Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

туйăн

тойăн (туjы̆н, тоjы̆н), чувствоваться, ощущаться; стать заметным, ошущительным. ТХКА 113. Этем пурри туйăнмасть кунта. Кан. Алупкăра çĕр чĕтренни туйăннă. N. Ыррăн тойнать. Приятно чувствуется. Юрк. Тăванçăм, сан аванни курăнчĕ, хам чун савни туйăнчĕ (я почувствовал, какова моя к тебе любовь?). N. Çапни туйăнмарĕ. Орау. Темскер, аяк пĕрчи ыратнă пек туйăнса çӳрет-ха ман. Кан. Пасарта пулнăн та туйăнмарĕ. N. Чупса-чупса çырла тупрăм, ялан йĕçĕм-çырлин туйăнчĕ. || Казаться, чудиться; показаться. ЧС. Луçа çапла кăкарса тытнине курсан, мана пуç темĕн пек шел туйăнчĕ (дальше; шелĕн туйăнчĕ). N. Пулассăн çук туйăнатьчĕ. Хăр. Паль, 14. Тухтăр килни-мĕнни туйăнмасть. Орау. Яланах тахăш килнĕ пек туйăнать (все чудится, что...). Ib. Алла тытса пăхсан, темскерле, тир айĕнче ӳт хытса ларнă пек туйнать (под кожей прощупывается затвердение). Ib. Кĕç-вĕç персе анассăн туйăнса çӳрет. N. Питĕ пӳрт пушă пек туйăнать, таçта кайнă пек туйăнать. N. Мĕлле, эпĕ киле пырассăн тойнап-и? N. Çĕр каçиччен çĕр каçассăн туйăнмарĕ, виçĕ çĕр тăршшех пулчĕ пулĕ. Етрух. Сире çапла калани суя пек туйнать пуль. N. Вырăн пит начар пекех туйăнмас. Кн. для чт. 49. Анчах вăл килесшĕн туйăнмасть, пит хытăскер вăл. Ала 54 . Çак пĕр сехет маншăн пĕр çулталăк пек туйăнчĕ (показалось целым годом). В. Буян. Вĕл-вĕл чечек, вĕл чечек, вĕлле çинчен сарă чечек вĕçсе анассăн туйăнать. Орау. Хама хам тем чул çияссăн туйăнчĕ. N. Сире епле пек туйăнать. Как вам кажется? N. Епле тусан ырă пек туйăнать хăна, çапла ту. N. Иртсе кайнă çын Якор пак туйăнчĕ, хам коримарăм та.— Çок, сана ахаль он пак туйăнчĕ (показалось, будто он). N. Кĕçĕр лайăх çывăрса каяс пек туйăнать те, темле пулать. N. Кĕç персе анассăнах туйăнать (что упадешь, о себе). Орау. Мана та çапла пек туйăнать çав. Чотай. Çакă яла ял темĕн, çитрĕмĕр те кĕтĕмĕр — хола хошшин тойăнчĕ. Чт. по пчел. № 17. Тем, ĕçлет пек туйăнать. Кажется, что поработает?

наклат

убыток (от русск. «наклад»). Якейк., Яргуньк. Тогач. Усламĕ пулман, тит, наклат пулнă, тит. Никит. Сут тăвакан çынăн наклачĕ валта, паришĕ кайра, теççĕ. (Послов.). О сохр. здор. Апла тусан сире наклат пулас çук, усси нумайтарах пулĕ. Юрк. Çук, эпĕ начарри мар, халĕ эпĕ чи лайăххи, аванни, паришĕ. Эсир ăна чи начаррисем, наклачĕсем.

нӳрĕк

сырой, влажный. Питушк. КС. Паян çанталăк нӳрĕкрех (сыроватая). Ib. Çĕр нӳрĕк чух акар тырра. Зап. ВНО. Нӳрĕк, сырая погода, нӳрĕк çанталăк. || Сырость, влажность; влага. Орау. Маç аванни ленкрĕ, нӳрĕке витермест. Ib. Пĕртте нӳрĕк çук. Ib. Пĕртте нӳрĕк пулмарĕ; ырашне акасне акасчĕ те, вахăт та çитнĕ те, кĕл çине епле акан? Çутт. 44. Ăçта нӳрĕк, шыв пур, çавăнта пăс пулать. Чĕр. чун. йап. й.-к. пур. 9. Теприсем тен темиçе кун пурăнĕçĕ, анчах вĕсем те, апатпа нӳрĕк сахалран типсе лараççĕ. || Вялый. Кр.- Чет.

пирки

(-_ги), по причине, из-за (послелог). Кон. Вăхăтра çумăрсем пулман пирки, купăстасем начартарах. Беседы. Хамăр ухмах пирки савăнăç вырăнне пысăк хуйхă тупса ларатпăр. Ыраш 6. Те ир пирки — çанталăк сивĕрех. N. Вăл вĕсем килес пирки кунĕн-çĕрĕн унта-кунта чупкаланă. Кратк. расск. 28. Çав суран пирки хулара пурăнма юраман ăна. Перев. Çапла вăл (медведь) хăй ăссăрлăх пиркипе ăшă тирĕпе тӳленĕ. Регули 1100. Он пирки (сан пирки) мана ватрăç. Бес. чув. 2. Вăл çакăн пек çул нумайĕшне сиен кăтартнине, кун пек çулта çын алли пирки нумай лаша пĕтнине лайăх пĕлнĕ. N. Шăннă пирки шăммăм-шаккăмсем чарăнмасăр сураççĕ. СЧУШ. Çапла вара упа хăйĕн ăссăрлăхĕ пиркишĕн ăшă тирĕпе сапланă. Кильд. † Ах, аттеçĕм, аттеçĕм, ăшлăтуллă алсăна ĕçкӳ пирки (= ĕçкĕне пула) çухатрăн. Чăвашсем 8. Çавăнпа вара чăвашсем ачасене ӳссен ятлаççĕ: сирĕн пиркĕр эпир юмăç патне кайса нумай тăккаланса пĕтрĕмĕр, теççĕ. Юрк. Укçа пирки пит хуйхăрса тăнă вăхăтра хай Миките Микулайĕ ывăлĕнчен çĕр тенкĕ укçа янă пирки хыпар илет. Ib. Санăн ĕçӳ пирки çӳре-çӳре атă пит çĕтĕлет, тет ку та, урăх нимĕн сăмах калама вăтанса. ТММ. Хырăму пирки çурăмсăр юлăн. Трень-к. Шкул хамăр ялта çук пирки, мана хут вĕренме аттесем «Чăкăра» еçсе (= леçсе) ячĕç. Эльбарус. Эпĕ çав çырманалла хыттăн ĕнесене хăваласа чопса аннă чохне, чăнкă пиркипе чикеленсе, йăваланса, çохăрса анчах çырма тĕпнелле анса карăм. N. Курнă асапсене тăван мар анне юратман пирки куртăм. Ядр. Эпĕ ыйхă пирки лашасем пăхма кайман та. Сред. Юм. Ним пирки те мар. Пахча çим. 2. Пирĕн ялсенче кил-çуртсене тĕрĕс лартман пиркипе пахчасене те çавăн пекех ăçта кирлĕ вырăнсене тăваймаççĕ. || Относительно, о, об. Кан. Çĕре пытарнинчен аванни пирки каламалли те çук. Пролей-Каша. Хир пиркинчен, в отношении земледелия (не мастера). N. Куç пирки, о глазах. Юрк. Çав ĕç пирки калаçса пăхсан... Орау. Çыру янă чухне çĕр пиркине те çырса ярăр.

пĕрмайлă

посредственный, посредственно; так себе, ничего, средне; более или менее. Баран. 126. Тилĕ пысăк мар, пĕрмайлăрах йытă пек. N. Аванни тăчĕ 1 т. 60 п., пĕрмайлăраххи 1 р. 50 к. (пуд). N. Пурăнатпăр-ха пĕрмайлă. Календ. 1904. Тырă кăçал матурах пулмарĕ, ыраш пĕрмайлă пулчĕ. Юрк. Чăнах хĕрĕ (невеста) пĕрмайлă, юрĕ, аннесемпе калаçса пăхăп, терĕм. N. Ĕлĕк те пĕрмайлăрах пурăнаканскер, халĕ пĕтĕмпех начарланса юлчĕ. N. Пĕрмайлă пурăнакан çын ĕçтерĕ-çитерĕ, унăн хăйĕн те ĕçлекен çиме тивĕçлине пĕлес пулать. N. Пĕрмайлăрах çын туртма та пăрахаймасть. Ст. Чек. Пĕрмайлă пурăнать (ни бедно, ни богато). Юрк. Чирлĕ куçăм пĕрмайлă тӳрлене пуçларĕ; çырăва пĕрмайлă вулакалатăп (удовлетворительно).

явăштар

понуд. ф. от гл. явăш. || Смешивать. Хыпар № 21, 1906. Кăвакарчăн пăхĕпе явăштарнă шывпа кунне ик хут — ирпе, каçпа ― сапса тăтăм. IЬ. № 17, 1906. Тăма лайăх явăштарас тесен, лаша хăвалакан çын аванни кирлĕ. || Смешивать (тасовать) карты. Сред. Юм. Эсир картсĕне явăштарнă-и?

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

где

1. нареч. и союзн. сл. ăçта; Где вы провели лето? Эсир çулла ăçта пултăр?; город, где я живу эпĕ пурăнакан хула
2. частица, выражает отрицание, сомнение: Хорошо отдохнули? — Где там! Аван кантăри? — Мĕн аванни унта!

лучший

прил.
чи лайăххи, чи аванни; лучшие товары чи лайăх таварсем ♦ в лучшем случае чи аван пулсан та

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

лучший

лайӑххи, аванни, лайӑхраххи, авантараххи.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

лучший

1. сравн. ст. от прил. хороший лайăхрах, аванрах; лучшая организация труда ĕçе лайăхрах йĕркелени; 2. превосх. ст. от прил. хороший (самый хороший) чи лайăх, питĕ лайăх, питĕ аван, чи аван; лучший сорт чи лайăх сорт; 3. в знач. сущ. лучший м., лучшая ж., лучшее с. лайăххи, аванни; ◇ в лучшем случае лайăх пулсан; всего лучшего телей пултăр, ĕçӳ ăнса пытăр (сывпуллашнă чух ырă сунни).

хороший

прил. 1. (положительный) лайăх, аван, ырă, селĕм, хӳхĕм; хорошая лошадь лайăх лаша; хороший человек аван çын; хорошая песня хӳхĕм юрă; хорошая мысль ырă шухăш; 2. в знач. сущ. хорошее с. лайăххи, аванни, ырри; отличать хорошее от плохого ыррине усаллинчен уйăр; 3. (близкий) çывăх, лайăх; хороший друг çывăх тус; 4. только кр. ф. (красивый) илемлĕ, чипер, матур; дочь очень хороша собой хĕрĕ пит чипер; ◇ хорошее дело 1) лайăх ĕç; 2) калама çăмăл; всего хорошего телейлĕ пул; по-хорошему йĕркеллĕ, чиперрĕн.

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Аванни

яз. и. м. Аван "хороший, приятный" + -ни "тот, который приятен и хорош собой" тат.-миш. м. и. Аван "приятный, хороший человек", ср. мар. м. и. Абан/Абани "восьмой месяц иранского солнечного года", но восьмой персидский месяц — октябрь произносится ăбан.

Авански

прозвище мужч. Авански кĕлли "киремет Аванского" < Аван "хороший, добрый, приятный" + русск. -ский. См. Аванни.

Çавăн пекех пăхăр: