Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авра-çавра

скрученный
перевитый
Авра-çавра пурçăн тутăр. (Асамат кĕперĕ). — загадка  Шелковый платок весь перевит. (Радуга).

асамат

асамат кĕперĕ — радуга
асамат кĕперри — радуга
ав асамат кĕперри, мĕн пур ун пек чиперри! — фольк. вот радуга, нет ничего в мире краше ее!

йăрăмлан

быть полосатым
виднеться полосами
тӳпере асамат кĕпĕрĕ йăрăмланать — на небе разноцветными полосами сверкает радуга

карăн

12.
перекидываться
Ункă урлă асамат кĕперĕ карăннă — через Унгу перекинулась радуга

кĕпер

1.
мост
понтон кĕперĕ — понтонный мост
çакнă кĕпер — подвесной мост
уçăлакан кĕпер — разводной мост
чукун çул кĕперĕ — железнодорожный мост
кĕпер карлăкĕ — перила моста
кĕпер тĕрекĕсем — быки
кĕпер юписем — устои, сваи моста
кĕпер хыв — соорудить мост
кĕпер урлă каç — перейти через мост

пĕкĕле

образовывать дугу
асамат кĕперĕ пĕкĕлерĕ — радуга перекинулась дугой

салават

салават кĕперĕ — диал. радуга

саламат

III.
саламат кĕперĕ — диал. радуга

сарамат

сарамат кĕперĕ — диал. радуга

сăрап

сăрап кĕперĕ — диал. радуга

тĕслĕ

2.
имеющий какой-л. цвет
-цветный
асамат кĕперĕ тĕслĕ — радужный, всех цветов радуги
виçĕ тĕслĕ ялав — трехцветный флаг
кĕл тĕслĕ — пепельный, пепельно-серый
кĕлтĕслĕ тăпра — подзолистая почва
пăхăр тĕслĕ — цвета меди, медный
темиçе тĕслĕ — разноцветный, многокрасочный
хăйăр тĕслĕ — беж, бежевый, песочного цвета
ылтăн тĕслĕ — золотой, золотистый
юн тĕслĕ — багровый, кроваво-красный
тепĕртĕслĕ сăрла — перекрасить в другой цвет
тĕслĕ-тĕслĕ — разноцветный
тĕслĕ-тĕслĕ шарсем — разноцветные шары

тилхепе

вожжа и вожжи
ахаль тилхепе — простые вожжи (веревочные)
тăхаллă тилхепе — вожжи с бляхами (разукрашенные)
чĕн тилхепе — ременные вожжи
тилхепе салт — отстегнуть, отвязать вожжи
тилхепе тыт — править (упряжкой), держать вожжи
тилхепене вĕçертсе яр — 1) отстегнуть вожжи 2) перен. ослабить вожжи, распустить
тилхепене пушат — ослабить, отпустить вожжи
тилхепене хытар — натянуть вожжи
Атăл урлă пурçăн тилхепе картам. (Асамат кĕперĕ). — загадка Шелковые вожжи через Волгу натянуты. (Радуга).

хӳхĕм

красиво, прекрасно, прелестно
очень славно
хорошо
хӳхĕм каччă — красивый парень
хӳхĕм кун — прекрасный день
хӳхĕм чечексем — прелестные цветы
хĕр питĕ хӳхĕм тумланать — девушка одевается очень красиво
Хӳхĕм хăю сехетлĕх. (Асамат кĕперĕ). — загадка Этой прелестной ленты хватает всего на час. (Радуга).

хыв

2.
сооружать, строить
йăва хыв — свить гнездо
каçă хыв — перебросить перекладину (через речку), устроить переправу
кĕпер хыв — навести, построить мост
никĕс хыв —
1) заложить фундамент
2) перен. положить начало,заложить основу
çĕнĕ ăслăлăх никĕсне хыв — заложить основы новой науки
Аслати авăтмасăр асамат кĕперĕ хывмасть. — погов. Пока гром не прогремит, радуга не появится.

сĕвек

II.
сĕвек кĕперĕ — диал. радуга

кĕпер

◊
асамат кĕперĕ — радуга

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

саламат кĕперри

радуга. Сред. Юм. Саламат кĕперри çăлтан, ел Атăлтан шыв илет. СПВВ. Х. Саламат (сарамат) кĕперĕ, радуга. Бел. Гора. Саламат кĕперри çумăр валли шыв илет çăлтан. См. салават кĕпери, сарамат кĕперĕ, асамат кĕпери, сĕвек кĕперри, сĕрен кĕперри, сӳрекке кĕперри.

сарамат

Отсюда: сарамат кĕперĕ.

сарамат кĕперĕ

радуга. Вопр. Смоленек. Хĕвел тухнă вăхăтра, хĕвел тухăçĕ енче хĕвеле хирĕç сарамат кĕперĕ курăнсан çăмăр пулать; хĕвел анăç енче курăнсан, йĕпене каять, иккĕмĕш хут уяра каять. См. салават кĕпери, саламат кĕпĕрри.

сереп кĕперри

радуга. Не сĕрен кĕперри? СПВВ. КМ. Сереп кĕперри = асамат кĕперри. См. сĕвек кĕперри, саламат кĕперри.

сулăн

размахиваться. Бес. чув. 2. Вăл ĕричак сулăнмассерен (при каждом взмахе) çавăрăна-çавăрăна пăхать те, чĕтĕрекелесе тăрать. || Клониться. Бел. Çавăн чухне ирхи апат вăхăтĕнче тухса кайнă çын пилĕк çухрăма хĕвел кăнтăрларан каçаллана сулăнсассăн тин хăнана çитмелле пулчĕ. Изамб. Т. Эпир ĕнер, кăнтăрла сулăнсан, пулла (на рыбалку) кайрăмăр. N. Кăвакăн-кăвакăн пĕлт хăпарать, кай енелле сулăнать. О земл. Йывă шăтсан, калчасем пĕр-пĕрне тăвăрлаççĕ, çĕрелле сулăнаççĕ. Якейк. Каçалла солăннă (= летом часов в 5—6, а зимою в 2—3). N. Тĕттĕм сулăннă, сумерки. || Раскатываться на раскате. Султангул. † Сĕнĕ çуна кӳлтĕм те çула тухрăм, çунамçăм сулăнчĕ те, ай, юр тулчĕ. Чураль-к. † Кӳлтĕм-тухрăм сар лаша, сикрĕ-ларчĕ сарă хĕр; сулăнкара та сулăнать, лакăмра та ларса юлать. N. † Çони солăнать солнăк енелле (по уклону раската), эпир хамăр çавнашкал, ĕçкĕ енелле солнатпăр. N. † Çырма хĕррипеле пынă чух çунам сулăнасран чунăм çук. || Слоняться. Ст. Яха-к. Шăпăрçăпа парапан çапаканнисем çук пулсан, сĕрен халăхĕ вара ахалех сулăнса çӳрет. Сĕт-к. Апат шыраса солăнса çӳреççĕ. || Направиться. Юрк. Хăйĕнĕ пур чухне кирек кам та юта сулăнас çук. Кан. Улатăр вăрманĕсенчи кашкăрсем кунталла сулăннă. Баран. 4З. Ăлавсем иртсе кяйсан, кайăк (заяц), çул урлă каçса, майĕпе анкартинелле сулăннă. N. Вут хĕлхемĕ тухса çӳлелле сулăннă пек. Изванк. Çак ача, вăл кăçал салтака сулăнтăр (чтобы ушел) тесе, тем чул ылханакансем (зложелатели) пулĕ. („Тĕп саканче пăт чӳклени“). М. Сунч. Вара, выляса чăрансан, пурте килелле сулăнаççĕ. N. † Икĕ старик орам тăрăх отаççĕ: ста ĕçкĕ, онталла солнаççĕ. Шурăм-п. Çамрăккисем килелле сулăна пуçларĕç. Вĕсем хыççăн ваттисем те кайрĕç. Альш. Кайрăм урам тăршшĕпе, сулăнтăм тăван еннелле. Сунт. Тĕрĕс, Петĕр, эс калани. Эс Хветюк патĕнче çыратăн-и? — терĕ Шикайĕвă. Петĕр Хветюксен пӳрчĕ енелле сулăннине курса. N. Упăшки калĕ: ман санпа мĕн туса ларас? эсĕ çырăва пĕлместĕн, тийĕ. Вăл (он) вара килтен тухса сулăнĕ. || Иметь желание, иметь надежду. Б. Аккоз. Сана корасса солăнманччĕ. Не надеялся увидеться о тобой. (У других скажут: сана курасса та сунманччĕ). Кн. для чт. 107. Çурисем амăшне кĕтеççĕ, кĕтсе илессĕн сулăнмаççĕ. || Шататься, качаться. N. Хурăн сулăнса кайнă (пошатнулась). Сĕт-к. Çав пачкалăка пĕкĕ пемелле: тем çĕрех солăнса карĕ. Орау. Сулăнса карĕ те, ӳкрĕ-вилчĕ. Ib. Сулăнса кайса ӳкрĕ те, çавăнтах пĕтрĕ. Зашатался и упал мертвым. Изамб. Т. Сĕве кĕпери урлă каçнă чухне кĕперĕ сулăна-сулăна каят (качается). Альш. † Пусмаран антăм — сулăнтăм, тăванăмсенчен уйăрăлтăм. (Хĕр йĕрри). Пазух. Алăкран тухăп — сулăнăп, атте-аннерен уйăрăлăп. || В перен. зн. — лишиться. N. Вăйран - халтан сулăннă. Юрк. Лаши мĕскĕн, вăйран сулăннăскер, нимĕн тума пĕлмесĕр, турта хушшинче çав пăркаланса пырат. Ау 110. Ку чысти вăйран сулăннă, тет, хăй чĕлхине кăларнă, тет, хӳрине аялалла тăснă, тет. Толст. Пĕр çухрăм пек кайсан, вăл пĕтĕмпе вăйран сулăннă, урисем тем пек сурнă. N. Енчен эсĕ сулăнса кайсассăн (если ты сбился с пути), ун çине шанчăк çук вара. Алекс. Нев. Ашшĕ-амăшĕсем, ачисем çине пăхса, вĕсемпе малашне мĕн пуласси çинчен шухăшласа, пĕтĕмпех йĕрсе сулăннă: чăнахах курайман тăшман пиртен туртса илĕ-ши вара вĕсене? тенĕ.

сӳрет

неизв. сл. Отсюда: сӳрет кĕперĕ.

сĕлет

неизв. сл. Отсюда: сĕлет кĕперĕ.

сĕлет кĕперĕ

радуга. СПВВ. ЛП. Сĕлет кĕперĕ = асамат кĕперĕ. См. сĕвек кĕперри, саламат кĕперри, сĕнет кĕперĕ.

сĕнет кĕперĕ

(_сэ̆_нэ_{т к}э̆_бэ_рэ̆), радуга. Пшкрт. СПВВ. ТА. Сĕнет кĕпери = асамат кĕпери. См. сĕвек кĕперри, сĕлет кĕперĕ.

çавăт

(с'авы̆т), вести. Кан. ЬIвăлне çавăтрĕ те, тухса утрĕ. Тораево. Вăкăра çавăтрĕ, тет те, вăрмана карĕ, тет. Сĕт-к. Лашая çавăтса шăварма исе кай-ха. Ib. Соккăр старика çавăтса килтĕм пасартан. ТХКА 41. Эпĕ тимĕр кĕреçе илтĕм. Атте хăла тьыхана çавăтрĕ. Киле таврăнтăмăр. N. Пăрува çавăтрĕ те, карĕ. Орау. Эп ăна пусма картлашки çинчен (с крыльца) çавăтса антăм. Юрк. Сĕве кĕперĕ çинчен каçмаллине курсан, хăшĕ-хăшĕ ураписем çинчен анса, лашисене çавăтса каçрĕç. Ib. Вут тухсан, эсĕ çапла лашăна çавăтса çӳретнем? тесе ыйтат. N. Аллинчен çавăтнă та, вут ăшнелле кĕме тытăннă. В. С. Разум. КЧП. Каччă кача çавăтнă. || Украсть, увести (несерьезное выражение). Якейк. Петрохайĕнне кĕççĕр шор япала, лаша çавăтса (вăрласа) кайнă.

хăйка

невыясн. сл. N. Асамат кĕперри тата пĕлĕт çине авса хунă хăйка мар, трупа та мар, пусăсенчен, çырмасенчен шыв хăпартмасть вăл.

кĕмсĕртет

(-_дэ_т), грохотать, громыхать; греметь. Paas. Кĕпер кĕмсĕртетет (гремит). Челкаш 9. Тимĕр листисем чул çине таçтан кĕмсĕртетсе ахăрса анни... Ib. IЗ. Кавăнь (гавань) хапхинчен тиеннĕ лавсем кĕмсĕртетсе тухнă. Ib. Çурчĕ (здание) темĕн пек кĕмсĕртетет. Ст. Шаймурз. Эсĕ мĕшĕн çĕрле пит кĕмсĕртетсе çӳрерĕн? КС. Ӳссĕр çын пусма картлашки çинчен (со ступенек) кĕмсĕртетсе (или: кĕмсĕртеттерсе) ӳкрĕ. Ib. Кĕпер урлă урапа кĕмсĕртетсе каçать («стук»). Изамб. Т. Шетнике (кадушку) кустарса кайнă чухне (когда катят), шетник кĕмсĕртетет (гремит). N. Çак кăшкăрнă вăхăтрах (когда я кричал), манăн хурама та (в дупле которого я был) кĕмсĕртетсе кайса ӳкрĕ (повалился.) N. Сасартăках пĕлĕт çинче, темĕн пек хăрушшăн кĕмсĕртетсе, аслати авăтса янă. Якейк. Мăнаçи кĕмсĕртетнĕ сасă илтĕнет. Слышны отдаленные раскаты грома. Янорус. Кĕпери урлă каçнă чух, кĕперĕ питĕ хытă кĕмсĕртетсе юлчĕ.

аслати кĕперри

радуга. Сунчел. У др.: асамат кĕперри, сĕвек кĕперри, шĕлет кĕверĕ (Пшкрт).

кĕпер карлăкĕ

перила моста. Бгтр. Икĕ кăвакал вĕçсе килчĕç, тет те, кĕпер карлăкĕ çине ларчĕç, тет. Яргуньк. Старик: çапла, çапла, (патша) карлăкĕ ылтăн, кĕперĕ йĕс кĕпер тума хушшĕрĕ, тенĕ (т. е. медный мост с золотыми перилами).

чике

крутой, обрывистый. N. Чике = чăнкă. ГФФ. † Ах лаши, кăвак лаши, тăвайккине ан тирке те, контан чики тата пор. Собр. Асамат кĕпери чике пулсан, уяр пулат. || Обрыв. Альш. Хăят улпучĕ чикене чиркӳ лартнă, тет.

аскăн

(аскы̆н), libidinosus, dissolutus, nequam; proccllosus (de pluvia), распутный, блудный, нравственно павший, бурный (о дожде); восприимчивый к заболеваниям (о теле). Нюш-к. Аскăн ĕçпе пурнать, распутно живет. Орау. Куçĕсем те унăн аскăн куçлă. У нее и глаза блядские. Альш. † Ай-хай, аскăн арăмсем, ар чарса та чарăнмасть! Распутных жен не могут удержать и мужья. N. † Ялта вăйă выляççĕ, аскăн хĕрсем хутшăнмаççĕ. В деревне водят хороводы, но распутные девки не принимают в них участия. МО. Аскăн ача, блудный сын. Сказки и пред. чув. 111. Асамат мар, — усал вăй, аскăн ĕçсен амăшĕ, йывăр çылăх пуçĕ хăй. Не радуга (?), а нечистая сила, мать блудных дел, — она, источник всех тяжелых преступлений (грехов). Альш. Аслă çулпа мĕн пырат? — Аскăн пуçлă хур пырат. Что (кто) идет по большой дороге? — Озорной гусь (передовой, коновод, который водит прочих гусей на хлеб, на гумно). Хорачка. Аскăн çомăр килчĕ, штурмăлă. Пошел дождь, поднялась буря. Сред. Юм. Ман ӳт пит аскăн та, кăлт вансан та, таçта çитеччин асса сарлать. У меня тело очень восприимчиво к заболеваниям, и потому даже легкое повреждение его легко расходится на большое пространство.

асамас

i. q. тоже, что асамат, сл. неизв. знач., встречающееся в соединении: асамас-кĕперри (азамас к’э̆_бэ_рри), arcus caelestis, радуга. Карсун.

асамат

(азамат), vox ign., unde venit. слово неизв. знач., откуда: асамат-кĕперĕ.

асамат-кĕперĕ

(Череп.), асамат-кĕперри (-_кэ̆_бэ_рэ̆,-к’э̆_бэ_рри), arcus caelestis, радуга. (Повидимому есть и произн. а.-кĕпери). Çутталла 17. Пăх, асамат кĕперри! мĕн пур ун пек чиперри? Шурăм-п. № 21. Турă ăна çĕре анма симĕсĕн-кăвакăн курăнакан кĕпер хывса пачĕ. Чтобы ему спускаться на землю бог сделал ему (Илье пророку) мост (т. е. радугу). Ib. Асамат (сĕвек)-кĕпери витĕр тухсан, хĕр арçын пулма, арçын хĕр пулма пултарать, тет. Говорят, что, прошедши под радугою, девушка может сделаться мужчиною, а мужчина девушкою. Хорновар, Буин. Аçамат кĕперри витĕр чупса тухсан, хĕр-арăмран арçын, арçынтан хĕр-арăм пулать, теççĕ. (Вариант предыдущего: девушка заменена здесь женщиною). Т. П. Загадки. Атăл урлă вĕрен ывăтса каçартăм. (Асамат-кĕперри). Я перекинул через Волгу веревку. (Загадка: радуга). Вопр. Смол. Асамат кĕпери çӳлелле (чăнкă) карăнсан, хыççăнах çăмăр пулат. Если радуга крутая, то тут же будет дождь. Сир. 83. Пăх-ха асамат кĕпери çине, ăна пултаракана мухта, мĕн тĕрлĕ илемлĕ çуталса тăрать вăл! Пĕлĕт çинче авăнса, карăнса тăрать вăл; çӳлти турă алли карса хунă ăна.

пуçтарăн

собираться. Самар. Çумăр пуçтарăнат. Орау. Пуçтарнса каймалăх (на отъезд) памĕç-ши укçа? N. Унăн ывăлĕсем черет тăрăх куллен пĕр-пĕрин патне пуçтарăна — пуçтарăна ĕçкĕ-çикĕ тунă. N. Шыв пуçтарăнса килнипе сивĕ хĕл кунсенче шăнса ларнă пăрсем хăпарса килеççĕ. || Свертываться. Тяптяево. Кĕперĕ çавă хĕрсем хыççăн пуçтарăнсах пырать (сам собою за ними мост свертывается). Тораево. Арăмĕ хунĕн (своя) пирне чăсса пăраххăрĕ, тет те, валти сӳтĕлсе пырать, тет, кайри пуçтарăнса пырать, тет. Чĕр. чун. яп. й-к. пур. 18. Унăн (у «богомола») вĕтĕ шăллă урисем хуçмалла çĕçĕ пек: кирлĕ вăхăтра чăсăлаççĕ, кирлĕ мар пулсанах пуçтарăнаççĕ. || Притти в порядок. Собр. † Пирĕн атте çич шăллă; çич шăл виттĕр вĕрсессĕн, çӳçĕ-пуçĕ пуçтарнĕ (= пуçтарăнĕ).

пĕве пуç

плотина пруда. Якейк. Пĕве пуçĕнче кĕпер полат. Хирле-Сир. Ик еккинчи ик холха, тата кĕпер, пĕве пуç тăваççĕ. IЬ. Йăкрах армань пĕви пуç орлă каçма хăрамалла, кĕперĕ чĕтĕресех тăрат.

