Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

автограф

2.
автограф (автор хăй аллипе çырнă алçыру)
Хусанкай автографĕсем — автографы Хузангая

автор

автор

автор

авторский
кĕнеке авторĕ — автор книги
рационализаци сĕнĕвĕн авторĕ — автор рационализаторского предложения
авторсен ушкăнĕ — авторский коллектив
автор прави — юр. авторское право

автореферат

автореферат (автор хăйĕн тĕпчевĕ çинчен кĕскен çырса кăтартни)
кандидат диссертацийĕн автореферачĕ — автореферат кандидатской диссертации

авторизаци

авторизация (автор пăхса тухса ырлани)

аноним

аноним (ятне пĕлтермен автор)

аноним

анонимный
аноним автор — анонимный автор

асаилӳ

мемуарный
асаилӳсен каçĕ — вечер воспоминаний
асаилӳсен авторĕ — автор мемуаров
асаилӳ литератури — мемуарная литература

гонорар

гонорарный
автор гонорарĕ — авторский гонорар

девиз

2.
девиз (конкурса тăратна произведени çине автор ячĕ вырăнне çырна сăмахсем)
калава девизпа тăрат — представить рассказ под девизом

калавçă

2.
автор (рассказа, повествования)

кĕнеке

книжный
библиотека кĕнеки — библиотечная книга
сайра тĕл пулакан кĕнеке — библиографическая редкость
ӳкерчĕклĕ кĕнеке — книжка с картинками
юрă кĕнеки — песенник
кĕнеке авторĕ — автор книги
кĕнеке выставки — книжная выставка
кĕнеке издательстви — книжное издательство
кĕнеке лавкки — книжный магазин
кĕнеке пичĕ — переплет, обложка книги
кĕнеке çӳлĕкĕ — стеллаж, книжная полка
кĕнеке шкапĕ — книжный шкаф
кĕнеке юратакансен пĕрлешĕвĕ — общество любителей книги
кĕнеке хуплашки — обложка книги
кĕнеке кăлар — издать книгу
кĕнеке пичетле — печатать книгу
кĕнеке çап — печатать книгу
кĕнеке çийĕ хур — переплести книгу

концерт

концертный
автор концерчĕ — авторский концерт
литература концерчĕ — литературный концерт
уяв концерчĕ — праздничный концерт
эстрада концерчĕ — эстрадный концерт
концерт залĕ — концертный зал
концерт программи —концертная программа
концерт ларт — ставить концерт

листа

2. полигр.
лист
автор листи — авторский лист
пичет листи — печатный лист

повесть

лит.
повесть (пысăк калав)
историлле повесть — историческая повесть
повеçсен авторĕ — автор повестей
повесть çыр —написать повесть

ремарка

ремарка (автор пьеса тексчĕ çумне хушнă ăнлантару)
автор ремарки — авторская ремарка
режиссер ремарки — режиссерская ремарка

сатирăлла

сатирически
автор геройсене сатирăлла сăнласа кăтартнă — автор изобразил героев сатирически

сăмахран

например, к примеру
эпĕ, сăмахран, килĕшместĕп — я, например, не согласен
сăмахран çак автор пултарулăхне пăхса тухар-ха — к примеру, рассмотрим творчество этого автора

сценари

сценарный
телефильм сценарийĕ — сценарий телефильма
сценари авторĕ — автор сценария, сценарист
сценари планĕ — сценарный план

тишкерӳ

4.
обзор, обозрение
театр тишкерĕвĕ — театральное обозрение
тишкерӳ авторĕ — автор обзора, обозреватель

çыр

2.
писать, сочинять
нимĕçле çыр — писать по-немецки
изложени çыр — писать изложение
протокол çыр — составить протокол
сăвă çыр — сочинить стихи
çыраканĕ паллă мар — автор неизвестен
çырнисен пуххи — собрание сочинений

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

хытлан

то же, что хăтлан. Изамб. Т. Акă ӳлмĕрен тата çапла хытлансан сута парăп. Сред. Юм. Икĕ пуçлă çын хытланнă поль она. Говорят, когда сделали что-нибудь опасное. Ib. Ним тума аптраса хытланса ларать çав. Делает от нечего делать. N. Чарман полсан, тем хытланĕччĕç. Коракыш. Ĕлĕк çын вилсен мĕн хытланни (древний обычай похорон). Здесь автор относится к этим обычаям, как к самым пустячным вещам, что и выражается у него словом „хытланни“. БАБ. Вăлсем ăçта кайнине, хăйсем мĕн хытланнине пĕр те калаçмарĕç. Янш.-Норв. Çапла хытланса эпир вупăр мĕн иккене пĕлтĕмĕр вара. ЧС. Çапла хытлансан-хытлансан, курма пынă çынсем киле тавăрăнаççĕ. НАК. Эпĕ хăранипеле кăвакала сумкăран часăрах кăлартăм та улпута пама хытланса тăратăп (собираюсь дать). N. Вут хурса вилнĕ çынна хывса хытланнă вăхăтра юпи çуна çинчех выртать. Ст. Чек. Акă вăл эсĕ мĕн хытланнине аçăна каласа парас тет. Он хочет сообщить о том, что ты делаешь, твоему отцу.

Пиханпар

то же, Пихампар. Тим-к. Унтан çапла калаççĕ: çырлах мăн-кĕлĕ, Пиханпар турă, çырлах (Пиханпар кашкăрсен турри. Когда молятся Пиханпар'у и при каких обстоятельствах — ничего не сказано. Автор не сведущ в этих вопросах). КАХ. Çырлах Пиханпар, кашкăрсен турри, эсĕ çав йыттусене выльăхсен патне ан яр.

пусма

лестница. СТИК. Пусма, лестница у здания. Кан. Ишчейккăсем пусма тăрăх улăхса анни курса ларакансене питĕ те тĕлĕнтерет. Ib. Кашни йăттăн тенĕ пекех пусма çине пусса улăхас йĕрке урăхла. N. Хăшĕ пусмасем лартса хӳме çине хăпарнă. N. Пусмана чул çурт çумне тăратрĕ те, пусма кутне ваттине тыттарчĕ; хува çӳле хăпарса карĕ. N. Пусма тăрăх чупса хăпарса (анса) карăм. Микушк. † Атăл тĕпĕнче энче закладка пур, кĕрсе илме пусми çук. (Энче, драгоценный камень, так думает автор). || Крыльцо. ЧС. Пăлтăр пусми, кĕлет пусми. Бгтр. Посма вĕçĕнче (на крыльце избы) пĕр старик ларать, тет. Изамб. Т. Унтан пусма (крыльцо) патне пыраççĕ. Альш. † Сирĕнех пусмăрсем решетке: аллăрсенче симĕс перчекке. Хурамал. † Пусма вĕçне тăрса пăхса юлăр. ЧС. Анне пӳрт пусми çинче хуйхăрса ларат. Б. Олг. Хыйматлăх çатса тохат посма вĕçне утсане, тăратат. || Ступеньки крыльца. Альш. Ку сиктерет, тет те, сразу вунă пусмана çитерет, тет. N. Пусмăрсем пустав та, эп пусаймăп. Якейк. † Ати посми йĕс посма, килмен полсан, посман полсан, сăрланă посма полаччĕ. Ма килтĕм-ши, ма посрăм-ши? || Мостки. N. † Пуян хĕрĕ калпак çăват, пусми сайра пусмашкăн. || Стремя. N. Ылттăн йĕнер, кĕмĕл пусма. Сюгал-Яуш. Тата тепре пусрăм та, ман пусма çакланса ларчĕ. || Назв. всякой материи, кроме суконных материалов. Алших. Пурçăн пусма, шелковая ткань. Альш. Пусмасем-çипсем, таканасем-касмăксем курса пăхса çӳренĕ. Ib. Пусма кĕпе пит пусать. Нижар. † Тăрăх-тăрăх хура пусма, кĕпелĕх мар, кĕштеклĕх. Сунчел. † Лапка илемне кӳрекен, хрантсус пусма мар-ши çав? Кильд. † Улача кĕпе умĕ чăн пусма. Толст. Пуканине хăй хĕрлĕ пусма татăкĕсемпе тумлантарса пĕтернĕ. Имен. Пусма, бумажная материя. Ib. Пусма кĕпе тăхăннă. Ib. Ман пĕр пусма кĕпе те çук-ха. Сред. Юм. Хĕрарăмсĕн кĕпе арки вĕçне тытакан çитсӳне (ситец) посма теççĕ. Ib. Кĕпе аркине тытма хôра пôсма илтĕм-ха. Ib. Хĕрарăмсĕм кĕпе аркине тытакан хăмаçа пôсма теççĕ. Имен. Пусма — кĕпе арки тытмалли, тĕрлĕ тавартан касса кăларса, кĕпе аркине çавăнпа тытаççĕ. Ст. Чек. Пусма (ткань), пӳрне пусăм сарлакăшĕ, кĕпе аркине тытаççĕ. Ĕлĕк мăнтăр пусмаран касса тытнă, халь тĕрлĕ тавартан касса тытаççĕ. ЧП. Улача кĕпе сар пусма — арăмсенĕн юсанĕ. Изамб. Т., Янтик. Пусма, ситец. Пухтел. Çитсăпа пусма пĕр ятах (обозначает одно и то же). || Ясли. Питушк. || Назв. рыболовной снасти. Якейк. Пусма — алтăр пек, çипрен çыхса тăваççĕ.

ахах

(аhах), i. q. (то же, что) акак. Н. Карм. Lapis quidam, cujus duo sunt genera, unum, quod чăн ахах appellator, magnoque pretio emitur, alterum, quod cyяxax (i. e. cyя axax) vocant, villus est. Камень, двух родов; один из них, чăн ахах, ценится дорого, другой, суяхах (т. е. суя ахах), — дешевле. Ib. Ахах — мăй-çыххи тăваççĕ. Ахах — из него делают ожерелья. Ч. П. Ахахĕсем хĕрлĕ. Сердолики — красные К. Кушки. Ахах — бледно-красного цвета (редкость). Т. II. Загадки. Атăл урлă ахах куртăм. (Палан; в той же загадке, записанной другим лицом в Раковой, вм. палан поставлено пăлан, что, конечно, не имеет смысла). Через Волгу я увидал сердолики. (Калина). Ex quibus exemplis facile colligere possumus rubro colore esse. Эти примеры доказывают, что цвет камня — красный. Ib. Тĕпсĕр тинĕсре ахахсем выртаççĕ. (Çăлтăрсем). В бездонном море лежат сердолики. (Звезды). Ч. П. Ахах куçлă çĕрĕ. Перстень с сердоликовым глазком. Ib. Ахах куçлă çĕррĕм пур. У меня есть перстень с сердоликовым камнем. Ib. Кĕмĕл çерĕ ахах куç. Серебряный перстень с сердоликовым камнем. Альш. † Хура вăрман витĕр тухнă чух çунам тупан, ахах пулинччĕ! Ах, если бы при проезде через большой лес полозья моих саней стали сердоликовыми! || Qui margaritam esse putant, falluntur. Некоторые считают ахах за жемчуг но, как видно из предыдущего, ошибочно. См. ĕнчĕ. || Nunc quidem per inscitiam etiam alias gemmas viliores ex vitro aliave materia con-fectas eodem vocabulo appellant. Так как в настоящее время чуваши уже не видят настоящих драгоценных камней, то они перенесли назв. ахах на некоторые искусственные бусы. Т.-И.-Шем. Çынна çуса вырттарсан, сăмси шăтăкĕсене, хăлхи шăтăкĕсене, куçĕсем çине пурçăн (шелк) хураççĕ, çăварне ахах чулĕ хыптараççĕ; е нухрат хыптараççĕ. — Ахлатса вилнĕ çынна ахах хыптарас, теççĕ. Когда покойника обмоют и положут, то кладут ему в ноздри, в уши и на глаза шелку, а в рот — ахах чулĕ или старинную серебряную монетку (какие употребляются для приготовления женских уборов). Они называют это: «дать в рот человеку, умершему со вздохами, камень ахах (зам. народную этимологию). — Далее автор рукописи пишет уже по-русски: «Не отсюда ли и название ахах? Мне показывали и самый ахах: граненая стеклянная бусинка, поддельный жемчуг». Из его последних слов мы видим ясно, что жемчуга он никогда не видал.

пĕр çӳл

сразу? в один прием? Собр. Йăлхав вăкăр пĕр çӳл ĕçлет, теççĕ. (Послов.). [В «Сборн. чувашских пословиц, Чебокс. 1925 г.» автор к этой пословице (№ ЗЗО) сделал примечание: Это выражение непонятно. Перевод дан такой: Ленивый вол один год работает. Но в сноске автором же сделано примечание: Не значит ли здесь «пĕр çӳл» то же, что тат. «бир jулы» — сразу? В этом же сборнике под № 222 приведен вариант этой пословицы: Ӳркӳç вăкăр пĕр çул чĕкĕрнĕ. Перевод: Ленивый бычок дрищет сразу (в один прием). В сноске дано объяснение: Здесь «пĕр çул» = тат. «бир jулы». Тут же под № 223 имеется еще вариант этой пословицы: Ӳрхи мăкăр трук чĕкĕрнĕ. Перевод тот же, что пред. Ред.].

анатри чăваш

(ч̚’ы̆ваш) ita appellantur Tschuvachi infernates, quorum regio inferius sita est, quam eorum, qui vocantur вир-ял, вире-ял (v. hanc v.). Низовые чуваши. См. вир-ял, хирти. Ягудар. Анатри чăвашсем пиртен хĕвел-тохăç енелле порнаççĕ. Низовые чуваши живут от нас на восток.
Петр Ив. Орлов, уроженец с. Орауш, Ядрин. у. Казан. губ., написал мне о различиях между отдельными группами чуваш следующее. „Анатри (малти, мал енчи) чăвашсемпе хирти чăвашсем тата вир-ялсем (хура урасем). Чăвашсем пирĕн виçĕ пая уйăрăлаççĕ: анатри чăвашсем, хиртисем, вир-ялсем. Вир-ялсем çăвар туллин, хыттăн калаçаççĕ. Вăсенĕн сăмахра сас-палли „у“ сахал. „У“ вырăнне вăсем ялан „о“-па калаçаççĕ: „кулать“ тиес вырăнне „колать“ теççĕ; „пек“ тиес вырăнне „пак“ теççĕ. Тум тумланнă тĕлтен вăсем пушшех, тата ытла паллах, уйрăм тăраççĕ. Вăсем шурă сăхман тăхăнса, урисене хура тăлла сырса çӳреççĕ. Çула тата арçыннисем (хăш-хăш вырăнта) пайтахăшĕ çӳллĕ тӳпеллĕ шĕлепке тăхăнса çӳреççĕ. Хĕр-арăмĕсем çула шурă шупăр тăхăнса, урисене хура тăлла сырса çӳреççĕ; хĕлле шурă сăхман тăхăнса çӳреççĕ. Çăпатисем пĕчĕк пуçлă, пуçĕсене чĕрсе тунă çăпатасем пулаççĕ. Ури тунисене темĕн тăршшĕ тăлла чăркаса тукмак ура туса, çăпати кантăрисемпе чăркуççине çитичченех хитрен хĕреслесе чăркаса хăпараççĕ. Пирĕн патрисем вăсене „яка“ теççĕ. Чăнахах та вăсем яка çӳреме юратаççĕ. Çула пулсан вара, пасара тухсан, вир-ял хĕр-арăмĕ çинче пĕр тусан пĕрчи кураймăн: çăпатисенче, çăпати кантăрисенче пĕр сӳсленчĕк кураймăн: шăрçа пек яп-яка, çап-çутă; хăйсем шĕлкемисемпе, сурпан çаккисемпе, тенкĕллĕ мăйисемпе ялтăртаттарса, шанкăртаттарса йăлкăшса анчах çӳреççĕ. Пирĕн анатри (кал енчи) чăвашсем вăсене „Вир-ялăн какрашки арăм пулсан ланчашки,“ теççĕ; çăпати кантăрисем çинчен: „Вир-ялăн çăпати кантăри тăхăр хăлач,“ теççĕ; „вир-ялсем вăсем мухтанчăк, какрашка,“ теççĕ. Арăм пулсан вир-ялсем анатри чăваш арăмĕсем пекех пуçĕсем урлă пĕкĕ пек масмак хурса çӳреççĕ. Сурпанĕсем, ансăрскерсем, мăйра анчах яваланса çӳреççĕ. Хăш чухне масмакки пуçĕ çинчен каялла кайса ӳкет те, пирĕн вара ăна кулса: „Вир-ял арăмин лаши тăварăннă, пĕкки каялла кайса ӳкнĕ,“ теççĕ. Арăм пулса пĕр-икĕ ача тусан вара унăн какрашки-пĕкрешки лăштах тухса ӳкет: çӳçне-пуçне пуçтараймаçт, кĕпи-йĕмне таса тытаймаçть, час-часах кĕпи арки вĕçĕнче ача пăхĕ сап-саррăн курăнса çӳрет; пӳртне-çуртне те çавăн пекех тирпейлĕ тытаймасть — латти пĕтĕмпех пĕтет килĕнче, пĕр пасара анчах çиççĕ тухма пĕлет. Вăсенчен хĕвел тухăçĕ еннелле анатри (малти, мал енчи) чăвашсем пурăнаççĕ. Вăсем Атăлтан пуçласа Йĕпреçпе Шăхрана çитиччен кăнтăрланалла, вăр-ялсемпе хиртисем хушшинче, тăрăхла-кăна пĕр лаптăк пек çĕре йышăнса пурăнаççĕ. Çав лаптăкăн кăнтăрла енчи пуçĕнче кушлавăшсем те çак анатри чăвашсемпе хисепленеççĕ. Кушлавăш, Уравăш, Хир-пуç, Утар, Рунк чăвашĕсем, хăйсем, хĕр-арăмсем тумланнипе вир-ял та мар, хирти-анатри те мар. Вăсенĕн çывăхнерехри вир-ялсем вăсене кушлавăшсем теççĕ; катари Йетĕрне патĕнчи, Кăрмăш çинчи вир-ялсем вăсене анатри (мал енчи) чăвашсемпе хисеплеççĕ, çывăхарахри хиртисем кăшт урăхларах калаçнăшăн, хĕр-арăмĕсем урăх тĕрлĕрех тумланнăшăн виç-ялсем вырăнне хуçасшăн. Мĕн пур чăваша лайăх тĕплесе йĕрлесен темиçе пая та уйăрма пулать. Вĕт-шакпа чăвашсене темиçе пая уйăриччен эпĕ вăсене, мĕн пурне, виçĕ пая уйăратăп; çавăнпа Кушлавăш чăвашсене анатри чăвашсем çумне кайса хуратăп. Пĕтĕмпех анатри чăвашсем пек пулмасан та, тумланасса та калаçасса та вир-яалсем пек те мар, хиртисем пек те мар, çав анатри чăвашсем пекрех калаçса тумланаççĕ. Арçыннисем хура сăхман е кăвакрах сăхман тăхăнса, урисене шурă тăлла сырса çӳреççĕ; çула пуçĕсене е пĕчĕк çĕлĕк, е карттус тăхăнаççĕ. Çăпатисем вир-ялсен пек шăраçласа тунă вăрăм кантăраллă çăпатасем мар. Хĕр-арăмĕсем е пир тăлла сырса çӳреççĕ, е шурă çăм тăлларан (пасар тăллинчен) тунă чăлха тăхăнса çӳреççĕ. Кĕписем е чĕрлесе тунă шурă кĕпесем пулаççĕ, е хăйсем хĕрлĕрен, кăвакран тĕртсе тунă пиртен (улачаран) çĕленĕ кĕпесем тăхăнса çӳреççĕ. Юçĕсене тĕрлĕ тĕслĕ вырăс туттăри çыхса çӳреççĕ. Урисене пир тăлла сырнă пулсан çăпати кантăрисемпе кăшт вир-ял манерлĕрех çӳлелле чĕркесе хăпараççĕ; шурă чăлха тăхăннă пулсан, çав чăлха çинчен тата тепĕр ура пакăлчакĕнчен иртекен хура чăлха пуçĕ тăхăнса, çăпати кантăрине пĕр çĕре чĕркесе, чăлхине антарса ăна атă хуçланчăкĕ пек туса çӳреççĕ. Арăм пулсан пуçне сурпан сырăнса ĕнсе хыçне, мăй таврашне çынна кăтартмасăр çӳреççĕ. Хĕрсем çула туя кайнă чухне пуçне тухья тăхăнаççĕ. Вир-ялсен тухья таврашĕ, сăрка таврашĕ çук. Ĕлĕк çав тухьясене, сăркасене пăраçниксенче (уявсенче) те тăхăннă та, халĕ туя кайнă чухне те пурте тăхăнмаççĕ. Сурпанĕсем те вăсенĕн, масмаккисем те, пуç-йĕпписем те вир-ялсен пек мар: сурпанĕсем вăрăмрах, сарлакарах; масмаккисем сарлака та кĕске, тĕррисем лешсенчен начартарах; пуç-йĕппи те кĕске те, тенкисене вир-ялсенни пекех нуммай çакса тултарман. Вир-ял арăмĕсен хăлхисем, ĕнси хыçĕсем курăнсах çӳреççĕ, пирĕн арăмсен вăсем курăнмаççĕ. Вăсем саланнă пуçĕсемпе хунешшĕсене те тата урăх ют çынсене те курăнсан аван мар теççĕ. Çаплах тата çара уранăн та вăсен куçне курăнмаççĕ. Çав йăлана лайăх тытса тăракан хĕр-арăмсенне упăшкинчен пуçне урăх арçынсем хайсем виличченех вăсен пуçне, урисене куримаççĕ. Арăмсем хăнана-мĕне кайнă чухне пуçĕсене пуçлă туттăр çыхса каяççĕ, ун çинчен кăримĕски çĕлĕк тăхăнаççĕ. Çула пулсан çав пуçлă туттăра е вырăс туттăри анчах çыхаççĕ. Вырăс туттăрине пуç тăррине анчах та çыхаççĕ тата майралла та çыхса çӳреççĕ; пуçлă туттăрне те икĕ тĕрлĕ çыхаççĕ: е тавăрса çыхаççĕ, е çыхса икĕ вĕçне тан туса çурăм çинелле усса яраççĕ. Вир-ялсен пуçлă туттăр çыхмаççĕ, яланах вырăс туттăри çыхса çӳреççĕ е катам пиртен тунă вырăс туттăри пек тăватă кĕтеслĕ шурă туттăр çыхса çӳреççĕ. Вир-ялсем вăсем мĕн пурĕ те Кăрмăш уесĕнче, Чикме уесĕнче, Шупашкар уесĕнче, Петерне уесĕнче анчах пурăнаççĕ. Шупашкарпа Етĕрне уесĕнче те пĕтĕмпех вир-ял мар. Шупашкар уесĕнче вăсем хĕвеланăç енчи чиккинелле анчах пурăнаççĕ. Ытти (урăх) çĕрте анатри чăвашсем пурăнаççĕ. Вир-ялсемпе анатри (малти) чăвашсен чикки акă çаплă: Анаш тиекен чикӳллĕ ялтан хĕвел анăçнелле, Шăхчасем-мĕнсем еннелле, вир-ялсем пурăнаççĕ, вăсенчен малалла анатри (мал енчи) чăвашсем пурăнаççĕ. Унтан Иккассисене хĕвел-анăçнелле хăварса Шупашкар уесĕпе Çĕрпӳ уесĕ тата Етĕрне уесĕ чиккисем пĕр çĕре пулнă çĕрелле пырсан, хĕллехи хĕвел-анăçнелле (сылтăмалла) вир-ялсем юлаççĕ, çулахи хĕвел тухăçнелле анатри чăвашсем пурăнаççĕ. Унтан Патĕр-ялне (Богатырева) çитсен вăл ялта вир-ялсемпе анатри чăвашсем хутăшах пурăнаççĕ. Вăл ялтан вăсен чикки Пысăк Çавал урлă каçса Супарпа кайса Çĕрпӳпе Етĕрне чиккипе Çарпуçпе çитичченех: сылтăм енче вир-ялсем пурăнаççĕ, сулахай енче анатри чăвашсем пурăнаççĕ. Çарпуçĕнче анатри чăвашсем пурăнаççĕ. Чарпуçĕнчен пуçласа вăсен чикки Етĕрне уесĕ çинерехрен икĕ уес чикки хĕррипе пырать: Кипекпе Туçи-Çармăса сылтăма хăварса, Етерне уесĕнче тăракан Сĕрелсене сулахая хăварса, Мăн Санар урлă каçса, Пĕчĕк Санара çитиччен сылтăмра вир-ял пулаççĕ, сулахайра анатрисем пулаççĕ. Çĕрпелĕнче анчах анатри чăвашсем вир-ялсемпе çывăх тăнипе халĕ ĕнтĕ пĕтĕмпех вир-ялсем пек тумлана пуçларĕç. Унтан малалла вĕсенен чикки Хир-пуçĕнчен Пĕчĕк Санар тăрăх Санар пуç патнелле хăпарса, Вăта-Çуна çырмипе рашча виттĕр тухса, Упнер урлă каçса, Сăр вăрман сăмсине тăрăнать. Çапла пынă чухне сылтăма юлакан ялсем: Çармăссем (Хурăнсур), Санар пуçĕ, Елменсем, Иртеменкассисем, Çĕн-ял-Хапăç, Кив-ял-Хапăссем, Упнер-Ханăссем пурте вир-ялсем пулаççĕ. Чарпуçĕнчен пуçласа Етĕрне уесĕнчи сулахай енне юлакан чăвашсем, Уравăшпа Хир-пуç. Утарва Рунк тата мĕн пур Кушлавăш анатри чăвашсем çумăнче тăраççĕ. Çав Етĕрне уесин пĕр кĕтессинчи анатри чăвашсем çумăнче тăракан чăвашсем анатри чăвашсенчен кăшт урăхларах тата. Калаçассине те пĕр пекех калаçаççĕ, анчах хĕр-арăмĕсем урăхларах тумланаççĕ — çавăнтан кăшт уйрăмми пур. Чăн анатри (пайăрах анатри) чăвашсем сурпанпа пĕтĕм пуçне чĕркесе пĕр çуç пĕрки те катартмаççĕ, Кушлавашсем, Уравăш таврашсем, Сĕрелсем, Чарпуç таврашсем пуçне сурпанпа хыçалтан икĕ тăнлава çитиччен явалаççĕ те унтан çиелтен пуç-йĕппипе пустарса, йĕпписемпе масмака икĕ енчен чиксе хурса хытарса хураççĕ, çавăнпа сурпанĕ хыçалтан вир-ялсен пек ĕнсе çине кайса лармаçть. Çаван пек чăвашсем çав ялсем анчах мар; тата Çĕрпӳ уесин Ачча (Ачакасы) прихутĕнчи чăвашсем те пуçĕсене çав Кушлавăш, Уравăш, Сĕрел, Чарпуç чăвашĕсем пекек сырăнаççĕ. Ытти тум тумланас тĕлтен лешсем те кусем те пĕрехрехех, ытла пайăрах пĕр-пĕрне уйăрса тăракан япала çук; арçыннисем те хĕлле те çула та пĕр пекрехех тумланаççĕ. Анатри чăвашсенчен чукун çул урлă лерелле вара хирти чăвашсем пуçланса каяççĕ. Хиртисем тесе Чĕмпĕр кĕпĕрнинче, Тетĕш уесĕнчĕ, Çĕрпӳ уесĕнче пурăнакансене калаççĕ. Хирти Тăвашсем анатри чăвашсенчен тумтир тĕлĕшĕнчен те калаçна тĕлĕшĕнтен те уйрăлаççĕ. Хиртисен арçынĕ-хĕр-арăмĕпех шурă çăм тăлларан тунă чăлха тăхăнса çӳреççĕ. Арçыннисем шурă кĕпе-йĕм пĕртте тăхăнмаççĕ: пурте хăйсен хĕр арăмĕсем тĕртсе тунă е кăвак улача е хĕрлĕ улача тăхăнса çӳреççĕ. Хĕр-арăмĕсем пуçĕсене малти чăвашсем пек, пĕр çӳç пĕрчи кăтартмичченех, сурпан сырăнаççĕ те, анчах кĕпи-йĕмĕсем шурă мар. Каллех сурпанĕсем те анатри (малти) чăваш арăмĕсем пек мар, урăхларах, сарлакарах; сурпан, пуçĕсем тата хитререх пулаççĕ. Кĕписене, хăйсен улачисенчен тутар арăмĕсен кĕпи евĕрлĕрех, вырăссен сараппанĕсем евĕрлĕрех кĕпесем çĕлесе тăхăнаççĕ; аркисене, кĕпи умĕсене вăсем тутарсен пек темĕн тĕрлĕ пусмапа (пасар таварĕпе) тытса эрешлесе пĕтереççĕ. Пуçĕсене пуçлă туттăр çыхмаççĕ, пурте вырăс туттăрине майралла анчах çыхса çӳреççĕ. Çиялтан тăхăнакан тумтирсем анатрн чăвашсеннипе пĕрех: уйрăм-уççи çук. Тата хирти чăваш арăмĕсем анатри чăвашсемпе вир-ялсенчен акă мĕнпе уйăрăлаççĕ: хиртисен хĕр-арăмĕсем мĕн пур чăвашсем (арçынсем) тăхăнса çӳрекен йĕмех тăхăнса çӳреççĕ, вир-ялсен хĕр арăмĕсемпе анатри чăваш хĕр-арăмĕсем тăватă кантăраллă шурă йĕм тăхăнса çӳреççĕ. Вăл йĕм питĕ шалпар та, унтан кулса ăна пĕлекен хиртисем: „Вăсем кĕрептук тăхăнса çӳреççĕ,“ теççĕ. Икĕ малти кантăрисемпе хире-хирĕç каялла çыхса хураççĕ, икĕ хыçалти кантăрисемпе малтан çыхса хураççĕ. Тула тухас пулсан кайри кантăрисене анчах салтса тула тухаççĕ. Вир-ялсем анатри чăвашсемпе хиртисем çинчен, кулса: „Вăсенĕн урисене пушă аврипе çапсанах хуçăлмалла,“ теççĕ. Чĕмпĕр кĕпĕрнинчи (хирти) чăвашсем вир-ялсене „хура урасем“ теççĕ; тата Пăва уесĕнчисем хăшĕ-хăшĕ „виртисем, виреллисем“, теççĕ. Уфа (Йĕпхӳ) кĕпĕрнинчи, Самар кĕпĕрнинчи нуммайĕшĕ анатри чăвашсем патĕнчен куçса кайнă та, халĕ вăсем хирти чăвашсем пек калаçаççĕ. Кĕпи-йĕмĕсем хиртисенчен те урăхларах пулса вырăссен манерлĕ пулса кайнă. Вăл кĕпĕрнесенче чăвашсем пуррине ĕлĕкрех кунти чăвашсем пĕлмен те. Калаçнă тĕлтен те тата анатри (малти, мал енчи) чăвашсемпе хирти чăвашсен хушши уйрăмми пур: анатри чăвашсем „хăпар“ теççĕ, хиртисем „улăх“ теççĕ; анатрисем хиртисене: „вăсем çыпăçтарса калаçаççĕ,“ теççĕ, хиртисем анатрисене — „вăсем чĕлхе вĕççĕн калаçаççĕ: пулат темеççĕ, пулать, каять тесе калаçаççĕ“ теççĕ. Хиртисемпе анатри (малти, мал енчи) чăвашсенĕн чикки Йĕпреçрен (Ибреси) пуçласа Тĕрлемесе (Тюрлема) çитиччен чукун çул тăрăх пырать (приблизительно). Чукун çулăн сулахай енче анатри чăвашсем пулаççĕ, сылтăм енче хиртисем пурăнаççĕ. [Дальше пишет по-русски]. Такое разделение чуваш на анатри, хирти, и вир-ял имеют чуваши Ядринского, Чебоксарского и отчасти Цивильского уездов. Некоторые интеллигенты-чуваши, особенно чуваши Буинского уезда, такое разделение представляют иначе. Последние делят их на вăрмантисем, виреллисем и хиртисем, но при этом они не руководствуются строго наречием и разделением их по одеянию, которое относительно женщин дает повод строго разделять их на три группы, по вышеописанным приблизительным границам. При таком разделении чуваш не принимаются во внимание чуваши Самарской, Саратовской, Оренбургской, Уфимской, Тобольской и Томской гурерний.“ Перевод. Чуваши низовые, степные и вир-ял (верховые). Наши чуваши разделяются на три группы: на визовых, степных и вир-ял (верховых). Вир-ял говорят грубо, во весь рот. В словах они звук у употребляют мало, вместо звука у говорят на о; напр., вместо кулать — колать, а вместо пек — пак. Что касается одежды, то они еще больше отличаются (разнятся) от других чуваш. Они носят белые кафтаны и черные онучи. Мужчины летом местами носят высокие шляпы с подхватом. Женщины летом носят кафтанчики из белого полотна, а зимою-белые кафтаны, и обуваются летом и зимою в черные онучи, при чем навертывают их так толсто, что ноги образуют из себя настоящие колотушки. Лапти у них с маленькими головками, которые отделываются более мелким плетеньем. Оборы очень длинны и красиво навертываются крест-на-крест до самых колен. Наши чуваши называют их франтами. Действительно, они любят одеваться. Когда вирьялка выйдет на базар, то на ней не увидишь ни пылинки; ни на лаптях, ни на оборах не найдешь ни мохра, ни задоринки: все гладко и блестит, как бусинка. Весело ходят оне, сверкая и позванивая своими шельдемами, сурпан çакки и ожерельями из крупных серебряных монет. Наши, т. е. низовые чуваши, говорят про них с насмешкой: „Вирьялка форсит только пока в девках, а выйдет замуж, так на нее срам посмотреть“. Над оборами тоже смеются и говорят, что оне длиною в девять сажен. Их считают хвальбишками и форсунами. Замужние женщины у вирьялов, как и у низовых, понерек головы носят масмак. Их узкие сурпан треплются вокруг шеи. Иногда масмак у них слезжает назад; об этом тоже отзываются с насмешкой, говоря: „У вирьялки распряглась лошадь — дуга свалалась назад“. После двух-трех родов у вирьялки пропадает весь форс: она ходит косматой, растрепанной, в грязной рубашке; часто можно заметить по краям подола желтые пятна от испражнений ребенка. Так же мало смотрит она и за чистотой в избе. (Прежний) форс появляется у нее только тогда, когда она собирается на базар. От них к востоку живут чуваши низовые (восточные, живущае к востоку) они живут между вирьялами и степными чувашами (хирти) и занимаюг продолговатую полосу, начиная от р. Волги и до станций Ибреса и Шихраны Московско-Казанск. железн. дороти. Чуваши, живущие на южном конце этой полосы и называемые кушлавăшсем (кошлоушинские), тоже входят в число низовых чуваш. Кошлоушинские, ораушинские, хириосинские, отарские и рунгинские чуваши, по одежде женщин, и не вир-ял, и не низовые, и не степные, а представляют из себя как-бы особую группу. Ближайшие вирьялы прямо называют их кошлоушинекими; вирьялы, живущие в отдаленности, около г. Ядрина или в Курмышском уезде, считают их низовыми чувашами, а ближайшие степные чуваша, из-за небольшой разницы в говоре и одежде женщин, склонны считать их вирьялами. Строго говоря, чуваш можно делить и на большее число групп. Не разбирая их по мелочам, я разделяю их на три группы; потому и кошлоушинских чуваш я причисляю к низовым (анатри). Хотя они не совсем похожи, как на вир-ял, так и на низовых (анатри), но в общем они, по говору и по одежде, гораздо ближе к низовым. Мужчины носят черные или сероватые кафтаны, обуваются в белые суконные онучи (покупаемые на базарах); летом ходят либо в фуражках, либо в маленьких шапочках. Лапти оляповатые, а не тщательно сплетенные и разукрашенные, как у вир-ял, и оборы не длинные. Женщины обуваются либо в портянки (нарочно для того сотканные), либо носят чулки, сшитые из белого же базарного сукна. Рубашки (верхнее платье) носят сшитые из белого холста и вышитые узорами, или же сшитые из пестряди, сотканной с синими и красными тонкими полосками по красному полю. Повязываются ситцевыми платками разного цвета. Если ноги обуты в портянки, то оне обертываюг их оборами немного похоже на вир-ял; а если ноги обуты в белые чулки, то поверх этих чулок из базарного сукна надевают еще черные носки домашней вязки; эти носки обертывают оборама не как вирьялы, а вплотную, и оборы лежат рядышком, у самой щаколотки; затем чулки спускают к носкам, и они образуют нечто похожее на складки сапог. Замужние женщины голову обертывают сурбаном и никогда не оставляют шею голою. Девушки, летом, когда едут на свадьбу, надевают тухья (особый головной убор девушек). У вирьялок ни тухья, ни сăрка (украшение из монет и бус, носимое девушками на груди и спине) не бывает. Раньше эти тухья и сăрка носили и в христианские праздничные дни и в свои языческие праздники, а теперь эти уборы надевают только на свадьбах, и то не все. У них сурпан, масмак и пуç-йĕпии (головные уборы женщин) не похожи на вирьяльские: сурпан длиннее и шире, а масмак — короче и шире, и узоры на нем похуже, чем у вирьялов; пуç-йĕппи (убор на задней части головы) короче, и серебряных монет на нем не навешано столько, сколько у вир-ял. У вирьялок всегда видны уши, шея и затылок, а у женщин анатри их не видно. Оне не показываются простоволосыми (ни деверьям), ни свекрам, ни чужим людям: это считается неприличным. Точно так же не показываются оне перед ними и босиком. Женщину, строго соблюдающую этот обряд, никто кроме мужа не увидит до самой ее смерти простоволосою или босою. Когда женщины едут в гости, то повязываются самоткаными платками и поверх платка надевают еще каракулевую или барашковую шапку. Летом оне повязываются лишь платками: либо самоткаными, лабо ситцевыми. Тот и другой повязывают двояким способом: ситцевым платком или повязываются поверх головы так, чтобы он обхватывал гоюву как татарская тюбетейка, или же повязываются им так же, как и русские женщины. Самотканые платки повязывают на подобие татарской чалмы (обхватив им голову и завязав его раз на затылке, оставшиеся концы завязывают спереди надо лбом, причем кониы платка торчат па голове в виде рогов), или же завязываюг этот самотканый платок на затылке, при чем длинные концы его закидываются назад и свободно висят на спине. У вирьялок этого самотканого (полотенцеобразного) платка нет, оне носят исключительно ситцевые платки, а также самотканые бумажные четырехугольные платки белого цвета, похожие на ситцевые. Вирьялы живут лишь в Казанской губернии, в уездах: Козмодемьянском. Чебоксарском и Ядринском, и в Курмышском уезде Симбирской губернии. В Чебоксарском и Ядринском уездах не все чуваши вирьялы. В Чебоксарском уезде они живут только вблизи западной границы, а в остальных местах этого уезда живут низовые чуваши. Граница между низовыми чувашами (анатри, мал енчи) и вир-ял приблизительно такая: от с. Абашева, Чебоксарского уезда, к западу, в сторону дер. Шăхча, живут вирьялы, а к востоку от этого села — низовые чуваши. Потом, если итти к тому месту, где сходятся границы Чебоксарского и Ядринского уездов (около села Богатырева), оставляя деревни 1-е и 2-е Икково к западу, то направо, к юго-западу, живут вирьялы, а налево, к северо востоку, живут низовые чуваши. Затем, в Богатыреве живут смешанно и вирьялы и низовые чуваши. От этого села граница между ними идет через реку Большой Ци(ы)виль, в дер. Супар (Субар), Ядринского уезда, а дальше, по границе Цивильского и Ядринского уездов, идет до с. Ямашева (Чарпуç). От Ямашева граница между этими двумя группоми вдается в Ядринский уезд и проходит между с. Малыми-Яушами и д Туçи-Çармăс с правой стороны и старыми и новыми Сурьялами (Сĕрьел) с левой, переходит через речку Большой Санар и приходит на речку Малый Санар. Таким образом, направо от этой линии остаются вирьялы, а налево — низовые чуваши. Только жители с. Янгорчина (находящегося на этой линии), так как они живут на очень близком расстоянии от вир-ял, в последнее время начали одеваться по-вирьяльски. Дальше эта же граница от деревни Хирпосей поднимается по наиравлению к дер. Санар-пось, по реке Малый Санар и по притоку ее Вăта-çуна, проходит через Корабельную рощу и р. Упнер (приток Мал. Цивиля) и упирается в угол Сурского леса (Кирского лесничества). Итак, деревни Хурăнсур-Çармăс, Альмени, Санар-поси, с. Артеменкино, Новое и Старое Абызово, Упнер и др., остающиеся направо, будут вирь-яльскими, а налево, начиная от Ямашева, деревни, находящиеся в пределах Ядринского уезда: Орауши, Хирпоси, Отары, Рунги и все Кошлоуши (несколько селений) считаются населенными низовыми чувашами. Вот эти чуваши, находящиеся в одном углу Ядринского уезда, хотя считаютея низовыми, но несколько от них отличаются. Говорят они так же, как и низовые, но женщины одеваются иначе — в этом и разница. Настоящие низовые женщины сурбаном обертывают всю голову, так что у них не видно ни одного волоска на голове, а эти (кошлоушинские, ораушинские и окружающих их селений, Сурьяльские, и Ямашевские) обвертывают голову сзади до висков, сзади же, вровень с верхними краями сурбана, накладывают пуç-йĕппи в двумя концами последней, оканчивающимися булавками, прикрепляют сурпан к масмак, который вдет через голову, от уха к уху, и завязан под подбородком. Вследствие такого прикрепления сурпан у них не сьезжает на шею, как у вирьялок. Такие чуваши есть еще рядом с ними, и в Цивильском уезде ими населен весь Ача-касинский (с. Татмышево) приход. Их женщины тоже одеваются так же, как кошлоушинские, ораушинские и ямашевские. Что касается верхней одежды (кафтанов, платков) и обуви, то в этом отношении особенного различия между кошлоушинскими и анатри нет. Мужчины летом и зимою одеваются там и здесь одинаково. За низовыми, по другую сторону железной дороги, идут селения степных чуваш. Степными чувашами называются чуваши Симбирской губернии, а также Тетюшского и Ци(ы)вильского уездов Казанской губ. Степные чуваши отличаются как по одежде, так и по говору их. Степные чуваши, мужчины и женщины, носят чулки, сшитые из белого сукна. Велых рубах из самотканого холста они совсем не носят, а носят пестрядь (улача). Женщины их, как и низовые чувашки, обвертывают сурбаном всю голову, но белого костюма (кроме сурпан) у них нет. Их сурбаны отличаются от низовых тем, что они у последних (низовых) бывают шире и концы их красивее. Рубашки (верхнее платье) шьются из своей пестряди на татарский или русский лад: оне отчасти похожи и на татарские платья, а отчасти и на русские сарафаны; грудь и подол рубахи отделывают ситцами разного цвета, по татарской моде. Оне не повязываются самоткаными домашними полотенцеобразными платками, но все без исключения носят ситцевые платки. Верхняя же одежда у них одинакова с ниаовыми. Только женщины степных чуваш от низовых и вир-ял резко отличаются еще тем, что первые (хирти) носят те же портки, какие носят и мужчины. Женщины у вир-ял и у низовых носят портки с четырьмя гачниками (произн.: гашниками). Эти портки очень просторны в верхней части, и потому низовые чуваши, знающие это, смеются над ними и говорят: „Оне носят хребтуг“. Два передние гачника завязывают, обведя их по бокам, сзади, а два задних, также обведя их с двух сторон, завязывают концами спереди. Для отправления естественных нужд (praeter concubitum) развязывают задние гачники, завязанные спереди. Вирьялы смеются над низовыми и степными чувашами и говорят, что их ноги можно переломить одним ударом кнутовища (потому что оне очень тонки), а степные чуваши в свою очередь смеются над вирьялами, называя их черноногими. Многие чуваши Уфимской и Самарской губерний переселились от низовых, но теперь говорят как степные. Платье у них иное, чем у степных, и очень похоже на русское. Раньше многие из здешних чуваш даже и не знали, что там тоже живут чуваши. Разница в говоре низовых и степных чуваш заключается в том, что низовые говорят хăпар (поднимись), а степные улăх (поднимись). Низовые говорят о степных, что те говорят ясно, отчетливо, Степные чуваши говорят, о низовых, что они (анатри) „говорят кончиком языка“, т. е. букву „т“ произносят на конце слов мягко, напр.: пулать, каять и т. п., а надо будто-бы „пулат, каят“ и т. д. Приблизительная граница между низовыми и степными чувашами идет по линии Московско-Казанской железной дороги, от ст. Ибреси до ст. Тюрлема. По правую сторону от полотна железной дороги (к востоку) живут степньте чуваши, а по левую (к западу) — низовые. [Автор этой статьи написал ее не на чисто родном говоре, а на языке, довольно близком к книжному].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

автограф

сущ.муж.
1. ал çыру (автор хăй çырни); автографы Петра Хузангая Петĕр Хусанкай ал çырăвĕсем
2. автограф (автор асăнмалăх алă пусса пани); взять автограф у артиста артистран автограф ил, артиста алă пустар

автор

сущ.муж. (син. создатель)
автор, хайлавçă; автор книги кĕнеке авторĕ; автор оперы опера хайлавçи

авторский

прил.
автор -ĕ; авторское право автор прави; авторская речь автор сăмахĕсем (илемлĕ хайлав текстĕнче)

биографический

прил.
биографи -ĕ; биографиллĕ; биографический роман биографиллĕ роман (автор хăй пурнăçне çырса кăтартни)

гонорар

сущ.муж. (син. вознаграждение)
гонорар (пултару ĕçĕшĕн тӳлекен укçа); авторский гонорар автор гонорарĕ; получить гонорар за книгу кĕнекешĕн гонорар ил

лист

2. сущ.муж., множ. листы
листа; лист бумаги хут листи; лист кровельного железа шуç тимĕр листи ♦ похвальный лист мухтав листи; печатный лист пичет листи (кăларăмăн 60x90 см пысăкăш виçи); авторский лист автор листи (текст калăпăшĕн 40 пин сас палли чухлĕ виçи)

неизвестный

прил., неизвестно нареч.
паллă мар, темĕнле; неизвестный автор паллă мар автор; он неизвестно где вăл таçта

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

автограф

автограф (автор хăй çырнă алçырăвĕ, хай алă пусни); автограф Пушкина Пушкин автографĕ.

автор

автор (кĕнеке е искусство произведенийĕ çыракан; пĕр-пĕр çĕнĕ теори, япала шухăшласа кăларакан); автор проекта проект авторĕ.

авторский

авторский гонорар автор гонорарĕ; авторское право автор прави, автор тивĕçлĕхĕ.

аноним

аноним (1. хăй ятне пĕлтермен (кăтартман) автор; 2. çыраканни хăй ятне кăтартман сочинени).

касаться

кого, чего, чем несов., коснуться сов. 1. тиверт, тив, сӗртӗн, тӗк, тӗкӗн, тертӗн; 2. сӑмах тапрат, сӑмах хускат; в своей книге автор касается также вопроса о высшей школе хӑй кӗнекинче автор аслӑ шкул ҫинчен те сӑмах тапратать; это меня не касается ку манӑн ĕç мар; вопросы, касающиеся международного положения тĕнчери лару-тӑрупа ҫыхăннӑ ыйтусем.

разрознить

что сов., разрознивать несов. уйрӑмлат, уйрӑлтар, сапалантар (пĕр-пĕр автор сочиненийĕн уйрӑм томĕсене).

растягивать

что несов., растянуть сов. 1. каркӑчласа карӑнтар (тире), анла (ҫӑм тӑлана), туртса тăс, тӑсса вӑрӑмлат; 2. туртӑнтарса амант (шӑнӑра); 3. тӑс; автор сильно растянул рассказ автор калавне ытлашши тӑсса ҫырнӑ; 4. ытлашши вӑрăма, нумая тӑс; растянуть работу ӗҫе нумая, вӑрӑма тӑс.

строка

1. йĕрке; с красной строки ҫӗнӗ йӗркерен; читать между строк (автор) пытарса каланӑ шухӑша ӑнланса вула.

тенденция

тенденци, туртăм (1. произведенин никĕсне хунă тĕн шухăшĕ; 2. автор хăйĕн юратнă шухăшне ирĕксĕр сĕнни).

титул

1. титул (хисеплесе чĕнекен ят: князь, граф, барон т. ыт. те); 2. титул, титул листи (кĕнекен хуппи хыççăн унăн ятне, автор ятне, хăçан, хăш хулара тухнине кăтартса панă пуçламăш страници).

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

автограф

м. автограф (автор алă пуснă хут); взять автограф автограф ил, асăнмалăх алă пустар.

автор

м. автор; автор повести повесть авторĕ; автор рационализаторского предложения рационализаци сĕнĕвĕн авторĕ.

автореферат

м. автореферат (произведени çинчен автор хăй кĕскен çырса пани).

авторизация

ж. авторизаци, авторизацилени, авторлани (автор хăйĕн произведенине куçарма ирĕк пани е куçарăвне пăхса тухса çирĕплетни).

авторизованный

прил. авторизациленĕ, авторланă; авторизованный перевод авторланă куçару (автор пăхса тухса ырланă куçару).

авторский

прил. автор ⸗ĕ [⸗и]; авторская корректура автор корректури; авторский коллектив авторсен коллективĕ; авторское право автор прави.

авторство

с. авторлăх, автор пулни; установить авторство авторне палăрт.

аноним

м. аноним (1. ятне пĕлтермен автор; 2. çыраканнин ятне кăтартман сочинени).

анонимный

прил. 1. ятне çырман, паллă мар; анонимный автор ятне пĕлтермен автор; 2. анонимлă, алă пусман, автор ячĕсĕр; анонимное письмо анонимлă çыру.

лирический

прил. лирика ⸗ĕ [⸗и]; лирикăллă; лирический поэт лирика поэчĕ; лирическое настроение лирикăллă кăмăл-туйăм; ◇ лирический беспорядок йĕркесĕрлĕх, тирпейсĕрлĕх; лирическое отступление лирикăллă отступлени (1) автор хăйĕнчен калани, автор сăмахĕсем — романра, повеçре; 2) шутл.: темăран пăрăнни).

лист

м. 1. (мн. листья и листы) çулçă; сухие листья типĕ çулçăсем; 2. (мн. листы) листа; лист бумаги хут листи; 3. (мн. листы) хут, документ; похвальный лист мухтав хучĕ; авторский лист автор листи (40 000 саспаллиллĕ виçе); александрийский лист вар çемçетекен эмел; с листа петь (или играть) хатĕрленмесĕр юрла, выля.

право

с. 1. право, права, тивĕçлĕх; законодательное право закон кăлармалли право; авторское право автор прави; избирательное право суйлав прави; поражение в правах правасăр юлни; восстановление в правах правăсене тавăрни; права гражданства гражданлăх прависем; право на труд ĕçлев прави; законное право законлă тивĕçлĕх; 2. (основание причина) ирĕк, сăлтав; какое вы имеете право? кам ирĕк панă сире?; 3. мн. права разг. (документ) право; водительские права шофер прави; ◇ на правах кого-л. кам е мĕн пулса; на равных правах пĕр шайра, тан.

резонёр

м. резонёр (1. нумай палкаса вĕрентме юратакан çын; 2. лит., театр. автор шухăшне пĕлтерекен персонаж).

ремарка

ж. 1. (замечание) асăрхаттару, астутарни; 2. театр. ремарка (автор пьеса тексчĕ çумне хушса ăнлантарса çырни).

соавтор

м. соавтор, çумавтор (тепĕр авторпа пĕрле çыракан автор).

текст

м. текст (1. автор çырни е калани; 2. музыка произведенийĕн сăмахĕсем).

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

гонорар

гонорар (ĕнер, пултару ĕçĕшĕн тӳлекен укçа); авторский гонорар автор гонорарĕ

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

Autor

kĕneke zyrakan, (avttăr)
автор

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Тĕллев тыт

Тĕллев тыт иметь целбю [задачей] что, иметь цель [задачу] какую, ставить / поставить себе целью что.
Писательсем ырă шухăш, паха тĕллев тытса ĕçленĕ. М. Сироткин. Хăй [автор] Элкей килйыш историне айлăн, тĕпĕ-йĕрĕпех каласа парас тĕллев тытнă. П. Осипов. — Кунçулта пурнăç тан мартан пур йăх-яха тăкар хырса! — тĕллев тытать те ман атте Çак шухăшра чакмасть. А. Лукин.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

аптраманлăх

, п.с. Пурнăç херĕпне çĕнме пултарни, чун хавалĕ; пиçĕлĕх, парăнманлăх (туп.), тӳсĕмлĕх. Поэт [Хусанкай] халăхăн «аптраманлăхне» — ĕçри хастарлăхне, çапăçури харсăрлăхне, кăмăллăх пиçĕлĕхне — пуринчен ытла Аптрамансен йышĕнчи çынсен сăнарĕсемпе кăтартса парать. М.Сироткин //П.Хусанкай, 1968, 47 с. Автор [Ип.Иванов; 1972] шухăшĕпе, чăвашсем ытти нацисенчен аптраманлăхпа, чăтăмлăхпа, сăпайлăхпа уйрăлса тăраççĕ. Ю.Артемьев, 1980, 16 с. Чăваш çыннин чăтăмлăхне, аптраманлăхне, çутă ĕмĕтне мухтать «Арçури» поэма. ЧС, 1994, 8 кл., 72 с. Аптраманлăхне, харсăрлăхне, ăсталăхне тата тепĕр хут çирĕплетрĕ [халăх театрĕ]. Х-р, 27.05.1997, 6 с. — аптраманлăх пилле (В.Эктел //Я-в, 1990, 5 /, 28 с.); — ĕмĕрхи аптраманлăх (А.Мефодьев //XШ, 1999, 4—5 /, 116 с).

историлĕх

п.с. Пулăма историлле аталанура курса тишкерни; историзм. М.Сироткин вăхăтĕнче тухнă пособисенче историлĕх принципĕ те, ...наукăпа методика принципĕ те пурччĕ. Х-р, 7.05.1996, 3 с. Критиксем автор [Никольский] шухăшĕсенчи историлĕхе шута илмен. Х-р, 17.05.2003, 3 с.

итлевçĕ

п.с. Итлекен, тăнлакан, тимлекен çын. Калавçă хăйĕн халапне такмакланă хушăра та вулавçăсене (итлевçĕсене) асран ямасть. Н.Петров //Чăваш илемлĕ лит-ра чĕлхи, 1978, 98 с. Авторсем ... итлевçĕ е вулавçă çинчен мансах кайнă. И.Павлов //КЯ, 27.03.1991, 2 с. «Эпĕ çыртăм сăввине, эсир тупăр юррине», — тет автор [М.Федоров] вулавçа, итлевçе. Х-р, 18.11.1998, 3 с.

калуçă

ç.с., лит. Литература хайлавĕн ĕç-пуçа хăй ячĕпе каласа паракан сăнарĕ. Калуçă (тĕрĕссипе ăна кунта халапçă темеллеччĕ) хушăран хушă Хĕветĕрпе пĕрлешсе каять. В.Родионов //Х-р, 18.11.1998, 3 с. Проза хайлавĕсенче калуçă (повествователь) тата калавçă (рассказчик) пуррине, автор сăнарĕ темиçе сийлĕ пулнине ăнланмалла çамрăк вулавçăсен. Х-р, 14.03.2000, 3 с. Кунта [сăвăлла юмахра] калуçă сăмахĕсене те сăвăласа çырнă. Х-р, 14.06.2000, 3 с.

пайăрлăх

п.с. 1. Пĕр-пĕр çынна ыттисенчен уйăракан паллăсен пĕрлĕхĕ; сăпат(лăх). Манăн та упранасчĕ, питĕ те упранасчĕ санăн ăшунта, санăн чунунта. Санăн тулăх та пехетлĕ пайăрлăхунта. А.Назул, 1981, 30 с. Сăнарсене калăпланă чух [Б.Чиндыков] ... сайра е пĕртен-пĕрре анчах тĕл пулакан паллăсене шырать. Урăхла каласан, типлăха мар, пайăрлăх мелне кăмăллать автор. Ю.Артемьев, 1991, 72 с. — ВЧС, 1971, 254 с. 2. Уйрăм çын пурлăхĕ; харпăрлăх, супинкке. Çак пуянлăх пире пĕр тӳлевсĕр тивĕçнĕ. Çавăнпах çак пайăрлăха, пуянлăха, ним хака хумастпăр. Д.Гордеев //Х-р, 6.06.2000, 4 с. — Егоров, 1936, 326 с.

пират

ç.п., куçăм. Саккунлă майпа ирĕк илмесĕр (автор прависене пăсса) ыттисен ăс-хакăл пурлăхĕпе услам тăвакан çын. Юрăçсене те профсоюз кирлĕ... Унсăрăн пиратсемпе кĕрешеймĕпĕр. ÇХ, 2002, 17 /, 5 с.

прозăçă

ç.с. Проза çыракан автор; проза ăсти, прозаик. Чаплă прозăçă, поэт ... эс пурришĕн хĕпĕртет. А.Т.-Ыхра, 2000, 125 с.

пусăмла

п.п. Палăрт, пайăрт, пайăрла. Автор çав вырăнсене пусăмласах каласа панă. Хв. Уяр //Я-в, 1961, 1 /, 22 с. Режиссер пусăмланă шухăш актерсен туйăмлă вăййипе шăрçалана-шăрçалана вырнаçмалла-çке. К.Кириллов //Х-р, 7.10.1992, 4 с.

ăшпиллĕ

, п.с. Ăшă кăмăллă, ырă чунлă, кăмăлçах чĕреллĕ. Унăн кăмăлĕ çав тери ырă, чĕри сар хĕвел пек ăшпиллĕ. Н.Мранькка, 1959, 172 с. Ăшпиллĕ, вашават çын асăмра. Ю.Си-лэм, 1989, 73 с. Ăшпиллĕ, хаваслă ... арçын. КЯ, 27.01.1989, 4 с. Ăшпиллĕ, кăмăллă хĕр сăнарĕ. ХК, 1993, 6 /, 2 с. Эп, сан пекех, ăшпиллĕ те тискер. А.Смолин //Х-р, 22.02.2000, 4 с. — ăшпиллĕ калаçу (К.Турхан, 1967, 14 с.; Ф.Муратов // Я-в, 1986, 10 /, 25 с.); ăшпиллĕ туйăм (К-н, 1986, 24 /, 3 с.); ăшпиллĕ тĕлпулу (Ç-т, 1995, 4—5 /, 30 с.); ăшпиллĕ тухтăрсем (Н.Ишентей, 1997, 8 с.); ăшпиллĕ самант, ăшпиллĕ сăмахсем (Я-в, 1999, 11—12 /, 5 с.; 9 с.); ăшпиллĕ преподаватель (АМХ, 2001, 7—8 /, 9 с.); ăшпиллĕ автор (С-р, 2002, 40 /, 4 с.). — танл., ăшă пиллĕ çын (Ашмарин, IV, 93 с.); ăшă пиллĕ Турă (Г. Юмарт //Я-в, 2000, 12 /, 3 с.).

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Лукка

хр. и. м. Лука // яз. и. м. Рысайк. (Ашм. Сл. VIII, 87). Лука — автор евангелия, носящего его имя, он же написал Деяние (КБС,495).

Этимологи словарĕ (1996)

ав

II. пахать плугом, пахать плугом чищобу, росчисть. Авса пăрахнă çерем. Только что вспаханная новина (Ашм. Сл. IА, 38).<br>Л.С.Левитская, касаясь словарной статьи на АВ- II (Егоров ЭСЧЯ, 19), замечает, что отсутствие помет типа см. (смотри), сем. (семантика) затрудняет понимание многих сопоставлений. Здесь "автор хотел... дать сопоставление трех тюркских слов: агдар- < аг- ~ чув. ав-, ик- < эк- и хайда-, айда-, но читателю-неспециалисту трудно ориентироваться в материале без соответствующих помет" (Левитская НВЧИЛ, 304).

В.Г. Егоров редакциленĕ чăвашла-вырăсла словарь (1935)

автăр

автор
автăрла — по-авторски
автăрти — находящийся у автора

Çавăн пекех пăхăр: