Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

актуаллă

актуальный (паянхи куншăн паха, çивĕч тăракан)

ализарин

ализарин (пир-авăр пĕветмелли паха сăрă)

аметист

аметист (кăвак тĕслĕ паха йышши чул)

бостон

бостон (паха йышши çăм пусма)

вăрлăх

семенной
паха тĕслĕ вăрлăх — высокосортные семена
вăрлăх тырă — семенное зерно
вăрлăх ăсти — семеновод
вăрлăх фончĕ — семенной фонд
вăрлăх хуçалăхĕ — семеноводческое хозяйство

велюр

велюр (паха йышши çăм пусма е фетр)

ен

5. перен.
черта, качество, свойство, сторона
паха ен — ценное качество
лайăх енĕсене кăтарт — показать хорошие стороны чего-л.

изумруд

изумруд (çутă симĕс тĕслĕ паха йышши чул)

каолин

каолин (паха йышши шурă тăм)

кастор

кастор (паха йышши сукна)

кăлар

11.
производить, выпускать
паха продукци кăлар — выпускать продукцию высокого качества

коньяк

коньячный
чи паха коньяк — марочный коньяк
коньяк спирчĕ — коньячный спирт

котик

зоол.
котик (паха тирлĕ тинĕс чĕрчунĕ)

кулон

I.
кулон (вăчăрапа çакмалли паха йышши чул)

кӳршĕ-аршă

собир.
соседи
Кӳршĕ-аршă аякри тăвантан паха. — посл. (Добрые) соседи дороже дальних родичей.

май

5.
возможность, случай
условия
паха майсем — прекрасные условия
май килменни — невозможность, неосуществимость
май килнĕ таран — по мере возможности
май килсенех — при первой возможности
май килчĕ — довелось, удалось, посчастливилось
май пар — дать возможность (что-л. сделать), способствовать чему-л.
май пулсан — если есть возможность
май çук — невозможно
майне кура — смотря по обстоятельствам
пур майсемпе те усă кур — использовать все возможности
выляса илме майсем пур — есть шансы на выигрыш

малахит

малахит (симĕс тĕслĕ паха чул)

меринос

меринос (паха çăмлă сурăх ăрачĕ)

металл

металлический
йывăр металл — тяжелый металл
паха металл — благородный металл
сайра тĕл пулакан металсем — редкие металлы
тĕслĕ металсем — цветные металлы
хура металл — черный металл
металл конструкци — металлическая конструкция
металл савăт-сапа — металлическая посуда
металл тутăхни — коррозия металлов
металл касакан станок — металлорежущий станок
металпа ĕçлекен токарь — токарь по металлу

мĕнешкел

разг.

1.
частица усил.
какой
тирĕ мĕнешкел паха! — какой красивый мех!
унăн сасси мĕнешкел! — ах, какой у него голос
мĕнешкел савăнăç ку! — какая это радость!

мул

I.

1.
общее обозначение значительных ценностей:
имущество, богатство, добро, капитал, деньги, казна и т. д.
мул хуçисем — капиталисты
мулшăн çунакан — стяжатель, хапуга
мула ӳстер — округлить свой капитал, капиталец
Мул пухма хурчка чĕреллĕ çын кирлĕ. — погов. Чтобы наживать богатство, нужно иметь ястребиное сердце.
Çынна мулшăн туман, мула çыншăн тунă. — посл. Не человек создан для богатства, а богатство для человека.
Татнă сăмах мулран та паха. — посл. Уговор дороже денег.

несĕллĕ

2.
породистый
-породный
паха несĕллĕ выльăх — высокопородный скот

ондатра

ондатра (паха тирлĕ шыв чĕрчунĕ)

палисандр

палисандр (тропикри паха йышши йывăç)

паха

1.
дорогой, ценный
паха парне — дорогой подарок
паха тир — ценный мех

паха

2. перен.
ценный, важный

паха

ценно, важно
паха пуçару — важное начинание
паха опыт — ценный опыт
паха сĕнӳ — ценное предложение
этем тени ĕçĕпе паха — человек ценен своим трудом
паха вырăн йышăнса тăр — занимать важное место
спортсменшăн ялан хăнăхтарусем паха — для спортсмена важны систематические тренировки

паха

3.
хороший, добротный, доброкачественный, высокого качества

паха

хорошо, добротно, доброкачественно
паха вăрлăх — хорошие, качественные семена
паха продукци — высококачественная продукция
паха таварсем — качественные товары
паха тĕслĕх — хороший пример
паха та мар, начар та мар — и не хорошо, и не плохо, так себе

паха

4.
благородный

паха

благородно
вăл паха тĕллев лартнă — он поставил (перед собой) благородную цель

паха

5.
красивый, приятный

проба

1.
проба (шăранчăкри паха металл хисепĕ тата ун палли)
паха проба — высокая проба
ылтăн проба — проба зблота
проба ларт — поставить пробу

проба

2.
пробирование (паха металл хисепне палăртни)

пробăллă

пробный, с пробой
паха пробăллă ылтăн — высокопробное золото

пулăш

2.
содействовать, способствовать, поддерживать
вăхăтра çумăр çуни вăйлă тырпул ӳстерме пулăшрĕ — прошедшие вовремя дожди способствовали высокому урожаю
Çара, Авиацие тата Флота Пулăшакан Общество — ист. добровольное общество содействия армии, авиации и флоту, ДОСААФ
паха пуçарусене пулăш — поддерживать ценные начинания

пурпур

пурпур (йăмăх хĕрлĕ паха пусма)

пуçару

инициативный
Совет Союзĕн мирлĕ пуçарăвĕсем — мирные инициативы Советского Союза
патриотла пуçару — патриотическое начинание
çĕнĕ пуçару — новое начинание
ырă пуçару — хорошее начинание
паха пуçару — хорошее начинание
хăй пуçарăвĕпе — по собственной инициативе
пуçару ушкăнĕ — инициативная группа
пуçару ту — проявить инициативу, выступить с почином
ырă пуçарăва ырласа йышăн — поддержать ценный почин

сапфир

сапфир (сенкер-кăвак тĕслĕ паха чул)

сахьян

сафьян (илемлĕ тĕслĕ çемçе паха сăран)
сафьяновый
хĕрлĕ сахьян — красный сафьян
сахьян атă — сафьяновые сапожки
сахьян хуплашкаллă кĕнеке — книга в сафьяновом переплете
сахьян пушмак уринче, ылтăн çĕрĕсем пӳрнинче — фольк. у нее на ногах сафьяновые башмачки, а на пальцах золотые кольца

сĕнӳ

предложение
паха сĕнӳ —ценное предложение
рационализаци сĕнĕвĕ — рационализаторское предложение
сĕнӳ кĕнеки — книга предложений
сĕнӳ пар — дать предложение, предложить
сĕнĕве йышăн — принять предложение

сĕтеклĕ

1.
сочный, налитой, наливной
сĕтеклĕ курăк — сочная трава
силос — паха сĕтеклĕ апат — силос — ценный вид сочных кормов
кăçал чие питĕ сĕтеклĕ — в этом году очень сочная вишня

скунс

скунс (сăса евĕрлĕ паха тирлĕ чĕрчун)

сортлă

1.
сортовой (принадлежащий к какому-л. сорту)
-сортный
паха сортлă — высокосортный
япăх сортлă — низкосортный
сортлă вăрлăх — сортовые семена
сортлă çĕрулми — сортовой картофель
сортлă тимĕр — сортовое железо

сум

4.
честь, почет, уважение
сума су — уважать, почитать, чествовать
сума суса пуç тай — уважительно поклониться
Парни мар, сумĕ паха. — посл. Дорог не подарок, дорога честь.

филе

1.
филе (чи паха таса аш)

хакла

2.
оценивать, расценивать, давать оценку
хурава тăваттă паллăпа хакла — поставить за ответ четыре балла, оценить ответ на четверку
тивĕçлипе хакла — оценить по достоинству
çынна сăмахпа мар, ĕçпе хаклаççĕ — человека оценивают не по его словам, а по делам
романа паха хайлалăх вырăнне хурса хакларĕç — роман расценили как высокохудожественное произведение

хрусталь

1.
хрусталь (ялтăркка паха кĕленче)

шедевр

шедевр (чи паха хайлалăх)
ăсталăх шедеврĕ — шедевр искусства

япала

9.
вещь, работа, произведение, труд
творение высок.
поэт паха япаласем çырса хăварнă — поэт оставил прекрасные творения

александрит

александрит (паха йышши чул)

целлюлоза

целлюлоза (йывăçран тăвакан паха чĕртавар)

тасал

◊
тасални паха! — скатертью дорожка!
таси паха! — скатертью дорожка!

паха

красиво, приятно
любо разг.
пăхма паха — приятно смотреть
хĕр сăнран питĕ паха — девушка очень красива

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

паха

цена
ценный, дорогой, важный
пахала — дорожить, ценить
çын сурăхран мĕн чухлĕ паха — сколько же лучше человек овцы
пахасăр — несчастливый

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

таса

(таза), чистый, опрятный. Этем йăх. еп. пуç. кай. 38. Пичĕ, ал-лаппи, ура-лаппи таса, çăмсăр. || Чисто, опрятно. Качал. Кам таса пурăнать, вăл чире те пĕлмеçт, теççĕ. Сборн. По мед. Ăна таса тытсан, йĕркелĕ эмеллесен, вăл час ӳт илет. || Здоровый. Ала 99. Хăва ĕлĕк таса чохне шăрçа пит йорататьчĕ. Н. Карм. Эпĕ халĕ таса, сывă пурăнатăп. (Письмо). N. Аçусам-апусам веçех таса (здоровы). Капк. Таса çыннах ĕçлĕ çынна кĕртес теттĕр-и? N. Эпĕ халь таса мар вуртатăп (болен). Актай. Çак çынăн арăмĕ юрайла(?) таса мар пулнă пак йăнăшса выртнă, тет. Ib. Ăста каян, старик? тет карчăк? — Арăм таса мар пулчĕ те (нездорова), юмăçа каятăп, тет. Юрк. Пăсăлнă куçа шăлнă алă-шăллипе таса куçлă çын шăлсан, унăн та куçĕ пăсăлат. Изамб. Т. Хĕлле ури тап-таса та юн пек хĕрлĕ пулат. О сохр. здор. Вăл лĕкĕ пек шатрасем тепĕр çын пуçĕ çине ларсан, унăн пуçĕ тасах мар пулсан, унăн та çавăн пекех кукшана ерет вара. || Robustus. Кн. для чт. 62. Çĕнĕрен килнĕ ристансенчен пĕри çӳлĕ те тасаскер пулнă. Алших. † Пирĕн пек таса ачасем сайра амаран çуралат. Айдар. † Таса тантăш (çавă) пур. Ядр. † Çак хăтанăн хĕр таса; хĕр таса, çурт таса, тепĕр хĕрне парать-ши. Орау. Мĕн тĕрлĕ таса ачасам юлса пычĕç... пирĕн карĕ! || Невинный. N. Ырă çын лайăх тесе, пит ан калаç, таса чуну çинчен ят ярĕ. || Настоящий. N. Таса тискер-кайăк. Шурăм-п. Тепĕр таса хăлинĕ лешсем кайнине сыхласа пура хыçăнчех чĕтресе пăхкаласа ларнă мĕн. || Святой. М. В. Васильев. Таса мăн турă пуринчен асли (1-го разряда). Т. VI. ЗЗ. Таса турă, учук тăватпăр авалхи йăлапа. Туррăм, ан пăрах, çырлах. (Учук кĕлли). Ib. VI, ЗЗ. Таса учук çырлахтăр. (Моленье). N. Эсĕ чĕрĕлĕх çăкăри, тасасене кăларакан, ырăлăх паракан. Полтава 26. Уншăн таса япала (святыня) ку таранччен пурнăçра çут-тĕнчере çуралман. || Прочный. N. Пуканĕсем пурте таса. || Ясный. Полтава 24. Çынсем ăсне витĕрех, таса куçпа курнă пек, тĕппе-йĕрпе вăл курать. Шурăм-п. Таса, уяр, тӳлек кун. Ск. и пред. чув. 99. Таса çутă тĕнчерен ылхан анчах илтнĕскер. || Здорово. N. Санăн ачусам таса пурăнаççĕ (здоровы). N. Вăрçă таса пырат. || Ясно, чисто, хорошо. N. Вĕсем ĕç тăвас вырăнне нумайрах вăрлама тăрăшаççĕ, мĕшĕн тесен вĕсем, пуйсан, хăйсем мухтава тухассине таса пĕлсе тăраççĕ. || Правильно (произносить). Юрк. Çав сăмаха çапла, тутар пек, таса (чисто, правильно) каласан, эпир сана ретсĕр (вне очереди) çаккăн хыçĕнченех авăрттарăпăр (позволим молоть). || Точь-в-точь, совершенно. Регули 1420. Таса (пĕтĕмпех) ашшĕ пек тунă. || Чистота. N. Тасара пурăнма аван: тасапа таса мар танлаштараймăн. N. Эпĕ тасана юрататăп, тасанăн усси пур? Янорс. Мана аттесем калатьчĕç: тасара лайăх пăхса осранă, тетчĕç. N. Учитĕлсем тасашăн пит хытă çине тăрса тăрăшнă. || Здоровье. N. Кĕрконне корма (повидаться) пыратăп, хам таса пулсан. || Беловик. Слакбаш. Таса çине куçарса çырнă. Переписал набело. || Невинность. Орау. Епле айăплă пулсан та, тасана тухать ĕнтĕ вăл мур, айăпа юлмасть. || В чувашизмах. Сред. Юм. Тасинчен маси = порринчен çôкки (лучше не иметь, чем иметь?). Турх. Сана лашасăр пурăнни — таси. Тебе лучше всего жить без лошади. N. Таси паха „скатертью дорога“.

тасал

(-л), очищаться. Альших. † Мунча кĕтĕм, тасалтăм. || Исцеляться (от болезни), избавляться. Панклеи. Патша хĕрĕ çавăнтах пит тасалса карĕ, тет. N. Чиртен тасалнă. || Проходить (о болезни). N. Кĕçĕ çапах тасалмаç. || Очищаться (о желудке). Пазух. Т. Çапла тусан унăн (у нее) вар-хырăмĕ тасалса тухать (purgatur alvus). || Совершать суеверные обряды очищения. Ст. Чек. Кĕркуннесерен турăсенчен тасалаççĕ; вара тин чиркĕве кĕлле кайма юрат. Килĕшне тасатнă, ноябрь уйăхăнче юпа уйăх хыççăн, кĕлле кашни чиркĕве кайнă. Турă патне кайманни киремет патне кайнă турра кĕл-тума. || Перестать (родить). Орау. Йăван арăмĕ ачаран тасалнă (перестала родить). || Оправдаться. Орау. Вăл хай лаша вăрланă ĕçрен (в краже лошади) тасалчĕ-и-ха? — Тасалчĕ. || Убираться, уходить, провалиться (о надоедливом посетителе). Орау. Хăнасем аран-аран тасалчĕç. Гости еле-еле убрались. Ib. Аран-аран тасалчĕ (хăямат, пĕтĕмпех йăлăхтарчĕ, кунĕпе лăкăртатса ларчĕ). Изамб. Т. Кунтан тасал или кай. Убирайся отсюда! N. Тасални аван. Хорошо, что убрался! (Усăсăр, юратман çын кайсан калаççĕ). Сред. Юм. Тасалччăр! (пусть уберутся). В др. говорах вм. этого употр.: таси паха! См. Магн. М. 131. Çутт. 45. Сан ачусене нихăçан та, ку вырăнтан тасалса кайнине кураймăп, тесе мăкăртатнă вĕрене (клён). || Приняться хорошо рости (о здоровом росте). Кĕвĕсем. Йăвăçсем карĕç тасалса. || Исчезать. Альш. Вара (после этого) хирте вăл курăк тасалат (исчезает).

тем

(т’э_м), неизвестно что. См. темĕн. Регули 510. Тем (темĕнле) полать-ха. Не знаю, что (еще) будет. Синьял. † Вăрман хĕрĕнчи кăвак пĕлĕт, тем çăвасси пур халĕ. Пуç капташки-маклашки, тем курасси пур-халь ун. Сунт. Тем тăвассу пур. Не знаю, что мне сделаешь (т. е. ты со мною ничего не сделаешь. Ответ на угрозы). ТХКА 49. Тем тăватăр ĕнтĕ (не знаю, как вы решите), кайма та хăрамалла, лашасене те шалккă, тет анне. Амăшĕнчен ыйтсан: ашшĕ тем тăвать, тет. СТИК. Тем пулат, тем килет-ха, тен мункунччен вилĕпĕр-кайăпăр! (Погоди, вот доживем до пасхи, там увидим). || Неизвестно какой. Шел. II. 64. Ма ан кăтарттăр (почему не показать), вăл тем япала мар вĕт (не бог-весть что). Истор. Иван Калита аслă княçра чухне вĕсем тем сăлттавпа (по какой-то причине) Радонеж ятлă хулана куçнă. Все, что угодно; весьма многое, разнообразное. || N. Уйăх хушши мар, пĕр эрнере те тем пулас, тем килес. N. Темрен те паха. Дороже всего на свете („дороже не знаю чего“). Ст. Яха-к. Çав кунсенче тем те курăн çавăн пек япаласене (увидишь много подобных вещей и не знаю каких). || Нечто страшное. Шел. 102. Саншăн (из-за тебя), пĕчиккĕскершĕн, пире темех тумĕç-ха (ничего особенного не сделают). || Не знаю. Регули 481. Тем, пĕлместĕп эп. Не знаю, мне это неизвестно. Ib. 486. Тем тес. Не знаю, что сказать (quid dicam nescio). Орау. Час килет-ши вăл? — Тем, пĕлместĕп. Ib. Пырать-ши вăл, çук-ши? — Тем тăвать („не знаю, как он поступит“). Придет ли туда? — Не знаю. Якейк. Виçĕ пус окçа та çок, тем тума пĕлес халь (не знаю, что делать). N. Пирĕн тем тумалла çук япалана. N. Эпĕ орăх хоть те ярирăп-и, тем. || Не знаю, что об этом сказать (затрудняюсь определенно высказаться). Орау. Вăл хăй кăмăллă япшар çын пек туйăнчĕ те, тем тата. Мне показалось он любезный человек, впрочем не знаю... || Иногда только смягчает последующее заявление, или отнимает от него силу полной уверенности. Торп-к. Пичĕшĕсем ыйтаççĕ, тет: макăртăн-и мĕн, Хăрхăн, тесе калаççĕ, тет. Пике калать, тет; тем, макăрман та, йывăç турачĕ çапрĕ те, çавăнпа кушшуль тухрĕ, тесе каларĕ, тет. Регули 843. Тем, каяс çок вăл паян. Ib. 482. Тем, корман эп. Не знаю, я не видал (мне кажется, я не видал). Другой смысл (с иною интонацией): „мне по этому делу ничего не известно, я не видел“. || Должно быть, кажется, как видно, возможно. Панклеи. Попĕ корчĕ те: Макçăм, сан кĕсре окçа кăларать, тем, тет. Орау. Тем, ку Йăван кĕçĕр килмеçт пуль (наверное, не придет; верно, не придет; как видно не придет), кĕтес те мар. Никит. Татнă пек çырлине сутсах килет тем. Видимо, она придет домой тогда, когда продаст набранные ею ягоды. Янтик. Хулана карĕ тем (повышение голоса на „хулана“). Видно он в город поехал. Сред. Юм. Паян çăмăр пôлать тем? Возможно сегодня будет дождь? N. Ĕни сĕтсĕр мар тем те (кажется): çаканĕ нăмай та, çанпа çитмеçт, корнать. Орау. Ирех юрлатăн, ачам, тем сан паян макăрмалла пулать пуль. Регули 485. Вăл тем. Кажется (думаю, что), это он. N. Сахат чарăнса ларчĕ тем вăл çĕрле. Б. Нигыши. Старикки каланă (старухе): çарăкне хăпарса курмасăрах кулатăн тем (кажется), тесе калать, тет. Якейк. † Ай акиçем, йăмăксам, тем ытлашши каларăм поль, кайтăр-поттар! ан тийăр. (Солд. п.). Нюш-к. Эс манран пĕр виç çул аслăрах-ши? Эс манран пĕр виçĕ çул аслăрах тем вара (еще более увеличивается продолжительность). Панклеи. Чăнах тем. Кажется и в самом деле правда. || Как будто, словно будто, quasi is. Регули 480. Эп, тем, каларăм сана. Не знаю, сказал ли я тебе (как-будто я сказал тебе). N. Тем пĕр-пĕрне çиленнĕ пек, тек пĕр-пĕрин патне нимĕн хыпар тумасăрах пурăнатпăр. С. Айб. † Турă утма савса эп ӳстертĕм, тем хам савăнса ларса, ай, çӳрес пек. („Тем“ придает здесь оттенок раскаяния). Сунт. Тем, пуян çынсем пек. Ib. Çанталăкĕ, тем, сулхăнлатрĕ. N. Тем, аван мар пек туйăнать. || Нередко соединяется с другими выражениями или предложениями. Регули 484. Те ярас тем. Не знаю, посылать (послать) ли, или не посылать (послать). Ib. 780. Вăл пирĕнтен инче мар; те килет тем конта, эп она пĕлместĕп (не знаю придет или нет). N. Мĕскерле, чăваш хушшинче пурăнса, чăвашла вĕренейчĕ-ши вара (а удалось ему выучиться)? — Тем, вĕренейчĕ-и вара (или: те вĕреннĕ тем, или; темĕскерле вара). А когда он жил в чувашах, удалось ли ему выучиться по-чувашски? — А не знаю (а не сумею тебе сказать). Бр. п. водку 16. Хамăр ялăн каччисем темĕншĕн тем ыйтмаççĕ (не сватают). N. Тем авланас пулĕ салтака каяччен. || Не знаю почему. Изамб. Т. Тем вăрçаççĕ вара? || Не знаю что; шут знает что. N. Çавăн пек сăмахсем вĕсенĕн урăх та нумай: çавăн пек пулсан, тем курас пулĕ (испытать придется). С. Тим. Курăкран çӳхе, темрен вăрăм (длиннее не знаю чего). || Что-то. Шурăм-п. Тем калас, тет пулмалла. Должно быть, что-то хочет сказать. Сред. Юм. Тем алхастарнă поль сире. (Çынсĕм пит чарăнмасăр вылясан, кôлсан калаççĕ). Уже не... ли (указывает на одну из возможных вероятностей). Ib. Пĕр пит йосав каччă иртсе кайрĕ, хăтана каймарĕ тем (т. е. уж не пошел ли он невесту сватать?). || Что-то (= почему-то). Орау. Пĕр çулнехи пек кахатлăх ан пултăр кăçал (как бы не случиться неурожаю), тем çăмăр çук. СТИК. Тем пуç ырата пуçларĕ, те сĕрĕм çакланчĕ. Что то начала болеть голова, не знаю — угорел. Алгаз. Тем урамалла пăхрăм та, çынсем мăкăр-мăкăр вуласа чупаççĕ. N. Çынни тем чирлĕ, типшĕм, лутра хăйне хăй хавас мар пек кăтартат. || Служит для усиления. НИП. Тем пысăкĕш чăрăшсем (огромные ели). Орау. Вучĕ тем çӳлли çунать. Пламя поднимается на огромную высоту. || Употребл. в чувашизмах. Сред. Юм. Тем çăва ятлăччĕ çав! Не знаю шут знает, как его звали! Ib. Тем çăва патне ярат онта мана! Не знаю (шут знает), зачем посылает он меня туда! N. Тем мурне (также: тем ахратне, тем шуйтанне, тем хăяматне, тем масарне; тем çăвине, почему-то). Сред. Юм. Тем çăвалла çын ô, нимпе те манран йôла пĕлмес. Шут знает, что он за человек — все за мною вяжется. Ib. Паян ô кайни такçанах, тем ĕмĕр пôрăнчĕ ôнта (долго находился или пробыл). Ib. Тем чир пик аса та илмен эп ôна. Не знаю, я как-то не припомнил этого. Ib. Тем çăви полнă. Не знаю, что случилось (шут знает, что случилось). Шурăм-п. Хăйне теме (dat.) хурса, таçти пухура пек, никам ăнланайми сăмах калать. С крайнею гордостью он произносит никому непонятную речь, как будто на каком-то важном собрании. Ск. и пред. чув. 57. Тем хăтланман-ши, темĕскер туман-ши? Не наделал ли он чего? Сĕт-к. Çав пачкалăка тĕкĕ пемелле (надо подпереть подпорой): тем çĕрех солăнса кайнă. || Чорт знает к чему, зачем. Орау. Тем ухмахне палăртать вăл. К чему обнаруживает он свою глупость?

тытă

(ты̆ды̆), ручка, ворот? См. хупă. || В перен. знач. N. Мĕнте пурнăç тыттине курать-ха Урха? Мĕскер-ха çав уншăн нимĕрен те паха? См. ал-тытти.

тăнăçлăх

спокойствие, благополучие, благосостояние. N. Сывлăх-тăнăçлах темĕн чухлĕ ылттăнран та паха. Здоровье и благосостояние тела дороже всякого золота. СПВВ. Тăнăçлăх, спокойствие.

тăр

(ты̆р, тŏр), вставать; стоять. N. Икĕ ура çине тăрса ӳкерттер. Çутт. 70. Икĕ ура тăрне тăрса йĕри-тавра пăхкалать. N. Хăвăр аппусампа портăпа тăрса вăрçнă. N. Чĕнмесĕр тăрать-тăрать те, мĕн те пулсан каласа хурать (вдруг скажет о том, что уже было). Могонин. Çавăн пек йĕрĕх те çынна тытать; йĕрĕх тĕлне тăрсан, е таптасан, е сурсан, вăл вара çав çынна кĕсен-çăпан чирĕпе асаплантарать. Чуратч. Ц. Вăл хапха патне тăчĕ те, каçчен те ниçта та каймарĕ, çантах тăчĕ. Якейк. Ĕçлен, мана кориччен, чăмăртанса выртнăччĕ; мана корсан, тăрса шăтăкне тарса кĕч. || Вставать с постели. N. Пуринчен иртерех тăратăп. Мы встаем с постели раньше всех. N. Вăл халь те çывăрса тăман. Орау. Эсир тăнă-и? Эсир тăтăр-и? Вы встали? Ib. Эсĕ тăнă иккен. Ты, оказывается, встал. Ib. Эс тăним? Разве ты встал уже? Оринино. Çывăрса тăрчĕ, кайса тăрчĕ. Орау. Хăна тăн(ă)-и? Встал ли гость? Регули З57. Эп килнĕ чох вăлсам порте тăнăччĕ. || Стоять (напр., о войске). N. Кайра тăратпăр. Мы стоим в тылу. || Задерживаться; воздерживаться. Шибач. † Лайăх арăм илес терĕм, хак хаклă. Хак хаклăшăн тăрмастăм(ччĕ), яшкĕрĕмрен хăрарăм. Б. Олг. Виç тенкĕшĕн ан тăр. Не спорь из-за трех рублей, не стой, не задерживай. Кореньков. Трапхим пуçĕ ĕçленĕ саплăкшăнах пит тăман (произн. тăмон), толькă онăн сăкмонĕ пиншак майлă чут полман. Яргейк. † Чемей çулĕ лакăмлă, çул усалтан тăрмастпăр, хĕр лайăхшăн тăрмастпăр; Чемей хĕрĕ пур çинче эпир арăмсăр пурăнас çук. N. Килте хĕрсем: питĕ мар-и(?) мĕн çамрăк, тесе, тармасчĕ полмала. || Стоять за кого (за что), заступаться, защищать. КС. Сутра маншăн пит хытă тăчĕ (заступался, защищал). || Происходить. N. Халĕ конта вăрçă выйлах тăрмаç. N. Вăрçă халĕ вуйлах тăрмаст. || Находиться где-либо; находиться в известном состоянии. N. Пĕр эрнерен ачанăн акăшĕ хăмăшлăха кайса пăхат та, шăмăсем çапла тăнинех курат. N. Унта кăкшăмпа (в кувшине) шыв ларнă (или: тăнă). N. Эпĕр вăрçăра ик уйăх тăтăмăр. Альш. Çуркунне шыв тăрат, çула та типмес (в болоте). Бес. чув. 14. Халĕ вăл вырăнта пĕр лачака анчах тăрать. N. Вăрçи-вăрçми тăратпăр. N. Вăл унта яланах пĕр пек, пĕр чарăнмасăр тăрать (холера). Календ. 1906. Унта ир пулнă чухне пирĕн çĕрле тăрать. О сохр. здор. Вара шыв тăми пулса курăксем çĕрмен те, тин сивĕ чир пĕтнĕ. Бугульм. † Хранцусски тутăр виç панулми, эрне тăчĕ арчара. Н. Карм. † Сĕтел çинче тăракан, ай, хăпарту, пăрирен мар-ĕçке, тулăран. Регули 20. Ĕçлемесĕр виç кон тăрать çак кĕпе. || Висеть (о кнуте). || Храниться. N. Клетре тырсем мĕле тăраççĕ? О сохр. здор. Кĕççе (войлок) таса тăтăр тесе, ăна пиртен çĕленĕ пит тăхăнтарас пулать. || Сидеть (об одежде, белье). Якейк. Ман кĕпе лайăх тăрать-и, пăх-ха. || Служить, находиться, состоять в должности. Альш. Вĕсем пĕр çул кăна тăнă. Бес. чув. 4. Малтан вăрман улпучĕ патĕнче виçĕ çул тăрса ирттернĕ. N. Хăшĕ халĕ вĕрентекен пулса тăраççĕ, хăшĕ тата урăх ĕçре тăраççĕ. N. Чиркӳ старастинче тăрасси темĕнех мар. || Быть в ожидании чего-либо. Тюрл. Пирĕн атте аппăшин хĕрне çураçнăччĕ те, туй тăвасшăн тăратьчĕç. || Держаться (в памяти). N. † Ах аттеçĕм, аннеçĕм, нуммай чĕркĕр çинче вылятрăр, халь те тăрат чĕре варринче. || Находиться в чем. ЧП. Мĕн пур кил ун пуçĕнче тăрат. N. Çав кӳкĕрт шăршипе пӳрт ăш-чиккинчи пĕрене çурăксенче тăракан чирсем пĕтеççĕ. || Стоить. N. Унта кайма тенкĕ тăрать. N. Вĕсен пĕр тумтирĕ те хăшшĕн пирĕн çурт хакне тăракан пур. N. Сирĕнпе пĕр сехет курса калаçни пĕр ĕмĕре тăратьчĕ. N. Эсĕ çăкăрăн пĕр пĕрчине тăмастăн, вĕт, теççĕ. N. Укçа пĕр тенки пĕр пуса тăман вăхăт килĕ. N. Пĕр-икĕ сăмах çырсан та, çĕр сăмаха тăрать. N. Ку япала нимĕне те тăмас (ничего не стоит). N. Мĕн чухлĕ тăрат? Перев. Мансăр пуçне эсир ниме те тăмастăр. Регули 104. Çав кĕпе ĕçлесси те пĕр сом тăрать. Ib. 133. Çав кĕпе ĕçлеме пĕр сом тăрать. Хурамал. Кунта этем ячĕ мĕн пурĕ иккĕ, а эсир виççĕн, виçĕ этем те манăн пĕр чурама тăмаç, тет. Чĕр. чун. яп. й.-к. пур. 11. Анчах шыраса вăхăт ирттерме тăрать-и? — Тăмасть. N. Эсир пурсăр та нимĕне тăмастăр. Чинер. Манăн 25 тенкĕ укçа 25 пуса та тамарĕ пулас (не оценили посылки). N. Мана кĕнеке вуласси те мĕн тăрать (= паха). Юрк. Старасти те ăна хирĕç, аллипе умĕнчи çуртисем çине тăсса кăтартса: кăсем акă икшер пус тăраççĕ, кăсем виçшер пус, кăсем пилĕкшер пус, аккусем тата, шултăрараххисем, вуншар пус тăраççĕ, тесе каласа парат. N. Хамăр ăслă, ыттисенчен кая пулмасан, çын мăшкăланни мĕне тăрать вăл? N. Нумаях та пулмаст, вăл 50 миллион кивсен илчĕ. Анчах вăл укçа нимĕн те тăмаст: 2З кĕпĕрне çыннине выçă вилесрен хăтарас тесен, темиçе миллион тенкĕ кирлĕ. ТХКА 48. Пирĕн лаши виççĕ, хăлхи улттă, хӳри виççĕ, виç лаша чунĕ пулин те, пĕр лайăх лашана тăмаççĕ вĕсем, тесе пуплетчĕ пирĕн атте. || Стоять в цене. Кан. Тыр-пул, апат-çимĕç хаксем çапла тăчĕç. || Стоять твердо, настаивать. N. Вăл туртма пăрахас тесен те, час пăрахаймасть. Хăй сăмахĕ çине тăракан çын анчах пăрахма пултарать. N. Эппин сăмахăр çине тăма тăрăшăр (держите слово). || Стоять (о погоде. Здесь „тăр“ иногда не переводится). N. Кун сивĕ тăрат. День холодный. N. Кунсем пĕр май сивĕ тăраççĕ. N. Çанталăк мĕнле тăрат? Какова погода? Якейк. Ай, халь авăн илме çанталăк уяр тăрать (ясная погода). Букв. 1908. Çанталăк ăшă тăнă. Толст. Çĕр çинче çанталăк пур тĕлте те пĕр пек тăмасть (не везде одинаковая погода). || Продолжаться. Панклеи. Тĕтре тăрчĕ (продолжался) тăватă кун. Кан. Çĕр чĕтрени 30 çекунлă тăнине пĕлетпĕр. Ib. Выставккă сентябĕрĕн 29-мĕшĕнче уçăлса октябĕрĕн 1-мĕшĕччен тăрать. Толст. Вăл вырăнта çу виçĕ уйăх анчах пулать, ытти вăхăтра пĕр маях хĕл тăрать. || Держаться на чем. Орау. Пӳрт çийĕ юпасам çинче тăрать те, пит начар, кĕç-вĕç ӳкес пек туйăнать. Крыша держится на столбах плохо. || Удержаться. Бгтр. Пылчăкĕ тăмарĕ, тет те, шыв киле çитиччен пĕтĕмпех юхса тухрĕ, тет. Грязь не удержалась (в решете), и вся вода вытекла. ЙФН. † Ырă çурт çинче юр выртмасть, пирĕн пуç çинче çӳç тăмасть. (Салтак юрри). N. Хăвăнта тăман сăмах çынта тăмасть. (Послов.). Якейк. Эпĕр туйя кайнă чох хĕр аллинче çĕрĕ тăмаçть (т. е. на время отдают парням ехать на свадьбу). || Приниматься, начинать. Скотолеч. 17. Анчах пĕрре сĕрме тăрсанах, пĕтĕм лашана сĕрме юрамасть (нельзя в один прием, сразу протирать всю лошадь). N. Килте хут пĕлекен те çук; писме çыртарма тăрсан та, виçĕ-тăватă киле çитес пулать. N. Письмо çырма тăрсан та, темиçе начальник чĕнеççĕ (зовут, т. е. не дают покоя): Гурянăв та Гурянăв, тесе. N. Çам пек çырма лараччин, çырмали питĕ нăмай пекчĕ, çырма тăрсан.. пурне те манса пĕтрăм. Ачач 25. Кунĕ уяр, ăшă. Хĕвел пăхать Тумла юхма тăрасшăн. Ib. 53. Алăкран кĕнĕ чух такăнма тăчĕ. N. Çисен, пуçах пуçтарма тăнă вăл. || Собираться. Толст. Çуртана сӳнтерес тесе тăраттăм ĕнтĕ, сасартăках темĕскер çыртнине сисех кайрăм. Б. Олг. Эп онтан кайма тăртăм, вăл каларĕ: çарăн-çарăн, паратăп, паратăп, ик кĕренке вонçиччех, тет. Турх. Вĕлерме тăнă вăхăтра... Чăв. й. пур. 9. Хăй çынна япала парса пулăшса тăрсан та, çапах çынсене нимĕнпе те кӳрентермен. || Пытаться (сделать что-либо), намереваться.N. Пурăнма йывăр пирки çак хĕрача темиçе хутчен те çакăнма, çăла сиксе вилме тăнă. Пир. Ял. Çакăнса вилме тăнă. Ст. Шаймурз. Катма тăтăм, шăл витмерĕ (орехи). В. Олг. Салтакне касса пăрахма тăрчĕç: чăсатăн, тесе. Кан. Хăйĕн малтанхи арăмĕ патне револьвĕрпе пырса кĕрсе, арăмĕнчен япаласем илсе тухма тăнă. || Задерживаться. N. Анчах нуммаях ан тăр, часрах тупса кил вăлсене! — Юрĕ, нуммай тăратмăп, тупса килĕп эпĕ. ЧП. Нуммай тăмăпăр, час кайăпăр. Юрк. Нуммай та тăмаст, калле çаврăнса тухат та: кĕтсе тăрăр, час тухĕ, тет. N. Нумай тăмастăп калах яратăп (письмо). О земл. Сӳрене пăртак тăрарах тепĕр хут тусан, эпир усă куратпăр. || Ждать, подождать, потерпеть. N. Тархасшăн пăртак тăр, чăт. N. Вăл ĕлĕкхи пекех, нимĕн те тăваймĕ тесе, тăрса пулмаст. ЧП. Çичĕ кун та ан тăр, килсе тăр. Альш. † Эрнен хушши ултă кун. Эрне ан тăр, тăванăм, пырах тăр. || Относиться к кому. N. Бюрократия тесе чиновниксене пурне те, вĕсем халăха мĕнле тăнине калаççĕ. || Считаться за кем. Капк. Хут çинче унăн хваттерĕ Сĕнтĕр-вăрринче учитĕлницăра пурнакан акăшĕ çийĕнче тăрать. || Иметь желание. О сохр. здор. Унăн ĕçлесси килмест, яланах выртасшăнах тăрать (при лихорадке). N. Нихăçан та ӳпкелешмеççĕ, çынна хирĕç усал сăмах калаçмаççĕ, никама та усал тăвасшăн тăмаççĕ. || Быть готовым. N. Парас пек тăр. Н. Седяк. Тилĕ çăхана тытрĕ, тет те, çиме тăрат, тет. || Побывать. ЧС. Эпĕ пиччесем патĕнче пăртак тăтăм-тăтăм та, ăйхă киле пуçларĕ. || Бывать, находиться. N. Çавăнпа ăсен укçисем темĕн чухлĕ çĕлесен те, алра тăмас, тет. О сохр. здор. Çĕр нӳрлĕ тăмасть (не бывает сырою, на горе). Ст. Ганьк. Çĕлен сăхсан, выльăх та, этем те шыçăнса каят, ун шыççи хытă тăрат. Ходар. Хурал пӳртĕнче хай кăнтăрла çын питех тăмаçть. || Оставаться целым, находиться в целости и сохранности. Пухтел. Çăнăх та тăмас. ЧС. Лаша умĕнчи çиме çаплах тăрат: пĕртте иксĕлмен. N. Хăйсем сывă-и, çӳреççĕ-и, выльăх-чĕрлĕхсем тĕрĕс-тĕкĕл тăраççĕ-и? || Принадлежать. Кан. Эсеккасси ялăн çĕрĕ çинче тăватă ял çинче тăракан халăх вăрманĕ пур. || Взлетать. || Следовать. N. Манăн сăмах çине тăр. || Восстать. N. Хирĕç тăр. || Жить, обитать, здравствовать. N. Вăл ман патра тăрать. Календ. 1904 Праçшкре те кӳрше кайса килетĕп те, вара кунĕпе килте тăратăп, тет. N. Нумаях та тăмăн, çуркунне пулĕ, унтан çу та çитĕ. Алешк.-Сапл. Сыва тăратна? тесе салам яр. Альш. Унтан тата: ят улăштармасан ача тăмас, тенĕ. Çавăнпа улăштарнă (прежние чуваши). Хăшĕ-хăшĕ ачи начар ӳссессĕн: ятне улăштарас, теççĕ. N. Епле шухăшпа тăратăр, мĕн шухăшлатăр, мĕн калаçаççĕ сирĕн ялта? тетĕп. Альш. Çăммисем: ĕлĕк пит аван тăраттăмăр, тет. Бес. чув. З. Сывă тăратăн-и, ачусем мĕнле пурăнаççĕ, выльăхусем мĕнле тăраççĕ, тесе ыйта пуçларĕ. Сборн. по мед. Ачасене туртса илтĕн пиртен, киле пымаççĕ, кунтах тăрасшăн. С. Айб. † Нумай пĕтет, сахал çитет, пĕрле тăнине мĕн çитет. N. Акă нумаях та тăмăпăр — салтак пулăпăр. Кан. Пĕр çынпа. Çавнашкал ĕçпе тăнăскерпе, лав çине ларса тухса вĕçтерет. N. Санран çыру илмесĕр пилĕк уйăх тăтăмăр. || Не переводится при „пек“ N. Тăвансем тăраççĕ йĕрес пек. N. Çăмăр çăвасшăн. Ун чухне çăмăр çăвас пекех тăратьчĕ (собирается дождь). || Употребляется в качестве вспомогат. глагола. N. Кайса тăратпăр, укçа çук. Мы ходили туда, но там (всё) нет денег. N. Эсĕ пирĕн пата кайкаласа тăр. N. Каймасăр-килмесĕр ан тăрăр. Захаживайте почаще. N. Пичче, ан çилен, эпир ярсах тăнă, çитмеç апла сан пата. N. Хĕветĕре эрнере пĕре курах тăрап. В. Олг. Халь çисе тăримест вăл, каймалла. ЧС. Кăнтăрлачченех киле кайса тăраймăпăр-ха, çак керемет çеремне кăшт та пулш сухалар. N. Вăл çапла каласа тăнă чухнех... СЧЧ. Ну, кусем чăнах та пăрахса тăраççĕ ĕнтĕ (совсем вот кажется готовы бросить языческие молитвы). Пĕри-пĕри чирлесенех, хай-ĕскерсем нуккă чӳк тума тапратаççĕ, чăтса кăна тăр. Трень-к. Вĕсем уя тухса тăратьчĕç те, пире кĕтетчĕç. N. Шăтăк алтса тăчĕ те, алтса çитерсен, хатĕрленĕ шăтăкне хăех кĕрсе ӳкрĕ. N. Аттеçĕм, аннеçĕм, хуран тулли аш çакса: пиçе тăтăр, терĕр пуль; хĕрĕре аякка парса: йĕре тăтăр, терĕр пулĕ. Юрк. Эпĕ килте ĕçлемесен те, кашни уйăхра эпĕ сире укçа ярса тăтăм. Истор. Ăна хирĕç янă çар чарса тăрайман, пĕр май чакса пынă. N. Ман короле çын ирĕкне тивес çук, юсах тăрсан, нихăçан та вилес çук. N. Камăн та пулса сасартăк сиен пулса тăрсан анчах хăй тума пулнă ĕçе тăваймасть. N. Ăна курасшăн çĕмĕрт йывăççи çине улăхса тăнă. N. Унччен те пулман, сут тавраш çитсе те тăнă. N. Çав вилнĕ çын ӳчĕ типсе хытса тăнă, ун пек кĕлеткене мумия теççĕ. N. Çак йĕрке тăрăх акă мĕн пулса тăнă. Юрк. Çав сăмаха илтсен, хай çыннăн вăтантарас вырăнне, ирĕксĕрех ăна мулпа пулăшас пулса тăнă. Ивановка. Шкулта эпир пынă çĕре урăх ачасем те нумай пухăнса тăнă. Сред. Юм. Нăмай шохăшласа тăрса полмас. Долго раздумывать нечего (нельзя). Изамб. Т. Салтака кайсан, килтен укçа ыйтас вырăнне, хăй ярса тăчĕ. Алших. И, Сĕве-тĕр, Сĕве-тĕр, Сĕве тăрăх хӳме-тĕр; аршăн-аршăн пĕвĕм-тĕр, ылттăн ука çӳçĕм-тĕр, кĕмĕл черкке куçăм-тăр, йăлтăраса тăрат-тăр; ай-хай чунçăм, вăйçăм, янăраса тăрат-тăр. Чăв. юм. 1919 ç. 11. Ука çӳç тыткаламалла та мар: хускаланса, ваткаланса çеç тăрать. Шăна чир. сар. 18. Çимелли япалисене пĕр маях витсе тăрать. Чураль-к. † Çинçе урама хыпар яртăм, хĕрсем тухса тăрмалла; хĕрсем тухнă, ачисем тухман, ачисем тухнă, эпир мар. Орау. Пĕр-пĕринпе тавлашса тăмастăр-и? Истор. Час-часах тата монахсем тăвас ĕçе вĕсене хушса тăриччен хăй тăва-тăва пăрахнă. N. Çынсемпе çапăçса алли-урисене амантса пăрахаççĕ. || Употребляется в чувашизмах. Букв. 1904. Савăннипе пĕртте туйман, хĕвел каçалана кайнă-тăнă. Ib. Инкек çине инкекех тата: çав вăхăтрах ун ури салтăннă-тăнă. Ib. Унтан хайхи вăрăм-туна эрешмен картине çакланать-тăрать. Альш. Пĕр-пĕр улпут тавраш виç-тăватă лашапа кӳме кӳлсе, хăнкăртаттарса иртсе каят-и, вăкăр кĕтĕвĕсем хăваласа каяççĕ-и, унта мĕн те пулсан курах-тăран: ахаль иртмес пĕртте вăхăт. Ib. Вăрманта çул такăр, тӳрем. Ниçта çырмана-мĕне анса-туса тăмалла мар пирти пек. Сред. Юм. Калах тăран-ха эс она, пăртак тăрсан каллах манса каять. Все ему сказываешь, а он немного погодя опять все забывает. N. Унăн тавлашасси, чĕлхепе çĕнтересси анчах киле тăрать. Собр. Хăни килех тăрат, кĕççи сарлах тăрат. (Пӳрт улăхтарни). N. Каç выртсатăма питĕ кансĕр: çанталăк сивĕ. Яжутк. Пирĕншĕн аттен ма макăрас, тăрас-кӳлес лаши пур. Скотолеч. 27. Тăнă çемĕн хытăрах кӳпĕнсе пырать.

хак

цена, стоимость, ценность. Начерт. 180. Хак, цена. N. Кулак тырă кивçен парсассăн та, икĕ хака хурса панă. N. Сĕлĕ мĕн хакра çӳрет? N. Тырă хакĕ мĕн хаке (!) çӳретĕ? Завражн. Çавна тусан тин вара пор тавар та, пор çĕрте те тин пĕр хак полĕ. N. Вăл мана çĕр тенкĕ хакне пулчĕ. N. Вĕсен мĕн пур япаласем икшер хак. N. Ăсем хунинчен виç рас ытла хак парса илтĕм. N. Çăмарта мĕн хакпа илеççĕ? N. Тырă хакĕ хаклă мар. Кан. Хаксем çакăн пек тăчĕç. N. Çав тĕрлĕ тарпа тупнă япалаçене çур хакпах тенĕ пек салататăр. Б. Олг. Эп пыртăм пăрçа çăнăх патне, хакĕ пĕр хаках пăрçа çăнăхпа яшкалăх çăнăх. || Б. Олг. Что ыраш çăнăх паян мĕн хак туат-ха? — Тен, илтмен эп, пĕлместĕп-ха эп, çăнăх орамне эп çарăнман-ха. Юрк. Кăсем те хăйсенĕн хакĕсене каласа параççĕ, килĕшеççĕ мĕн тăваççĕ. N. Шанчăклă тусăн хакĕ çук. N. Кун пек лаша пирĕн алла кĕрейĕ-ши çак хака? Чăв. й. пур. 12. Арманĕ хакĕ ултçĕр тенкĕ пулнă. Альш. Епле пулсан та çур хакалла мĕне килет, тет. N. Хакне хак парса. N. Хакне хума çук, пит паха чул. Изамб. Т. Хакне ӳстер, прибавь цену. Капк. Хайхисем хак татаççĕ (определяют цену) те, тухаççĕ Шупашкара кайма. Якейк. Телянккă илнĕ чох пилĕкçĕр тенке çитиччен хак хăпартса карĕç. Ib. Эпĕр хак хăпартса илтĕмĕр. Мы дали дороже и оставили за собой. Сред. Юм. Хак тунă. Цену положили (определенную). || Должная цена. Аттик. Хакне хак тени — хаклă тăк хаклă тени пулать. СЧЧ. Тата пĕр çыннăн ĕнине хакне хак парса сутăн илеççĕ те, пусмашткăн (?) чӳклеме аста пĕлекен çынна параççĕ. (Çăмăр учукĕ). N. Хакне кайĕ. Альш. Хак килĕш, уславливаться о цене. КС. Нимпа та хакне çитермеççĕ (не дают должной цены). N. Пичу хак турĕ (сказал цену), а эсир тата хак тăватăр. N. Çурма хакпа сутас, ик-виç хак парса илес (за тройную цену). С. Тим. † Хĕр пултăр та, пур пултăр, пурçын кĕпи тăхăнтăр. Пурçын кĕпи укçа хак, пирĕн вăйă тĕнче хак. N. Укçа хакне тăракан. N. Хăй хакĕпе, по себестоимости. N. Вăл пиçиххи унăн икĕ ылтăн хакне тăнă (стоил). Капк. Ун чухне тăвар пăчĕ çирĕм пăт ыраш хакне çитрĕ вĕт. Шел. II. 56. Пĕтĕм хули хакне ӳкнĕ. N. Вĕсене асаплантарнисем çинчен пĕтĕмпех çырсан, хут та çитес çук. Ылтăн витнĕ çурт хакнех çитсе ларĕ. Арзад 1908, 52. Хак кăлар, наверстывать стоимость. Баран. 42. Вара тин (только тогда) асапланса улăхнийĕн (подьёма на гору) хакĕ тухнине сисĕр. N. Атя ĕнтĕ, илсе кай пире. Тăрăшнă хакне тавăрăпăр. К.-Кушки. Эпĕ вăл сурăха чăхă хакĕпе илтĕм. Я купил ту овцу по цене курицы. || Не переводится. Изамб. Т. Ку çыхă пушăт мĕн хак тăрат? Что стоит эта связка лыка? Яргуньк. Мĕн хак пĕр улми? Баран. 160. Çак сурăхсен çăмĕ çеп-çемçе, тем тĕрлĕ хака çӳрет. N. Мĕн хака сотрăн? Хурамал. Какай мĕн хак? Почем мясо? ЧП. Аршăнĕ мĕн хак? — терĕм. Ib. Пĕр чуп тăвасси тĕнче хак. Якейк. Эсĕ мĕн хакпа илесшĕн? Ты сколько хочешь дать? Пазух. † Хăмачă мĕн хак? терĕм те,— сакăрвуннă, теейрĕ. Орау. Юсанă хакне тăмаст. Не стоит починки. N. Çирĕм пакша хакне (тĕшне) тăрать. Стоит 20 белок. || Плата. Изамб. Т. Ик хак тӳлесе (двойную плату). Рак. Илĕр, хĕрсем, панулми, хакне хамăр тулĕпĕр. Бес. чув. 6. Лашине вăл пысăк хак парса илмен пулсан та, ун телейне лайăх лаша пулнă. || Плата за работу. Б. Олг. Каран хуа арлат, арласа çитеримест, çынна парат арлама; кĕренкки арлама вонçичĕ пус, хакне тӳлет ĕçленĕшĕн. N. Вырма мĕн хак? Юрк. Улпут мана Пăва уесне ярат, хакне З60 тенкĕ çулталăкне турĕ. || Прибыль. Баран. 24. Пĕр çын пĕкĕсем авса, вĕсене хака сутса пурăннă. || Престиж, авторитет. N. Çапла вара хăй хакне çын умĕнче те çухатать. N. Вĕсене пурне те килнĕ вилĕм хакран кăларчĕ. N. Тарăс-тарăс Татьене, укçа парсан Укçине; упăтенĕн йĕмĕ çук, ташлаканăн ăсĕ çук! Халăх çинчи хак! Сунчел. Халăк çинче хак! (Кулаççĕ). || Дорогой, ценный. ЙФН. † Хусан лаши — хак лаши, хак лашаран хăрамарăм, вăрă-хурахран хăрарăм.