арават

(арават), vox incerta, unde derivata est altera, non minus ignota араватлă, quae in aenigmate quodam invenitur. Слово неизвеетного значения, откуда произведено араватлă (араватлы̆), также непонятное слово, встречающееся в загадке. С. Шинкус. Т. (Собран.). Араватлă-теветлĕ, кĕпи арки хуйăклă. (Асамат-кĕперри). Украшено.... и перевязью, называемою „тевет“; полы его рубахи.... (Загадка: радуга). V. ĕреветлĕ.

карăн

(кары̆н), вытягиваться, растягиваться; потягиваться. Зап. ВНО. Каран, потянуться. Пшкрт. Асту, эп сана пырса карăнсарак çапса ерĕп-тĕк, таста кайса ӳкĕн! N. † Карта тулли çӳрен ут, карăнса пăхса юлаççĕ. Образцы 84. Карташ чулли лашаçăм, карăна пăха юлать-çке. Альш. † Кашкăр килет карăнса, каç пулнине хĕрĕнсе. Юрк. Кăмака хыçĕсене те карăнса пăхат, çӳлелле те астăват, хыпаласа та пăхат, нимĕн тăва пĕлмес. N. Хыпаланса, унта-кунта тăрса, карăнса пăхкаласа илет те, ниçта курăнмасан: манăн та чăматанăм çук, кам илсе тухнине курмарăр-а? тесе ыйтат хăйпе пĕрле ларса пыракансенчен (других пассажиров). Батыр. † Кайăк хурсем килет карăнса, икĕ çунаттипе сарăлса. К.-Кушки. Темĕскер ман паян ялан карăнас килет. Меня нынче что-то потягота берет. О сохр. здор. Унăк ĕçлесси килмест, яланах выртасшăнах тăрать, пит карăнас килет (одолевает потягота). Собр. Çын çинелле йытă карăнсан, хăна килет, теççĕ. Капк. Темиçе хутчен кушакла тутлăн карăнса илсен... Ст. Чек. Çын карăнат, потягивается. Чув. пр. о пог. 178. Асамат (сĕвек) кĕперри çӳлелле карăнсан, уяр пулат. Если радуга протянулась высоко, будет ясно. Ала 108°. † Хорăн тăрăнчи хор хорчкки (так!) хорсăм çине ялт! Кар(ă)нать. || Делаться тугим. КС. Ача ĕмĕртекен арăмăн кăккăри карăнать, сăвакан ĕненĕн çилли карăнат (= тулать). Ст. Чек. Чĕччи карăнман тет-ха (= сĕт тулман). Ib. Кăккăр карăнат (чрезвычайное накопление в груди молока у женщины после родов, при, котором болит грудь). О сохр. здор. Эсир сехетсерен апат çинĕрен, вăл çинĕ апат хырăмра çĕрсе ĕлкĕреймест; çавăнпа хырăм карăнса каять те, вар ырата пуçлать; тата ытти чирсем те ереççĕ. || Околеть. Якейк. Карăнман пуçна! Карăнашшĕ! («сильная ругань»). Ib. Карăнса выртманскер! (ругань). Сред. Юм. Карăнса вилешшĕ! (пит çиленнĕ çынна: ăмма вилмес-ши тессине калаççĕ). Чтобы ему околеть!

коптăр

(-ты̆р), подр. шуму лубка, который задеваю твердым предметом, или мнут. Собр. Чĕмпĕр кĕперĕ хуп кĕпер, куптăр-куптăр! тăвайрат. Кăмак-к. Коптăр-коптăр, звук от скорблого полушубка яли лубка (когда его мнут, он «коптăртатат»). Ib. Коптăр — звук от разгрызания сухаря или кочерыжки.

Явăш

(jавы̆ш), личн. имя человека. Ой-к.-Яуш. || Назв. сел. Яушево, Мурат. вол. || Ой-кас-Яушево, Мало-Яушевской вол. Ядр. у. Ой-к.-Яуш. Пирĕн яла ак мĕншĕн Явăш тенĕ: пирĕн ялта пĕр Явăш ятлă çын, пит пуянскер, пурăннă. Ст. Чек. Явăш кĕперĕ. Яушевский мост. || Назв. дер. Салугиной.

Янташ

(jандаш), назв. селения б. Алым-к. в. Чебокс. у. Собр. Янташ кĕперĕ пуç-хирлĕ. (Кĕпĕм тĕрри, т. е. кĕпе умĕ тĕрри).

лап

лощина, ложбина, низкое место, низменность, равнина. Ст. Чек. Унăн лапра тырă аван пулнă. В низине у него был хороший урожай. Ib. Юхлă лапĕнче. В низменности р. Яклы. Альш. Лапрах çĕрсенче чул сарса тухнă (устлано к.). Пазух, пирĕнех те хирсем пит лапах мар, пăлан тьыхи выртас çĕрсем мар. N. Лап çĕре анса, унта та çапла тем масарсем шыраса çӳрет. Собр. Асамат кĕперри лапра пулсан, çумăр пулат (противопод. чике?). || Кучка, местечко, участок. Хурамал. Пыраттăм-пыраттăм çулпалан, пĕр лап (= ушкăн) çырла тĕл пултăм. Юрк. † Çеçен хирĕ варринче çырла лапĕ, пĕрне татса çисе пулмарĕ. Ст. Чек. Кăмпа лапĕ, çырла лапĕ, „колония грибов, ягод“. || Низенький. В. Олг. Лап пӳрт, низенькая изба. || Плоский. Богдашк. † Лап мунчанăн тăррине тапнă-тухнă вĕлтĕрен. || Неуклюжий. || Плоский (о лаптях). Трхбл. Лап çăпата çутă пуç, çинçе пилĕк хура куç. (Ламппă). Рак. Лап çăпата, çутă куç. (Хăй çути). Альш. Лап çăпата, çутă куç. (Кăраççин). Т. II. Загадки. Лап çăпаталлă, çинçе пилĕклĕ, тăватă сăмсаллă, хĕрлĕ кикĕриклĕ. (Хăйă чикки). N. Лап çăпата, çинçе пилĕк, çутă пуç. (Хăйă чикки). Собр. Лап çăпата, çинçе пилĕк, хĕрлĕ сăмса. (Хăй чикки). N. Лап çăпата, çинçе пилĕк, çăлтăр куç. (Ламппă). || Повидимому, назв. сплошной, одинаковой вышивки. СТИК. Лап — название узора. Различные узоры у чуваш носят разные названия по сходству: 1) чăхă ури, 2) чĕрнелĕ ура, З) автан, 4) лап — сплошь без узоров.

лапша

плоский, низкий. Собр. Лапша, çăпата, çинçе пилĕк, çутă куç. (Хăй-чикки). Чув. пр. о пог. 178. Асамат кĕперри лапша (лутранăн) карăнсан, йĕпе пулать. Если радуга протянулась плоско, низко,– будет ненастье. || Неопрятный, неряшливый, грязный. Çеçмер. Вăл лапша томланкалать (одевается неопрятно). Питушк. Лапша çын (живущий грязно, неопрятно). Ib. Апатне чон çĕклемеçт çима та (противно есть), питĕ лапша (очень грязно). СПВВ. МС. Лапша тесе тирпейсĕр, хăйне хăй пăхайман çынна калаççĕ.|| Невзрачный, невидный. Чертаг. Лапша кĕлеткеллĕ (лаптаклă-мĕнлĕ ) = кĕрнексĕр кĕлеткеллĕ (невзрачный, плохого телосложения). || Неподвижный, вялый, слабый. В. Олг. Лапша çын, вялый, малоподвижный человек. Б. Олг. Лапша çын, слабый, плохой (в работе). Шарбаш. Ора çине тĕреклĕ тăриман çынна, выльăха: лапша! тесе, вăрçаççĕ.

ыткăн

(ыткы̆н), то же, что ывăткăн. N. Кашкăр ыткăна пачĕ. Волк бросился бежать. Изамб. Т. Хĕрсем ыткăнса çӳреççĕ (ходят гоголем) IЬ. Лаша ыткăнса пырать (бежит быстро, свободно). Букв. 1904, I. Унччен те пулмасть, пĕр арăслан сиксе тухать те, ыткăнать пăлан çине. Пазух. † Сирĕн кӳлнĕ лашăр çĕмĕрт-хура, халь ыткăнĕ эпир те ларсассăн. Ст. Дув. † Ыр ут килет ыткăнса, ырă урхамах йĕрĕпе. Альш. † Ыткăнса утса пынă чух ылттăн шăрçанăн курăнаттăн (тантăшçăм). (Из «хĕр йĕрри»). Янтик Б. † Пахчи — пахчи пан улми чи тăрринчи сар улми; самай татас тенĕ чух, ыткăнайрĕ-каяйрĕ (отлетело в сторону). † Хамăр ял кĕперĕ ылттăн кĕпер, — епле ыткăнса каçам-ши? Шурăм, № 6. Никамран хăрамасăр ыткăнатăп (устремляюсь, кидаюсь). Собр. 327°. Улăхаяттăм çӳл ту çине, ыткăнаяттăм (устремился бы) уртăш йывăççи çине. Уртăш йывăççин мĕн хуйхă? Амăрт-каяк лармас, çав хуйхă. Альш. Ыткăнса утса пынă чух, ылттăн шăрçанăн курăнатăн! N. Шыв ыткăнать-кăна: çул çине мĕн лекнĕ, çавна илсе каять. Чебокс. Ылттăнпала ыткăнмалла выляма. (Смысл непонятен). Альш. Ытканас (возноситься, гордиться) мар: ылттăнсем пур, тесе; хурланас мар: телейсем çук, тесе.

ум

ом перед. Пшкрт. Ом — перед. Ч. П. Хапхи умĕ пылчăклă. || Место, на котором жнет жнец. Сред. Юм. Õм, тесе, тыр вырнă чухне хăй выракан тĕлтине калаççĕ. || Назв. частей, на которые делят загон для удобства засевання. Янтик. Айта, Иван, ту часрах ум, акса пĕтерер! (Тырă акнă чухне, акма лайăхрах пултăр, тесе, тата вăрлăх пĕр пек ӳктĕр тесе, анана темиçе пая пайлаççĕ, çав пая ум теççĕ. В. Михайлов (рукопись). Вара анапа ум чар та (= чĕр те) кашни ум валли пĕр пай вăрлăх хатĕрле. || Употр. в качестве послелога. Ман ума, ман умăма, ман умма (= каз.-тат. алды̆ма), передо мною. Регули, 1127. Ман омра тăчĕ. N. Кай кунтан, ман умран. СПВВ. Хам пур умра ан хăра. Альш. Ăйхăнтан вăрансан, ан хара, эпĕ пулăп санăн умăнта. Альш. Умăнти сăрку. Ст. Ганьк. Хура хур умĕнче хура пыльчăк, хаçан тинсе çитĕ-ши? М. Сунчаеево. Ч. Пăртак тăрсан-тăрсан, хăйсем умне (= перед избу) тухса, вут хучĕç, унта сăра, эрех, икерчĕсем илсе тухрĕç те, хыва пуçларĕç. Альш. Сӳнтĕк (назв. деревни) умнеллех кăять вăл çаранлăх. Б. Янгильд. Тогаш. Вăл (она) стариккине (мужу), умне тухас тесе, чатрах лашине хăвалама хушнă. IЬ. Çăва патне çитнĕ чух карчăкки тепĕр çулпа çуна вăлсем умнелле тухнине курах каннă, анках старикки çакна курман. Сборн. Ах, аннеçĕм, анне! хĕреслĕ тенкĕ пулам та, кăккăр умне çакса юл! Юрк. Пирĕн умран (мимо) навус тăкма кайнине те вилнĕ çынсене масар çине пытарма илсе кайнине анчах курса тăратпăр, урăх нимĕн те курмастăнăр, тет. N. Киле пырсан, пĕр çĕре пухăнтăмăр та, пурте йĕмсене хуса хĕвел. Умне (на солнышко) типĕтме çакрăмăр. N. Хамăр пурсăмăр та аписам умне кайма хăратпăр. Синьял. Пире анне çуратрĕ, ыр çын умне тăмашкăн; ыр çын умне тăраймарăмăр, тăшман умне тăтăмăр. N. Шуйтанăн сăмси умне тĕлех пулать. Юрк. Сан ачу мар, ачу мар (т.-е. я), аннеçăм, шурă патша умĕнче тăраканĕ, ури айне пукан лартакан, кучĕ айне минтер саракан, икĕ хулĕнчен тытса лартакан. Ала 15°. Патша, халăх умне тăрса, акă çапла каланă, тет. Стюхино. Атьăр каяр хĕр илме икĕ савни умĕнчен. Жит. св. февр. Сăваилă Мелетий вилес умĕнтереххĕн патшана Аслă Феодосий кĕнĕ. Альш. Пирĕи умма ӳкрĕç те, пуçĕсене чикнĕ хăйсем, нимĕн те чĕнмеç, пыраççĕ хуллен уттарса. IЬ. Умĕнчен пӳл, умĕнчен пӳл, ан яр! (лови их!). Ала 29°. † Ай, кинçĕм Анна пур — опăшку умне выртсассăн, эс апие юрăн-ха. Утмăл çулхи атти пур, олтă шăл витĕр хĕм тухать. Ай, кинçĕм Анна пур — опăшку умне выртсассăн, пирĕн аттене юрас çук. Хора-к., Покр. в. Ĕçе лайăх ту, ху умнах тăрĕ (тебе же будет на пользу. Послов.). Юрк. Асамат кĕперĕ çумăр умĕнчен (перед) карăнсан, çумăр чарăнать; хыçĕнчен курăнсан, тата çăвать. Формы: «уммĕн, умĕн, омăнь, омĕн, омăн» см. под уммĕн.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

мост

сущ.муж., множ. мосты
кĕпер; железнодорожный мост чугун çул кĕперĕ; каменный мост чул кĕпер; устои моста кĕпер тĕрекĕсем

радуга

сущ.жен.
асамат кĕперĕ

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

радуга

асамат кӗперри, сӗвек кӗперри.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

мост

м. кĕпер; железнодорожный мост чугун çул кĕперĕ; понтонный мост понтон кĕпер; перебросить мост кĕпер хыв.

радуга

ж. асамат кĕперĕ.

радужный

прил. 1. (многоцветный) нумай тĕслĕ, тĕслĕ-тĕслĕ, асамат кĕперĕ пек; 2. перен. кăмăллă, хаваслă, тутлă; радужные мечты тутлă ĕмĕтсем; ◇ радужная оболочка анат. тĕслĕ витĕм.

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

саламат

саламат кĕперĕ, салават кĕперĕ, асамат кĕперĕ (кĕперри) «радуга»; тат. салават кӳперĕсаламат, салават кĕперри. Вероятно, происходят от арабского «небо», взятого в форме множ. ч. (самават); следовательно, самават кĕперри — «небесный мост». Могло получиться это слово от араб. и перс. саламат «безопасность», «целость», «благополучие», «спасение», «мир». По талмудическим и мусульманским сказаниям, по выходе из ковчега Ной принес жертву богу и получил обещание, что впредь не будет потопа. Знамением этого обещания была указана радуга, появляющаяся на небе после дождя в знак того, что это не дождь потопа, а дождь благословения, благополучия (Быт. VI—IX гл.). Основой для слова асамат [азамат] послужило персидское (ӓзим) «великий», «огромный» или (ӓзӓмӓт) «величие», «великолепие»; «величественный»; следовательно, асамат (с = з) кĕперри — «величественный мост». В тюркских языках нет единообразия в названии радуги, в каждом языке свое особое название, в большинстве случаев оно связано со значением «небо»: азерб. кӧй гуршағы, хак. тигир хуры букв. «небесный пояс»; тур. алайми сема (< араб.) букв. «небесное знамение (знамение неба)»; кирг. асмандагы жаа букв. «небесная дуга»; ср. фр. ark en ciel букв. «небесная арка».

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Ĕмĕт çитет

Ĕмĕт çитет исполняется надежда кого, чья.
Çут хĕвел! Ман тухмалла-ши Асамат кĕперĕ витĕр? Чăн сăмах-ши вăл, суя-ши? Чăн пулсан, ман ĕмĕт çиттĕр. А. Алка.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

биоток

, п.с. Чĕрĕ организмри — унăн хавалĕпе пĕр килекен, ыттисене витĕм кӳме пултаракан — хăйне евĕрлĕ чӳхенӳ (электромагнит таппи). Пациентсене çамрăк донорсен магнит пленки çине çырса илнĕ биотокĕсене парса çамрăклатма пуçларăмăр. К-н, 1965, 24 /, 4 с. Çыннăн пуç миминчен саланакан биоток ... юлташĕсен, тăванĕсен ăс-тăнне, туйăмне çитни... В.Тимаков, 1984, 52 с. Çын шутлани теприне биотоксемпе куçать-ши. В.Эктел //Я-в, 1991, 7 /, 17 с. Манăн биотоксем куракан патне çитеççĕ. Х-р, 25.12.1997, 4 с. Йывăçсем те çынна сиплĕхлĕ биотоксемпе витĕм кӳреççĕ. С-х, 1999, 1 /, 2 с. — биоток яр (В.Эктел, 1996, 82 с.); биоток ритмĕ (С-х, 2000, 9 /, 4 с.); биоток хĕлхемĕсем (С.Асамат //ÇХ, 2000, 12 /, 11 с.).

имшер

п.в. Хăрăн, начарлан, ырханлан; имшерлен. Мăян çисе имшернĕ çынсене Чингиз саккунĕ ячĕпе хĕнеççĕ. Я.Ухсай, 1961 (Çĕр), 58 с. Виççĕмĕш уйăх асап вăл курать, сăн-кĕлетки имшерсех ун пырать. К-н, 1976, 21 /, 11 с. Туйăмлăх туртăмĕ имшерчĕ, сĕртĕнӳсен вĕрилĕхĕ ... сиверчĕ. С.Асамат, 1991, 33 с.

инçетлĕх

п.с. Инçет, ката; уçлăх, анлăх (туп.). Йывăç тĕмĕсем ... шупкалса пыракан инçетлĕхре пач палăрми пулса, куçран çухалаççĕ. П.Афанасьев, 1985, 46 с. Пĕтĕм инçетлĕхе юр чаршавĕ картланă. Н.Мартынов, 1985, 30 с. Мĕскĕнлĕхпе вак шухăшсен купи çĕтет те, карăнать инçетлĕх. Г.Ирхи, 1991, 51 с. Тĕтресĕр уçă ирпе, инçетлĕхре-горизонтра пулин те, вăрман курăнать. Х-р, 12.09.1996, 3 с. — уй инçетлĕхĕ (А.Медведев, 1941, 15 с.); шыв инçетлĕхĕ (Хв.Агивер, 1984, 91 с.); тинĕс инçетлĕхĕ (Х-р, 27.06.2003, 3 с.); кăн-кăвак инçетлĕх (Н.Теветкел, 1964, 78 с.); асăмри инçетлĕх (Г.Юмарт, 1983, 14 с.); тӳрем инçетлĕх (Св.Асамат //П-н, 1990, 2 /, 15 с.); — инçетлĕхе йыхăр (В.Эктел, 1996, 58 с.); инçетлĕхе çывăхлат (Ю.Сементер //Я-в, 1999, 11—12 /, 9 с.).

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

асамат кĕперĕ

сĕрек, сӳрет, сарамат кĕперĕ. Ăна çынсем ан манччăр, вăл паллă пултăр тесе асамат (сĕрек, сӳрет, сарамат) кĕперĕ курăнмалла тунă [Книга 1910:15].

Çавăн пекех пăхăр: