боксит
мин.
боксит и бокситы (алюмини руди)
гранат
II. мин.
гранат (хаклă йышши чул)
гранит
мин.
гранит
кварц
мин.
кварц
мин
I.
1.
румянец, здоровый цвет лица
унăн минĕ пĕтнĕ — он побледнел (букв. у него краска сошла с лица)
мин
2.
сыпь
ача çамки çине мин тухнă — у ребенка на лбу появилась сыпь
парăлтат
4.
разлетаться
минăсем çурăлнипе тăпра муклашкисем парăлтатаççĕ — от взрывов мин комьями разлетается земля
топаз
мин.
топаз (хаклă йышши чул)
туф
мин.
туф (строительствăра усă куракан чул)
фосфат
мин.
фосфат (фосфор кислотин тăварĕ)
фосфорит
мин.
фосфориты (удобрени тума каякан минерал)
хризолит
мин.
хризолит (сарă-симĕс тĕслĕ хаклă йышши чул)
[грек. chrysolithos <— chrysos — ылтăн, тата lithos — чул]
шифер
1. мин.
шифер (сланец)
шпат
мин.
уст.
шпат (лайăх çурăлакан чул)
мин
II.
çĕр минне анса кайтăрах! — бран. провалиться бы ему в тартарары!
сахат
(саhат, Пшкрт: саҕат), час. Якейк. Виç сахата пилĕк минут çитми (в 2 ч. 55 м.) эп килтен тохрăм. Орау. Сакăр сахат çитни? — Çитиман (еще нет восьми). Шор-к. Кăçал пирĕн ялта çорçĕр иртсен иккĕ сахатран пошар тохрĕ. N. Паян эп çич сахатра вăраннă (если о времени вставания узнал после; варантăм — если тут же посмотрел на часы). N. Миçе сахат çитнĕ? (спрашивает проснувшийся). N. Сакăр сахатра тăратпăр та, çурçĕр иртсе 2 сахат иртеччен нихçан та выртмастпăр. Орау. Çав икĕ сахата килме тăрăшăп эпĕ те, килимасан, сыв юлăр вара, васкамалла пулчĕ; каясса 4 сахат анчах каяп та... спаççипă сире. Хочехмат. Пĕр вунпĕр сахат вăхăтра хĕвел-тухăçĕнчен килет, тет, пĕр лаша. Г. А. Отрыв. † Сакăр сахат лартăмăр, тăхăр сахат çитеретпĕр,— каттăршнисам каймарĕç, пирĕн савнисам килмерĕç. Орау. Çич сахата çитесси нумай мар. Ib. Çич сахата кăштах çитиман. Немного (не доспал) до 7 часов. Шорк. Шăп пилĕк сахатра; пилĕк сахат ăшне кĕрсен (çине кайсан), в пятом часу; тăват сахат иртни 15 минут çитсен (15 мин. пятого); тават сахат 15 минут çитми тохрăмăр (без 15 м. четыре); кăнтăрла иртни пĕр сахат (1 час по полудни). N. Паян кăнтăрла выртрăм та, пĕр-ик сахат çывăрса илтĕм (после часа два). || Время, приблизительно равное часу. Яргуньк. Çав карчăк ачине килте кашни сахатрах кĕтсе пурăнать, тет. N. Çак сахатрах, тотчас. || Момент. Шорк. Аçа çапнă сахатрах вот сиксе те тохрĕ. Тотчас после удара молнии вспыхнул огонь. Тип-Сирма. Çак сахатра, в этот момент, в это время. Регули 1337. Эп илтĕм, он чохнех (илтĕм çав сахатрах) пусрăм. || Часы. Орау. Ку сахат çапла шакка-шакках çын ĕмĕрне ирттерет. Часы тикают, тикают, да и натикают чью-нибудь смерть. Ib. Ман сахатпа пулсассăн, сакăр сахат çитме кирлĕ марччĕ. М. Кукшум. Чунсăр çын вăхăт пĕлет? (Сахат). N. Сахата пăх! Посмотри на время. || Караул (стояние на часах). N. † Тантăшсем олаха кайнă чох эпир сахата (вар. салтака) каятпăр. (Солд. п.). См. сехет.
мин
(мин’) красное пятно на лице. Н. Карм. Минпикке (женск, имя), Минелĕпай (имя мужч.) – çапла ят хурсан, мин пĕтет, теççĕ.
мин
(мин’), употр. в нек. выр. То же, что мимĕ? Ст. Чек. Минне (минне кайтăр!) = шуйттана, шуйттан шăтăкне. N. Хăй чунне çĕр минне (в землю) кĕресрен хăтарнă çын кам пур? Quis est homo? qul… eruet animam suam de manu inferi? Трхбл. Çич çĕр минне каяшшĕ! (Брань). Провалиться бы ему в преисподнюю. (Досл. как будто надо... в мозг семи земель).
Минлĕпай
(-баj), см. мин.
Минпикке
(-би), см. мин.
минче
неправ. образование; см. мин. N. Ăна тамăк минчинчи сӳнми вут ăшне пăч-тĕттĕмĕн сăнчăрĕсемпе çыхса пăрахнă. N. Эй пĕлĕт, итле! Эй çĕр, тăнласа тăр! Çĕр тĕпĕсем тапранччăр, çĕр минчи чĕтресе кайтăр! Других прим. на это слово нет.
пробегать
несов., пробежать, -егу, -ежишь сов. 1. чупса ирт, чупса иртсе кай; 2. чупса тух, пӗр вырӑнтан тепĕр вырӑна чупса сит; спортсмен пробежал 20 км в 1 час 46 мин. спортсмен 20 км пĕр сехет те 46 мин. чупса тухрĕ; пробежать газеты хаҫатсене питĕ хӑвӑрт пӑхса (вуласа) тух.
аморфный
прил. 1. хим., мин. аморфлă (кристалсенчен тăманскер); аморфное вещество аморфлă вещество; 2. (бесформенный) формăсăр, калăпсăр, йĕркесĕр; ◇ аморфные языки лингв, аморфла чĕлхесем (сăмах тĕпĕ улшăнман чĕлхесем).
аспид
м. мин. аспид (хура сланец).
блеск
м. 1. çутă, йăлтăркка; блеск солнца хĕвел йăлтăркки; 2. перен. капăрлăх, чаплăлăх; пултарулăх; блеск нарядов тумтир капăрлăхĕ; сыграть роль с блеском роле чаплă выля; 3. мин. йăлтăркка минерал; железный блеск йăлтăркка тимĕр руди; ◇ во всём блеске пĕтĕм капăрлăхпа (е пултарулăхпа).
боксит
м. мин. боксит (алюмини руди).
гиацинт
м. гиацинт (1. бот. ырă шăр-шăллă курăк; 2. мин. хаклă йышши чул).
гранат
м. мин. гранат (хаклă йышши чул).
доломит
м. мин. доломит.
железный
прил. 1. тимĕр..; железная лопата тимĕр кĕреçе; дом с железной крышей тимĕр витнĕ çурт; 2. тимĕр ⸗ĕ [⸗и]; железные сплавы тимĕр шăранчăкĕсем; 3. перен. (сильный, крепкий) тимĕр пек çирĕп, питĕ çирĕп, питĕ хытă; железная воля çирĕп кăмăл; железная дисциплина çирĕп дисциплина; железное здоровье çирĕп сывлăх; 4. (напоминающий железо по цвету) тимĕр тĕслĕ, тимĕр пек; ◇ железная дорога чугун çул; железный век археол. тимĕр ĕмĕрĕ (çын тимĕрпе пуçласа усă курнă тапхăр); железный блеск мин. хĕрлĕ тимĕр тăпри; железное дерево бот. тимĕр йывăç.
железняк
м. мин. тимĕр тăпри; магнитный железняк магнитлă тимĕр тăпри.
кварц
м. мин. кварц (тĕссĕр чул).
кварцит
м. мин. кварцит (кварцпа ытти минералсен хутăшĕ).
кремень
м. 1. мин. вутчуль, вут чулĕ; 2. перен. разг. (о человеке) вутчуль пек çирĕп çын, хытă çын.
лазурит
м. мин. лазурит, сенкер чул.
лунный
прил. уйăх ⸗ĕ [⸗и]; лунное затмение уйăх тĕттĕмленни; ◇ лунный камень мин. уйăх чулĕ (кăвак тĕслĕ).
магнетит
м. мин. магнетит (магнитлă тимĕр руди).
малахит
м. мин. малахит (симĕс тĕслĕ паха чул).
опал
м. мин. опал (хаклă йышши чул).
опаловый
прил. 1. мин. опал ⸗ĕ [⸗и]; опаловая брошь опал брошка; 2 (о цвете) опал тĕслĕ.
порфир
м. мин. порфир (чул).
сердолик
м. мин. ахах.
силикаты
мн. (ед. силикат м.) мин. силикат.
смарагд
м. мин. смарагд (хаклă йышши чул).
траление
с. 1. рыб. тралпа пулă тытни; 2. воен. (вылавливание мин) тралпа минăсене пухни; 3. (исследование дна тралом) тинĕс тĕпне тралпа тĕпчени.
туф
м. мин. туф (ту породи).
эпĕ
мин
кăрлач
уст.: мăн кăрлач «январь», кĕçĕн кăрлач «февраль»; хак. кичиг хырлас ай уст. месяц малых морозов» (ноябрь); улуг хырлас ай «месяц больших морозов» (декабрь); тат. О кырлач «холодный месяц»; агам кырлач «первый холодный месяц, преимущественно декабрь», энем кырлач «январь»; младший брат (днем) говорит старшему: агяр мин агам кюк булсам жяш киленнярнен коянтясен тошорер эйем, кешенен токорогон жиргя тошоргонче катырыр ыйым «если бы я был как старший брат (декабрь), то я молодых женщин (снох) заставил бы побросать коромысла с ведрами и водой и заморозил бы слюну на лету» (Остроумов 136). Н. И. 3олотницкий производит это слово от тат. кырылак (такого слова мы в словарях не нашли, есть только кыраула «заиндеветь») «все ниспровергать», «низлагать», «приводить в оцепенение» (КСл. 198).
минтер
«подушка»; тур. миндер «подушка», «тюфяк для сидения на полу»; башк., тат. мендер «подушка»; тат. мендер «дать возможность всходить, поднимать». От *минмен (тат.) «всходить», «подниматься», «подыматься вверх».
миçе
, диал. минçе «сколько»; КБ, Зол. бл. нӓнӓ, Замахш. нене, уйг. нәччә, узб. неча, канча, хак. нинче, ханча, кирг. нече, канча, азерб. нечә, туркм. нәче, казах., к. калп., ног. неше, башк. нисә, нисәу, тат. ничә, карач. ненча, алт. В канча «сколько». По-видимому, мин-, нен-, нин-, как- представляют древнюю основу местоимения в значении «что», а аффиксы -çĕ, -че, -ча, -ше восходят к персидскому слову (чӓнд) «сколько»: мĕн + чăнд > мĕнче > минçе > миçе = «что сколько» > «сколько».
пин
«тысяча»; др. тюрк. бың, биң. КБ, Зол. бл., казах. мың, Замахш., узб. минг, кирг., уйг. миң, к. калп. мынг, ног. мынь, алт. в, тув. муң, хак. мунъ, туркм. мӳң, азерб. мин, тур. бин, башк., тат. мең, «тысяча»; ср. монг. минған «тысяча».
тĕл
«место»; «цель»; «время»; «случай», «возможность», «отношение»; «около»; ку тĕлте «на этом месте»; çĕн çул тĕлнелле «около нового года»; тĕл килсен «при случае», «если представится возможность»; тĕл пул, к. калп, дуушар бол «встречаться»; КБ, Зол. бл. туш «случай», «обстоятельство»; алт. В туш «место», «время», «обстоятельство»; кажы тушта «в каком месте»; тушта «встречаться; мин аа туштадым «я с ним встречался»; чаг. тӳш кил, кирг. туш кел «встречаться», «сходиться друг с другом»; узб. дуч кел, туркм. душ кел, казах. тус кел, тур. дӳш ол «повстречаться», «попадаться навстречу»; тат. тӧш «место»; бу тӧштә «на этом месте».
хам
«я сам»; ху (хăв) «ты сам»; хăй «он сам»; хамăр «мы сами», хăвăр «вы сами», хăйсем «они сами»; в тюркских языках нет соответствующего родственного слова; абхаз, хам «голова»; ха-у «ты»; в косвенных падежах «себя»...; бур.-монг. ӧӧhen «сам», перс. hӓм-ан «тот самый». Могло образоваться и от местоимения хай «тот самый», «упомянутый» + мин (ман) «я» = «упомянутый — это я».
эпĕ
«я»; множ. ч. эпир «мы»; основа косв. п. един. ч. ман, множ. ч. пир: манăн, мана, манра и т. д.; пирĕн, пире и т. д.; тур. бен, кирг., к. калп., казах., ног., кумык., туркм., тув., узб. мен, уйг., азерб. мән, тат., башк., хак. мин «я»; уйг., кирг. биз, тат. без «мы»; монг. би «я».
Мин
красное пятно на лице. Н. Карм. Минпикке (женск. имя), Минелĕпай (имя мужс.) — çапла ят хурсан, мин пĕтет, теççе. (Ашм. Сл. VIII, 243); тат. миң "родинка", миңлĕ "с родинкой". Очень распространенный компонент татарских личных имён.
Минисса
яз. и. ж. Рекеев (Ашм. Сл. VIII, 244): Мин + нисса; тат. ж. и. Миңниса: Мин "родинка" + ниса (араб. "женщины") (Дан. ДТП, 1980. С. 134); тат. ж. и. Ниса (Сат ТИС, 146), тадж., узб. ж. и. Нисо < перс. ж. и. (< араб.) Ниса "госпожа", букв. "женщины" (Гаф. ИИ, 176).
Минлипай
яз. и. м. Патраклă (Ашм. Сл. VIII. 245) / Минлĕпай, см. 1. Мин. (Ашм. Сл. VIII, 243); тат. м. и. Миңлебай (Миңле + бай) / Миңдебай/Миңбай/Минбай/Миннебай (Сат. ТИС, 125). См. Миннюпай.
Минпикке
. См. 1. Мин (Ашм. Сл. VIII, 246): Мин + пикке.
Минсук
яз. и. м. Рекеев (Ашм. Сл. VIII, 247): Мин + -сук.
Минтăкăл
яз. и. м. Иревли (Ашм. Сл. VIII, 247): Мин + тăкăл.
Минтук
яз. и. м. Рекеев (Ашм. Сл. VIII, 247): Мин + -тук.
Минтукĕл
(-дугыл), яз. и. м. Рекеев (Ашм. Сл. VIII, 247): Мин + -тукĕл.
Минтупай
(-дубай), яз. и. м. Иревли, Рекеев (Ашм. Сл. VIII, 247) < тат. Миндубай (Сат. ТИС, 123): Мин + тупай / дубай.
Минтăпай
(-дубай), яз. и. м. Иревли, Рекеев (Ашм. Сл. VIII, 247) < тат. Миндубай (Сат. ТИС, 123): Мин + тупай / дубай.
Минюк
яз. и. м. Патраклă, Ялюха М. //Яз. и. ж. Н. Уз., Т.-И.-Шем., Иревли. Минюк тесе, минĕ тухнăран каланă. . (Поговорка?). (Ашм. Сл. VIII, 248). См. Минюкка, Минук.
мин
красное пятно на лице; минлĕ с красными пятнами на лице; Минпикке (жен. имя), Минелĕпай (муж. имя). Çапла ят хурсан, мин пĕтет, теççĕ (Ашм. Сл. VIII, 243).
Тюркские соответствия: алт., тел., шор., леб., кюэрик., чаг., туркм., тар. мäн; саг., койб., кач. мен родимое пятно; бородавка; веснушка; тур. бäн родимое пятно; пятна (на фруктах), бäнäк (бäн + -äк) пятно = крым. бäң, родимое пятно (Радл. Сл. IV, 1584, 1588, 2079); тат., башк. миң, як. мэң, родимое пятно, родинка.
Çавăн пекех пăхăр:
мимо мимоза мимоходом Мимпик « мин » минă-манă минăла минçе минĕре минĕрет