Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

гипербола

лит.
гипербола (виçесĕр ӳстерсе кăтартас мел)

гротеск

иск.
гротеск (акăш-макăш ӳстерсе, улăштарса сăнламалли мел)

канал

2.
канал (çыхăнмалли мел)
çыхăну каналĕ — канал связи

мел

1.
ловкость, сноровка, проворство, ухватка
Мел пĕлен пурне те тăвать. — посл. Сноровистый все сумеет сделать.

мел

2.
уловка, хитрость, ухищрение
тĕрлĕ мелпе усă кур — прибегать к разным уловкам
мел туп — изловчиться, ухитриться
мелне тупакан çын — изворотливый, оборотистый человек

мел

3.
средство, прием
хӳтлĕх мелĕсем — защитные средства
чее мелсемпе усă кур — пользоваться хитроумными приемами

мел

4.
случай, возможность
майлă мел — удобный случай
мел килчĕ — удалось, выпал случай
сана килсе курма мел пулмарĕ — у меня не было возможности навестить тебя

мел

5. перен.
ключ, способ, метод
мел туп — найти ключ (для решения чего-л.)

мел

6. уст.
мел — вышитый узор на груди женского платья

опыт

1.
опыт (алла илнĕ пелӳлĕх, хăнăху)
ĕçри опыт — производственный опыт
пурнăç опычĕ — жизненный опыт
пĕр-пĕрин опычĕпе паллаш — обмениваться опытом
малти опыта вĕренмелли шкул — школа передового опыта
мел пух — набираться опыта

пурă

(пур)
мел

сăтăр

II. глаг.

1.
тереть, растирать, протирать
куçа сăтăр — тереть глаза
ыратнă вырăна ывăç тупанĕпе сăтăр — потирать ушиб ладонью
хурана хăйăрпа сăтăрса тасат — протереть котел песком
урай сăтăрса тух — протереть пол
паркета мастикăпа сăтăр — натереть паркет мастикой
сăтăрса пăрах — стереть (напр. мел с доски)
çырлана ала витĕр сăтăрса кăлар — протереть ягоды сквозь сито
пируса пӳрнепе сăтăркала — разминать папиросу пальцами

сик

1.
прыгать, скакать
çӳллĕшне сик — прыгать в высоту
тăршшĕне сик — прыгать в длину
шалчапа сикни — прыжок с шестом
хăрах уран сик — прыгать на одной ножке
сиксе ан — спрыгнуть
сиксе ил — подпрыгнуть, подскочить
сиксе каç —перепрыгнуть
сиксе хăпар — вскочить, вспрыгнуть (на что-л. высокое)
Хура хирте шурă мулкач сикет. (Хăмапа пурă). — загадка В черном поле скачет заяц-беляк. (Доска и мел).
Туй тесен, тукмак та сикне. — погов. Услышав о свадьбе, и чурбан подскочил с места.

стенографи

стенография (каланине хăвăрт çырса пымалли ятарлă мел)

стереотипи

полигр.
стереотипия (стереотип туса пичетлемелли мел)

темп

1. муз., спорт.
темп
кĕвĕ темпĕ — темп мел один
вăрах темп — медленный темп

çĕмĕрĕл

4.
дробиться, раздробляться, размельчаться
пурă лаках çĕмĕрĕлнĕ — мел измельчился

криптографи

криптография (вăрттăн çырмалли мел)

офсет

полигр.
офсет (кĕнеке пичетлемелли мел)

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

мел

ловкость; мелĕ пур та вăйĕ сахал – ловкость есть, силы мало; мелсĕр – неладно.

116 стр.

пур

I. син.: пурă
мел

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

сăл

прием, ловкость, сноровка, увертливость. Ст. Чек. Кукка пуçтарса илчĕ те, ывçă тупанĕ çине хурса, сăлпа çĕрелле пăрахрĕ. Трхбл. Вăл сăлпа кĕрешет. Он борется, применяя приемы, употребительные вообще при борьбе. Ib. Вăл кĕрешнĕ чухне сăл пĕлет. Ib. Сăлсăр кĕрешнĕ чухне çĕнме пулмас. Ib. Вăл сăлне пĕлсе çитнĕ. (Скажут и в других случаях). См. мел.

сăлай

то же, что май, мел.

çăпаталла

назв. игры. Юрк., Николаев. Орау. Çăпаталла. Ку вăя вылянă чухне чăркуççи çӳлĕш шалçа çапса лартаççĕ. Çав шалçа тăррине çăпата кантри çыхса хураççĕ. Унтан шалçи çумне çăпатасем пуçтарса килсе хураççĕ. Пĕр ачана, шăпа ярса, çăпатасене хураллама тăратаççĕ. Ытти ачисем çăпатисене вăрласшăн çӳреççĕ. Хураллакан ача пĕр аллипе çăпата кантрине тытса çӳрет, тепринпе, мел килсен, çăпата вăрлакансене тытать. Çăпата вăрлакана тытсан, тытаканни вара хуралçăран тухать, хураллама вăрланă чух кам лекĕннĕ, çав юлать. Унтан ку çын та çăпатисене хытă хураллама тытăнать, вăрлакансене пит тытасшăн тăрăшать. Анчах лешсем часах пырса лекĕнмеççĕ, çăпатисене ялан леш сисмен чух анчах вăрлаççĕ. Çăпатисене вăрласа пĕтерсенех хуралаканнине ачисем хăйсен аллинчи çăпатисемпе пеме тытăнаççĕ, хуралаканни шалçа патĕнчен пăрахах тарать. Çăпатисене персе пĕтерсен, леш ачи вара пурне пуçтарса пырать. Хураллама калех çав юлать (остается опять тот же).

кожж

(кожж), подр. шуму. Б. Олг. Килхошши шăлма тапратрăм эпĕ: кожж! кожж! шăлтăм (мёл двор).

кăкăр хĕртни

изжога. Никит. Кăкăр хĕртсен, çумăр çăват. Календ. 1910. Кăкăр хĕртнĕ чух шур чул (мел) çийес пулать. Изамб. Т. Ул ĕнер кăкăр хĕртнипе аптăрарĕ. Ib. Манăн кăкăр хĕртет. К.-Кушки. Паян, темĕскер, кунĕпех кăкăр хĕртет, те çумăра ĕнтĕ.

шорă чол

шур чул, назв. камня. Пшкрт. Шорă чол, назв. какого-то мелкого камня. Календ. 1904. Шур чул (пурă), мел. Начерт. 206. Золотн. 107. Шорă чол, сулема.

шăл

мести, подмегать. Хурамал. Алăкăрсен умне шăлса тытăр панулмисем кустарса выляма. Почаще метите у себя на дворе, чтобы катать яблоки. Лашм. Шур пӳртĕр умне шăлса тытар панулми кустарса выляма. ЧП. Шурă пӳртсем умне шăлса хурăр. Б. Олг. Кил хошшия шăппăрпала шăлса тасатас. N. Кунĕпех урай шăлтăм (мел весь день). Урмай. Карчăкĕ пĕре урай шăлса пынă чух пĕр пăрçа пĕрчĕк тупрĕ, тет. Сем. соч. Вăл ачасен (так!) тула тухса кайсанах, тешурни шăпăр илсе урайне шăлса каять. N. Качака: урампа тапăп, мăйракампа сĕкĕп, хӳремпе шăлăп, тесе калать, тет. N. Шăлсан шăлса ямалла мар, çĕклесен çĕклесе пăрахмалла мар, вăхăт çитсен хăех каять. (Мĕлке). Хош-Сырми. И посрĕç те лартрĕç стул çине, и хырчĕç те пăрахрĕç ман çӳçме, и шăлчĕç те пăрахрĕç çӳп çине. Поставили стул и посадили меня, сбрили они мне волосы, вымели и выбросили их на сорную кучу. Б. Олг. Тавай çак арпая йĕтем çинчен шăлса пăрахăпăр. Сред. Юм. Кô ыраш тăпраллăрах пôлин те, пĕрлех шăлса яр, кайĕ-ха ертел çинче хотăшса. А.-п. й. 55. Анкартинчи сар кĕлетри ырçаран мана шăлса пуçтарчĕç. N. Шăлса кăлар (в печке выметать). НТЧ. Вутти пулсан кăмакине шăлса кăларать те, хай пашалусене, юсмансене пĕçерме кăмакана хывать. || Мыть, чистить. В. Олг. Эп ампар ом шăлас тетĕп вĕри шупа. N. Ялта халăха пуян куштансем хăйсен аллинче тытнă, тĕрлĕ çук законсем хăратса пурăнна; уясра вĕсене улпутсем шăлнă. || В переносном смысле. Орау. Аванах шалтăм! Хорошо поел (чего-нибудь лакомого). Сред. Юм. Ĕнер эпир пôшара карăмăр та, пĕр ôрама çиле май шăлайса тôхса кайрĕ вит. ЧС. Вирĕм тумарĕç те, выльăхсене мур шăлса кайрĕ. || Вытирать, стереть, обтирать, утираться. Пухтел. Тенкел çине шăл, сотри со стула. N. Шăлса ил, обтереть. N. Пылчăкĕсене шăлса илме тарай тутри пулмарĕ. Альш. Саккăрăн-саккăрăн килтĕмĕр те сакăр хаклă тухйипе сак çи пусса шăлтăмăр. ТХКА З0. Тăхти, эсĕ ирхине-каçхине пит çусан, апат çисен, апат умĕн аллуна çусан, эпĕ сана хăвна панă алшăллипе пите-куçа шăл вара. Ман алшăллипе ан шăл, тет ман карчăкăм. О сохр. здор. Пурте пĕр алшăллипех шăлаççĕ. Собр. Пĕр алшăллипе иккĕн шăлсан: вăрçать, теççĕ. СЧУШ. Иккĕн пĕр алшăллипе шăлсан, иккĕшĕ часах вăрçă кăлараççĕ. Юрк. Хăй çав вăхăтрах арăмĕнчен чăвашла калаçса чышкисене шăлма тасарах алă-шăлли илет. КС. Туттăрĕпе мана питрен шăлса илчĕ. Она провела мне по лицу платком. || Замазывать. О сохр. здор. Пӳрт чӳречисене, алăксене йăлт шăлса питерес пулать. Баран. 158. Çурт-йĕр таврашне вĕсем çинçе пĕренерен туса, тăм шăлаççĕ, тулашĕпе шалашне пурпа шуратаççĕ. N. Тампа шăл, мазать глиною. N. Кăмакана питĕрсе тăнпа шăлсах хучĕ (во время „çип хутни“). КС. Кăмака шăл, обмазывать глиною. Ib. Кăмака шăлмалла-ха пирĕн, ытла кăмака тĕпĕсем катăлса пĕтрĕç. Ст. Чек. Кăмака питне шăл. || Заметать (о снеге). N. Çула шăлса кайнă. Дорогу замело (занесло снегом). N. Çула юр шăлса кайнă. Баран. 41. Такăр çула юр шăлса кайнă; çуран çӳрекен сукмака лаках шăлса тултарнă. СТИК. Тăман çула чист шăлса лартрĕ (замело дорогу). Орау. Çула шăлса лартнă кĕçĕр (передуло). Сятра. Çол орлă шăлса лартса та, çолĕ çĕтсе. Подл. Шигали. Аслă çулсем çине юрсем шăлнă (замело снегом). Сред. Юм. Хĕллехи çола тăман шăлать. Зимою дорогу буран заметает. N. Çула йăлт шăлса тухнă, лаша чĕркуççи таран путса пырать. Баран. 86. Кунта ăлавсене шăлса кайни те пайтах пулкалать. Кн. для чт. 10. Пĕчченех ларать çав ял, унти çынсен пӳрчĕсене тăман шăлса кайнă. РЖС. З. Çав çĕрхине хулари çуртсене тăманпа шăлса кайна, урамсене юр вĕçтерсе тултарнă. Ст. Чек. Йĕтеме юр шăлса кайнă (замело). N. Юр шăлса лартать. N. Кӳлле йор шăлса лартнă. N. Кун усал, юр çăвать те шăла-шăла лартать. Нюш-к. Малтанхи юр çĕр çумĕнчен шăлса çусассăн, выльăх хĕнерсĕр (начар) пулать. || Гладить (напр., по голове), приглаживать. ГФФ. Куç умĕнче атте çук, пулсан та пуçран шăлас çук. Нет у меня здесь родимого батюшки, а если бы он и был, то не погладил бы меня по головушке. И. Тукт. Ульяна хăйĕн савнийĕн юнланса пĕтнĕ çӳçĕсене ик аллипе те шăла-шăла якатрĕ те, ăна сивĕнсе кайнă тутинчен чуптуса илчĕ. Ал. цв. 4. Вăл хăйĕн юратнă хĕрне чуп-туса, ачашласа, пуçĕнчен шăлса калать. Юрк. Куçăмран пăхрĕ, пуçăмран шăлчĕ; пуçăмран шăлчĕ, пуçма çавăрчĕ. С. Айб. Салтак патша ывăлне пуçĕнчен шăла пуçларĕ. НТЧ. Хăй пĕр курка шыв ăсса илет те, хур пуçĕ тăрăх шăла-шăла (гладя) ярать. ТХКА 121. Яка пуçлă усламăç мăн сухалне аллипе шăлса илет якатса. Собр. Пăттине çисе пĕтерсен, хырăм тăрăх шăлтăмăр, çаплах куçĕ выçă пулчĕ пирĕн. || В переносном смысле. Сам. 70. Шăлнĕсене вăл шăлать, вырма йăпатса.

паштĕрт

подр. звуку, который получается от сухого сыпучего тела, напр. муки и т. п. N. Типĕ япала çине алăпа чышсан, паштăрт кĕрсе каять (напр., мука, мел), паштăр сирпĕнет. || Подр. скаканью по мягкой пашне? ГТТ.

пур

пор (пур, пор), мел. Юрк. Шурă Атăл хĕрри хăйăрлăх, хăйăрĕсем шурă пур пекех. Сред. Юм. Пур, мел. Пшкрт. Пор, мел. Изамб. Т. Унăн çăварĕ пур пек. СПВВ. ТА. Пор — шур чул. См. пурă.

пурă

(пуры̆), мел. Чертаг., Изамб. Т. См. пур.

пус

, пос, давить, придавить, надавливать, нажимать, набивать. Шел. 98. Ирĕксĕр пусса выртма тытăнчĕç. N. Урине урапа пусса карĕ. N. Вăл çĕрĕк патаккине питĕ хытă пусма тапратрĕ. Альш. † Пусса-пусса ан кала (не играй сильно надавливая на лады), пуç ыратать, аттеçĕм; варрăн-варрăн ан кала, вар ыратать, аттеçĕм. Ib. † Пусма кĕпе пит пусать, хăмаç кĕпе пит усать. Ib. Старикки пĕр ывçă тăм илет те, çын кĕлетки туса кăмакана хурат, тет. Куçне тăхлан пусат (вдавливает), тет. Ст. Шаймурз. † Укалчаран тухсассăн, тăм кĕлетке тăвăпăр, куçне тăхлан пусăпăр, пилĕкне пурçин çыхăпăр. Н. Лебеж. Чавка чĕппи илнĕ чух виçсĕмĕре çыран пусрĕ (придавил обрушившийся берег). Чертаг. Хыт пôсса толтарнă. Ib. Пôса-пôса толтарнă (туго). Б. 13. Çĕнĕ кĕрĕк çĕлетрĕм, пусса тăхăна (регулярно, все время) пĕлмерĕм, ахалех çĕтĕлсе пĕтрĕ. Кан. Пусарчăксем çĕр мамăкне пусарах тиеме май параççĕ. N. Пусса хуман, наложено неплотно (вещество). Толст. Чăршă турачĕсем юр пуснипе (под тяжестью снега) усăна-усăна аннă. В. Олг. Ора айне кĕрсе каят, поссарас (= посса ярас) полат (как раз задавишь, котёнка). Сред. Юм. Хӳме ачана пôснă. Забор задавил ребенка. Ib. Хыта полнă-и, тесе, хăмла кипписĕне порне те посса пăхса тохрĕ. Батыр. Пĕр çынна кашни каç вопăр посма поçларĕ, тет. Орау. Урапа кустăрми сысна мăйĕ çинех çитсе пусрĕ. Ib. Çӳлти хутри мачча йăтăнса анса, аялти хутсенчи маччасене те пусса йăтăнтарса антарнă (или: пусса çĕмĕрсе антарнă). Ала 61. † Тăванçăм каяс патне те, ай, çитсессĕн, куçне пусса шăла та пуçларĕ. N. † Шерпетпеле питне çăваççĕ, шур пӳспеле пусса шăлаççĕ. N. † Питне куççулпе çăват, çаннипе пусса шăлать. Карсун. Чипер посса шăл (плотно вытирай). Бугульм. † Куççулĕпе пичĕсеве çăваççĕ, çанни вĕçĕсемпе пусса шăлаççĕ. Юрк. † Шурă акка пачĕ шурă тутăр, вĕри куççӳллисене пусса шăлма. Кан. Ăна (кулача) вăл вара ларса çимест, пур те курччăр тесе, ăрам тăрăх утса урлă пусса çыртса пырать. || Поглаживать (напр. брюшко). ТХКА 121. Шурă мăнтăр аллипе квапи тĕлне тытать те, йăл-йăл кулса савăнса, мăн хырăмне ик алпе вар пуснă пек сĕркелет || Ступать, переступать, наступать. Юрк. Хăваттиртен хаприке виççĕ ярса пуссан çитетен. ССО. Ярса пусмассерен çĕнĕ япала. На каждом шагу новости. N. Эпĕ ăçталла ярса пуснине искерсе (наблюдая) çӳретĕн. Альш. Пурте çывăрса кайсан, ку хĕр тăрат, тет те, çав каччи текенни çине пуссах тухса каят, тет. Алших. Çулçине татса ил те, урупа ун çине пус. N. Пĕрре слон çиленнĕ те, хăй хуçине урипе пуснă. N. Мăн кĕрнӳкерĕ çак такмакне каласа пĕтериччен, ытти туй халăхĕсем пурте мăн-кĕрнӳкер хыçĕнче умлă-хыçлă тăрса, тепĕр ура çине пусса, пуçĕсене пĕшкĕртсе, ташласа тăраççĕ. Сюгал-Яуш. Эпĕ, шыв хĕрне çитсен, нумайччен пусса çурерĕм. Ск. и пред. 103. Пĕр пуçĕнчен хыр каска тӳртне пусса кĕмешкĕн (вместо приступка или ступеньки). || В перен. зн. Никит. Михали пилĕке пуснă. Михаилу пошел пятый год. ТХКА 13. Ман ывăл ача кăçал кĕркунне вунă çул тултарчĕ, вунпĕр çула пусрĕ. Изамб. Т. Ватăлтăм ĕнтĕ, хĕрĕхе пусап та (старухой стала). N. Çавăнтан кайран тăватă кун иртсе пиллĕкĕмĕшне пуссан (на пятый год)... || Приклеивать. N. Прошенисене пусма илекен маркă укçине, тата урах та тӳрех пуçтарман укçана косвенный налог теççĕ. || Прикладывать. Скотолеч. 16. Урнă йытă çыртнă вырăна хăвăртрах тимĕр хĕртсе пусас пулать, е вĕри кĕлпе пусас пулать. N. Вăл (уж) сăхнă вырăна ĕмме те, тимĕр хĕртсе пусма та кирлĕ мар. Ой-к. Вара хай карчăка хĕртнĕ тимĕрпе чĕлхинчен пусрĕ те, çаклатса лартрĕ. || Приложить (ладонь). N. Аллине кăмака çумне пусса илчĕ. Приложил ладонь (лапу) к печке. N. Аллине тӳнĕ пур çине (на толченый мел) пусрĕ те, пĕрене çумне пусрĕ. || Приложить руку, подписаться. N. Ку хут çине алă пуснă. Эта бумага подписана. N. Çак укçана илтĕм, тесе, алă пуснă. || Покрывать. Трахома. Малтанах куç шăрçи çине кăвак йăлхах (пленка) пуса пуслать. N. Тар пусасран хăратăп, боюсь, чтобы не покрыл пот. Альш. † Кĕмĕлех те çĕрĕ пысăк пулмас, унăн куçĕсене тар пусмас Юрк. Вĕсем çине тăпра, тусан пуснă пирки, курăксем ешерсе ӳсеççĕ. N. Мĕскĕн тумтирĕ хутламĕсенче тусан пусни паллă мĕн. Ib. Хуйхăлă чĕрене çу пусмĕ. || Заносить (о снеге), завалить. N. Малтан тухса кайнă чухне пĕр çын çуртне пĕтĕмпе юр пусса кайнине (что завалило) курчĕ, тет. N. Пӳрте юр пусса (хупласа) илнĕ. || Одолевать. Альш. † Кĕркуннехи уçăма турă (гнедой) ут пусĕ малашне. Каша † Ай-хай тăванăмсем-çунатăмсем, çичĕ ют пусрĕ, тесе, ан калăр. Ачач 80. Выртатăн, выртатăн та, хĕвел ăшши пусса çитернĕрен, çавăнтах акă питĕ тутлă... тутлă ăйхăпа çывăрса каятăн. ГТТ. Этемме хĕвел пуснине, уйăх пуснине куратпăр. N. Улăп пусни. С.-Устье. Вара патша ывăлĕ калат: анчах пăхса лараттăмччĕ, ыйхă хытă пусса килчĕ те, çывăрса карăм, тет. Шурăм-п. Тумтире е ӳт-тир çине пыйтă пуссан, инкек пулать. Якейк. Ĕçе-ĕçе кăсене сăра пуса пуçларĕ (стали пьянеть). ГТТ. Килте хура кушак пулсассăн, хура чăхă пулсассăн, тăшман (враг) пусаймас, тет. Зап. ВНО. Анана арăм-ути пуснă (пусса кайнă). N. Пĕтĕм çырмана хăва пусса çĕнтернĕ. Сред. Юм. Мана паçăр ӳсĕр чистиех посса çитнĕччĕ, халь толта çӳрекелерĕм те, пăртак орăлтăм. N. Икĕ çырма хушшине çырла пусса çĕнтернĕ, ай люли; пирĕн ялсен хĕрсене, ай люли, укçа пусса çĕнтернĕ. N. Ун пек чух тирпей кирлĕ, унсăрăн чир чĕр те пусса илме пултарать. N. Карташне (кил-картине) пĕтĕмпе курăк пусса илнĕ. || Обмакнуть. Пшкрт. Юрк. Тиркĕ хĕрринчи пăттине кашăкпа ăсса илсе, çу куçне пусаççĕ, унтан çулă пăттине çăвара хыпса çиеççĕ. N. Посса пар, обмакни (это перо в чернила) и дай мне. || Употреблять насилие. ЧП. Тĕвик-тĕвик текерлĕк, тӳсе çиме юрамасть; ӳснĕ-ӳсмен хĕрсене пусса илме юрамасть. Ib. † Пулнă-пулман урпана пусса вырас ан пулăр. Изамб. Т. † Шав-шав урпа пулмасăрах пусса вырăс мар. || Нашивать. Альш. «Тевет» — умра вуншар, çирĕмшер пуслăх кĕмĕл икĕ ĕрет, тата шăрçа пуснă. Микушк. Ăна хăмачăпа пир çине пусса тăваççĕ. || Удерживать. N. Хыснашăн пусса юлакан укçа (объяснение косвенного налога). || Ставить. Чотай. † Ору айне покан пос, чавсу айне çытар хор; покан посан тийиса сохăр-вĕтрен ан полтăр. (Свад. п.). || Валять (сукно). Изамб. Т. Тĕртнĕ тăлана пусасçĕ. V. S. Çăмран пусса тунă япала. Сред. Юм. Тăла пôсать, чăх пôсать, ура пôсать. Ib. Пôсса çитет поль ĕнтĕ ко тăлана: кĕрессе те нăмай кĕнĕ, тачкаласса та тачкалнă. Пора перестать валять (толочь) сукно, ибо оно достаточно укоротилось и стало толстым. Баран. 162. Хĕрарăмсем... кошмасем пусаççĕ, палассем тĕртеççĕ. || Сидеть на чем, высиживать (о наседке). Тораево. Пĕр çын тĕрне çăмарти тупнă, тет те, ăна пусса ларать, тет. БАБ. Чăхă тавраш, хур-кăвакал тавраш пусма сивĕнсен, каллех пустăр, тесе, татах юман кăмпине тытăнаççĕ. ЧС. Сĕрен ачисем кĕнĕ çĕре, сакă çине кĕççесем, минтерсем сарса хураççĕ. Ăна, чăххи пусма лартăр тесе, сараççĕ. Бюрганский. Кăçал, тен, сан телейпе-и, чăхсем пит ырă пуса-пуса кăларчĕç. N. Пусма ларнă хур. Орау. Хăш-хăш кайăксем (шăнкăрч) пусма ларнă чухне, ами кайсан, ун вырăнне йăварра аçа ларать. Некоторые птицы насиживают гнезда попеременно (самец и самка). Якейк. Пирн виçĕ чăхă посса лараççĕ, темле пăрахтарас, шыва чикес поль. N. Чăх пусма ларнă. Орау. Хурсам пусма лара пуçларĕç (стали садиться), курнать. N. Курак ларать йăвара çăмартине пусса. || Настигать. ЧС. Вăрманта-мĕнте, çăмăр-мĕн пусас пулсан, йăвăç айне ан тăрăр. || Грабить. Пшкрт. Кĕлет ăшне хорак посса токса (подломали). || Крыть, топтать (о птицах). Орау., КС. Алтан чăхха пусать. Б. Олг. Атан чиппе (курицу) посать.

Аслаксу

(Аслаксу), V. Аксу. Ст. Чек. † Çав Аслаксу хĕр(ĕ)сене мел килмерĕ (не удалось) тытса чуп-тума.

пăрр

(пы̆рр), подр. быстрому рассеиванию, разбрасыванию, разлетанию на части. Е. Орлова. Ачасам пăрр! саланса карĕç. См. пăр. || Подр. порханию. N. Пĕчĕк кайăк пăрр! вĕçсе карĕ, теççĕ. Б. Олг. Пăрр! — подр. полету воробья. См. йăрт. Юрк. Пăрр! туса вĕçсе тухса каят. || Подр. разлетанию на части. СТИК. Вăйлă çын кĕлтене çапйиççипе çапат та, пăрр салатса ярат (так, что сноп разлетается на части). IЬ. Шур чула (мел) çĕре çĕклесе çапрăм та, пăрр! саланса карĕ. || Подр. быстрому раздроблению, размельчанию. Изамб. Т. Типĕтнĕ ыраш шăл хушшинче пăрр-пăрр каят (звук). || Подр. быстрому разбрасыванию. Юрк. Пăрр, пăрр, пăрр! туса тĕрлĕ енелле сирпĕне-сирпĕне ыткăнса каяççĕ (зерна). || Подр. быстрому вспыхиванию огня. Çиç. çиçрĕ кĕм. 67. Чăшт сапас та, пăрр чĕртес... вăр-вăрах çунса каять хăйĕн вулас пӳртĕнче.

акшар

(акшар), calx (qua addita fila linea aut cannabina in aqua macerari solent, ut candidiora fiant). Известь. Продаетея на базарах и употребляется чувашами для беления пряжи (çип хутма). Абаш. Чеб. у. || N. Çунтарнă акшара кив çарансем çине тăксан аван. Жженою известью хорошо удобрять старые луга. Это слово (в значении „известь“) есть и в дер. Кибенеевой (Амалăх) Цив. у. Тат. аkшар, мел. Ягудар. Акшар шурă сăнлă. Акшара хуларан илеççĕ, кĕрепенки пĕр пус тăрать. Акшара çип пĕçернĕ çĕре яраççĕ. Тăта (i. q. тата) акшарпа мăрья шуратаççĕ. Известь белого цвета; покупают в городе по 1 коп. за фунт; употребляется для беленая („варки“) пряжи, а также идет на побелку дымовых труб.

курăн

(куры̆н), видеться, показываться, появляться; казаться. N. Инкек куçа курăнса килмес, тесе, ахаль каламан ваттисем. Чхейп. Хĕвел курăнмасăр тăнă вырăнта та вăрлăх ӳксен: е тырă, е урах ытти тĕрлĕ шăтакан япала (растение), çавах шăтса тухат. Орау. Унăн куçне курăнмасăр çуреттĕм. Я старался не показываться ему на глаза. N. Йытă курăнми анса каять (пошла на дно). Городище. Виççĕ мана пиллĕк пек (только так!) курăнчĕ (или: туйăнчĕ). Тройка (отметка) показалась мне пятеркой. Ск. и пред. 18. Тĕнче тĕксĕм палăрчĕ, юмахри пек курăнать. Ib. ЗЗ. Пырса курăнтăр анчах (пусть только покажется), пирĕн ун валли кучченеç виçĕм çулхиех пур-ха! Синерь. Вара пачăшкă курăнмичченех кайнă. Янорс. Атте мана каларĕ: çав тĕме çинчен Шупашкар курнать, терĕ. Ib. Вара эпир тĕме çине улăхса çитсен, Шупашкар курăнса карĕ. Ib. Унтан вара пĕр вăрман курнах карĕ. Юрк. Каччине хăне куçа-куçăн курăнса калама (невесте) мел килсен... Кумарка. Тата аслă шывсем пĕчĕк шывсем юхса кĕнипе тулса каяççĕ те, пĕр енчен пăхсан, тепĕр енчи те курăнайми пулаççĕ. Альш. Инçе çула хĕр кайсан, килни-кайни курăнмас (не видно чтобы она приезжала?). Дик. леб. 35. Тинĕс вĕçĕ-хĕрри курăнми сарăлса выртать. Истор. Çынсем, пĕренесем, чулсем, пăхса курăнми çӳле ыткăнса кайса, каялла пере-пере аннă (при взрыве). Альш. Курăнми-курăни кайсассăн, ик аллăна сĕлт те, савăнса юл [когда мы (я) почти исчезнем (-ну) из глаз]. Регули 1247. Инчерен шорăн (белым) корăнчĕ; утăн (лошадью) корнать; чĕреллĕ (заботливым) корнать. Ib. 331. Çав вырăнтан корнаканччĕ. Ib. З29. Хола пирĕн патран корнакан (т. е. его видно). Ib. ЗЗ2. Çав пӳрте çĕмĕрсен, корнакан полĕ. Орау. Асăрхаман та, пĕр чӳречерен çутă курнах карĕ (показался свет). Якейк. Эп чукун çолпа пынă чох йăвăç хошшисампа хăй çутисам корна-корна пычĕç. || Иметь вид. N. Уçăмсем кăçал мĕнле курăнаççĕ? || Чувствовать, замечать. N. Хĕр ăна каланă: эсĕ мана хăвăн кăмăлна килнĕ пек курăнатăн-и? тенĕ.

мел

(_мэл’), способ, сноровка. Кн. для чт. 158. Вĕсене çынсем илсе ан кайччар тесĕ, тĕрлĕ-тĕрлĕ мел тупать. Ib. 142. Пире пур ĕçре те мел кирлĕ. Ib. Курак, вăйпа ĕçеймесĕр, ăспа ĕçме мел тупать. Чăв. й. пур. 32. Тата хăй ăçта сутă тума хăтланса, ăçта çип пĕвеме, хăй пĕлмен ĕçе тытăнса, хăй меле пĕлмен пирки (не имея сноровки), юлашкине те салатса пĕтернĕ (расточил). Сред. Юм. Мел пĕлсен, кирек хăш ĕç те ансат. Кильд. (Тет.). Ах, тантăшçăм, теп, пĕрех чунçăм, пĕрле пуранмашкăн мел кирлĕ! Альш. Мел пĕлен пурне те тăват. Знающий сноровку всё сделает. Ib. Кĕрешме мел пĕлет. Рук. календ. Прокоп. Пĕр мелне вĕренсе çитсен (если раз...), хурт тытасси нимен те мар (очень легко). В. Шинкусы. Эпир ăна епле пăрахма (т. е. деньги, çул хĕрне) мелне те пĕлес çук. (Пăсташ). N. Кайран, ку мелпе улталайманнине кура, хăратма тытăнчĕ. Чăв. й. пур. Ăна вĕлерес тесе, шухăшласа çӳренĕ, анчах ниепле мел тупайман. || Приём. Альш. Йăкăп-йăкăл! шуса кăна пыраççĕ хĕрсем урайĕнче: аллисене капла, аллисене çапла тыта-тыта çаварăнаççĕ. Пур мелне те иккĕшĕ пĕр вăхăтра тăваççĕ. || Чăв. й. пур. 7. Ку ĕç сирĕн пĕртте меле килмес. Это ваше дело — негодное. СПВВ. Ĕç меле килмес (не ладится). || Возможность; удобство. Ст. Чек. † Тимĕр-кавак лаша, кăтра çилхе, мел килмерĕ (не было возможности) тытса утланма; çавă Аслаксу (= Аслă-Аксу) хĕрсене мел килмерĕ тытса чуптума. (Çамрăксен сăвви). Сред. Юм. Мел пôлсан, çавăн чôл çиленнипе мана тем туса пăрахĕччĕ те ô; мел çôк та, ним те тăваймас. Ib. Мел пôлсан, çĕр тепнех анса кайăттăм! (от стыда). Н. Шигали. † Хура вăрман урлă каçнă чух, мел килмерĕ çăка касмашкăн. С. Дув. † Тата кунтан ытла мĕн кирлĕ? Сарă çу пек ирĕлме мел кирлĕ. Юрк. Укçа тĕлĕнче тапратса калаçма мел килмерĕ. См. Paas. 85.

меллен

приспособляться. СПВВ. Мелленсе тăтăмăр (мел тупрăмăр), приспособились, приловчились.

мел

(_мэ_л), узор на груди женской рубахи. СПВВ. ТА. Мел = кĕпе умĕ. Пшкрт. Кĕпе (чит. _кэ̆_βӓ) мелĕ.

мĕл-мел

подр. неодинаковому мельканью. Сред. Юм. Мĕл-мел тăвать. По временам показывается (напр., из воды), потом опять скрывается.

мĕл-мӳл

то же, что мĕл-мел. Хорачка. Мĕл-мӳл коçня çарса пăхать (çиленсе).

вистен

лупиться. В. Олг. Сăмса вистенсе тăкăнат. Нос лупится. Шурăм-п. № 16. Кăмака çумĕнчи пур (мел) вистенсе ӳккелет анчах (от ударов).

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

возможность

сущ.жен.
май, мел; у нас нет возможности помочь вам пирĕн сире пулăшма май çук ♦ дать возможность май пар; по возможности май пур таран, май пулсан

выход

сущ.муж.
1. (ант. вход) алăк, туху, тухăм; тухни; выход во двор кил карти алăкĕ; стоять у входа алăк патĕнче тăр
2. (син. доход) тупăш, пайта; норма выхода тупăш виçи ♦ выход из затруднительного положения йывăрлăхран тухмалли мел; дать выход гневу çилле кантар; найти выход из положения йывăрлăхран тухма май туп

доказательство

сущ.сред. (син. подтверждение, аргумент, довод)
çирĕплетӳ; способ доказательства теоремы теоремăна çирĕплетмелли мел

мел

сущ.муж.
пурă, пур; писать мелом на доске доска çине пурăпа çыр

найти

глаг. сов. (ант. потерять)
туп, шыраса туп; найти потерянную вещь çухатнă япалана шыраса туп; найти решение задачи задача шутламалли мел туп

образ

сущ.муж.
1. (син. облик) сăнар, сăн, сăн-пит; он помнит образ матери вăл амăшĕн сăнне асран ямасть; образ воина в романе романри салтак сăнарĕ
2. (син. способ) йĕрке, мел, май, манер; образ жизни пурнăç йĕрки; образ действий ĕç тумалли мел ♦ главным образом тĕпрен илсен; таким образом çапла майпа; каким образом? мĕнле майпа?

придумать

глаг. сов.
ăсла, шухăшласа туп, шухăшласа кăлар; придумать новый способ çĕнĕ мел ăсла

приём

сущ.муж.
1. (син. способ) мел, ăслай; приёмы борьбы кĕрешӳ мелĕсем
2. йышăну, йышăнни; приём больных чирлисене йышăнни
3. йышăну (чаплă лару-тăрура йышăнса хăналани); устроить приём йышăну ирттер

способ

сущ.муж.
мел, меслет, ăслай, май; способ решения задачи задачăна шутламалли мел

средство

сущ.сред.; множ. средства
1. мел, май, ăслай; средства достижения цели тĕллеве пурнăçламалли майсем
2. хатĕр; транспортные средства транспорт хатĕрĕсем
3. множ. средства укçа-тенкĕ; оборотные средства çаврăнăшри укçа-тенкĕ
4. эмел; средство от головной боли пуç ырăтнăран ĕçмелли эмел ♦ средства существования пурăнма мĕн кирли

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

исход

тухни, пӗтни, вӗҫӗ, май, мел; найти исход май туп, мел туп, майла; деньги на исходе укҫа вӗҫне ҫитсе (пӗтсе) килет; день уже на исходе кун пӗтсе килет, каҫ пулать.

манёвр

мн. манёвры, маневров, 1. вӑрҫӑ ҫук чухне ҫарсем вӑрҫӑ ӗҫне туса кӑтартни, вӑрҫӑ чухне ҫар пӗр вырӑнтан тепӗр вырӑна вӑрттӑн куҫни; чугун ҫул ҫинче поезд пухса хатӗрлеме вагонсене пӗр вырӑнтан тепӗр вырӑна куҫарса лартни; 2. сăлай, мел, чее хӑтланни.

мел

пур, пурӑ.

метод

метод, май, мел, меслет; диалектический метод диалектика меточӗ.

новатор

новатор (ҫӗмӗ мел шутласа кӑларакан).

возможность

ж. пулма пултарни, пуласси, май пурри, тумалли май, мел, меслет, тӳрĕ; если представится возможность май килсен; по возможности, по мере возможности вăй çитнĕ таран, вăйçемĕн, май пур таран, май çитнĕ таран, мĕнле те пулин (пулсан).

выход

1. тухни; 2. тухмалли алăк; 3. май, мел, сăлтав; 4. тухăçлăх (тыррăн); дай выход своему гневу çиллӳне шăнар, тытса чар.

образ

1. сӑн, сӑн-сӑпат, сӑпат, сӑнар, ӗренкӗ, сӑвлӑх, тӗс, евӗр; 2. йӗрке, май, мел; неясный образ ӗмӗл, ӗмӗлке; утратил образ человека çын сӑн-сӑпатне ҫухатнӑ; художественный образ сӑнар, сӑнлӑх; главным образом пуринчен ытла; каким образом мĕнле, епле, мĕнле майпа? никоим образом ниепле те; таким образом ҫапла ӗнтӗ.

случай

1. ӗҫ, мĕн те пулин пулни; со мной произошёл такой случай манӑн ҫакӑн пек ӗҫ пулса тухрĕ; 2. тÿрĕ килни, май килни, мел, тĕл; при случае тĕл килсен, май килсен; в случае енчен, эхер; искать случая мел шыра, май шыра; в таком случае эппин, апла пулсан; в противном случае унсӑрӑн, атту; несчастный случай инкек.

сноровка

мн. нет, разг. май, мел пӗлни, ӗҫре ал-ура ҫаврӑнни, ӗҫе хӑнӑхни, ӑрӑм.

способ

мел, меслет, май, ăслай.

средство

1. мел, май, меслет, хатĕр; средства производства производство хатĕрĕсем; язык—средство общения чĕлхе вăл — ҫынсене пĕр-пӗринпе хутшӑнма май параканӗ; 2. эмел; средство от кашля ӳслӗк эмелĕ.

посадка

1. лартни, йывӑҫ лартни; 2. лартнӑ япаласем; 3. ҫĕр ҫине анса ларни (самолёт); 4. юланутпа ҫӳренӗ чух ларса пырас мел.

приём

1. илни (партие, шкула); 2. (хӑнасене, чаплӑ ҫынсене) йышӑнни, кӑмӑллани; 3. тапхӑр, хут; лекарства осталось на три приёма эмел виҫҫӗ (виҫӗ хут) ӗҫмелĕх юлчӗ; 4. май, мел, меслет, сӑл; приёмы борьбы кӗрешӳ мелӗсем (майсем).

удобство

хăт, канлĕх, ип, мел.

уловка

чее мел, хайла, сăлай, чее хăтланни.

умудриться

сов., умудряться несов. разг. пултар, ăс (май, мел) туп; как ты умудрился это сделать? мĕнле ăсу çитрĕ (ăс çитертĕн) куна тума?

ухищряться

несов. чее май (мел) туп, салай туп, чее хăтлан, чеелен.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

возможность

ж. 1. (вероятность) пулма пултарасси; верить в возможность счастья телей пулма пултарасса ĕнен; 2. (удобный случай) май, мел; представится возможность выехать тухса кайма май пулать; 3. мн. возможности пултарни; не свыше человеческих возможностей этем пултарнинчен ытла мар; использовать возможности современной техники ку чухнехи техникан вăйĕсемпе усă кур; ◇ до последней возможности мĕн пултарнă таран; нет возможности май çук; по возможности, по мере возможности май килнĕ таран; при первой (или ближайшей) возможности май килсенех.

выход

м. 1. по гл. выйти; выход на работу ĕçе тухни; выход из игры вăйăран тухни; 2. (место) тухмалли вырăн, алăк; стоять у выхода тухнă çĕрте тăр; из этого помещения есть три выхода ку пӳлĕмрен виçĕ алăк тухать; 3. перен. (способ, путь) май, мел, çул; найти выход из затруднения йывăрлăхран тухмалли май туп; 4. (продукции) тухăç, тухăçлăх; выход продукции продукци тухăçĕ; ◇ дать выход чему-л. ан чар; знать все ходы и выходы ăçтан кĕрсе ăçтан тухмаллине пĕлсе тăр.

гротеск

м. гротеск (литературăпа искусствăра ытлашши ӳстерсе кăтартни е кăтартмалли мел).

жанр

м. жанр (1. искусство произведенийĕсен тĕсĕ; 2. йăла сюжечĕллĕ живопись, картина; 3. мел, стиль).

защита

ж. 1. по гл. защитить(ся); защита Родины Тăван çĕршыва хӳтĕлени (е хӳтĕлесси); защита почвы от эрозии тăпрана шыв (е çил) çиесрен хӳтĕлени; 2. (прикрытие) хӳтлĕх, хӳтĕленмелли хатĕр (е мел); противотанковая защита танксенчен хӳтĕленмелли; 3. юр. (защищающая сторона) хӳтĕлекен ен; 4. спорт. защита, хӳтĕлекенсем; брать (или взять) под защиту хута кĕр, кӳтĕле.

изловчиться

сов. разг. мел туп, май туп, ăслай çитер.

исход

м. 1. (способ) мел, май, çăлăнăç, çул; найти исход мел туп; единственный исход пĕртен-пĕр çул; 2. (результат) вĕç, вĕçленӳ, вĕçленни; исход дела ĕç вĕçленни; счастливый исход телейлĕ вĕçленӳ (пĕр-пĕр ĕçĕн); быть на исходе пĕтсе пыр; за отсутствием иного исхода çук енне; месяц на исходе уйăх пĕтсе пырать; деньги на исходе укçа пĕтсе пырать.

канал

м. 1. канал (чавса тунă шыв çулĕ); оросительный канал шăвармалли канал; 2. тех. пăрăх хăвăлĕ, кĕпçе хăвăлĕ; канал ствола артиллерийского орудия тупă кĕпçин хăвăлĕ; 3. перен. май, мел, меслет; по дипломатическим каналам дипломати мелĕсемпе; 4. анат. канал, çул; мочеиспускательный канал шăк çулĕ.

манёвр

м. 1. воен. манёвр (тăшмана пырса çапма çарсене вырăнтан вырăна куçарни); 2. мн. манёвры манёврсем (çарсен тактикăллă вĕренĕвĕ); 3. перен. ăслай, мел, хайла, чее ĕç.

марш

м. марш (1. стройпа утмалли мел; 2. çарсем çулта пулни, поход; 3. муз. марш виçипе çырнă музыка произведенийĕ; 4. нумай хутлă çуртри пусма сыпăкĕ).

мел

м. пур(ă).

метод

м. 1. метод (пĕлӳлĕх меслечĕ); диалектический метод диалектика меточĕ; 2. мел, май, меслет, ăслай; методы обучения письму çырма вĕрентмелли меслетсем.

образ

м. (мн. образы) 1. (облик) сăн, сăнар, тĕс, сăн-пит, евĕр; потерять человеческий образ этем сăнарне çухат; 2. обычно мн. образы сăнар, сăнлăх; светлые образы будущего малашлăхăн çутă сăнлăхĕсем; 3. (способ, порядок чего-л.) май, мел, йĕрке, евĕр; образ жизни пурнăç йĕрки; образ мыслей шухăшсен евĕрĕ; 4. иск., лит. сăнар; ◇ главным образом пуринчен ытла; каким образом епле, епле майпа; по образу и подобию евĕрĕпе, тĕслĕхĕне; равным образом пĕр пекех, çавнашкалах; решительным образом татăклăн; таким образом çапла, çапла майпа.

орудие

с. 1. хатĕр, ĕç хатĕрĕ; орудия производства производство хатĕрĕсем; 2. перен. (средство, способ) хатĕр, мел; язык — орудие общения людей чĕлхе — çынсем хутшăнмалли мел; 3. воен. тупă, оруди.

офсет

м. полигр. офсет (кĕнеке пичетлемелли мел).

полумера

ж. çителĕксĕр мел, çурма мера.

приём

м. 1. по гл. принять; приём в партию партие илни; часы приёма йышăнмалли вăхăт; приём заявлений заявленисем йышăнни; 2. (встреча) йышăну, кĕтсе илни, йышăнни; правительственный приём правительство ирттернĕ йышăну; 3. (способ) май, мел, меслет, ăслай; акробатические приёмы акробат ăслайĕсем; работать новыми приёмами çĕнĕ мелсемпе ĕçле; 4. (количество за один раз) сăтăрăм, тытăм, хут, астрам, тапхăр; в один приём пĕр астрам; закончить дело в один приём ĕçе пĕр тытăмра пĕтер.

род

м. 1. (в первобытном обществе) ăру; 2. (поколение) йăх, несĕл; из рода в род несĕлтен несĕле; 3. биол. (группа) ушкăн, йăх; 4. (разновидность_у сорт) сорт, тĕс; всякого рода товары темĕн тĕрлĕ таварсем; 5. (способу образ) май, мел; род жизни пурнăç майĕ; 6. лингв. несĕл; категория рода несёл категорийĕ; ◇ род оружия (или войск) хĕçпăшал (е çар) тĕсĕ; от роду çуралнăранпа; ему от роду двадцать лет вăл çуралнăранпа çирĕм çул çитрĕ, çирĕм çул тултарчĕ; род людской этемлĕх; в этом роде çавăн пекрех; своего рода хăйне йышши; без роду, без племени йăхсăр-несĕлсĕр, хăр пĕччен; в некотором роде хăйне евĕр; мужской род (мужчины) арçынсем; (ему) на роду написано см. href='/s/написать'>написать.

романтизм

м. романтизм (1. 19 ĕмĕрти литературăпа искусствăри юхăм; 2. литературăпа искусствăри мел; 3. чăн-чăн пурнăçа идеализацилекен шухăш-кăмăл).

романтика

ж. 1. романтика (литературăпа искусствăри мел, романтизм); 2. романтика, хавхалану, çĕкленчĕк кăмăл.

случай

м. 1. (происшествие) ăнсăрт, ĕç, тĕслĕх, пулса иртни; странный случай тĕлĕнмелле ĕç; в отдельных случаях хăшпĕр чух; в редких случаях сайра-хутра; во многих случаях нумай чухне; 2. (положение дел, вещей) чух, хутра; в данном случае ку хутра; в подобных случаях ун пек чух; 3. (подходящий момент) ăнсăрт, май, майлă самант, мел, мехел; искать случая майлă самант шыра; представился случай май килчĕ, мехел çитрĕ; 4. см. случайность; ◇ в случае чего-л. ⸗сан [⸗сен], ⸗ас [⸗ес] пулсан; в случае чего май килмесен, ĕç ăнмасан; на случай тесе, кирлĕ пулĕ тесе, сых ятне; от случая к случаю вăхăтран вăхăта; по случаую (купить, приобрести и т. п.) ăнсăртран; по случаю чего-л. пирки, пула; при случае 1) кирлĕ чух, кирлĕ пулсан, нуша килсен; 2) (иногда) хăш чухне; во всяком случае кирек мĕнле пулсан та, епле пулсан та; в крайнем случае см. крайний; в таком случае апла пулсан; на всякий случай сых ятне; на первый случай пĕррелĕхе, малтанлăха; ни в коем случае см. кой; игра случая см. игра.

сноровка

ж. май, мел, ăслай, çаврăнăçулăх, майне пĕлни, ал-ура çаврăнни; это дело требует сноровки ку ĕçе тума çаврăнăçулăх кирлĕ.

спасительный

прил. хăтаракан, çăлакан, хăтăлмалли, çăлăнмалли; спасительное средство çăлăнмалли мел.

способ

м. май, мел, ăслай, меслет; способ производства производство меслечĕ.

средство

с. 1. (приём, способ действия) май, мел, меслет, хатĕр; средство защиты сыхланмалли меслет; 2. чаще мн. средства (деньги, капитал, ценности) укçа-тенкĕ, пурлăх, пуянлăх; мул; средства существования пурăнмалăх пурлăх; 3. обычно мн. средства (предметы, приспособления) хатĕр, хатĕрсем; средства производства производство хатĕрĕсем; 4. (лекарство) эмел, им-юм, им-çам; 5. мн. средства перен. (возможности) пултарни, мел, май; использовать все средства пур майсемпе те усă кур.

стенография

ж. стенографи (сăмахпа каланине ятарлă паллăсемпе хăвăрт çырса пымалли мел).

стереотипия

ж. полигр. стереотипи (стереотипсем туни тата унпа пичетлемелли мел).

суффиксальный

прил. грам. суффикс ⸗ĕ [⸗и], суффикслă; суффиксальный способ словообразования суффиксемпе сăмах тумалли мел.

трюк

м. 1. (ловкий приём) трюк, ăслай; 2. перен. (хитрость) чеелĕх, чее мел.

уловка

ж. сăлай, хайла, чеелĕх, мел.

умудриться

сов. разг. мел (е ас, май) туп, ăс çитер, пултар; как ты умудрился сделать это? куна тума мĕнле ăс çитертĕн?

ухватка

ж. разг. 1. (манера поведения) хăтланăш, хăтланкаларăш; 2. (сноровка) мел, сăлай, ăсталăх; ухватка в работе ĕçри ăсталăх.

ухитриться

сов. с неопр., разг. (суметь) сăлай (е май, ăс, мел) туп, пултар, хайла; ухитриться пройти незамеченным асăрханмасăр иртсе кайма пултар.

ухищрение

с. сăлай, мел, хайла, чеелĕх; прибегать к разным ухищрениям тĕрлĕ мелпе усă кур.

ухищряться

несов. чее сăлай (е хайла, мел) туп; чеелен, чее хăтлан.

чудодейственный

прил. тĕлĕнмелле хăватлă (е вăйлă); чудодейственное средство тĕлĕнмелле вăйлă мел.

шарлатанский

прил. шарлатанла, шарлатан ⸗ĕ [⸗и]; шарлатанский приём шарлатанла мел.

Чӑвашла-эсперантолла сӑмах кӗнеки

мел

[mel]
truko, ruzaĵo; rimedo, eblo, okazo
мел туп — artifiki, truki, trovi eblecon
хӳтлĕх мелĕсем — proktektaj rimedoj
мел килчĕ — sukcesi, bonŝanci
сана килсе курма мел пулмарĕ — mi bonŝanĉi viziti vin

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

мел

1. «ловкость», «сноровка»; 2. «уловка», «хитрость»; 3. «способ», «средство», «прием», «метод»; 4. «случай», «возможность»; уйг. әмәл «действие», «дело»; «способ»; әмәл тaп «найти выход из положения», «придумать способ», «изловчиться»; «практика»; «должность», «род занятий»; кирг., казах., хак. амал, к. калп. әмел «дело», «действие», «поступок»; «способ выйти из положения», «хитрость», «уловка»; башк., тат. әмәл «способ», «средство», «приём», «уловка»; тур. амал «действия», «поступки»; «труды»; балк. амал «возможность»; ног., туркм., узб. амал «действие» (матем.); из тюркских языков это слово проникло в марийский — амал «повод», «причина», «предлог», в удмуртский — амал «способ», «средство», «метод», «прием», «сноровка». В. И. Абаев указывает на широкую распространённость этого слова на Кавказе у осетин, лезгинцев, даргинцев, кабардинцев и др. Семантическое развитие этого слова он представляет в следующем виде: от исходного значения «действие», с одной стороны, — «образ действий» > «поведение», «нрав», а с другой — «способ действия» > «прием», «уловка» «средство», «хитрость» (ЭСл. I, 50). Слово заимствовано из араб. и перс. яз.: араб. «действие», «работа», «занятие», «дело», «труд», «старание»; перс. (из араб.) (ӓмӓл) «дело», «действие», «работа», «поступок», «практика».

мулкач

«заяц». Слово это в других тюркских языках отсутствует. На этом основании Б. Мункачи приписывал ему кавказское происхождение: каб. мел «овца», груз, мела, сван. мал «лисица»; -кач < тур. кечимулкач — «овцеподобное, лисицеподобное животное» (KSz. I, 1900, 205—206). Мы склонны рассматривать его как удмуртское трехсоставное сложное слово: му + луд + кеч (му «земля», луд «поле», кеч «коза», «козочка»); по первому впечатлению удмурты назвали зайца «полевой козочкой»; позднее, вероятно, для тушканчика прибавили му, получилось «земляной заяц». Чуваши же так стали называть зайца. На чувашской почве слово претерпело ряд фонетических изменений: му-луд-кеч > мулăткеч > мулкеч и по требованию закона сингармонизма — мулкач.

пур

, пурă «мел»; уйг., кирг., казах., к. калп., ног. бор, узб. бур, тат. бур, ак бур, башк. ак бур «мел»; тув. пор, якут. буор «глина».

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

видео

ç.с. 1. Электричество сигналĕсене экран çине куçарса информаци илмелли (курмалли тата илтмелли) мел. Хăвăрах шутлăр-ха, нивушлĕ видео юхăмне чарса çитереттĕмĕр. КЯ, 27.10.1990, 2 с. Пысăк тавракурăмлă вăл [хальхи ача]. Тĕрлĕ видео тата ытти техникăна пула хăвăрт аталанать. Х-р, 27.03.1997, 4 с. Кунта радио, телевидени, видео, Интернет системи т.ыт. те витĕм кӳреççĕ. УС, 10.04.1998, 7 с. 2. Видеокамера (туп.). Тем пулас пур тесе ун чухне видеопа ӳкерсе илнĕ. ÇХ, 1999, 29 /, 1 с. Ывăл эпир стройпа пынине видеопа ӳкерсе илнĕ те, пăхасшăн-ха. Х-р, 12.05.2000, 1 с. 3. Видеопленка (туп.). И.Ульянов çул çӳреври пур утăма та видео çине ӳкернĕ. ÇХ, 29.05.1998, 2 с. Эпĕ ку юрра ... видео çине пĕрремĕш хут 1993 çулхине çыртарнă. А-и, 2000, 1 /, 8 с. Хĕрарăмсем çак фильма видео çине çыртараççĕ те ... темиçе хут çавăрттараççĕ. Х-р, 12.07.2002, 3 с. 4. Видеофильм (туп.). Пушă вăхăтра видео курассине [йĕрке-леме] ... кирлĕ хатĕрсене штаб парса ячĕ. Х-р, 22.07.1992, 4 с. Юлташĕ видео курма пырса ларать. ÇХ, 10.04.1998, 5 с. Халь кашни килте видео пăхаççĕ. Х-р, 6.07.1999, 1 с. Видео, «Брил-лиантовый полицейский», «Конец света». ÇХ, 2000, 11 /, 12 с.

йогурт

ç.с. Улма-çырла сĕткенне ярса техĕмлетнĕ çăра турăх. Нимĕçсен технологийĕпе кунта [Москакассинче] йогурт хатĕрлеççĕ. Х-р, 22.06.1995, 1 с. «Шупашкар сĕт завочĕ» АО юлашки çулсенче çĕнĕ технологие алла илчĕ, ... халĕ унта йогурт та кăлараççĕ. ХС, 1999, 33 /, 2 с. Кунсерен 150-шар грамм йогурт çини шăнса пăсăласран сыхланма... май парать. С-х, 1999, 1 /, 2 с. Амалăх умне йогуртпа е кефирпа ... сиплени чăнах та кăсăк мел. С-х, 2000, 18 /, 4 с. — йӳçнĕ сĕтрен тунă йогурт (С-х, 1999, 19 /, 3 с.); улма-çырла йогурчĕ (С-х, 2000, 29 /, 3 с.); консервант хушнă йогурт (С-х, 2000, 41 /, 3 с.); çуллă йогурт (С-х, 2001, 11 /, 3 с.). — танл., югурт (П.Хусанкай, 1977, 272 с.).

канăç

ç.п. Арлăх йăпанăвĕ, секс (туп.) киленĕçĕ; рехетлĕх. Эксгибиционизм — çыннăн ăс-тăнĕ секс енчен тĕрĕс мар аталанни... Хирĕç пулакан çынсем хăраса ӳкни, çухалса кайни вĕсене канăç кӳрет. ÇХ, 1998, 38 /, 4 с. Чылайăшĕ çак ĕмĕтсене [секс фантазине] канăçу патне çитме пулăшакан хăватлă мел вырăнне хурать. С-х, 1998, 7 /, 4 с. — ар канăçлăхĕ (Х-р, 2.03.1993, 3 с.; В.Абрамов, 1998, 6 с., 11 с.).

канăçу

ç.п. Арлăх йăпанăвĕ, секс (туп.) киленĕçĕ; рехетлĕх. Эксгибиционизм — çыннăн ăс-тăнĕ секс енчен тĕрĕс мар аталанни... Хирĕç пулакан çынсем хăраса ӳкни, çухалса кайни вĕсене канăç кӳрет. ÇХ, 1998, 38 /, 4 с. Чылайăшĕ çак ĕмĕтсене [секс фантазине] канăçу патне çитме пулăшакан хăватлă мел вырăнне хурать. С-х, 1998, 7 /, 4 с. — ар канăçлăхĕ (Х-р, 2.03.1993, 3 с.; В.Абрамов, 1998, 6 с., 11 с.).

канăçлăх

ç.п. Арлăх йăпанăвĕ, секс (туп.) киленĕçĕ; рехетлĕх. Эксгибиционизм — çыннăн ăс-тăнĕ секс енчен тĕрĕс мар аталанни... Хирĕç пулакан çынсем хăраса ӳкни, çухалса кайни вĕсене канăç кӳрет. ÇХ, 1998, 38 /, 4 с. Чылайăшĕ çак ĕмĕтсене [секс фантазине] канăçу патне çитме пулăшакан хăватлă мел вырăнне хурать. С-х, 1998, 7 /, 4 с. — ар канăçлăхĕ (Х-р, 2.03.1993, 3 с.; В.Абрамов, 1998, 6 с., 11 с.).

меслетлĕх

ç.с. Пĕр-пĕр ĕçе ăнăçлă ирттермелли е вĕрентмелли мел-ăслай пĕрлĕхĕ; методика. Вăл ВЛКСМ рескомĕн вĕренӳпе меслетлĕх центрĕн директорĕнче вăй хунă. ÇХ, 1998, 44 /, 3 с. Калаçу урокĕсен меслетлĕхĕ. ЧЧВМ, 1998, 14 с. Ăна чăваш чĕлхипе литературин меслетлĕх кафедрин тилхепине шанса параççĕ. Х-р, 28.04.2000, 2 с. — вĕренӳпе меслетлĕх нушисем (ХК, 1993, 8 /, 8 с.); ăслăлăхпа меслетлĕх центрĕ (Т-ш, 2000, 34 /, 3 с.); — çĕнĕ меслетлĕхе алла ил (А.Леонтьев, 2003, 11 с.).

пейджинг

ç.с. Пейджер пулăшнипе çыхăнмалли, хыпар çитермелли мел. Пейджинг çыхăнăвĕ. Х-р, 15.08.2000, 4 с. Пейджинг компанийĕ. Х-р, 16.03.2002, 1 с. — танл., пейдж-çыхăну (Х-р, 4.08.2001, 1 с.).

пĕтĕçӳ

п.п. Ар çыхăнăвне кĕни; пĕтĕç(лен)ни, арлашни (туп.), çыхлашни. Ку мел мăшăрсене иккĕшне те пĕтĕçĕве пĕрешкел йĕркелесе пыма, вăя перекетлеме май кӳрет. А-и, 1992, 22 /, 5 с. Пĕтĕçӳшĕн çеç çыхăнăва кĕресси — чи çăмăл, ансат çул. ÇХ, 1998, 6 /, 5 с. Петтинг пĕтĕçӳ умĕн савăшмалли вăйă та пулма пултарать. С-х, 1998, 7 /, 4 с. — арлăх пĕтĕçĕвĕ (ÇХ, 3.04.1998, 5 с.); — пĕтĕçӳ ăшлăхĕ «амалăх умĕ» (МТВЧС, 1996, 51 с.; ÇХ, 10.04.1998, 6 с.).

пултарулăх

ар пултарулăхĕ, п.я. Арçыннăн ар çыхăнăвне кĕмелли хевти; ар вăйĕ, потенци. Эсир ар пултарулăхĕ е вăйсăрлăхĕ пирки интересленетĕр пулсан врач-специалист патне кайăр. ХС, 1999, 5 /, 4 с. Арçыннăн ар пултарулăхне ӳстермелли чи ансат мел вăл — грек мăйăрĕ çини. С-х, 2000, 42 /, 4 с. Йĕркеллĕ те сывлăхлă арçынсенчен 51 проценчĕ ар пултарулăхĕ чакнипе аптраççĕ. С-х, 2001, 11 /, 4 с.

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Акшар

по-видимому, яз. и. м. Т. М. Матв[еев]. Акшар куçне шур илнĕ (чӳрече шăнни) (Ашм. Сл. IIА, 222): Ак + шар, ср. тат. акшар "белая глина; мел", разг. ирон. "пудра".

Этимологи словарĕ (1996)

мел

способ, сноровка; прием; возможность; удобство.
   Производные формы: мелĕпе потихоньку; мелле- устроить, упорядочить; меллен- приспособляться; меллеш- устраиваться; меллештер- устраивать, упорядочить; меллĕ имеющий сноровку, навык; мелсĕр без сноровки (Ашм. Сл. VIII, 220-221) < эмел (см. ниже).
   См. Егоров ЭСЧЯ, 131-132.

мел

Узор на груди женской рубахи (Пшкрт.) (Ашм. Сл. VIII, 221) < марГ. мел грудь; открытая часть ворот рубахи; приполок; марЛ. мел планка у ворота рубахи; приполок / удм. мыл грудь / венг. mell и др. (Лыт. ИВПЯ, 201).
   См. Федотов ЧМЯВ, 309; Лук. МЗЧЯ, 44.

Çавăн пекех пăхăр: