Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авăк

I.
миг, мгновение, момент

авăк

мгновенный, моментальный
пĕр авăк хушшинче — в одно мгновение
авăкран авăка — время от времени
çав авăкрах — в тот же миг
авăк çумăр — быстро проходящий дождь
пĕр авăк çывăрса ил — немного вздремнуть

авăк

◊
пĕр авăка (авка) — ненадолго, пока
пĕр авăка (авка) ку та пырĕ — пока сойдет и это

авăк

II.

1.
изгиб, извилина

авăк

изогнутый, извилистый, кривой
юханшыв авăкĕнче — в излучине реки
авăк куçхарши — изогнутые брови
авăк патак — кривая палка

авăк

2.
гибкий, упругий
парăр мана авăк уххăма! — фольк. дайте мне мой гибкий лук!

авăк

III.

1.
порывистый, шквалистый, переменчивый (о ветре)

авăк

порывисто, порывами
авăк çил — шквалистый ветер

авăк

2.
вспыльчивый, резкий

авăк

вспыльчиво, резко
авăк сăмах — резкое слово
авăк çилĕ — вспышка гнева
авăк çын — вспыльчивый человек

çил

ветровой
ветряной
авăк çил — порывистый ветер
вăштăр çил — ветерок
вичкĕн çил — пронизывающий ветер
майлă çил — попутный ветер
сивĕ çил — холодный ветер
çурçĕр çилĕ — северный ветер
çил арманĕ — ветряная мельница
çил двигателĕ — ветряной двигатель
çил çил енчи — наветренный
çил çил еннелли — наветренный
çил касси — порыв ветра
çил çамки — ветреное место, ветродуй
çил питти — ветреное место, ветродуй
çил çинче — на ветру
çиле хирĕç — против ветра
çил хӳттинчи — подветренный
çиле май пыр — двигаться по ветру
çил вĕрет — ветер дует
çил лăпланчĕ — ветер утих
çил çаврăнчĕ — ветер переменился
çил çинче типĕт — сушить на ветру, проветривать
тăпра çилпе çийĕнни — ветровая эрозия почвы
Вут пек вăйли çук, çил пек усалли çук. — посл. Нет ничего сильнее огня, нет ничего злее ветра.

авăк

3. перен.
порывистый, легко увлекающийся, непостоянный
авăк кăмăл — увлекающаяся натура

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

авăк

(авы̆к, авы̃к), praeceps, rapidus atque inaequalis (de vento dicitur), порывистый, неравномерный (о ветре). Якей. Паян çил пит авăк, арман авăртма хăрамалла. Сегодня очень порывистый и неравномерный ветер, поэтому молоть на мельнице опасно. КС. Якей. Пĕр авăк çил килчĕ те, сарай тăррисене пĕтĕмпе сирсе пăрахрĕ. Поднялся кратковременный, но порывястый ветер и снес крышу со всех надворных построек. || Etiam de pluvia dicitur. Также говорится о дожде. Черт. Ытла авăк çăмăр, дождь очень быстрый, но скоро прекращающийся (хăвăрт çăвать, хăвăрт иртсе каять). || Metaph. de iis usurpatur, qui ingenio in iram praecipites sunt, sed facile mitigantur. В перен. см. говорится о том, кто вспыльчив, но отходчив. Пшкрт. Аβы̆к с’ын вы̆л, чазак с’и_лӓ_нӓ_т. Он вспыльчивый человек, его легко рассердить. СПВВ. Авăк çын, çиленcен, уямас, илет те çапать. Вспыльчивый человек это тот, который, рассердившись, не разбирает ничего, а возьмет (что попало) и ударит. Б. Олг. Авы̆к с’ын час с’ил’э_нэ_т. Вспыльчивого легко рассердить. Interdum eodem yensu dictiones авăкçилĕлле, аβы̆к чонлы̆ usurpantur. Иногда вместо простого „авăк“ говорят: авăк çилĕллĕ, аβы̆к чонлы̆. Орау. Вăл питĕ авăк çилĕллĕ. Он очень вспыльчив. Якей. Авăк çилĕлле çынпа пĕлсе калаçас полать. С вспыльчивым человеком надо говорить умеючи. || Nonnunquam de equo effronato vel animoso. Также говорится о взбалмошной лошади, которая бежит, не помня себя. Б. Олг. Аβы̆к ут хун’э хуа т̚а _п̚э̆л’_мэ_ст, чобат. Взбалмошная лошадь это та, которая бежит, не помня себя. || Interdum etiam de eo dicitur, cuius laborandi studium, licet initio maximum sit, deinde cito elanguescit. Иногда употребляетея для означения человека, который с жаром принимается за работу, но скоро охладевает к ней. Пшкрт. Эс’ _лӓ_мӓ аβы̆к с’ын вы̆л. Он с жаром хватается за дело, но быстро к нему охладевает.

авăк çилĕ

(авы̆к с’илэ̆’), irae fervor, ira ardens, порын гнева. Парастас., 38. Çĕмĕрме çук вăрçă-питлĕхне алла илнĕ пек, тасаллăха тытса тăрĕ, авăк çилне хĕç пек çивĕчлетсе ярĕ.

авăк çилĕллĕ

(с’ил э̆л’л’э̆), ingenio in iram praeceps, вспыльчивый. V. авăк.

авăк

breve temporis spatium, короткий промежуток времени (слово, употребляемое в некоторых выражениях). Н. Карм. Пĕр авăк-сахал вăхăт. Пĕр авăк значит небольшой промежуток времени. Ib., Б. Ара. Пĕр авăка пырĕ-ха. Пока будет ладно и это. Сирах. 239. Вара Иудея çĕрĕ пĕр-авăка канлĕ тăнă. После этого в Иудее некоторое время было спокойно. Hanc vocem a voce tatar. [араб сăмахĕ] derivatam esse verisimillimurn est. Весьма вероятно, что это слово, свойственное низовому наречию, произошло от тат. „аўыk“, некоторое количество.

ирт

(и_рт', и_рт, є_рт), проходить; опережать, обгонять; превосходить. Завражн. Пĕр-пĕрин çомĕнчен тĕкĕшимасăрах чопса иртсе кайнă. (Ковлы) пробежали один мимо другого, а лбами не соткнулись. Янтик. Икĕ çын каçма çинче тĕл пулнă та, ниепле иртсе каяймаççĕ (не могут разойтись). Образцы. † Çак катари çурта эп тус турăм, иртнĕ-çӳренĕ чухне кĕмешкĕн. Орау. Эпĕ хам питĕ авăк çиллĕ те, час иртет ман (вспыльчив, да отходчив) Т. М. Матв. Иртнĕ кунăн çутти çук. (Старая Хлеб-соль забывается). БАБ. Çĕнĕ çул иртни миçе эрне-ши ĕнтĕ? теççĕ; М. Сунчел. Çапла тусан та, мур иртсе каймарĕ. Орау. Иртсен, эрне иртĕ. Самое большее пройдĕт одна неделя. N. Нумай калаçакан çыннăн чăлхи-çăварĕ хăйне кирлинчен иртсе калаçать. Кратк. расск. 24. Выçлăх иртесси тата пилĕк çул-халĕ. N. Ялсем çумĕнчен ирте-ирте пынă чухне, при проезде мимо деревень. N. Ахаль те иртсе каятьчĕ полĕ-и. N. Çирĕм çултан иртнисем, те, кто старше двадцати лет. Рукоп. Календ. 1908. Ĕлкĕрсе иртмен улма (в Якейкиной скажут: полса иртмен паломми), яблоки в самую пору. † Çуна лайăх, тиейса, çынтан иртсе чупас мар, çуна тупанне пĕтерес мар. Чув. песни, З. Питрен шерпет типминччĕ, пиртен вăя иртминччĕ. Питрен шерпет типет-çке, пиртен вăйă иртет-çке (= мы уже выходим из того возраста, когда людям прилично участвовать в играх). Альш. Утил иртсен = когда отошли от Удела; когда перестали быть удельными крестьянами. Альш. † Питрен шерпет типминччĕ, пиртен вăя иртминччĕ. Б. Сунчел. Вунă çухрăм каясси кунта иртнĕ пирĕн. Мы здесь провели столько времени, во сколько могли бы проехать десять верст. Богдаш. Урамăрпа иртсе сар хĕр пырать, çитсе, сăмах хушса пулмарĕ. Ст. Шайм. Иртеех те пырать çамрăк ĕмĕр, ылттăн-кĕмĕл парса чарăнмасть. Хып. 1906, 16. Çапла вĕсем, Шупашкартан тухсан, пĕр çич-сакăр çухрăм иртсе килнĕ (проехали по направлению сюда). М. В. Шевле. Иртсе кайсан, ним тума та çук. Что с возу упало, то пропало. Прошлого не воротишь. СТИК. Çулталăка пĕр вăя иртеймессĕн сунатрам? Вам кажется, что (нашим) играм, которые бывают только раз в год, не будет конца? Сред. Юм. Кăш те-пôлса ыттисенчен питрех вырса кайсан: иртсе вырать, теççĕ. Н. Шинк. Т. Сантан иртекенни нимĕн те çук, (Молитва к «Турă»). N. Турă çырнинчен иртсе пулмарĕ. Не пришлось уйти от судьбы. Ой-к. Лаша хӳхĕм, тесе, çынтан иртсе чопас мар. Юрк. Вĕсем турă хушнинчен пĕрте иртмен (всегда исполняли). Собран. Турăран иртсе ним те тума çук, теççĕ. (Послов.). Пшкрт. є_ртсä к̚ аjны̆ с’ын, избалованный, испорченный человек. Хып. 1906, З1-ЗЗ. Мĕшĕн капла пĕчĕклех çын патне паратăн (отдаешь в услужение)? тетĕп. — Ах, ырă çыннăм, эсĕ апла калатăн, пирĕншĕн пыр иртни те тем пырать-çке. Трехбалт. Пирĕн çамрăк ĕмĕр иртсе килет (идет к концу), ылттăн-кĕмĕл парса чарнас çук. N. Халĕ ĕнтĕ çук, иртсе карĕ. Теперь уже этого не воротишь. Качал. Лайăх лаша, тийиса, çынтан иртсе чупас мар, çын кăмăлне хуçас мар. Юрк. Ăçта çитнĕ, унта, турă ятне мухтаса, вăл çырнă ĕçсенчен çынсене иртме хушман (не велели). Якей. Пĕр-пĕр çын ĕçсе ним пĕлми полсан, он çинчен: кон иртсе кайнă, теççĕ (т.-е. перешло через меру; хватил лишнего). N. Ун сăмахĕнчен ан иртĕр. Шурăм-п. Пирĕн Шупашкар уясре (чит.: уясĕнче) виçĕ ятпа пĕр анаран кĕлт-çеç иртет (чуточку больше десятины). Серг. Рад. Пайтахчен çак монастырте (чит.: мăнастирте) вуник çынран ытла иртмен (было не более двенадцати человек). Собран. Турăран иртсе ним те тума çук, теççĕ. Орау. Çын хăйĕнчен иртеймеçт иккен! Оказывается, человек не может превзойти самого себя. Ч. С. При калать, тет: манăн лаша иртет, тепри: ман лаша санĕнчен иртет, тесе калать, тет. Янгильд. Козм. Манăн йолташ Петĕр иртес — иртиман, анчах орийĕ çона топан айне полнă та, таптаса кайнă орине утне (?) сăтăрса йолнă. Шарбаш. Тăват тенкĕрен (те) иртрĕ. Обошлось дороже четырех рублей. || Обходиться (улаживаться). Якей. Пăрлă шура шăва кĕни ахалех те иртмерĕ. Купанье в ледяной воде (в воде со льдом) даром не прошло. Бес. чув. 10. Тен виç тенкĕпе те иртсе кайĕ. Бес. на м. г. Тата çынсем хушшинче нумайĕшĕ мĕне те пулин, турă ирĕкĕнчен иртсе, хапсăнакан та, пур. || «Избаловаться». Шорк. Иртсе кайнă. Избаловался. Пшкрт. Ку çын ытларак (ытларак) иртсе (є_ртсä) кайнă (слишком «избаловался», т.-е. опустился нравственно). Якей. Эс уш (здесь «ш» не озвончается) итла иртсе карăн, тепри сантан теминçе хут япăх (хуже) порнать полсан та, ним те шарламаçть. И. Патт. 25. Унăн айĕпе (под нею) уй-хирсем, çарансем, шыв-шурсем, тавайккисем ирте-ирте юлнă (мелькали одно за другим).

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

буйный

прил., буйно нареч.
1. (син. неистовый, буйный; ант. тихий) вăйлă, авăк, асар-писер; буйный ветер авăк çил
2. (син. своенравный, непокорный; ант. смирный) хаяр, кăра, алхасуллă; он ведёт себя буйно вăл алхасса кайнă
3. (син. обильный; ант. скудный) вăйлă, илпек, акăш-макăш; буйные побеги вăйлă хунав

бурный

прил., бурно нареч.
1. тăвăллă, çил-тăвăллă, асар-писер; бурное море тăвăллă тинĕс
2. (син. резкий, стремительный) авăк, çивĕч; бурные порывы ветра авăк çил
3. (син. страстный, неистовый) хĕрӳ, вăйлă; бурно аплодировать хĕрӳллĕн алă çуп

ветер

сущ.муж., множ. ветры
çил; ураганнный ветер тăвăллă çил; çил-тăвăл; шквалистый ветер авăк сил; северный ветер çурçĕртен вĕрекен çил; ветер переменных направлений тĕрлĕ енчен вĕрекен çил; скорость ветра—двадцать метров в секунду çил хăвăртлăхĕ—çеккунтра çирĕм метр ♦ бросать слова на ветер сăмаха çилпе вĕçтер; ищи ветра в поле шырăн та тупаймăн; у него ветер в голове унăн пуçĕ пуш-пушах; бросать деньги на ветер укçана шутламасăр тăк

вспыльчивый

прил. (син. горячий)
çилленчĕк, кăра, авăк çилĕллĕ; он вспыльчивый человек вăл çилленчĕк çын

крутой

прил.
1. (син. отвесный, обрывистый; ант. пологий) чăнкă, сакăлта; крутой берег сакăлта çыран
2. авăк, тăрук; крутой поворот дороги авăк çул пăрăнăçĕ
3. (син. суровый, строгий; ант. мягкий) кăра, хаяр; крутой характер хаяр кăмăл ♦ крутое яйцо чăмăрла çăмарта; крутой кипяток вĕресе тăракан шыв; крутое тесто çăра чуста

яростный

прил., яростно нареч.
1. (син. гневный) хаяр, кăра, çилĕллĕ; яростно ругаться хаяррăн ятлаç
2. (син. неудержимый, неукротимый) урăм-сурăм, чарусăр, алхасуллă; яростные порывы ветра урăм-сурăм авăк çил

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

взбалмошный

ăссăр хăтланакан, урмăшса кайнă, ларса пĕтмен (ҫын), авăк çилĕллĕ (ҫын).

буйный

1. кăра çилĕллĕ, чăрсăр, чарусăр, пуçтах (çын); тискер, асакан, тилĕрнĕ, тытса чарайми (ухмаха ернĕ çын); 2. авăк, тăвăллă, хаяр, кăра (çил); 3. хăвăрт, ахăрса ӳсекен (ӳсентăран).

бурный

1. тăвăлла; 2. авăк, хаяр, вăйлă (çил).

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

вспыльчивый

прил. авăк (е кара) çилĕллĕ, час çилленсе каякан (çын).

горячий

прил. 1. вĕри; горячий чай вĕри чей; 2. (знойный) вĕри, хĕрӳ; шăрăх; горячее солнце хĕрӳ хĕвел; 3. перен. (пылкий, страстный) хĕрӳ, вĕри, хĕрӳллĕ; горячее сердце вĕри чĕре; горячая любовь хĕрӳ юрату; горячий привет хĕрӳллĕ салам; 4. перен. (напряжённый) вĕри, хĕрӳ, вăйлă, хаяр; горячая работа хĕрӳ ĕç; горячая битва хаяр çапăçу; 5. перен. (вспыльчивый) кăра, вĕри, кăрсака, авăк çилĕллĕ; 6. в знач. сущ. горячее с. вĕри апат; ◇ горячая кровь хĕрӳ çын; горячие напитки уст. эрех; 2) вĕри ĕçме; по горячим следам çийĕнчех; под горячую руку çилленнĕ вăхăтра, ăшши-пăшшипе; всыпать горячих лектер, хĕне; горячий цех вĕри цех.

горячность

ж. 1. (увлечённость) хĕрӳлĕх; горячность в работе ĕçри хĕрӳлĕх; 2. (вспыльчивость) кара çилĕлĕх, шăрчăклăх, авăк çилĕлĕх.

крутой

прил. 1. (обрывистый) чăнкă, сакăлталлă; крутой берег чăнкă çыран; 2. (резкий) авăк, тăрук; крутой поворот дороги авăк çул пăрăнăçĕ; 3. перен. (решительный, внезапный) татăклă, тăрук, сасартăк; крутой перелом татăклă улшăну; 4. (суровый — о характере) кăра, çиллес; крутой нрав çиллес кăмăл; ◇ крутая каша хытă пăтă; крутое тесто хытă чуста; крутое яйцо чăмăрла çăмарта; крутой кипяток вĕресе тăракан шыв.

порыв

м. 1. (ветра) авăк çил, каса çил; ветер дует порывами çил кассăн-кассăн вĕрет; 2. (чувств) хĕрӳлĕх, ⸗са[⸗се ] кайни; порыв радости савăнса кайни.

порывистый

прил. 1. авăк, касă; порывистый ветер авăк çил; 2. (резкий) хыпкаланчăк, васкавлă; порывистые движения васкавлă хусканусем; 3. (пылкий) хĕрӳ(ллĕ), вĕри (çын).

промежуток

м. 1. хушă, сыпă, хутлăх; промежуток в несколько метров темиçе метр хушши; 2. (время) хушă, тапхăр, атаха; короткий промежуток времени авăк; за этот промежуток времени ку атахара, çак хушăра.

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

авăк

1. «порывистый (ветер)»; 2. перен. «вспыльчивый»; В. «мгновение», «момент», «короткий промежуток времени»; др. уйг. ӓвӳг (Томсен, КSz, ll, ч. 4, 1901) «скорый», скоро»; КБ ӓvӓклик «поспешность», «торопливость»; тат. беравык «некоторое время», «короткое время»; казах. ауык «чуточку»; ауык-ауык «временами», «время от времени», «периодически»; вероятно, от ӓв (КБ) «спешить».

Этимологи словарĕ (1996)

авăк

Короткий промежуток времени (слово употребляется в некоторых выражениях). Пĕр авăк значит небольшой промежуток времени. Пĕр авăка пырĕ-ха. Пока будет ладно и это. Весьма вероятно, что это слово, свойственное низовому наречию, произошло от тат. авык некоторое количество (Ашм. Сл. IА, 43-44). Тогда выходит, что чув. пĕр авăк < тат. беравык некоторое время ~ казах. ауык чуточку, ауык-ауык временами, время от времени (Егоров ЭСЧЯ, 19).
Др. -тюрк. еväк торопливый, спешащий; поспешный, скорый; поспешность, спешка < еv- спешить, торопиться (ДТС, 189). Если данное древнетюркское сближение корректно, трудно объяснить переход др.-тюрк. е- в тат. а-, тогда как др.-тюрк. е > чув. а вполне закономерен: др.-тюрк. er муж, мужчина > чув. ар, но тат. ир; др.-тюрк. Edil (географическое название реки Волги) > чув. Атăл, но тат. Идел; др.-тюрк. еn- спускаться, сходить; опускаться, падать (о снеге) > чув. ан-, но тат. иң- и т. д.

Çавăн пекех пăхăр: