Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

шур

шор, белый. См. шурă. Янтик. Ĕнтĕ шур юр çăвать, пушмак путать. Собр. Шур юр çине çунă шур йăлтарка, хĕртсе хĕвел пăхса та ирĕлес çук. НР. Ăрамри шур юр пĕтес çук... На улице белый снег не сойдет. Вомбу-к. Шур пренĕк. Чураль-к. Мана пичи юратать: шур ампар лартса парас, тет. Тайба-Т. Тантăш ăçта çывăрат, урам хĕрринчи шур лаçра. N. Шур кĕççĕ чăлха пустартăм; шур курнитсара çӳрес пек. НР. Уй варринчи шур хурăн... Среди поля белая береза... Альш. Ман çийĕмри шур кĕпе, арки вăр-вăр тăват-çке. НР. Кантăк çинчи шур супăн... На подоконнике белое мыло... Хора-к. Шор çăмарта тийиса шоратмасăр çиес мар. N. Çӳлĕ тусем çине хăпартăр-и, шур кĕленче чиркӳсем куртăр-и? Тогаево. Шур-шур та ульки кантăр тыллать. N. Тăп-тăваткăл минтер, çитсă вăй пит, пурте шур хуринĕн (белого гуся) мамакĕ. N. Шор сахăр пек çут атă, ăстаях-ши выртать-ши? ГФФ. Шор чăлхапа, пошмакпа. В белых чулках и башмаках. Ib. Шор перчатки, кăвак кончи ĕçпе пĕтрĕ окçашăн. Белые перчатки, синие наголенки износились в работе из-за денег. Хош-Çырми. Пĕр çавра çил тухтăр, вĕçтертĕр, аннеçĕм чĕрки çĕне ӳкертĕр, шор тоттăрпа çыхса хотăр-и. Пусть поднимается вихрь и унесет их (волосы) и уровит на колени матушке; пусть завяжет она их в белый платок ГФФ. Ларса йолма шор чол мар. И не белые камни, чтобы остаться на месте. НР. Тарăн варти, ая, шор хăйăр анчах çунă шор йор пек. В глубоком овраге белый песок, подобно что выпавшему белому снегу. N. Халăх окçипе пĕр шор лаша илеç Илья пророка пама. ГФФ. Пахчана ятăм шор питек кĕтмĕл аври солляма. Я пустил в сад белого ягненка щипать брусничную траву. Байгул. Шор кăвакал чĕпписĕм. Хош-Çырми, Шор автан сассисем илтĕнеççĕ. Слышатся голоса белых петухов. Байгул. Шор, шор, шор та хĕр, шор та кантăр тыласан, ори таппа ларайнă. Ст. Чек. Шур хĕр. Ст. Айб. Шур акаян шăлĕсем хура. (Хурткуççи). Н. Лебеж. Килеймерĕм атте-анне кăмăлне, килтĕм шур патшанăн кăмăлне. (Солд. п.). Мусирма. Хура хур ами пултăм та, хура халăха пуçтартăм; шур хурт ами пултăм та, шур халăха пуçтартăм. || Седой. N. Шурă кăвак (седой). Альш. Ăна шурă сăн (кăвак сăн) çапнă. У. Я. Шур çӳçсене тăктарчĕ тертленнĕ пуç çинчен. Ала 66°. Кинçĕм те лайăх Хĕвекла, йĕрет те макрать, качча каять, пуçăм та шурă пулми, тет. || Чистый. НР. Шор портянккă не шалккă... Чистых портянок не жалко. К.-Кушки. Мунча кĕрсе тасалса, шурă кĕпе-йĕм тăхăнса. || Светлый. НР. Шор чăланти, ай, çут часси, çапас вĕрем çиттĕр пуль. Блестящим часам, что в светлом чулане, видно, пришло время бить. || Бельмо. N. Вара ман куçсене шур илчĕ. ЧП. Икĕ хура куçма шур илтертĕм. Зап. ВНО. Ватă хĕрĕн куçне шур илнĕ. N. Ахмать куçне шур илнĕ. (Чӳрече шăнни). Кан. Асамçăсем патне чупса куçсене шăтарттаракан,— шур илтерекенсем. N. Куçне шур та илсе лартнă. N. Сулахай куçне шур илнĕ (вăкăрăнне).

Ахмать

(Ахма_т, Ахмат’), i. q. Ахмат. Рекеев, Нюш-к., Разум., Янтик., САСС, Т.-И.-Шем., Именд. и др.

ахматяк

(scr. Ахматяк quod mihi quidem Ахмад’ак leg. esse videtur. V. Бол. и чув. 65), nom. pueri fabulosi, qui extilia novella decorticata natus esse traditur, quam senes quidam, vir et uxor, antequam somno se darent, inter se mediam posuissent. Уменьш. ф. от Ахмать, имя мальчика, героя сказки, родившегося из лутошки, которую бездетные старик и старуха положили между собою на ночь. Сорм-В. Каç пулсан, карчăкпа старик пушчиччине хыйсен хушшине хурса вырттăрçĕ: çакăнтан пире валли пĕр ача пулинччĕ! тесе калаççĕ, тет. Ир тăнă çĕре ача пулнă, тет, ăна Ахматяк ятлă хучĕç, тет. || Ст. Чек. Ахматяк — имя татарина.

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Ахмать

. Рекеев, Нюш.-к. Разум., Яншик., САСС, Т.-И.-Шем., Именд. и др. (Ашм. Сл. IIА, 202) < араб. м. и. Ахмад "восхваляемый" (Гаф. ИИ, 129) > тат. м. и. Әхмәд, по-русски Ахмед (СЛИ, 150) > мар. м. и. Ахмади/Ахмати/Ахматай/Ахматек/Ахматша/Ахматяр/Ахмачек (Черн. СМЛИ, 81).

Ахмет

тат. л. и. Ахмед (Ашм. Сл. ИА, 202). См. Ахмать-Ахмат.

Ахмит

тат. л. и. Ахмед (Ашм. Сл. ИА, 202). См. Ахмать-Ахмат.

Çавăн пекех пăхăр: