Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авторитет

1.
авторитет (сум, хисеп) (см. вăйăм)
унăн авторитет пысăк — он пользуется большим авторитетом
халăх хушшинчи авторитет — авторитет в массах
авторитета тивĕç пул — завоевать авторитет
авторитета çухат — потерять авторитет

авторитет

2.
авторитет (сумлă çын)
вăл литературăра авторитет шутланать — он является авторитетом в литературе

вăйăм

влияние, воздействие
авторитет
нимĕç литератури вăйăмĕ — влияние немецкой литературы
вăйăм кур — оказывать воздействие
унăн вăйăмĕ ӳсрĕ — его авторитет возрос
унăн вăйăм пысăк он пользуется большим авторитетом
халăх хушшинчи вăйăм — авторитет в массах
вăйăма тивĕç пул — завоевать авторитет
вăйăма çухат — потерять авторитет

сулăм

4. перен.
вес, авторитет

хавшат

3.
ослаблять, подрывать, расшатывать
авторитета хавшат — подрывать авторитет
алкоголь сывлăха хавшатать — алкоголь расшатывает здоровье

хак

6.
достоинство, честь, доброе имя
хĕр хакĕ — девичья честь, достоинство девушки
хака хур — уважать, ценить
хакран тух — лишаться доброго имени, терять уважение, авторитет
хак çухат — 1) обесцениться 2) терять собственное достоинство, опускаться

хунта

3.
влияние
вес, авторитет

чак

9. перен.
ослабевать
колебаться
терять значение
унăн авторитечĕ чакрĕ — его авторитет поколебался

ят-сум

авторитет, авторитетность

ӳкер

2.
ронять
эпĕ ручка ӳкертĕм — я уронил ручку
авторитета ӳкер — перен. ронять свой авторитет

ӳстер

5. перен.
поднимать, возвышать
возносить книжн.
авторитета ӳстер — поднять авторитет

çĕкле

10. перен.
поднимать, повышать
авторитета çĕкле — поднять авторитет
ĕç культурине çĕкле — поднять культуру труда
экономикăна çĕкле — поднимать экономику
Ĕç çĕклет, ӳркев ӳкерет. — посл. Труд возвышает, а лень унижает.

çĕклен

7.
подниматься выше, возрастать
унăн авторитечĕ çĕкленчĕ — его авторитет возрос

çухат

3. перен.
терять, утрачивать что-л.
лишаться чего-л.
авторитет çухат — утратить авторитет
тăн çухат — терять сознание
шанăçа нихçан та ан çухат — никогда не теряй надежды
вăл ыйхă çухатнă — он лишился сна
аманнă çын юн нумай çухатнă — раненый потерял много крови
этем сăнне çухат — потерять человеческий облик
Нумая ĕмĕтленекен сахаллине çухатнă. — посл. Позарился на многое — лишился и малого.
Пуçна çухатсан та чысна ан çухат. — посл. Даже потеряв голову, чести не теряй.

хура

II. уст.

вес, авторитет, влиятельность
унăн халăх çинче хура витмест — он не имеет авторитета

чакар

6. перен.
ослаблять, колебать, принижать, подрывать
авторитета чакар — подрывать чей-л. авторитет

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

хак

цена, стоимость, ценность. Начерт. 180. Хак, цена. N. Кулак тырă кивçен парсассăн та, икĕ хака хурса панă. N. Сĕлĕ мĕн хакра çӳрет? N. Тырă хакĕ мĕн хаке (!) çӳретĕ? Завражн. Çавна тусан тин вара пор тавар та, пор çĕрте те тин пĕр хак полĕ. N. Вăл мана çĕр тенкĕ хакне пулчĕ. N. Вĕсен мĕн пур япаласем икшер хак. N. Ăсем хунинчен виç рас ытла хак парса илтĕм. N. Çăмарта мĕн хакпа илеççĕ? N. Тырă хакĕ хаклă мар. Кан. Хаксем çакăн пек тăчĕç. N. Çав тĕрлĕ тарпа тупнă япалаçене çур хакпах тенĕ пек салататăр. Б. Олг. Эп пыртăм пăрçа çăнăх патне, хакĕ пĕр хаках пăрçа çăнăхпа яшкалăх çăнăх. || Б. Олг. Что ыраш çăнăх паян мĕн хак туат-ха? — Тен, илтмен эп, пĕлместĕп-ха эп, çăнăх орамне эп çарăнман-ха. Юрк. Кăсем те хăйсенĕн хакĕсене каласа параççĕ, килĕшеççĕ мĕн тăваççĕ. N. Шанчăклă тусăн хакĕ çук. N. Кун пек лаша пирĕн алла кĕрейĕ-ши çак хака? Чăв. й. пур. 12. Арманĕ хакĕ ултçĕр тенкĕ пулнă. Альш. Епле пулсан та çур хакалла мĕне килет, тет. N. Хакне хак парса. N. Хакне хума çук, пит паха чул. Изамб. Т. Хакне ӳстер, прибавь цену. Капк. Хайхисем хак татаççĕ (определяют цену) те, тухаççĕ Шупашкара кайма. Якейк. Телянккă илнĕ чох пилĕкçĕр тенке çитиччен хак хăпартса карĕç. Ib. Эпĕр хак хăпартса илтĕмĕр. Мы дали дороже и оставили за собой. Сред. Юм. Хак тунă. Цену положили (определенную). || Должная цена. Аттик. Хакне хак тени — хаклă тăк хаклă тени пулать. СЧЧ. Тата пĕр çыннăн ĕнине хакне хак парса сутăн илеççĕ те, пусмашткăн (?) чӳклеме аста пĕлекен çынна параççĕ. (Çăмăр учукĕ). N. Хакне кайĕ. Альш. Хак килĕш, уславливаться о цене. КС. Нимпа та хакне çитермеççĕ (не дают должной цены). N. Пичу хак турĕ (сказал цену), а эсир тата хак тăватăр. N. Çурма хакпа сутас, ик-виç хак парса илес (за тройную цену). С. Тим. † Хĕр пултăр та, пур пултăр, пурçын кĕпи тăхăнтăр. Пурçын кĕпи укçа хак, пирĕн вăйă тĕнче хак. N. Укçа хакне тăракан. N. Хăй хакĕпе, по себестоимости. N. Вăл пиçиххи унăн икĕ ылтăн хакне тăнă (стоил). Капк. Ун чухне тăвар пăчĕ çирĕм пăт ыраш хакне çитрĕ вĕт. Шел. II. 56. Пĕтĕм хули хакне ӳкнĕ. N. Вĕсене асаплантарнисем çинчен пĕтĕмпех çырсан, хут та çитес çук. Ылтăн витнĕ çурт хакнех çитсе ларĕ. Арзад 1908, 52. Хак кăлар, наверстывать стоимость. Баран. 42. Вара тин (только тогда) асапланса улăхнийĕн (подьёма на гору) хакĕ тухнине сисĕр. N. Атя ĕнтĕ, илсе кай пире. Тăрăшнă хакне тавăрăпăр. К.-Кушки. Эпĕ вăл сурăха чăхă хакĕпе илтĕм. Я купил ту овцу по цене курицы. || Не переводится. Изамб. Т. Ку çыхă пушăт мĕн хак тăрат? Что стоит эта связка лыка? Яргуньк. Мĕн хак пĕр улми? Баран. 160. Çак сурăхсен çăмĕ çеп-çемçе, тем тĕрлĕ хака çӳрет. N. Мĕн хака сотрăн? Хурамал. Какай мĕн хак? Почем мясо? ЧП. Аршăнĕ мĕн хак? — терĕм. Ib. Пĕр чуп тăвасси тĕнче хак. Якейк. Эсĕ мĕн хакпа илесшĕн? Ты сколько хочешь дать? Пазух. † Хăмачă мĕн хак? терĕм те,— сакăрвуннă, теейрĕ. Орау. Юсанă хакне тăмаст. Не стоит починки. N. Çирĕм пакша хакне (тĕшне) тăрать. Стоит 20 белок. || Плата. Изамб. Т. Ик хак тӳлесе (двойную плату). Рак. Илĕр, хĕрсем, панулми, хакне хамăр тулĕпĕр. Бес. чув. 6. Лашине вăл пысăк хак парса илмен пулсан та, ун телейне лайăх лаша пулнă. || Плата за работу. Б. Олг. Каран хуа арлат, арласа çитеримест, çынна парат арлама; кĕренкки арлама вонçичĕ пус, хакне тӳлет ĕçленĕшĕн. N. Вырма мĕн хак? Юрк. Улпут мана Пăва уесне ярат, хакне З60 тенкĕ çулталăкне турĕ. || Прибыль. Баран. 24. Пĕр çын пĕкĕсем авса, вĕсене хака сутса пурăннă. || Престиж, авторитет. N. Çапла вара хăй хакне çын умĕнче те çухатать. N. Вĕсене пурне те килнĕ вилĕм хакран кăларчĕ. N. Тарăс-тарăс Татьене, укçа парсан Укçине; упăтенĕн йĕмĕ çук, ташлаканăн ăсĕ çук! Халăх çинчи хак! Сунчел. Халăк çинче хак! (Кулаççĕ). || Дорогой, ценный. ЙФН. † Хусан лаши — хак лаши, хак лашаран хăрамарăм, вăрă-хурахран хăрарăм.

хунтă

(хунды̆), помощь, содействие. КС. Вăл унта хăйне хунта шырать (ищет поддержки в обществе). Ib. Хăйне хунтăшăн анчах хăтланать вăл. Орау. Унăн хунти пур. У него есть помощь, покровитель. N. Эпĕ пĕчченех, хунтă çук та, мĕн тăвас? N. Сан тăрăх мана та хунтă тивет. Через тебя и мне будет поддержка (защита). || Авторитет, влиятельность. ЧС.

пăкă

(пы̆гы̆, пŏгŏ), пробка, затычка. Шибач. Пичке пăкки (шĕвĕртсе тăваççĕ). КС. Кĕленче пăкки, пробка. Изамб. Т. Кĕленче пăккине чик (уç). Сред. Юм. Пичке пăккине хăвăртрах чик, сăрана йохтарса кăларан вит. Лашм. † Вуникĕ кăшăллă пичĕкене пăкки тайăличчен ĕçер-и? Н. Карм. † Вуникĕ кăшăллă сăра пичĕки, ăснă — ăсман пăкки тайăлать. N. Алăк патĕнче ларакан пыл пичĕки, ан ăçăрсам (= уçăрсам) — пăкки тайăлать. Орау. Вăл пичке пăккине питĕрме маннă та, сăра пĕтĕмпе юхса тухнă. Он забыл заткнуть затычку бочки и все пиво вытекло. || Сл. пăкă входит в состав фраз, которые означают: испугать, ослабеть и т. п. Орау. Пăкки тухсах ӳкнĕ (т. е. сильно испугался). Ib. Пăкки шанчĕ = хвачĕ пĕтнĕ (о человеке). Потерял авторитет, ослабел. Ib. Пăкку шанчи? т. е. что не можешь более спорить? Ст. Чек. Пăккăм юхнăччĕ (испугался), тикĕтпе сĕллĕме варларăм тесе. Трхбл. Унăн пăккине хавшăтрăм-ха. Я перепугал его чуть не до «медвежьей болезни» (resolutio ventris). || Затычка летка (улья). Торх. || Дурак, олух, разиня, увалень. Емелкке-Т.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

авторитет

сущ.муж. (син. уважение; влияние)
авторитет, хисеп, ят-сум; завоевать авторитет хисепе тивĕç пул

вес

сущ.муж.
1. множ. веса йывăрăш, виçе; вес посылки—восемь килограммов посылка йывăрăшĕ — сакăр килограмм; борец тяжёлого веса йывăр виçеллĕ кĕрешуçĕ; продавать на вес виçсе сут
2. множ. не употр. (син. влияние, авторитет) витĕм, вăйăм; ят-сум; он имеет большой вес в деловых кругах вал ĕçлĕ çынсем хушшинче ятлă-сумлă çын

влияние

сущ.сред.
1. (син. воздействие) витĕм, вăйăм; оказать влияние на ход дел ĕç-пуçа витĕм кӳр
2. (син. авторитет) ят-сум, витĕм; человек с большим влиянием ятлă-сумлă çын

поднять

глаг. сов.
1. çĕкле, йăт, ил (çĕртен); поднять книгу с пола кĕнекене урайĕнчен ил; поднять мешок картбфеля çĕр улми миххине çĕкле
2. (ант. опустить, понизить) хăпарт, çĕкле, çĕклентер, çӳллĕрех ту; поднять плотину на два метра пĕвене икĕ метр хăпарт; ученик поднял руку вĕренекен аллине çĕклерĕ
3. (син. увеличить, повысить) ӳстер, пысăклат; поднять цену хака ӳстер; поднять производительность труда ĕç тухăçлăхне ӳстер
4. çĕкле, çĕклентер, ӳстер; поднять настроение кăмăла çĕклентер; поднять авторитет фирмы фирма ятне-сумне ӳстер ♦ поднять тревогу тревога ту, хавха кăлар; поднять крик кăшкăрашма тытăн; поднять вопрос ыйту ларт; поднять на ноги ура çине тăрат, çĕклентер; поднять на смех кулăш ту; поднять целину çерем çĕт, çерем сухала

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

авторитет

1. авторитет, сум, витĕм; 2. хăйĕн ĕçесемпе, хăйĕн пĕлĕвĕсемпе хисепре тăракан çын.

кредит

1. кредит (шанса панӑ укҫа, тавар; кӗтесле, кӗтмелле пани); отпустить в кредит кӗтесле пар, кĕтмелле парса яр; 2. перен. шанчӑк авторитет; 3. пĕр-пӗр ӗҫ валли бюджетран панӑ укҫа.

вес

1. йыавăрăш; 2. авторитет; человек с весом витемлĕ, сумлă çын.

поколебать

-блю сов. кисрентерсе, чĕтретсе яр; поколебать авторитет авторитете чакар, хавшат.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

авторитет

м. 1 авторитет, сум, хисеп; пользоваться авторитетом авторитетлă пул; 2. (лицо) хисеплĕ çын, сумлă çын.

вес

м. 1. йывăрăш; атомный вес атом йывăрăшĕ; удельный вес танлаштаруллă йывăрăш; продавать на вес турттарса сут; мера веса йывăрăш виçи; прибавить в весе ӳт хуш; 2. (система мер) виçĕ; аптекарский вес аптека виçи; 3. перен. сум, витĕмлĕх, авторитет; человек, имеющий вес в селе ялти сумлă çын; на вес золота питĕ хаклă.

влияние

с. 1. витерни, витерӳ, витĕмлĕх, вăйăм; влияние солнечных лучей на человеческий организм хĕвел пайăркисем çын организмне витерни; влияние среды тавралăх витĕмлĕхĕ; 2. (авторитет, власть) витĕм; иметь влияние витĕмлĕ пул.

колебать

несов. 1. что (заставлять колебаться) чĕтрет, суллантар; силлентер, чӳхентер; 2. что, перен. (расшатывать, подрывать) вăйсăрлат, хавшат, пăс; колебать авторитет авторитета хавшат; 3. кого, перен. (вызывать сомнение, неуверенность) иккĕлентер.

марка

ж. 1. марка (тӳлев палли); почтовая марионеточна почта марки; 2. марка, клеме, паллă; фабричная марка фабрика марки; 3. сорт, пахалăх; товар высшей марки чи паха тавар; 4. перен. ят, чыс, авторитет; держать марку ята ан яр.

поддержать

сов. 1. кого-что (не дать упасть) тыт, тытса (е тĕкелесе) тăр; 2. кого-то (оказать помощь) пулăш, пулăшу пар; 3. кого-что (выступить в защиту) хӳтĕле, майлă пул, ырла, килĕш; поддержать предложение сĕннипе килĕш; поддержать кандидатуру кандидатурăна ырла; 4. что (не дать прекратиться, нарушиться) ⸗ма [⸗ме] ан пар, ан пĕтер, ан çухат, хӳтĕле, упра, тыт; поддержать разговор калаçăва чарăнма ан пар; поддержать огонь вутта сӳнме ан пар; поддержать свой авторитет авторитетна чакма ан пар; поддержать дружбу туслăха упра; поддержать чистоту таса тыт; поддержать связь çыхăну тыт.

подорвать

сов. что 1. (разрушить взрывом) сирпĕнтер, сирпĕт, сирпĕнтерсе (е сирпĕтсе) яр; подорвать мост кĕпере сирпĕнтер; 2. перен. яр, юхăнтар, хавшат, пĕтер, пăс; подорвать авторитет ята яр, авторитета хавшат; подорвать здоровье сывлăха хавшат.

подорваться

сов.1. саланса (е арканса, сирпĕнсе) кай; 2. перен. кай, çухал, юхăн, хавша, пĕт, пăсăл; его авторитет подорвался унăн авторитечĕ хавшарĕ.

поколебаться

сов. 1. кисрен; чĕтрен; хумхан, суллан, сулăнса ил, сулкаланса ил; 2. перен. хавша, вăйсăрлан, чак; его авторитет поколебался унăн авторитечĕ чакрĕ; 3. (посомневаться) иккĕленсе ил, иккĕленкеле.

потерять

сов. 1. кого-что çухат, çĕтер; потерять книгу кĕнеке çухат; 2. что (утратить) çухат, пĕтер; потерять авторитет (или уважение) хисепрен тух, авторитет çухат; потерять сознание ăнран кай; потерять человеческий облик çынлăхран тух; потерять надежду шанчăк çухат; потерять стыд намăç çухат; потерять покой канăç çухат; потерять доверие шанчăкран тух; 3. что (утратить какое-л. качество — о вещах) ⸗ран [⸗рен] тух, ⸗лан [⸗лен]; потерять крепость (о пиве) йăвашлан; потерять цвет (о материи) тĕссĕрлен; потерять блеск тĕксĕмлен; ◇ потерять в весе ырханлан; потерять кого-л. из виду куçран çухат; потерять голову анраса кай.

сила

ж. 1. (физическая энергия) вăй, вăй-хал, тăтăрха; лишиться сил халтан кай; набраться сил вăй ил; 2. физ. тех. вăй; центробежная сила аяккалла туртакан вăй; 3. (правомочность) вай; сила закона закон вайĕ; потерять силу вăйне çухат; войти в силу вăя кĕр; 4. (власть, авторитет) вăй, хăват; сила коллектива коллектив вăйĕ; 5. (интенсивность, напряжённость) вăй, хăват; сила звука сасă вăйĕ; сила гнева çилĕ хăвачĕ; 6. (источник деятельности) вай; сверхъестественная сила асамлă вăй; силы природы çутçанталăк вăйĕсем; 7. чаще мн. силы (общественная группа) вăй, вăйсем; революционные силы революци вăйĕсем; 8. мн. силы (войска) вăйсем; вооружённые силы хĕçпăшаллă вăйсем; ◇ под силу шăл çемми, ал майĕ; в силу чего-л. пирки; от силы нумай пулсан, нумайран та; по мере сил вай (е май) пур таран; через силу ытлашши, вăйран ытла; с силой пĕтĕм вăйран; пробовать силы в чём-л. тытăнса пăх, вăя виçсе пăх; что есть силы мĕнпур вăйран; быть в силе; 1) тĕрĕс-тĕкел (е ырă-сывă) пул; 2) (иметь власть, влияние), пуç пулса тăр, пуçлăхра лар; силою в (или до) ⸗лă [⸗лĕ]; отряд силою в сто человек çĕр çынлă отряд.

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

авторитет

авторитет, сум, хисеп; высокий авторитет пысăк сум; завоевать авторитет хисепе тивĕç пул

завоевать

çĕнсе ил, çапăçса ил; завоевать страну çĕршыва çĕнсе ил; завоевать авторитет хисепе тивĕç пул

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

кӳнтелен

«свидетель»; в настоящее время слово это вышло из употребления; оно имеется в словаре 1769 г.: кюнделень «свидетель»; в сокращенном катехизисе 1803—1852 гг. девятая заповедь читается так: „син зиня соя турух кюльделене ан бол“ «не лжесвидетельствуй»; в словаре Вишневского 1836 г.: кюнделегень «свидетель»; кюнделес «свидетельствовать»; в словаре Золотницкого: кунделэнь, кунделэгэнь «свидетель», кӳнделе «свидетельствовать». Слово это находим еще в сарапульском диалекте удмуртского языка в в старой грамматике того же языка — „Сочинения, принадлежащие к грамматике вотского языка“ (1775 г.): канделем «свидетель». По мнению Вихмана, слово это заимствовано удмуртами от чуваш (TLP 71). Из тюркских языков только в алтайском (Вербицкий) имеется это слово: кӳндӳле «почитать», «чествовать», «чтить». Ср. монг. хундлэх «уважать», «почитать»; «чествовать»; хӳнд «честь», «достоинство», «почёт», «уважение», «авторитет». Отсюда ясно, что свидетелями могли выступать люди авторитетные, всеми уважаемые.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

авторитет

ç.п. Преступниксен ушкăнĕн пуçлăхĕ, сумлă çынни. Йĕркеленсе преступлени тăвакансен «Сокольникири» ушкăнĕн авторитетне, ниçта та ĕçлемен 33 çулхи Мускав çыннине тытса чарнă. Х-р, 24.01.1996, 1 с. Криминал тĕнчин авторитетне медиксем те çăлса хăварайман. ÇХ, 1997, 15 /, 1 с. «Авторитетсем» авторитетне çухатаççĕ [Пуçелĕк]. ÇХ, 1997, 49 /, 4 с. — криминал авторитечĕсем (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.); вырăнти «авторитетсем» (ÇХ, 2001, 14 /, 3 с.).

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Катĕрмей

яз. и. м. Ялюха М. (Ашм. Сл. VI, 163): Катĕр + -мей; тат. м. и. Кадер "почет, честь; уважение, почтение, почесть; достоинство, престиж, авторитет" < араб. См. Катĕрмет.

Çавăн пекех пăхăр: