Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

архиерей

церк.
архиерей (православи чиркĕвĕн аслă чинĕ)

епархи

церк.
епархия
(архиерей тытса тăракан округ)

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ăшалан

поджариваться (в перен. см.), КС. Апат пĕçернĕ чухне хĕрарăм кăмака умăнче ăшаланать. Женщина во время приготовления пищи жарится у печки (ее бросает в жар). Истор. 47. Турккăсем вутри пек ăшаланнă: хăпаракан вырăссене штыкпа та тĕртсе янă, пăшалпа та персе ӳкернĕ. Турки поджаривались как в огне: наступающих русских они и штыками толкали, и из ружей в них стреляли. || Быть в жару. О сохр. здор. Çав вĕрине вăл хăш чухне виç эрнене яхăн асапланса, ăшаланса, выртать. Этот жар иногда держится у него около трех недель. Ib. 19. Вăл çын çапла ăшаланса пит час начарланса каять (при холере). Этот человек скоро от жара худеет. КС. Ун ачи пит йывăр выртать ăшаланса (в жару). || Беспокоиться, заботиться, гореть нетерпением; мучиться. Шел. 36. Вут çийĕнчи çĕлен пек ăшаланать вăл саншăн. Он беспокоится о тебе так, как мучится поджаривающаяся на огне змея. Чăв. й. пур. 18. Епле каям-ши? епле каям-ши? тесе, пит ăшалана пуçланă. Начал беспокоиться о том, как ему идти (ехать). Букв. 1904. Пĕрре çапла хĕн курса выртнă вăхăтра, эпĕ анне пит ăшаланнине сисрĕм. Однажды, когда (мать) лежала в таком мучительном состоянии, я заметил, как она страдала. Хыпар № 30, 1906. Ку архиерей чăвашсемшĕн тăрăшнине пĕлсе, пурте: курас-чĕ, тесе, ăшаланаççĕ. Узнавши, что этот архиерей много заботится о чувашах, все горят нетерпением увидеть его. Юрк. Ăшаланса кĕтсе тăраççĕ. С беспокойством ожидают его. || Торопиться, делать что-либо быстро. КС. Ыраша ăшаланса выратпăр. Жнем рожь быстро, торопливо. Альш. Вара хам тухам-ха, тесе, ăшаланса тухат, тет (торопливо выходит). Ib. Патша пӳртне кĕрет те, хай вăрă вăрланă-кайнă, тет. Патша часрах вăрă патне ăшаланса(= васкаса) каят, тет. Царь входит в дом, а тот вор уже успел украсть и уйти. Царь торопливо идет к вору.

Елхерей

(эл’h’э_рэj), архиерей. Изамб. Т. Альш. Чĕмпĕрти елхерей. Изамб. Т. Халĕ эпĕ елхерейне те куртăм. Личн. имя. Н. Седяк.

Епхери

(эл'h’э_ри), архиерей. К. С.

ерхелей

(Э_рh’эл’эj), архиерей. Питуш.

упра

опра, беречь, защищать. Баранов 119. Çавăнпа лайăх хуçа вăрмана упрама тăрăшать. IЬ. Çапла вăл шыва упраса, типĕтмесĕр тăрать. СТИК. Эпĕ ку япалана упрас терĕм-ха: хăнасем килсен, тыткалама нимĕн те çук. Я эту вещь берегу, очень бывает иногда нужна. Сунч. Эсĕ сыхлăсăнччĕ, упрăсăнччĕ, Эй турă! Арçури. Ах, турă çырлах, турă ан пăрах, ху этемне ху упрах! Сборн. по мед. Сывлăхне упрамаççĕ, епле килчĕ, çапла пурăнаççĕ. Календарь. Çимĕçсене çил силлесе тăкасран упрать. Ст. Ганьк. Эй турă! сыхла, упра, усала сир, турă! Чув. календ. 1911. Апла юта кайса ĕçлени килĕнчи тыррине упрани пулать-и. Чет. пут. Ун пек çын хăй япалине упраса тăрайманнине, çыннăнне упрае çук. Хыпар № 19, 1906. Ялан вĕсен хӳтлĕх пур. Вĕсене халăхĕ те хӳтĕлĕх благочинный та тĕреклĕх, архиерей те упраса тăрать. Фин. Хăй аллинче тытса тăракан япаласем пек сыхласа, упраса тăрать. Серг. Радон. Мĕн кирлине парса, сыхласа, упраса тăрăп. Изамб. Эсĕ ку япалуна упра ĕнтĕ (берети). СПВВ. ТМ. Упрас сыхлас. N. Ыр кун пар, ыр çул пар, сыхла, упра, усала сир. (Наговор). О сохр. здор. 93. Иккĕмĕш алăкĕ пит хулăм пулмасан та, пӳртри ăшша пит упрать вăл... См. Чек. Пур тмрра-пулла, выльăха-чĕрлĕх эс сыхла, упра, турăçăм, турă. Кн. для. чт. 11. Кам ĕнтĕ ăна, мĕскĕне, усалтан упрĕ, ăса-тăна вĕрентĕ? Сунч. Килес инкекрен эсĕ сыхла, эсĕ упра. Трхбл. Хăна ху ху упрас пулать. Хурамал. И, 5. Вăррăнтăн-хурахăнтан, йыттăнтан-качăкăнтан, усалăнтан-тĕселĕнтен сыхла, уппра пулин пар.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

архиерей

сущ.муж.
архиерей (православи чиркĕвĕнчи аслă чин)

епархия

сущ.жен.
епархи (архиерей пăхакан чиркӳ округĕ); Чебоксарская и Чувашская епархия Шупашкар тата Чăваш епархийĕ

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

владыка

1. влаçа хăй аллинче тытса тăракан, хушса çеç тăракан; 2. архиерей, ĕлхери, пупсен пуҫлӑхӗ.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

архиерей

м. архиерей (православи чиркĕвĕн аслă чинĕ).

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

архиерей

архиерей (христиан чиркĕвĕнчи аслă чинсен — епископсен, архиепископсен, митрополитсен, экзархсен, патриархăн пĕтĕмĕшле ячĕ)

викарий

викари (христиан чиркĕвенне — архиерей çумĕ, ун вырăнне юлакан)

епархия

епархи (архиерей тытса тăракан чиркӳ округĕ); Чебоксарская и Чувашская епархия Шупашкар тата Чăваш епархийĕ

иерарх

иерарх (христиан чиркĕвĕн аслă пусăмĕнчи чинсен пĕтĕмĕшле ячĕ, архиерей тенипе тан)

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

архиепископ

аслă епископ. Вăл 66 епархияра 3 митрополит, 14 аслă епископ (архиепископ), 50 епископ (архиерей) [Çулталăк 1906:14].

архиерей

чиркĕве пăхса ун ĕçĕсене туса вĕрентсе тăракан пуçлăх. Чиркĕве пăхса ун ĕçĕсене туса вĕрентсе тăракан пуçлăхсем те (архиерейсем) çав апостолсенчен юлнă йăлапах алă хунă тăрăх пĕр-пĕринчен хăйсен ĕçĕсене туса пурăнма Святой Сывлăш тивлетне илсе пыраççĕ [Наставление 1896:142].

епископ

архиерей. Вăл 66 епархияра 3 митрополит, 14 аслă епископ (архиепископ), 50 епископ (архиерей) [Çулталăк 1906:14].

митрополит

аслă архиерей. Ондан кайран сяв’ монастырдьдэх икь сьола ягын порынзассын, Иванъ Васильевичъ патша тада Макарiй асла архiерей (митрополитъ) ирикьпэ, Селижаровъ монастырьдэ каллах игумень полма кайза кине [Жития 1874:9].

молебен

кĕске кĕлĕ. Архиерей мантия тăхăнса пырса хĕресе чуп тусан чиркĕве кĕнĕ; унта кĕске кĕлĕ (молебен) пулнă, ун хыççăн протодиакон уншăн ĕмĕр вăрăм пултăр тесе каланă [Освящение 1904:7]; Эрех ĕçмен çынсен ушкăнне кĕрес тиекен çын чи малтан ушкăнпа тăвакан кĕске кĕлĕре (молебенра) итлесе тăрать <…> [Устав 1904:3].

папа

Римри чиркӳ пуçлăхĕ пулса тăракан архиерей. Уйрăлсан нумай вăхăт та иртмен Римри чиркӳ пуçлăхĕ пулса тăракан архиерей (вĕсем ăна папа теççĕ) çĕнĕ йăласем кăлара пуçласассăн католик тĕнĕпе пурăнакансемех килĕштереймесĕр хирĕçе пуçланă [О святой 1898:10].

патриарх

аслă архиерей; Рим хулинчи папа; тĕп ашшĕ. Грек çĕрĕнче пĕр аслă архиерей (патриарх) кĕтӳ кĕтсе пурăннă [Поучения 1904:13]; Мăн кăрлачăн 2-ш кунĕнче тата Рим хулинче папа (патриарх) пулса пурăннă св. Сильвестра (IV-ш ĕмĕрте) <…> асăнаççĕ [Избранные (январь) 1904:12–13]; Вĕсем (Иаковăн 12 ывăлĕ. – Э.Ф.) Израиль халăхин тĕп ашшĕсем пулнă, çавăнпа вĕсене патриархсем теççĕ [Книга 1910:21].

сала

чиркӳллĕ ял. Ун чухне вăл (архиерей. – Э.Ф.) хăй епархийĕне çӳреме чăн малтан пуçласа тухнă. Çав тухăмĕнче архиерей хăш-хăш хуласене, саласене (чиркӳлĕ ялсене), монастырсене çитсе унти чиркӳсене пăхса тухма хисеп тунă [Освящение 1904:7].

тарçă

чура. Ноланта архиерей пулса пурăннă Святой Павлин хăй ирĕккĕн тарçа (чурана) кайса кĕрĕшнĕ те пит йывăр ĕçсем ĕçленĕ [Поучения 1904:13]; Кам патне тарçа* каяс-ши / çывăхра пĕр хуçа çук. *Чура [Т.К.К. 1912:7].

Çавăн пекех пăхăр: