’ятиях нес для мира печали и слез. Бюрг. Ыттах хурланас мар, шухланас мар, пире çынсем калĕç шух тесе. || Обижаться, огорчаться. Е. Орлова. Эпĕ она окçа памарăм та, вăл хорланчĕ. N. Чун хурланчĕ. Обидно стало. Буинск. Аслă çулсем хĕрн те ай хумăшлăх, хумханаç-çке ямшăкăн пушипе, ай-хай çинçе пӳйçĕм, çамрăк пуççăм, хурланаç-çке çичĕ ют сăмахпе. НР. † Апай каларĕ йăвăр сăмах, кули чунăм хурланмасть. Мать сказала мне горькое слово, как мне не огорчиться.

ачана чӳке кӳртни

mos Tschuvaschorum, secundum quern infantes in sacra gentis suae admittuntur, введение ребенка в круг (народных) религиозных церемоний. Н. Карм. 81. Ачана чӳке кӳртни. Пирти чăвашсен, пур ăрăвăн та, ăрăвĕ-ăрăвĕпе хăйсене тĕрлĕ чӳк пур: пĕр ăру пĕр тĕрлĕ, тепри тепĕр тĕрлĕ. Çавăнпа, ача çуралсан, харкам хăй тăвакан чӳке (те): ача çуралнă йĕркипе, тесе, харкам хăй тăвакан кил-ăш пăтти-юсманне тăваççĕ (килĕсерен тăвакан чӳке çапла калаççĕ). Наши чуваши имеют особые родовые моленья — у одного рода так, у другото — иначе. Поэтому, когда родится ребенок, то каждый совершает по случаю его рождения свое семейное моленье («семейную кашу и юсманы»).

пăхлан

испачкаться в испражнении, запачкаться. Орау. Эсĕ пĕтĕмпех пăхланса пĕтнĕ вĕт, ачам! Ведь ты весь (или вся) испачкался в дерме, мое дитя! || В перен. см. Изамб. Т. Унăн ĕçĕ пăхланнă (испрртилось). N. Авланас пулсан путлĕ хĕр паман пулĕччĕç пире (scr. пирĕ), мĕшĕн тесен пирĕн ăру пĕрре пăхланнă та ĕнтĕ, тасалмаçт.

пĕлĕшӳ

(-_ж-), знакомство. || Родственник. Альш. Ытти хурăнташ-ăру-пĕлĕшӳ патнелле каяççĕ эрттиллипе.

пĕртен-пĕр

единственный. Кан. Ку пĕртен-пĕр çитĕнӳ пулса тăрать чăваш ĕçхалăхĕшĕн. Рукоп. календ. Прокоп. Килте пĕртен-пĕр ĕçлекен вилсен, салтакри тавăрăнать. Орау. Вăл вăлсен пĕртен-пĕр ывăлĕ (один сын у отца), ăна мĕн пурĕ пур те юлать. Якейк. Пĕртен-пĕр хĕрне токмак тытса çинă. N. Эпĕ аттемĕн пĕртен-пĕр хĕрĕ. N. Эсĕ пĕртен-пĕрех пулăн, санăн ăру ни ӳсĕнмĕ, ни сахалланмĕ (сказал отец Тупаху, основателю д. Тубах, б. Цив. у.).

Кавал

яз. имя мужч. Рекеев. || Назв. селений, напр. д. Ковалей, б. Алькеевск. в. Тег. у. и др. N. Кавалăн йытти те мана кукка пулат. Все ковалинцы мне дядья по матери потому что моя мать из Ковалей). || Назв. сел. Ковалей, Урмар. р. (По преданию, так звали брата Тупах’а, основателя этого села). N. Кавалпа Тупах çинчен ваттисем ак мĕн калаççĕ: ĕлĕкех пирĕн ял панчи вăрманта пĕр çын пурăннă. Унăн Кавалпа Тупах ятлă ывăлĕ пулнă. Тата усрама илнĕ Вăрмар ятлă ача пулнă. Вăрмар ку çынна каткасем, пичĕкесем тусă пулăшса пурăннă. Ăва Кавалпа Тупах, кураймасăр, усал тунă. Ашшĕ ăна пĕлнĕ те, ывăлĕсене ылханнă, Вармара пиллесе хăварнă. Тупаха: эсĕ пĕртеле-пĕрех юлăн, санăн ăру ни ӳсмĕ, ни сахалланмĕ; Кавала: санăн ару Тупахăнвинчен йышлăрах та, чаплăрах та пулĕ, тенĕ. Вăрмарне: санăй ăру пит ... (конца нет). Изамб. Т. Кавал, Кавал каптăрми, тиркĕ-çăпали хуп татти. (Насмешка над ковалинцами).

ӳлĕмрен

после, потом, впоследствии (о будущем вр.). Курм. Эпĕ: ай атте, ан хĕнесем! ӳлĕмрен нихçан та каймастăп! тесе кăшкăрса ятăм. Жит. св. Апрель. Ăна асаплассине эпĕ ӳлĕмрене, кая хăвартăм-ха (отсрочил, отложил). В. Ив. Чечекĕ ӳлĕмрене ăру (потомство) хăварма пĕрчĕ хатĕрлет.

ăри

род. М. П. Петр. Очень сомн. См. ăру.

ăру

(ы̆ру), род. Ст. Чек. Истор. Çапла салана-салана кайса, вĕсем темиçе ăрува уйăрăлнă (разделились на несколько родов); ăрувин те ячĕсем пулнă. Сборн. мол. Санран кайран санăн яхусем те ăна ăруран ăрура тытса тăччăр. Изамб. Т. Те кусен ăрăвĕнче çивчĕ чĕлхелĕ? Или у них в роду очень остры на язык? Ib. Ахаль ăрăвĕнче (в роду) çапла чир пур. БАБ. Çак Павăла (павăлăн?) çав ĕлĕкренпех ăрăвĕ ĕрчемен (не было потомства). Халĕ те вăсем арлă-арăмлă анчах пурăнаççĕ. Сред. Юм. Ăру, потомство.

ĕрчĕхлĕ

плодовитый. Орау. Урлав таврашĕ питĕ ĕрчĕхлĕ ăру вăл. Орловы ― очень плодовитый род.

ят

(jат), имя; название. Менча. Когда у чуваш родится ребенок, то, еще раньше, чем крестить его (шыва кӳртиччен), ему, заодно с бабушками-повитухами (эпи-карчăк), нарекают имя. Если не наречь имени, то это считается нехорошим, так как иначе имя ему наречет чорт (шуйттан). Как только наступит время родить, бабы приводят повитух, и тотчас по рождении дают ребенку имя. Если родится ребенок мужеского пола, то иного нарекают Упа, иного Юманкка, иного Тăхти, а иного Сатай. Все эти имена даются с суеверным соображением. Упа называют затем, чтобы ребенок был здоров как медведь и не болел; Юманкка — чтобы он был крепким и коренастым как дуб и не хворал; Тăхти ― чтобы он был живуч и чтобы племя его множилось и не вымирало; Сатай ― чтобы род его плодился и не исчезал. Что касается девочек, то некоторых из них называют Хĕрпик, других Силпик, иных Эрнук и Тунюк (scr. Тунӳк). Хĕрпик — название не суеверное; родилась девочка, ну и говорят: давай назовем ее Хĕрпик; имя Силпик ― дается с суеверным соображением (ăрăмласа хуни): дескать, Силпик будет жить в почете (сил) и уважении (чис). Эрнук называют тех, которые родятся в пятницу (эрне-кун), а Тунюк (scr. Тунӳк) — родившихся в понедельник (тунти-кун). Ача ят хуни. Тĕне кĕмен чăвашсем, çамрăк ача çуралсассăн, ача ят хума ни пуп патне, ни мулла патне каймаççĕ. Вĕсем (некрещ. чуваши) ача ятне ватă стариксем, ватă карчăксем, эпи-карчăксем, хурăнташсене, ратнисене пухса, хăйсем пĕлнĕ пек, ача мĕн кун çуралнă, çав кун ячĕпе е çав кун ячĕ евĕрлĕ ятпа, пĕр-пĕр святой ятне асăнса тунă праздник тĕлĕнче çуралнă пулсан, ачине те çавăн ячĕпе ят параççĕ. Ывăл ача пулсан, ак çапла хураççĕ: ачи шăмат-кун çуралнă пулсассăн, Шăмак ятлă хураççĕ; вырăсерни кун çуралнă пулсассăн, Вырăстай ятлă, Ванюк (чит. Ванюк) ятлă хураççĕ; тунтикун çуралнă пулсассăн, Тутирек ятлă, Тутиер ятлă, Тăхтаман ятлă хураççĕ. Хĕр ача çуралсассăн, унăн ятне те арçын ачинни пекех хураççĕ. Улăштарсан та, сайра улăштараççĕ. IЬ. Некрещеные чуваши, когда родится ребенок, не ходят, чтобы наречь ему имя, ни к попу, ни к мулле. Чтобы наречь имя ребенку, они созывают старых стариков и старых старух, повитух, родственников и сродников, и нарекают имя ребенку, как умеют сами — или по имени того дня, когда ребенок родился, или именем, подобным имени этого дня; а если он родится около праздника в честь какого-либо святого, то — по имени этого святого. Если родится мальчик, то нарекают так: если ребенок родился в субботу, то Шăмак; если родился в воскресенье (вырăс-эрни кун) — Вырăстай или Ванюк; если родился в понедельник, то Тутирек, Тутиер или Тăхтаман. Если родится девочка, то ее имя нарекают подобно имени мальчика. Если и меняют, то редко. Кроме того имени, они некоторых нарекают по имени родителей, родственников или рода (тата вĕсем хăшин-хăшин ятне ашшĕ-амăш ячĕ, хурăнташ-ăру ячĕ майлă эл йăх ячĕпе хураççĕ). Имена детям своим они нарекают (хураççĕ) тогда, когда вздумают. М. Рус. Ĕлĕкхи чăвашсем ачисĕм пурăнмантан хĕр-ачасене вĕçен-кайăк ячĕпе, ывăл ачасене ураллă кайăк ячĕпе ят хунă. Макка 212. Вăл ача ятне кун ячĕпе шыраса тупаççĕ; кун мĕн ятли пулать, ăна та çавăн майлăрах хураççĕ. Çапла пĕр кун ятне илер-ха: эрне-кун хĕр пулсан, Эрнепи ятлă хураççĕ; ытлари-кун пусан, Утлаш ятлă хураççĕ. Альш. «Имена часто даются в виде соображения относительно зажиточности: если человек с не очень нравящимся чувашам именем живет славно — тихо, зажиточно, смышленно, то это имя дается многим на селе». Т. М. Матв. Ятне хуман ача макăра пулать. (Япалана килĕшмесĕр илсе кайсан, тавар хуçи хаклă ыйтма пултарать, е ĕçе малтан килĕшмесĕр ĕçлесен, ĕçлекенни хаклăрах илесшĕн, ĕçлеттерекенни йӳнрех парасшăн — çак сăмаха çавăн чухне калаççĕ). Якейк. Пĕчĕк ачасам кошаксене, сорăхсене, пăрусене ят параççĕ. Пĕр ятпах хăш чохне сорăха та, пăрăва та кошака та чĕнеççĕ. Кĕтерин, Маркка, Веркка ятлă хораççĕ. Лашапа йăтăсен те хăш чохне пĕр ят полать, напр., Мальччăк ятлă йăтă та пор, лаша та пор. Суждение. Турă, рая пырсассăн, вĕсене ятран каласа чĕннĕ (звал по именам). Псалт. 146,4. Вăл вĕçĕмсĕр нумай çăлтăрсенĕн хисепне те пĕлсе тăрать, вĕсене пурне те ятран пĕлет. Мар. Егип. Зосима çав хăйне нихăçан та курман, нихăçан та пĕлмен арăм ятран чĕннине илтсессĕн, пит тĕлĕннĕ. Е. Ятран чĕне-чĕне кăлар. Альш. Чăвашсем ятран каламаççĕ. Ашшĕ-мĕн ячĕпе чĕнсессĕн, чăваш çиленет. Ашшĕ-амăшĕ ятлă çынна ячĕнчен чĕнмеççĕ: атте ятли, анне ятли теççĕ. Хăй ятлине аташ теççĕ. Пуринчен ытла кăна хĕр-арăмсем çапла тăваççĕ. Псалт. 108,21. Эй турăçăм, турăçăм, эсĕ маншăн хăвăн ятна тивĕçлине ту. Якейк. Аланмасăр порнатпăр, ватă ятне илтетпĕр (нас обзывают стариками). Посл. 179,11. Вăл сире хăвăра чĕнсе илнĕ ята тивĕçлĕ çынсем тутăр. Шурăм-п. № 21. Хăй ĕçсе пурăнать пулсан та, чăваш ятне унăн пек пăсмалла мар. Сала 50°. † Кĕмĕл çĕрĕ, ахах куç, — унăн ятне кам пĕлмест? Что сокращ. жизнь. Рай пурăнăçĕ-çех пурăнăç ятне илтме тивĕçлĕ. Макка 110. † Чунăмăр тӳрă аллинче, ятăмăр патша умĕнче, пĕвĕмĕр ырă çын умĕнче, шухăшăмăр атте-анне умĕнче. Сир. 41. Ухмах темесĕр мĕн ят парас ăна? Альш. Хальхи чăвашсем пайтахăшне мĕне кĕлтунине те пĕлмеççĕ, тет, ятне-кăна, пĕр пĕлмесĕр, калаççĕ тет. Собр. 339. † Пĕвĕр илемлĕ, сăнăр хитре, кам хунă-ши сирĕн ятă-ра? || Очередь по отбыванию воинской повинности. Б. Олг. Каþан, пичин салтак ячĕ тохсан (был объявлен рекрутом), пичин ик хĕр-ача пор-ччĕ. См. ят пар. || Назначение. Юрк. Укçа пулсан, пуштăпа яр. Анчах укçăна хам ятпа ан яр. Будут деньги, пошли почтой. Только не посылай на мое имя. N. Пĕр письмо (= çыру) янă-ччĕ сан ятпа. Одно письмо на твое имя было послано. || В выражении ячĕпе «от имени»... Хыпар № 9, 1906. Вĕсем кĕпĕрне ячĕпе суйласа яма 50 çын хушшинчен 8-9 çын-кăна суйласа ямалла. IЬ. № 8. Пирĕн те пĕтĕм чăваш халăхĕ ячĕпе пуху тума пулмĕ-ши? тетĕп эпĕ. || Цель. Хыпар № 46, 1906. Закона уççа парас ячĕпе Сенат çĕнĕ закон кăларчĕ. || Доброе имя, честь. Ч.П. Леш кассенĕн хĕрĕсем ашшĕ ятне ямалăх. Альш. † Атте-анне ятне лайăх тытсан, пире лайăх çынсем чис парĕç. Собр. 173°. † Атте-анне ячĕпе патшасем чĕнеççĕ хăнана. Янш.-Норв. † Аттем-аннем ячĕпе ырă çынсем чĕнеççĕ хăнана. С. Алг. † Ман туй килет шавласа, атте-анне ячĕпе. || Хорошая или плохая слава, молва. Ст. Чек. Ячĕ пысăк ĕнтĕ. Он уже прославился (в хорошем смысле). Альш. † Маттур-маттур хĕрсене ячĕпелен шыраççĕ. Якейк. † Çварни çони шуç котлă; шуçĕ йолать йор çине, ят сарăлать ял çине (слава идет по деревне). N. Ырă ят илт, выслушать (себе) похвалу, добрую славу. К.-Кушки. Пуян ячĕ çĕклесе, виçĕ пуспа ан виртле. Славясь богачем, не дразни тремя копейками. Ч.П. Ятăра пăсĕ. Ала 103°. † Ĕçес-çияс хуçаран, ыр ят тăвас хăнаран. Альш. Пурăнать вара салтак арăмĕ хуняшшĕ-хунямăшĕ аллинче; вĕсем ырă пулсан, ырă ят илтсе, вĕсем усал пулсан, усал ят илтсе. N. Халăха тытса тăракан каланă сăмахĕсем тăрăх ăслă çын ячĕ илет. N. Хаяр ята кӳрт. Сделать предметом осуждения. Бижб. † Чаплă хĕрĕн чап каят, начар хĕрĕн ят каят, тет. Юрк. † Çичĕ çул ямшăк çӳрерĕм, ямшăк ятне кăлараймарăм, çичĕ пушă аври хуçмарăм. Макка 36. Çак хамăр кас ачисем ят кăларма хăтланчĕç (хотели распустить дурную славу). IЬ. 173°. † Çинçе пӳме ӳстертĕм ятма ял çине ямарăм. IЬ. † 107°. Ялсем çинче ан мухтанăр, ятăр юлĕ ял çине. Лашман. † Çăпатана пăрахса, атă тăхăнтăм, пуснă йĕрсенчен вут тухтăр. Вучĕсем пĕр тухчăр, чулĕсем путчăр, матур йĕкĕт çинчен ят тухтăр. Сир. Ху çинчен элекçĕ ячĕ ан кăлар. Не приобретай славы клеветника. IЬ. Ик чĕлхелĕ çын çинчен яланах усал ят каять. || Брань, выговор. N. Хаяр ята кĕр. Подвергаться дерзкой брани. N. † Çамрăк пуççе чармасан, ваттисене ят тивет. Пус. Сĕм вăрманта вăрăм йывăç, çил тимесĕр пĕр кун лармĕ. (Салтака ят тивни). Сала 196°. Сулахай хулха янрасан, ят илтет. N. Лашисене хупмаççĕ, вăррисене хаяр ят; хĕрĕсене чармаççĕ — каччисене хаяр ят. Сятра. † Ах, пире ват ятлать! Ват çын ятне пăхсассăн, эпĕ пасара та тохас çок. Юрк. † Пĕр хĕр ясар пулсассăн, пур хĕр çине ят килет. Ала 89. Ача-пăча ятран-патакран пит хăрать. Дети очень боятся брани и побоев. Якейк. Мана порнма пит йăвăр: кашнă конах ят илтеп (слышу брань). Орау. Капла туса ят илтиччен, эпĕ луччă тепĕр çĕрте сăмахсăр пĕр пуссăр хырăма тăранмалла ĕçлем. Ч.П. Çавна тытса чуп-тусан, çамрăксене ят тивет (побранят). || Молва. БАБ. Ял çине ят карĕ, халăх çине хахать карĕ (из «такмак»; слух, молва). || Звание. Панклеи. Кăна илес мар, мĕн пуçлăх ятне илтес! Если этого не взять, то зачем и начальником называться! (Слова солдата. Сказка № 16.). Сир. 68. Тепĕр тус пур, тус ятне-кăна илсе тăрать. || Сословие. Хыпар № 13, 1906. Смоленск уясĕнче 32 çынтан — 18 дворян, 5 çын урăх ятран, 9 çын хура халăхран. || Для проформы. Ст. Чек. Çумăр ятне-кăна çăват. Только слава, что дождик (т. е. еле-еле накрапывает и т. п.). Хыпар № 42, 1906. Улпутсем вăл ĕçе панă укçана кĕсьене чикеççĕ. Ĕçĕн ятне анчах тăваççĕ. Календ. 1904. Хыт сухана пит кăйран тухаççĕ, иккĕмĕш хутне çавăнтах тăваççĕ, тата иккĕмĕш хутне ятне-кăна (анчах) тăваççĕ. Орау. Мур çĕвĕçи (этот чорт портной, этот негодный портной) сăхмана пăсса хăварчĕ. Майтансем (майданские) вăсем путлĕ çĕлеççĕ-и? ятне анчах туса çӳреççĕ вĕт! СТИК. Ятран-кăна тукаласа тунă. Сделано кое-как. IЬ. Ятран-кăна (ахальрен-кăна) шаккакаласа хунă. Кое-как сколочено. Иваново. Ачасĕм, эсир кунта вĕренсе тухрăр... Ячĕ-çеç ан пултăр; мĕн вĕреннине ан манăр, киле ан юлăр, епле-те-пуса ытти çĕре кайма тăрăшăр. Сред. Юм. Аптратнă мана текех: туса пар, тесе; ячĕ пȏлтăр, тесе, туса патăм. || Нарочитая цель, назначение. Иногда имеет оттенок послелога. Панклеи. Йăван хĕпĕртесе: килях, пичи, килях! тет. Ăсса тох-ха, арăм, пичи ячĕпе, тет.Макка 212. Леш укçине ачин ячĕпе каласа хураççĕ. Те деньги кладут в честь новорожденного. Аку 121°. Турăпа патша ячĕшĕн (ради или во славу). Шурăм-п. № 14. Мана та праçник ячĕпе (для праздника) ĕçтересшĕн. || Надельная душа. Ст. Ганьк. † Ял ялĕнче хĕр нумай, хĕр нумай та, ят сахал. Хамăр ялта хĕр сахал, пĕрне те мана памаççĕ. IЬ. † Хĕр сахал та, ят нумай, хăçан ӳссе çитĕç-ши? Изамб. Т. Ятран куланай пухаççĕ (по душам). О сохр. здор. 57. Пĕр ик-виç вĕлле пулсан, вĕсем (пчелы) пĕр ятăн çулталăк куланайне татмалăх ĕçлесе параççĕ. Макка 235°. Ялпа пĕрле çынсанчен ят тăрăх укçа илеççĕ те, çав укçапа вара пĕр тиха или лаша илеççĕ. Альш. Тырă пулманнипе, ят сахаллипе юхха ере пуçланă вăл (он). Бес. о земл. Кашни пусса анана уйăрса, ятăн (по душам) валеçе пуçланă. N. Ятран (с души) куланай тӳлесси. Нюш-к. Ятпа уйăр, ятпа уйăрнă. Истор. Куланая ун чух çын тăрăх (ятран) тӳлемен, çĕр хисепĕпе тӳленĕ. Н. Шинкус. Вăл ӳчӳкне пирĕн ялсем пĕр вăкăр, пĕр тына, виçĕ сурăх параççĕ. Ӳчӳк çывăхара пуçласан, çав выльăх-чĕрлĕхсене илмешкĕн, тата кĕрпеçăнăх илмешкĕн, ят тăрăх мĕн чулшар-та-пусан укçа пухаççĕ. (Аслă ӳчӳк). Истор. Вăл, вырăс çĕрне хăйĕн çыннисене ярса, тепĕр хут ят хисеплеттернĕ. || Надел (земли) на душу или на едока. Цив. Манăн ят çĕрне те аттесем ĕçлесе порăнаççĕ. Мой надел земли обрабатывают мои домашние. Орау. Эсĕ мĕлле (или: мĕн) тăвашшăн: ятна парас-и, ай анан памалла-и? — çавна шут тума киле кил. Как ты хочешь сделать: сдать ли твой душевой надел с условием, чтобы исполнялись все повинности (арендатором), или сдавать в аренду позагонно (на год)? Приезжай решить этот вопрос. N. Çак вырсарни-кун ятне парассине нимĕн те калаçмарĕç. В минувшее воскресенье относительно сдачи земли в аренду ничего не говорили. N. Эсĕ пĕр ятпала та пит пуян. Ты и с одним душевым наделом живешь богато. Юрк. Ана-çарансене ят çинчисене-кăна мар, тара та иле пуçлат. Не довольствуется надельными полевыми угодьями и лугами, а начинает и арендовать. IЬ. Миките Микулайĕ, ачисем ята кĕриччен (пока дети не получили надела), çапла пит тертленсе пурăнат. IЬ. Миките Микулайне йышлă çемьепе, пĕр ят çинчи ани-çаранĕсемпе-кăна (с одним душевым наделом) тăранса пурăнма пит йывăр пулнă. Шурăм-п. № 18. Виçĕм-çул, халăх çĕр уйăрнă чухне, ята кĕресшĕн хыпаланчĕç (спешили получить надел земли). Изамб. Т. Старик ячĕ тухсан, тепле пурăнăпăр вара. Если надел моего умершего мужа отберут в общество, то как мы будем жить? Альш. Пур унта хăшĕ-хăшĕ, унтан-кунтан ят пуçтарнисем: çирĕмшер-вăтăршар ятлă. IЬ. Утă Чăнлă улăхĕнче ят пайне пĕр виç купа тивет, теççĕ, Элшелсен, утă пулнă çулсенче. «Ят пайĕ утă» тиекенни, унти утă, чăн лайăх утă вăл. Ч.С. Ятлă çынсем кашни килĕрен ят тăрăх çăмартапа çăкăр пуçтарса çӳреççĕ. (Во время «хĕр-аки»). Чув. календ. 1910. Пирĕн хура халăх йышлăланнă-çемĕн йышлăланса пырать, çавăнпа ят çĕрĕ сахалланнă-çемĕн сахалланса пырать. || Подушное. Изванк. Темиçе ят пама пар. Увеличь число мужчин в семье. (Из моленья).

йăх

(jы̆х, jŏ_х), род племя. Хурамал. Йăх йăха туртать, несĕл несĕле туртать, теççĕ (= пурте пĕр пек пулаççĕ). Ч. С. Тата вĕсем хăшин-хăшин (новорожденного) ятне ашшĕ-амăш ячĕ; хӳрăнташ-ăру ячĕ майлă ел йăх ячĕпе хураççĕ. Истор. Вĕсем çемйинче темиçе çын пулнă. Çав çемьене вĕсем ,,йăх“ тенĕ. В их семье было много людей. Эту семью они называли родом. Хорачка. Сŏлттаны̆н jŏҕŏ _пэ̆_ттэ̆_рэ̆ (род прекратился). Юрк. Сăн пек наянни пирĕн йăхра çук. Таких лентяев, как ты, нет в нашем роду. Собр. † Иккĕн тăван ӳсрĕмĕр, çич йăх (срв.çичĕ-ют) килчĕ-уйăрчĕ. (Хĕр йĕрри). СТИК. Мĕнле йăхран тухса кайнă çав халăх? От какого племени произошел этот народ? || 0 животных. Янтик. Йăхшĕн илсе ятăмăр-çке çак пăруна! (т. е. пăрăва). Ведь мы на племя купили эту телку! Ч.С. Халĕ те ĕнте (= ĕнтĕ) çав сурăх йăхех вуник пуç-и-мĕн пур. И до сих пор имеется что-то около двенадцати голов из потомства той же овцы. || Sреrmа. Паас.

ыйту

(ыjду), вопрос, расспрос. Послан. Эсĕ ăссăр ыйту-тĕпчĕрӳрен, ăру çинçен калаçуран тар. N. Урăх ыйту-тăву пулмарĕ. Других расспросов не было. Хып. 06, № 7. ЬIйтӳ-шыру, расспросы и розыски.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

генеалогический

прил.
генеалоги -ĕ; йăх-несĕл -ĕ; ♦ генеалогические связи йăх-несĕл çыхăнăвĕсем; генеалогическое древо йăх-несĕл тытăмĕ (пĕр-пĕр йăх, ăру çыннисен çыхăнăвне ӳкерчĕклесе кăтартни)

генеалогия

сущ.жен.
генеалоги, йăх-ăру несĕлĕ; изучение генеалогии йăх-ăру несĕлне тĕпчени

матриархат

сущ.муж. (ант. патриархат)
матриархат (ăру пуçĕнче хĕрарăм тăнă авалхи йĕрке)

народность

сущ.жен.
халăх, йăх-ăру; малые народности Севера Çурçĕрти вак халăхсем

племенной

прил.
1. йăх -ĕ, ăру -ĕ, йăх-ăру -ĕ; племенное деление народа халăх йăх-ăрăва пайланни
2. ăрат -ĕ; ăратлă; племенной скот ăратлă выльăх

племя

сущ.сред.; множ. племена
йăх, ăру; вождь племени ăру пуçĕ

поколение

сущ.сред.
ăру, йăх; сыпăк; молодое поколение çамрăк ăру; несколько поколений родства тăванлăхăн темиçе сыпăкĕ; переходить из поколения в поколение ăруран ăрăва куçса пыр

род

1. сущ.муж., множ. роды
ăру, йăх, несĕл, тавраш; старинный род авăлхи йăх; человек без роду без племени йăхсăр-тĕпсĕр çын

этнос

сущ.муж.
этнос (çынсен историре чăмăртаннă пĕрлĕхĕ; йăх-ăру, халăх, наци); чувашский этнос чăваш этносĕ

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

ветвь

ж. турат; юпă; ăру сыпӑкӗ.

потомство

ăру, йӑх, несĕл, тавраш.

предок

-дка ман асатте, ăру пуҫласа яракан, темиҫе ӗмӗр ӗлӗкрех пурăннă ăру ҫынни.

фамилия

1. хушамат; 2. ăру, йăх.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

атавизм

м. атавизм (чĕрчун е ӳсентăран организмĕнче авалхи ăру палли пулни).

генеалогия

ж. генеалоги (1. йăх йĕрки, ăру историйĕ) 2. чĕрчунсен е ӳсентăрансен тĕсĕсем пулса кайни).

генетический

прил. 1. (относящийся к генезису) генезис ⸗ĕ [⸗и], ăру ⸗ĕ [⸗и], йăх ⸗ĕ [⸗и]; генетический метод генезис меслечĕ; генетическая связь йăх çыхăнăвĕ; 2. (относящийся к генетике) генетика ⸗ĕ [⸗и]; генетические проблемы генетика проблемисем.

дом

м. 1. кил, çурт; дом отдыха кану çурчĕ; вам из дому звонили сире килтен шăнкăравларĕç; 2. (домашний очаг, хозяйство) килйыш, хуçалăх; в гости пошли всем домом хăнана пĕтĕм килйышĕпе кайрĕç; 3. (династия, род) ăру; династи; дом Романовых Романовсен династийĕ; дом на дом киле; на дому килте; отказать от дома кому-л. уст. хăвăн пата чĕнме пăрах (кама та пулин); жёлтый дом см. жёлтый; публичный дом см. публичный.

матриархат

м. матриархат (ăру пуçĕнче хĕрарăм тăрас йĕрке).

младший

прил. 1. (по возрасту) çамрăк, яш, кĕçĕн; младшее поколение çамрăк ăру; младший сын кĕçĕн ывăл; мой младший брат шăллăм; младшая сестра йăмăк; дети младшего школьного возраста кĕçĕн çулти шкул ачисем; 2. (по положению) кĕçĕн (службăра); младший лейтенант кĕçĕн лейтенант; младший научный сотрудник кĕçĕн наука сотрудникĕ.

одноплеменный

прил. пĕр ăрури, ăру-ташлă.

патриарх

м. 1. ист. ăру пуçĕ, шур сухал; 2. церк. патриарх (православи чиркĕвĕн пуçлăхĕ).

племенной

прил. 1. ист. ăру (е йăх) ⸗ĕ [⸗и], йăхри; племенные обычай ăру йăлисем; 2. (породистый) ăратлă, йăхлăх, ăратлăх; племенный жеребец ăратлă ăйăр; 3. ăратлă выльăх ⸗ĕ [⸗и] племенная ферма ăратлă выльăх ферми.

племя

с. 1. ист. йăх, ăру, несĕл, тăхăм; первобытные племена авалхи йăхсем; 2. перен. ăру, йăх; комсомольское племя комсомол йăхĕ; ◇ оставить на племя амалăх (е арулăх, усравлăх) хăвар.

подрастающий

прил. çитĕнсе (е ӳссе) пыракан, ӳссе çитĕнекен; подрастающее поколение çитĕнсе пыракан ăру.

поколение

с. ăру, йăх, сыпăк, несĕл; молодое поколение çамрăк ару; из поколения в поколение ăруран ăрăва, сыпăкран сыпăка.

потомство

с. 1. (молодое поколение) ăру, тăхăм; производить потомство çăвăрла, çурат; 2. собир. (потомки) çамрăк ăру.

праматерь

ж. уст. ăру амăшĕ.

праотец

м. уст. ăру ашшĕ; ◇ отправить (или отослать) к праотцам вĕлерсе пăрах; отправиться к праотцам вилсе кай.

прародитель

м. 1. ăру ашшĕ; 2. мн. прародители (предки) мăн асаттесем (е аслашшĕсем).

пращур

м. ăру пуçĕ (е ашшĕ).

предок

м. 1. мăн асатте (е асанне), ăру пуçараканĕ; 2. мн. предки перен. мăн асаттесем.

род

м. 1. (в первобытном обществе) ăру; 2. (поколение) йăх, несĕл; из рода в род несĕлтен несĕле; 3. биол. (группа) ушкăн, йăх; 4. (разновидность_у сорт) сорт, тĕс; всякого рода товары темĕн тĕрлĕ таварсем; 5. (способу образ) май, мел; род жизни пурнăç майĕ; 6. лингв. несĕл; категория рода несёл категорийĕ; ◇ род оружия (или войск) хĕçпăшал (е çар) тĕсĕ; от роду çуралнăранпа; ему от роду двадцать лет вăл çуралнăранпа çирĕм çул çитрĕ, çирĕм çул тултарчĕ; род людской этемлĕх; в этом роде çавăн пекрех; своего рода хăйне йышши; без роду, без племени йăхсăр-несĕлсĕр, хăр пĕччен; в некотором роде хăйне евĕр; мужской род (мужчины) арçынсем; (ему) на роду написано см. href='/s/написать'>написать.

родовой

прил. 1. ист. ăру ⸗ĕ [⸗и]; родовое общество ăру обществи; 2. уст. йăхран йăха юлнă; родовое поместье йăхран йăха куçнă хуçалăх; 3. (родственный) тăван, тăванлăх ⸗ĕ [⸗и]; родовые связи тăванлăх çыхăнăвĕсем.

родоначальник

м. 1. (предок) ăру пуçĕ, йăх пуçĕ; 2. перен. (основоположник) никĕс хуракан, пуçласа яракан.

шейх

м. шейх (1. араб çĕршывĕсенчи ăру е ял пуçĕ; 2. мусульман духовенствин аслă представителĕ).

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

аксакал

аксакал, шур сухал (Вăтам Азипе Кавказра — ăру пуçĕ, хисеплĕ ватă)

аристократ

аристократ (чаплă йăх-ăру çынни)

аристократия

аристократи (чаплă йăх-ăру çыннисем); дворянская аристократия дворян аристократийĕ

вождь

çулпуç, пуç; вождь племени йăх пуçĕ, ăру пуçĕ

генеалогический

генеалоги -ĕ, йăх-несĕл -ĕ; генеалогические отношения генеалоги çыхăнăвĕсем; генеалогическое дерево йăх-несĕл тытăмĕ (пĕр-пĕр ăру çыннисен çыхăнăвĕсене схемăпа ӳкерсе кăтартни)

генеалогия

генеалоги, йăх-ăру несĕлĕ (тăванлăхпа çыхăннă çынсене пайăррăн палăртса кăтартни)

единоплеменник

ăруташ, йăхташ (пĕр ăру, йăх çынни)

племенной

йăх -ĕ, ăру -ĕ; племенной вождь ăру пуçĕ; племенной язык йăх-ăру чĕлхи

племя

йăх, ăру; первобытные племена сĕм авалхи йăх-ăрусем; кочевые племена куçан йăхсем

поколение

ăру, сыпăк (пĕр ӳсĕмри çынсен йышĕ); старшее поколение аслă ăру; молодое поколение çамрăк ăру; три поколения одного рода пĕр йăхăн виçĕ сыпăкĕ (сăм., аслашшĕсем, ашшĕсем, ывăлĕсем)

род

1. йăх, ăру; старейшины родов ăру пуçĕсем 2.: рода войск çар тĕсĕсем (çар, авиаци тата флот тытăмĕнчи çарсен пайĕсем)

родовой

йăх -ĕ, ăру -ĕ; родовая община ăру общини; дворянский родовой герб дворян йăхĕн гербĕ

родословная

йăх-ăру ĕлки, несĕл тытăмĕ (пĕр йăхăн тĕрлĕ сыпăкĕсене çыхăнуллăн кăтартса тухни)

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

ăру

1. ыруг 2. ыру

Чӑвашла-эсперантолла сӑмах кӗнеки

çĕн(ĕ)

[ŝne'ne]
nova, freŝa
çĕнĕ ăру — nova generacio
çĕнĕ йышши робот — roboto de nova modelo
çĕнĕ çул — nova jaro
çĕнĕ çул ячĕпе — feliĉan novan jaron!
çĕнни мĕн пур? — kio novas?
çĕнĕл(ен) — renoviĝi
restariĝi
çĕнĕ(ле)т — (re)novigi
transformi
çĕне(ле)тӳ — renovigo, modernigo
restaŭro
çĕне(ле)тӳçĕ — renoviganto
restaŭranto
çĕнĕлĕх — novaĵo, noveco
çĕнĕлле — nove
çĕнĕрен — denove, ree, ankaoraŭ foje

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

ăру

, ăрăв 1. «род», «племя».; 2. «потомство»; 3. «поколение».; орх.-енис. уры «потомок», уры огул «сын» др. уйг. юрид. док., АФТ. узб. уруғ, кирг. урук, казах. урык, ру, к. калп. урык, уру «семена (злаков)», «семя (сперма)»; «род», «поколение» «потомство»; чаг. урук «племя», «род», «колепо»; уйг. урук «зерно», «семя» > «род» «племя» > «потомство» «дитя»; «дочь»; тув. уруг «девочка»; «ребенок»; «девушка»; оол уруг «мальчик», ныс уруг «девочка»; ср. монг. ураг «родственник», «родки» «свойственник». Путь семантического развития слова уруг Л. А. Покровская представляет в следующем виде: «семя», «зерно» > «род», «племя» > «родственник» «поколение», «родня», «потомство» > «дитя», «дочь» (ИРЛТЯ 42).

вăрă

, вăрлăх «семя», «семена»; др. тюрк., Замахш., узб. ypyғ кирг. урук, уйг. уруғ «семя», «семена»; «род», «племя»; казах., к калп. урык, тув. ӳре «семя», «семена»; «сперма», «зародыш», ног. урлык, тат, орлик, башк. орлок «семена»; ног. урлыкла «оплодотворять», тофал. уруг «ребёнок»; ср. монг. ур «семя» «зерно», «плод»; «дитя», «ребёнок». В чувашском др. тюрк. уруг распалось на два слова: вăрă и ăру

ĕрче

«размножаться», «распложаться», «разрастаться»; кирг. ӧрч, к. калп. opш, тат. ӳрч, башк. ӳрсе «размножаться»; чув. ĕрчем, тат. ӳрчем, башк. ӳрсем «приплод». Происходят от ӳр, ӧрӳр, башк. ӳре «давать росток», «прорастать»; башк. К ӳр «располагаться во все стороны»; кирг. орӳ «двигаться вверх». Возможно, родственны словам ăру (см.), уруг (?); ср. монг. ӳржих «размножаться»; ӳр «зерно», «семя»; «плод».

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Кĕпепе çуралнă

Кĕпепе [кĕпеллĕ] çуралнă родился в сорочке [в рубашке].
Çапах яш ăру телейлĕ, Çуралнă эпĕр кĕпепе, — Кашни ĕçрех хуратпăр меллĕн Çулпуçăн шухăшне тĕпе. Атăл кĕввисем. Кĕпеллĕ çуралнă çынна телейлĕ пулать, теççĕ.

Кун кур

Кун кур жить.
Çеçке çинче Кăварланнă юн, Чаплă кун курма ӳснĕ çĕн ăру. И. Тукташ. Сывă пултăр Совет влаçĕ! Кун курманни ыр куртăр. Ленин халăх чĕринче.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

ăру

йăх. Çавăн пек çыннăн ăрувĕ (йăхĕ) тăват сыпăка анчах çитет, малалла каяймасть, пĕтсе ларать [Комиссаров 1918:7–8].

Çавăн пекех пăхăр:

Ăрттаман Ăртут Ăртуть Ăртяк « ăру » ăрулăх Ăрункă ăрункăш ăрус ăрускă