шутсăр

шотсăр, без счета, бесчисленный, неясчислимый, несчетный. Сĕт-к. Пĕр вакра шотсăр çерçи сикет. (Хоранта шыв вĕрени). || В качестве усилительного слова: очень, необычайно, необыкновенно. Ала 84. Вăрманпа пырсан-пырсан ларать, тет, пĕр çурт, ним шутсăр аван, тет. А.-п. й. 29. Карчăкпа старик хăйсен такисене питĕ юратнă, шутсăр ачаш пăхса усранă. N. Кашăк илес терĕм те, кашăкки ытла шутсăр хаклă. Капк. Шутсăр паха пар вĕсем. N. Шутсăр чее старик иккен эсĕ, Рахмав Иванович! N. Аннесем шутсăр хăратчĕçĕ. N. Манăн унăн чухне шыв шутсăр ĕçес килетчĕ. Кан. Питĕ шутсăр вăйлă çумăр çунă. N. Хам шотсăр колянап, çӳç йохса тохрĕ. Пшкрт. Шотсăр солят. || Безвестный. Стерлит. Пирĕн пек шутсăр хĕрсене çын йӳпсĕнмест, куç ӳкмест. || N. Ку ачи шутсăрах. Вăл супса иртсе кайман. Лашине тăратрăм, тет те, выртакан лаша патне пытăм, тет.

ним

то же, что нимĕн, ничто, ничего. Якейк. Ним тума та ним те çок. Ib. Нимне пĕлми ĕçлет. Работает из всех сил. Ерк. 115. Çинçе çинче паллашни нимрен паха ĕмринче. N. Сахăрнăй песок пĕтсен, çырласемпе ĕçкелерĕмĕр те, ниме пымас. СТИК. Ачисем тем пек хавасланса çитеççĕ; часрах нимне пăхмасăр вăрмана çырлана чупаççĕ. ЧП. Нимрен шурă хырăн варрисем. N. Нимне те, никоим образом. N. Ним пĕлми пулас, обморок. Сам. 27. Маншăн эс савăк ачаллăх сăпки, иккĕмĕш анне пек нимрен çывăххи! N. Çăмăр витĕрех лашисене кӳлсе, çынсем килелле нимне пĕлмесĕр лашисене çаптарса çĕмĕрсе тавăрнаççĕ. Сред. Юм. Паян яшкана воçех пĕçере пĕлмен, ним тути те çôк яшкан: ни тути çôк, ни вĕри мар. Ib. Эс ним те пĕлместĕн. — Çапла эп пĕлместĕп, эс пĕлен те, епле çӳрен. (Говорит с иронией, сарказмом). N. Вăрă пуçне кăларсанах çивĕчĕ пуртăпа ним мар касса татрĕ, тет (ача). Ала. 95. Ним хусканмасăр шăп пер эрне çăвăрнă. Ib. 25. Çавă кулĕре вара хайхи улпут Ивансене хăваларĕ-хăваларĕ, ним туса та тытаймарĕ, тет. Б. Чураш. Юлташпа эпир пăхса тăратпăр, ним тума та пĕлместпĕр. N. Çын вĕлерни вĕсемшĕн ним пек те мар. Регули. 983. Ним поплеме те аптрарăм (поплеме те пĕлмерĕм). Ib. 984. Ним ĕçлеме те каламарĕ; ĕçлеме ним те каламарĕ. Ib. 985. Он туни (он поплени) ним те мар. Ib. Нимшĕн те çиленместĕп. Кан. 40–50 пăтпа тухуринчен ним те мар хăпарса каяççĕ (лошади). М. Васильев. Ĕлĕк ним мар полнă мĕн. N. Хаçат-япала та ним хисепсĕр, теççĕ. Чет пути. Хăй пит аван çынччĕ, ачисем нимне юрахсăр пулчĕç. Н. Сунар. Нимрен нумай мĕн пур? (Çăлтăр пĕлĕт çинче). Шептак. Халĕ пирн килĕшпех лайăх порнатпăр, ним сомах-йомах та çок. СТИК. Ним юрăхĕ те çук. Ни к чему не годен. Орау. Ним курăнасса пĕлмест (очень бойкий). Сёт-к. Яппони вăрçинче пирĕн ялти Ваçок Емеленĕ ним сас-чусăр çохалчĕ. Имен. Иван нимне пĕлмесĕр уху (хăй) шырама тохса карĕ. Истор. Ним çиме те пулман. Орау. Ах ачасем, кăнтăрла çитсе килет, эпĕр ним чул та выраймарăмăр, атьăр-ха, васкарах вырар. Çĕнтерчĕ. 49. Ним мар çынсемех шутлă çынсем пулса тăчĕç. Б. Аккоз. Ним çисе тăранса пурăнма çук. Нечем жить. Эльбарус. Çавăн пек вĕрсен кайран пĕр каçхĕне ним манерсĕр йăнăшкаласа кантăк патне, е алкомне, е орама чопса тохса вĕретчĕ, тет. N. Ним пĕлмесĕрех укçана юратакан пулать. || Совсем не... N. Ним хăрамасăрах. || То же, что нимĕнле. АПП. † Ах, аттеçĕм, аннеçĕм ним ытарса тухса пулмарĕ. N. † Ай-хай тăванĕсем чунĕсем, ним ытарса уйăрлма пулмарĕ.

паха

(паhа), дорогой, драгоценный; дорого, ценно. Н. Карм. Вĕсем (книги) пире темрен те паха. Сред. Юм. Пĕчик ачана пăртак çиç çырла парсан та пит паха. Çĕнтерчĕ 26. Сивĕнесси сивĕнмен те, анчах çак пуян ывăлĕ пахараххине манăн чĕре туятчĕ. Календ. 1910. Пуринчен ытла килĕштерни паха (дорого). Собр. Сутас сутта пахана тăрат, илес тавара йӳнеçтер. (Моленье). Сам. 13. Таптанă, çаратнă паха çĕршывна. Хорачка: вы̆л мана _пе_т пађан тоjы̆нчы̆ (дорого, драгоценно). Ст. Яхак. Çамрăк ачасемшĕн çăварни тата пушшех паха. Икково. † Çăварниран пахи пор, теççĕ: чăнах пор-ши ĕнтĕ çав? Тим.-к. † Эпир каяс çул çинче йĕри-тавра паланлăх, паланĕ ларать хĕп-хĕрлĕ, пире палан мĕн паха? Пала-тăран (знакомый) питĕ паха. Кĕвĕсем. Пахча варринчи улма йăвăççи, пăхса тăма паха-çке (просто любо посмотреть). Цив. † Шурă чечек мĕн паха? пиччепе инке паха пире. N. † Икĕ аллăмра тăватă çĕрĕ, кĕмĕл çĕрĕрен пахи çук, ах ача; ялта сар ача пит нумай, ман Яккуртан пахи çук (лучше), ах, ача. N. Австрисен окопĕсем питĕ паха. N. Паха = илемлĕ? || Старательный, прилежный. Юрк. Ун вырăнне хамăр çынсенчен пĕрне-пĕрне, ĕçе пахарах çынна (трудолюбивого), куçарĕç. || Ст. Чек. Пахасăр, ку çынта паха çук, ăçта хурсан та вырнаçать (всюду уважаем). N. Пахине пĕлмесĕр ĕçлет, не жалея сил или себя (иначе: пахасăр). || Торжественный. Кан. Выстăвкă уçăлнă шутпа паха ларуллă каç пулса иртет || Зап. ВНО. Паха, мягкий, нежный.

паха ту

дорожить. ППТ. Хăйсем те вара пит тĕлĕнеççĕ: ай, тамаша! ку епле капла, паха тумасть-им (не дорожит, скотина). Тата ярăр-ха, хăлхи шăтăкне ярăр, теççĕ вара. (Уй чӳкĕ).

асăхтар

(-тар), mores alicuius corrumpere, испортить кого-либо в нравств. отношении. Поуч. и реч. сел. жит. 23. Йĕркесĕр сăмахсемпе, кăлăхах култарса асăхтаракан сăмахсемпе паха вăхăта ан ирттерĕр. Не теряйте дорогого времени на непристойную болтовню и на разговоры, возбуждающае пустой смех и дурные мысли. N. † Йĕкĕтсемпе ан выльăр çамрăк ăсăра асăхтарса. Не играйте с молодцами, возбуждая в себе соблазнительные (дурные) мысли.

пĕлĕш-танăш

пĕлĕш-тантăш, товарищ(-и), сверстник(-и). N. Пире пилеш мĕн паха? Пĕлĕш-танăш пит паха. (Солд. п.). Изванк. Çапла вара вăсем хатĕрленсе çитсен, пĕрне çĕн-çын яшкине çиме ялта ятлă çынсене, пĕлĕш-тантăшсене, хурăнташсене чĕнме яраççĕ.

ар ывăлĕ

(ар ывы̆л’э̆, „fiius- viri“), sive ар-ывăл, vir (verbuni iam paene obsoletum). Повидимому, это речение принадлежит более старинному или песенному языку. Альш. † Ай-хай мĕскĕн ар ывăлĕ! Çĕлĕкĕ хулĕ хушшинче, пуçĕ тӳре умĕнче. Ах, несчастный мужчина! Шапка у него подмышкой, а голова (т. е. он сам) перед начальником! Н. Карм. Алăк патĕнчи ар ывăлĕсем! çак куркана ĕçме эсир кӳнетĕр-и, çук-и? Мужчины, восседающие у дверей! согласны вы выпить этот ковш или нет? Альш. † Пĕртте ырпа усала, ай, курмасассăн епле пулса ӳсет-ши арăн ывăлĕсем! Как это может быть (т. е. не может быть), чтобы мужчина вырос, не испытав невзгод („добра и худа“)! С. Тайб. Б. † Ар ывăлĕ каят инçе çере. Мужчина уходит в дальнюю дорогу. (Солд. песня). Н. Якушк. Б. † Ах, аттеçĕм, аннеçĕм! ар ывăлĕ мар тесе, ама хĕрĕ теейсе, çурт хушас çук, тиейсе, çавăнпа парса ятăр пуч. Ах, батюшка и матушка! наверно, потому вы меня выдали, что не парень я, а девушка, и не могу ничего прибавить к дому. (Из „хĕр йĕрри“, плача невесты). Альш. Ар ывăл пурне те курать. Мужчина испытывает все. ЧП. Алăкран тухать ар-ывăл. Мужчина выходит из дверей дома. Микуш. Ар ывăлсем! ура çине тăрăр! Мужчины! встаньте на ноги. (Обращение к мужчинам во время обряда „савăш курки“). Çĕн-Кипек. Ар ывăлин (-ин’) чарнасси пур — ваттисен сăмахне астăвас пулать. Юноша должен знать меру и обращать внимание на слова старших. Ib. Ар ывăлĕн арçын шутне тытни паха. Важно, чтобы юноша во всем держал и вел себя как подобает мужчине.

картусăр

униженный. Ала 9З°. Пурăнăçра тем курмала тăвансем. Çапла пĕр ачана картусăра кăларса ярса тем паха пулнă ĕнтĕ вăсене! Халĕ ĕнтĕ пĕри те ырă кураймаççĕ, пĕр ачана хута кĕрекен хĕрĕ анчах аван пурăнăçпа пурăнать.

мĕн

(_мэ̆_н, _мэ̆н’), что? К.-Кушки. Мĕн çисе ларатăр? Что это вы едите? СПВВ. ТА. Мĕн полтăртататăн? (= мĕн кирлĕ мара калаçатăн). Ib. Мĕн сослан = мĕн шавлан. Синерь. Амăшĕ: мĕн пăхса çӳремелле? тесе каларĕ, тет. Мать сказала: чего тут возиться (проверяя хозяйство, т. е. нет надобности проверить его). СТИК. Мĕн кунта шăнса вилес тетнем,— атя пӳрте. Что ты хочешь замерзнуть? Идём в избу. Ib. Мĕн вара эсĕ мана ун хуçĕнчен пăхса тăмалла тăвасшăн-им? (Возражает так уверевно, и с сознанием своего превосходства). Ст. Чек. Мĕн пур-ши унта кайса, мĕн пур-ши, шав унта кайса ларан? Зачем ты туда повалился, что ты там нашел интересного? Ib. Мĕн тупрăн эс унта? Что в нем хорошего? Ib. Мĕн тупрăн вара ку вăйăра? Какой интерес для тебя в этой игре. Альш. Ĕмĕр тăрăшĕнче мĕн тухса мĕн килмес. Орау. Якур пичĕш патне натьăк (натяг) илме каяп, терĕ; натьăк мĕн-ши вăл? Что бы это такое было? (задумываясь о предмете, и этим заставляя другого высказать, что это такое). Ib. Виçĕ эрне мĕн вăл (какая важность три недели), ак ман пек улт-çич уйăх ларса пăх, вара пĕлĕн. Ib. Мĕнтен пит ăслă вара вăл? Чем же он умен-то? В чем же виден его ум? Юрк. Вырăсла кĕнекене вуласан та, чăвашла вăл мĕнне пĕлместĕм. Ib. Пăшал сассине илтсен, салтакĕсем, ытти улпучĕсем пурте кĕсем патне чупса пырса: мĕн пулчĕ те, мĕн пулчĕ, мĕншĕн пăшал петĕр, теççĕ. Сред. Юм. Мĕн калан ĕнтĕ (или: мĕн каласси пôрччĕ ĕçке те...). Очень хорошо бы было, но .. Ib. Мĕн алласа çӳрен тесе, пĕрмай килĕрен килле кайса йăмахласа ларакан çынна калаççĕ. Ib. Мĕн тăвас-ха? (Пырса кĕрекен çынтан çапла ыйтаççĕ). Никит. Кайсан та мĕнех тăвать мана. Что особенного он мне сделает, если я и уйду. Изамб. Т. Усаллăх çинчен мĕн калатăн. Ĕлĕк пирĕн хамăр хушшăмăрта та, тарçă тытсан, ăна сăмсипе çĕр сухалаттарасса çитнĕ. Байг. † Сăрă чечек мĕн паха! Аппапа йысна пит паха. С. Айб. Çын ачисем пире çиеççĕ, хăйсем мĕн курасса пĕлмеççĕ. N. Мĕнтенех (в каком откошении) пит аван вара сан сĕллӳ? Шурăм-п. Эх, Петĕр, кĕçĕр мĕн курман пулĕ эпĕ, итлессӳ килет-и, каласа парам. Собр. † Леш айăккине юр çунă, ку айăккине мĕн пулнă; ах аппаçăм (çавă пур), качча кайма мĕн пулнă. N. Мĕн-пулса кяйĕ ĕнтĕ. Что будет уж. Баран. 120. Ем-ешĕл ешерсе ларакан йывăçĕ (картинное выделение из ряда деревьев) мĕн тăрать! N. Вăл мĕнтен пуйса кайнă (вилнĕ)? Икково. Мĕн пăруларĕ: тына-и, мăкăр-и? В. С. Разум. КЧП. Вĕсем хăйсем мĕн калассине каласа пĕтерсен, пирĕн Педтехникумра вĕренекенсем тапратрĕç калама. Тяптяево. Мĕн хăрамалла, кам пирĕн хыççăн килмелле? Чего нам бояться? Кто вслед за нами придет? (т. е. никто). Орау. Халь татти-сыпписĕр çăват те, унтан пĕр-ик-виç уйăх çăмăр пулмасан мĕн тумалла (как быть тогда). N. Унта мĕнсем сутаççĕ? N. Кĕсем мĕнсем? N. Мĕн калас-ха? N. Мĕн каласшăнччĕ-ха? N. Эсĕ мĕн ыратса выртатăн? Регули. 131. Вăлсен поплени мĕн пор онта. Ib. Мĕн вăлсам вăрманта шыранине эп килте топрăм. Ib. Мĕн шыраманнине топрăм. N. Эс мĕнне çухатрăн тата? N. Мĕнӳпе мухтанмаллăх пур сан. О сохр. здор. Çавăнпа ăна пирĕн пĕлес пулать; çынсем епле тата мĕнтен сивĕрен пăсăлса чирлеççĕ-ши? Ала. Мĕн тусан шыв тухат унта, тенĕ (в безводной стране). ЧС. Çынсем çавăнта пыраканĕ пĕри: ку мĕн те, ку мĕн? тесе, пĕри пĕринчен ыйтаççĕ. Чăв. й. пур. 26. Якку каланă: эпĕ мĕн пĕлекен çын? Бес. чув. 13. Эсĕ мĕн капла? Эпĕ сан çине пĕрре те çилленместĕп. Изамб. Т. † Туйăн илемĕсене, ай, мĕн кӳрет? Мĕн выляни-кулни, çав кӳрет (все, что веселит). Баран. 88. Асту-ха лерелле, мĕн хури курăнать унта? N. Мĕн ача турĕ: ывăл ача-и, хĕр ача-и? N. Мĕн пăру туса пачĕ? Утăм. Мĕн мура ямшăксем тытатăн? || Что (относит.). Сунт. Мĕн пулса мĕн килĕ ĕнтĕ. Тавай çул çине валли укçа тăвас. N. Мĕн пулсан та пулĕ, что будет, то будет. Синерь. Мĕн пулин пулĕ (что будет, то будет), ати хушмарĕ те, кайса пăхас-ха (попробую пойти). СТИК. Мĕн тесе-ха вăл пит час карĕ! Что ему вздумалось уехать так скоро. Ib. Ун пек чухне вара мĕн каласан та хĕрсем кăна калаççĕ кĕвве. СТИК. Мĕн каланă сăмах вырăнлă пултăр. Все, что сказано, пусть возымеет силу. Чебокс. Мĕн пулни пулать, кĕрес терĕм те. Коракыш. Эпĕ тăта мĕн пĕлеп! Я знаю еще одну вещь! Ст. Айб. Мĕн пасарин пасарĕ, шур пушăт йывăççи пасармасть. (Ĕне мăйракисем). ||Соответ. русск.: что бишь. С. Дув. Мĕн çук манăн: ĕнер пуснă такам пур, паян пуснă мĕнĕм пур. || В знач. вопрос. частицы, соответ. русск.: что ли ли. N. † Алăк ум вĕçĕнчи ват хурăн: кăçаллăха ларнă пулсан, пуртă витмĕ терĕр мĕн? N. Вăл вĕренме кĕчĕ-и мĕн? N. Вăл кайрĕ-и мĕн? Вăл кайрĕ-им, кайрим? || Что за, какой. СТИК. Паян мĕн пăраçник? Какой сегодня праздник? (простой вопрос). Ib. Паян мĕн пăраçникĕ! Какой еще сегодня праздник! (отрицание и удивление). Толст. Ку мĕн сасси? Что это за шум? Пшкрт: шоj ҕэ̆_рмӓ _сиβэ̆ пол’ы̆;— _мэ̆_н си_ппм? (или: _мэ̆_нӓ_шкӓ_л сирβэ?),— н’им_дӓ _сиβэ̆ мар’. Регули. 935. Мĕн ĕç он? Мĕн кон килĕ. Ib. 934. Эс кам конта? Эс мĕн çын конта? Ib. Эп тытрăм полсан, сан мĕн ĕç? N. Кĕсем мĕн япаласем? Это что за вещи? Синерь. Эпĕр сута каятпăр тенĕ? — Мĕн сутне (на какой суд)? тенĕ. Орау. Мĕн мĕнĕ тата? Что еще за „что“. N. Хутаçра пĕр виçĕ тенкĕ укçа пулас пулатьчĕ-ха. — Мĕн виç тенки пур унта? Орау. Мĕн вăййи вăл? Что за игра? Ib. Мĕн вăййи вăл! Пĕрне пĕри кӳп те кӳп тутараççĕ. Качал. Яхуне çырмине çитрĕм те, тăкăнчĕ карĕ: мĕн сăян? — Какуй сăян, пухрăм та çур пăт пулчĕ. N. Мĕн çăнăхĕ? Мука из какого жита? Ст. Чек. Анне, улма пур-и? — Эй, ухмах! Мĕн улми унта тата! Ib. Мĕн сивви; мĕн нумайĕ мĕн кунта (какое...). Ib. Мĕн аван япала пăссăрĕ (= пăсрĕ)! Средн. Алг. Хурану пĕчĕкçĕ пуль? — Мĕн пĕчĕкçине калан, пĕр кӳлĕ шыв çитмест. АПП. Упа, çак кашкăра тыт, тенĕ. Упа каланă: ăна тытма мĕн ĕçĕм пур. Чуратч. Ц. Кирĕк епле чире çаклансан, вăсем шухăшлаççĕ: мĕн турри çиленчĕ-ши? теççĕ. Сунчел. Качаки каланă: ăна çиме мĕн ĕç пур (= мĕне кирлĕ). Сред. Юм. Мĕн хыпар пôр-ха, или: мĕн сас-хôра пôр? Что нового? Ib. Мĕн çынни, мĕн арчи, мĕн кĕнеки. Ib. Эп выллянинче сан мĕн ĕç пор. В том, что я играю, тебе (вам) какое дело. Ст. Янсит. Вĕсене эпĕ акă мĕн ĕçре час-часах пулăшрăм. Янтик. Мĕн япала ку сан? Якейк. † Он çиленме мĕн ĕç пор, он пыççине çыхмаспăр. N. † Ял варĕнчи сăрлă юпи мĕн нушташăн ларать-ши, аттен хĕрĕ-сарă хĕрĕ, мĕн нушташăн çуралнă-ши? П. Пинер. † Алкумĕнчи улма йывăççин улми пулманни мĕн усси. || Как. Çĕнтерчĕ. 54. Ех! мĕн савăнса пурăнмасть çав Якур. Ib. 52. Ах, мĕн савăнса çӳремеççĕ çав ачасем! || Зачем, почему, по какой причине. Çĕнтерчĕ. 19. Мĕн янрашатăр эсир паян? Орау. Мĕн юпа пек тăран, кил кунта. Ib. Мĕн мĕреленсе (= наянланса) пыран, ут хăтăрах. (Идет вяло, тихо). Юрк. Ку укçăсене мĕн хам алăра тытса тăрам. N. Тавăрнса, мĕн апая ятлаçтарса порнас? || Сколько, почем. Бр. п. водку 8. Анчах уншăн сăмаххи сăмаххийĕ мĕн тăрать. Но как он дорого ценит каждое свое слово! (т. е. он не разговорчив). Баран. 226. Мĕн çӳрес пеккине çӳресе пĕтереççĕ те, пусма тăрăх улăхса çӳлелле тухма пуçлаççĕ. N. Эй мăнтарăн Прăски, мĕн салтак усатрĕ. N. Мĕне илтĕн, почем купил. Трхбл. Мĕн сысна чике-чике пĕтерчĕç, мĕн чăхă пуса-пуса çирĕç. Регули 939. Мĕне патăн? — Сома патăм. N. Пасартан килсен, пĕр кӳрши ун патне пырать, тет те: ырашна мĕне (почем) сутрăн? тесе, ыйтат, тет. Юрк. Сирĕн тухйăр кĕмĕллĕ: мĕне тăрат кĕмĕлĕ? Сред. Юм. Мĕн ĕмĕр порнатăн (долго находился, когда как обещался прийти скоро). N. Лашасене мĕн кайнă таран ятăмăр. N. Мĕн сахал тесен те, 500 тенкĕ кирлĕ. Панклеи. Ачан мĕн пырнăçемĕн çол хĕсĕнсех пырать. Чем дальше идет, тем... Н. Лебеж. † Мĕн вăрăм-хывлăшă м, ай, кĕскелчĕ. Бел. Гора. † Мулла мечĕтĕ мĕн çӳл мечĕт. || Весь. Альш. Çапла мĕн ĕмĕрне чăвашран ирттереç, авланма каяç те, кил курма çӳреç (портные). N. Этем мĕн пурăнас кун-çулăн хисепĕ çук. Чхĕйп. Чăвашсен мĕн пĕлнĕ ĕçĕте ак çакă анчах пулнă (вот все то, что они знали. Далее идет пер ечисление того, что они знали или умели). || Иногда переводится сл. каждый. N. Кукша мĕн хупараканне (каждого, который влезал касса пăрахат, тет. Çапла пурне те касса пĕтерчĕ, тет. Панклеи. Хĕр вăрă-хорахсен хĕçсене илсе мĕн кĕрнĕ вăрă-хорах поçне касса тăнă. Чхĕйп. Вара унта ĕçме-çима мĕн пыракан пурте çапла асăннă (поминали). N. Мĕн турттарса пынă ăлава çавăнтах тăкаççĕ те, салагса пĕтĕреççĕ. N. Мĕн пынă çын çавăнтах ĕçлеме тытăнать. Коракыш. Манăн лашасем селĕм пултăрччĕ, эпĕ вара мĕн çул çӳрекенсене ĕçе-ĕçе хăварăтăм. || Иногда употребл, в знач. самый. Альш. † Çак юрăсене юрлама мĕн кĕçĕнтен пуçтарнă ăс кирлĕ. N. Акă кăçал каллах мĕн çуркуннеренпе çумăр çумасть. N. Мĕн пĕчикçĕренех. Сборн. по мед. Мĕн халичченех. N. Якурпа шăллĕ мĕн каç пуличченех ĕçлерĕç. Кубня. † Эпĕр мĕн кĕçĕнтен туспала, пире çын çимесĕр мĕн тутăр. Ал. цв. 20. Вăл мĕн пурăннăçемĕн шурă мăрамăртан тунă пӳлĕме час-час çӳрет, хăй хуçине лайăх сăмахсем калать. || Оказывается. Т. VII. Ах турă, атте! пылпа кулачĕ пит тутлă мĕн. N. Эсĕ пит усал çын-мĕн. Ачач 71. Хăшпĕр юратнă çынсем, тантăшсем пулмасассăн, чăнахах та Тимуш пӳртрех лармалла мĕн. ЧС. Вăл çуртсем çунас та çук мĕн те, насус час килеймен. Сятра. Вăл чоашла лайăх пĕлет мĕн. Толст. Вăл иккĕре анчах пулнă, утма та тин анчах вĕреннĕ мĕн. Утăм. Тăлăха питрех те мĕн асап çынлăха кĕмешкĕн çĕр çинче. Якейк. Çораличчен çоралманни лайăх мĕн. Урмай. Чипер мĕн те, аки мар, хӳри пур та, шăши мар. (Çарăк). N. Иçăм çырли пахчинче çырла пиçсе ларнă мĕн. N. Юман çинчен пĕр çăхан çапла калать мĕн кăна. N. Пирĕн пуçран нуша иртиччен выртаяс мĕн аннен кăкăринче. НАК. Çавна курсассăн, эпĕ леш йытă чăнахах усал пулнă мĕн-ĕç, терем. Увидев это, я подумал, видно, эта собака была на самом деле нечистый дух. N. Шăналăкра сакăр хĕр, саккăрĕш те сарă мĕн, эпĕ илесси хура мĕн. Орау. Паян пасарта хăма йӳн пулнă, тит. Ăна пĕлнĕ пулсан, пасара каяс мĕн паян. Сборн. по мед. Эх, пулать мĕн çын та: хĕп-хĕрлĕ, нар пек, çапçутă сăн-сăпатлă, вырăс пек. Ну и бывают же люди, румяный как „яблоко“, белый как русский. М. Васильев. Лашисене хайхисем çаран çине яраç те, канма выртаç мĕн хăйсем. Н. Лебеж. † Ешĕл хырă çинче чăпар кукă (кукушка) ян ярать-çке мĕн аслă вăрмана, янра юлат мĕн аслă вăрманĕ. Б. Хирлепы. † Атте ывăль пуличчен шăмат кĕпçи пулас мĕн, пĕр хĕр татса çитăр мĕн. Кан. Ку вăрсене (семена) пирĕн те туянмаллаччĕ мĕн. Лашм. † Тăшмансем килессе пĕлнĕ пулсан, хываяс мĕн (кĕпер) çатăркаран, пусмассерен путса антăр мĕн. N. Йăваланса тăрсассăн, ну чавать мĕн тымарне. Изамб. Т. Упаç: масар çине шыв сапас, тет мĕн. || Употребл. для выражения обобщения. См. Оп. иссл. чув. синт. I. Истор. Арçынни-хĕрарăмĕ мĕнĕпех юланутпа çӳреме лайăх вĕреннĕ. N. Ăшăк сухаланă çĕрте вăйлă çăмăр çусассăнах, шăтса тухман тырра çерем мĕннипех юхтарса каять. Латыш. Навусне ачи мĕннипех шăпăр шăтăкне тăкать Никит. Арчă мĕнсене эпĕ сотса ятăм. N. Эй атту мĕнĕ, ахалех тăхăнтăм, çăпата сырас мен. Байгеева. Вăл пасара кайсан мана валли кулачă мĕн яланах илсе килетчĕ. Чăв. й. пур. 9°. Пухура мĕн те çынсем тепле вăрçа пуçласан та, тӳпелеше пуç ласан та, вăл Микка, унта пулсан, çапах чарнă. Регули 162. Çав кĕпе ĕçлени мĕнĕпе (мĕнпеле) виç сом тăрать. НИП. Хурăнташсем мĕнсем. Альш. Çисен мĕн тусан хĕрсем çурçĕр вăхăтнелле килĕсене таврăнаççĕ. Ib. Тепĕр кун пек, мĕн пек иртсен, каллех хулана тырă тиеççĕ. Шурăм-п. Килях малалла ирт, тесси мĕнни пулмарĕ. N. Вĕт çăмар мар, мĕн те мар, хура халăх куççулĕ. Ала 86°. Тепĕрне (сосну) тăпăлтарса кăларчĕ, тет те, тепĕр çур хули мĕнĕпе ывăтса ячĕ, тет. Чăв. й. пур. 16. Çав Пайтукан хăй патне пупсем мĕнсем пырсан, е пĕр-пĕр вырăс мĕн пырсан, хăй туха-туха тарса арăмне: епле те пулин калаçкаласа ăсат, тесе, хуша-хуша хăварнă. N. Эй анне, епле каяс вутă касма: манăн лаша та çук, мĕн те çук. Юрк. Çапла пайтахчен ĕçсен, хăй татах ӳсĕр те пулат, мĕн те пулат (и пьяным бывает и пр.). Ib. Пуян çын хĕрне илес тесен, авă çавăнне илĕпĕр; епле хĕрне курнă мĕн пур-и? Ib. † Пӳртĕмĕрсем шурă, саккăмăрсем сарă, эпир тухса кайсан пушă юлĕ, пушă та юлĕ, мĕн те пулĕ, кĕре-кĕрсем тулли чш (= шăп) пулĕ. Ib. Каласа пăхасси мĕнĕ, эсир тăрăшăр. Что, что вы поговорите — вы постарайтесь (т. е. не ограничивайтесь одними разговорами с кем-то, а действительно постарайтесь). Ib. Мĕнпе тӳрлетесси мĕн, эрехпех тӳрлететĕп, тет. Сам. 60. Пĕтрĕм эп те... пурнăç путрĕ, уяхран мĕн ӳк те вил!.. Орау. Лаша пăхма мĕн кайсан, йĕвенне ан çухат; тен кунта хăваратни. Ib. Вăл пĕр вăтăр пиллĕке мĕнелле çитнĕ пулĕ ĕнтĕ. Байгеево. Вăл пасара кайсан мана валли кулачă мĕн яланах илсе килетчĕ. Никит. Чăнахах ĕнтĕ морĕ (мор) килес мĕн пулсан нăмайĕшĕн выльăхсене вĕлерсе тухса кать-çке (= каять-çке). Ib. Сборн. по мед. Ялта урама пӳрт çумне мĕне, урам варрине юпа çумне мĕне. Сред. Юм. Канлĕ вăхăт таврашнелле мĕнелле килсе çапăн эс кôнталла (наведайся). Сам. 30. Этем çке мĕн эп те! терĕ вăл хăйне. N. Мĕн тăвасси мĕнĕ (что делать-то мне), акă? вĕрен явса çак пĕтĕм кӳле çакса вĕретес тесе калатăп. N. Вăл хăйăр тĕмисем çинче курăк мĕн нимĕн те ӳсмест пулĕ çав, терĕм эпĕ. Мĕн курăк ӳсессине калатăн (т. е. какой тут расти траве, ничего не растет).

вăртахлă

находящийся в общем владении. N. Вăртахлă паха йытă çимест. || СТИК. Вăртахлă (говорится про двух людей стоящих в отношении такого родства).

ишĕлчĕк

(и_жэ̆л'ζ'э̆_к), разрушенный. Городище Б. Сам. 45. Ку ишĕлчĕк тĕмере паха чулсем пит нумай.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

благородный

прил. (син. высоконравственный, честный; ант. подлый, низкий), благородно нареч.
пархатарлă, чыслă; совершить благородный поступок пархатарлă ĕç ту ♦ благородные металлы паха йышши металсем (ылтăн, платина, кĕмĕл)

бобр

сущ.муж.
хăнтăр (шывра пурăнакан паха тирлĕ чĕр чун); домик бобра хăнтăр йăви

богатый

прил., богато нареч.
1. (син. зажиточный; ант. бедный, неимущий) пуян, пурлăхлă, муллă; богатый человек пуян çын
2. (син. обильный; ант. скудный) тулăх, илпек, ытлă-çитлĕ; богатый урожай илпек тыр-пул; выбор товаров богат тĕрлĕ тавар ытлă-çитлĕ
3. (син. роскошный; ант. убогий) чаплă, хаклă, паха; богатые наряды чаплă тумтир

божественный

прил.
1. (син. религиозный, церковный) тĕн -ĕ, чиркӳ -ĕ; божественнные книги тĕн кĕнекисем
2. божественно нареч. (син. прекрасный, замечательный) питĕ чаплă, хӳхĕм, илемлĕ, паха; он поёт божественно вăл питĕ чаплă юрлать

важный

прил., важно нареч.
1. (син. значительный; ант. незначительный, пустячный) паха, кирлĕ, пысăк пĕлтерĕшлĕ; важный вопрос кирлĕ ыйту; важное сообщение пысăк пĕлтерĕшлĕ хыпар
2. (син. гордый, горделивый) мăнаçлă, каппайчăк, мăн кăмăллă; говорить с важным видом мăнаçлăн калаç

выдра

сущ.жен.
ăтăр (паха тирлĕ чĕр чун); шапка из меха выдры ăтăр тир çĕлĕкĕ

высокий

прил., высоко нареч.
1. (ант. низкий) çӳллĕ, вăрăм; высокая гора çӳллĕ сăрт; высокий столб вăрăм юпа; высоко в небе чăн тӳпере
2. (син. большой, значительный; ант. низкий) пысăк, вăйла; высокая температура пысăк температура; высокий урожай вăйла тыр-пул; высокая вода тулăх шыв, ейӳ шывĕ
3. (син. значимый, важный, почётный) пысăк, чаплă, чыслă; высокая ответственность пысăк яваплăх; высокие гости чаплă хăнасем ♦ высокий голос çинçе сасă; быть высокого мнения пысăка хур; товары высшего качества чи паха таварсем

горностай

сущ.муж.
юс (паха тирлĕ çăткăн чĕр чун)

гранат

2. сущ.муж.
гранат (хĕрлĕ тĕслĕ паха йышши чул); перстень с гранатом гранат куçлă çĕрĕ

доброкачественный

прил. (син. хороший; ант. плохой)
паха, лайăх; доброкачественный товар паха тавар

дорогой

прил., дорого нареч.
1. (ант. дешёвый) хаклă; дорогой товар хаклă тавар; билет на самолёт стоит дорого самолёт билечĕ хаклă тăрать
2. хаклă, паха, пысăк пĕлтерĕшлĕ; время дорого вăхăт хаклă; дорого внимание к пенсионерам пенсионерсем тĕлĕшпе тимлĕ пулни паха
3. (син. любезный, милый) хаклă, савнă, хисеплĕ; Мы вас приветствуем, дорогие гости! Эпир сире саламлатпăр, хаклă хăнасем!

достоинство

сущ.сред.
1. (син. преимущество, плюс; ант. недостаток, минус) пахалăх, паха ен, лайах ен; проект имеет много достоинств проектăн паха енĕсем нумай
2. тивĕçлĕх, сумлăх, хисеплĕх; потеря собственного достоинства харпăр тивĕçлĕхне çухатни
3. (син. стоимость) хаклăх; ассигнация достоинством в пятьсот рублей пилĕк çĕр тенкĕлĕх хут укçа ♦ оценить по достоинству тивĕçлипе хакла

драгоценный

прил.
1. питĕ хаклă, хаклăран хаклă (япала); драгоценные камни хаклă йышши чулсем
2. (син. важный, значительный) хаклă, паха, пысăк пĕлтерĕшлĕ; драгоценные исторические документы пысăк пĕлтерĕшлĕ истори хучĕсем

дубленка

сущ.жен.
кĕрĕк, дублёнка (паха тир пальто); купить дублёнку дублёнка туян

жмыхи

сущ.множ.; един. жмых муж.
жмых (çу çапсан юлнă каяш); жмыхи — ценный корм для скота жмых — паха выльăх апачĕ

изумруд

сущ.муж.
изумруд (симĕс тĕслĕ паха чул)

исключительный

1. прил. (син. необыкновенный, чрезвычайный) питĕ лайăх, питĕ вăйлă; продукция исключительного качества питĕ паха продукци
2. исключительно нареч. (син. особенно, необыкновенно) çав тери, калама çук; он исключительно одарённый человек вăл çав тери пултаруллă çын
3. исключительно частица (син. лишь, только) кăна, çеç; мы думаем исключительно о подготовке к экзаменам эпир халĕ экзаменсене хатĕрленесси çинчен кăна шухăшлатпăр

исследование

сущ.сред.
1. (син. изучение) тишкерӳ, тĕпчев; тишкерни, тĕпчени; исследование состава почвы тăпра тытăмне тĕпчени
2. тĕпчев ĕçĕ; ценное исследование по истории чувашского народа чăваш халăхĕн историйĕпе çырнă паха тĕпчев ĕçĕ

качественный

прил.
1. пахалăх -ĕ; качественные показатели пахалăх кăтартăвĕсем
2. (син. хороший) качественно нареч. лайăх, паха; качественный товар паха тавар; ремонт произведён качественно юсав ĕçĕсене лайăх тунă ♦ качественные прилагательные мĕнлелĕх паллă ячĕсем

качество

сущ.сред. (ант. количество)
пахалăх; качество работы ĕç пахалăхĕ; продукция высокого качества паха продукци

классный

прил.
1. класс -ĕ; классный журнал класс журналĕ
2. (син. замечательный) чаплă, паха, питĕ лайăх; классный хоккеист чаплă хоккеист

красный

прил.
1. хĕрлĕ; красный цвет хĕрлĕ тĕс; красный флаг хĕрлĕ ялав
2. хĕрлĕ, революциллĕ (совет саманинчи); красные войска хĕрлĕ çарсем; Красная Армия Хĕрлĕ Çар (пирĕн çĕршывăн хĕç-пăшаллă вăйĕсен 1918— 1946 çулсенчи ячĕ); ♦ красный угол тĕпел; красная девица сарă хĕр, пике; красная рыба хĕрлĕ пулă (осетр йышши); Красная книга Хĕрлĕ кĕнеке (сыхламалли чĕр чунсем, ӳсен-тăрансем çинчен çырни); писать с красной строки çĕнĕ йĕркерен пуçласа çыр; мысль проходит красной нитью шухăш уççăн палăрать; красная цена чи пысăк хак, чăн хак (таваршăн пама тивĕçли); Долг платежом красен Парăма пани паха; Не красна изба углами, а красна пирогами Пӳрт илемĕ тĕпелте мар — кукăльте

культура

сущ.жен.
1. культура (çынсен, обществăн пурлăх тата ăс-тăн ĕçĕнчи çитĕнĕвĕсем); материальная культура пурлăх культури; национальная культура наци культури; мировая художественная культура тĕнчери ӳнер культури
2. культура, этеплĕх (этемĕн аталану шайĕ); человек высокой культуры культурăллă çын
3. культура (ĕрчетекен выльăх-чĕрлĕх е ӳсен-тăран тĕсĕ); сельскохозяйственные культуры ял хуçалăх культурисем; конопля — ценная техническая культура кантăр — паха техника культури ♦ физическая культура ӳт-пĕве аталантарни

мастерской

прил. (син. искусный), мастерски нареч.
ăста, паха, чаплă; мастерски сделанная вещь ăста тунă япала

низкий

прил. (ант. высокий), низко нареч.
1. лутра, аяллă; низкий домик лутра пурт
2. пĕчĕк, пысăк мар; низкая температура пĕчĕк температура (çын ӳчĕн); сивĕ (çанталăк); низкие цены йӳнĕ хаксем
3. хулăн, мăнă; низкий голос хулăн сасă
4. (син. плохой) япăх, начар, паха мар; продукция низкого качества япăх продукци
5. (син. подлый) путсĕр, киревсĕр, чыссăр; низкий поступок киревсĕр хăтланăш

норка

сущ.жен.
шашкă (паха тирлĕ чĕр чун)

осётр

сущ.муж., множ. осётры
осётр (паха йышши шултра пулă); икра осетра осётр вăлчи

основной

прил. (син. главный, важнейший; ант. второстепенный)
тĕп, чи кирлĕ, чи паха; основная особенность чи паха уйрăмлăх; основное место работы тĕп ĕç вырăнĕ ♦ в основном тĕпрен илсен

платина

сущ.жен.
платина (шурă тĕслĕ паха металл)

премия

сущ.жен.
преми (укçа, паха япала парса хавхалантарни); квартальная премия квартал премийĕ; государственная премия патшалăх премийĕ

скатерть

сущ.жен.
сĕтел çитти ♦ Скатертью дорога! Тасални паха!

соболь

сущ.муж., множ. соболи и соболя
кăш (паха тирлĕ чĕр чун)

стерлядь

сущ.жен., множ. стерляди
çĕкĕ (осётр йышши паха пулă)

фарфор

сущ.муж.
фарфор (паха шурă тăмран тунă савăт-сапа т.ыт. япаласем); китайский фарфор Китай фарфорĕ

фетр

сущ.муж.
фетр (паха çăмран тунă çухе кĕççе)

форель

сущ.жен.
ăркай, кĕркке (сăрт-ту юхан шывĕсенче пурăнакан паха пулă)

хрусталь

сущ.муж.
хрусталь (паха йышши кĕленче, унран тунă япаласем); посуда из хрусталя хрусталь савăт-сапа

цена

сущ.жен., множ. цены
1. (син. стоимость, плата) хак; цена товара тавар хакĕ; снижение цен хаксене йӳнетни; купить по высокой цене хаклă хакпа туян; сойтись в цене хак пирки çураç
2. (син. роль, значение) пĕлтерĕш, сулмаклăх, хак; знать цену времени вăхăт пĕлтерĕшне ăнлан ♦ любой ценой кирек мĕнле майпа; цены нет шутсăр паха; он знает себе цену вăл хăйне пысăка хурать

ценный

прил.
1. (син. дорогой) хаклă; ценная вещь хаклă япала
2. (син. важный, нужный) паха, пысăк пĕлтерĕшлĕ; ценное предложение паха сĕнӳ ♦ ценные бумаги хаклă хутсем (акцисем, облигацисем, векселъсем т. ыт.)

центральный

прил.
1. (син. срединный) вăта, вар, варринчи, вăта çĕрти; центральная часть страны çĕршывăн вăта пайĕ
2. (син. главный, руководящий) тĕп, аслă; центральные органы власти влаçăн аслă органĕсем; центральный комитет партии партии тĕп комитечĕ
3. (син. основной) тĕп, чи паха, чи кирлĕ; центральная мысль книги кĕнекен тĕп шухашĕ

чудесный

прил., чудесно нареч.
1. (син. необыкновенный) асамлă, тĕлĕнтермĕш, тĕлĕнмелле; чудесное спасение асамлă майпа çăлăнни
2. (син. замечательный) хӳхĕм, селĕм, паха, чаплă; мы чудесно отдохнули за Волгой эпир Атăл йăлăмĕнче питĕ селĕм кантăмăр

элита

сущ.жен.
1. паха вăрлăх, паха ăрат (малалла ĕрчетме усă курмалли)
2. элита (обществăри ушкăнăн чи чаплă, витĕмлĕ пайĕ); политическая элита политикăри элита

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

адрес

адрес (1. конверт çине е посылка çине ăçта, кам патне ямаллине кăтартса çырни; 2. пĕр-пĕр çын ăçта пураннине ĕ пĕр-пĕр организаци е учреждени ăçтине кăтартни; 3. пĕр-пĕр çынна унăн пурнăçĕнчи паллă «унта, сăмахран, юбилей куненче, обществăшăн паха ĕçсем тунăшăн тав туса ларакан саламлă хут); обращаться не по адресу йăнăш (урăххи вырăнне хурса); по чьему-либо адресу кам çинчен те пулин.

алхимия

м н. н е т алхими (вăтам ĕмĕрти мистикăллă хими: алхимиксем ахаль металсенчен паха йышши металсем тăвас тесе философи чулне шыранă).

дорогой

1. хаклӑ (тавар), паха; 2. хаклӑ, паха, кӑмӑллӑ, савнӑ (тус).

достоинство

1. тивӗҫлӗх, пахалӑх; паха ен; произведения М. Горького отличаются большими достоинствами Горький произведенийӗсен пахалӑхӗ пысӑк; оценить по достоинству тивӗҫлипе хакла; 2. хак, тивӗҫлӗх; не роняй свое достоинство хăвӑн хакна (тивиҫлĕхне) ан ҫухат.

заветный

1. усрав, юратнӑ, паха, хаклӑ; 2. вӑрттӑн упракан.

краеугольный

тĕп, паха, чи кирли; краеугольный вопрос чи кирлĕ, тĕп ыйту; краеугольный камень никӗс, тӗп, идея.

ларец

-рца паха япаласене усрамалли пӗчӗк капӑр арча.

металл

металл; цветные металлы тĕслӗ металсем (пӑхӑр, тӑхлан); черные металлы хура металсем (тимӗр, хурҫӑ); благородные или драгоценные металлы паха металсем (ылтӑн, кĕмӗл, шур ылтӑн).

непревзойдённый

никам ирттереймен, иртейми, питӗ пултаруллӑ, питӗ паха.

важный

1. чаплӑ; паха, паллă, пысăк; важное открытие паха, чаплă открыти; 2. мăн кăмăллă; важный человек мăн кăмăллă çын.

великолепие

ĕлккĕ, илем, капăр, чаплă, паха.

вершина

1. тăрă, тӳпе; 2. перен. чи вăйлă аталанса çитни, чи çӳлти шай; это произведение — вершина творчества поэта ку поэтăн чи лайăх, чи паха произведенийĕ.

видный

1. курăнакан, курăнмалла; на видном месте курӑнмалла вырăнта; 2. паллă, паха; видный ученый паллă, (чаплă) учёнăй; 3. кĕрнеклĕ; видный мужчина кӗрнеклĕ арçын.

визига

визига (паха пулăсен çурăм шăнăрĕ); пирог с визигой визига кукли.

вклад

вклад 1. перекет кассине хунă е пĕр-пĕр ĕçе хывнă укçа; 2. пысăк çитĕнӳ; ценный вклад в науку наукăшăн паха ĕç.

равноценный

пĕр хаклӑ, пĕр пек паха, пĕр пек пелтерӗшлӗ, пĕр пек пахалӑхлӑ.

сейф

сейф (укҫа-тенкӗ е паха япаласене сыхӑ усрамалли ҫунман шкап).

скатерть

ж. сӗтел ҫитти; скатертью дорога таси паха.

щедрый

1. уҫӑ кӑмӑллӑ, тараватлӑ, ҫынна пулӑшма юратакан (ҫын); 2. паха, пуян, тулли; щедрая природа пуян ҫутҫанталӑк.

цениться

1 и 2 л. не употр. несов. хаклă тăр, паха шутлан, (мĕнле те пулин) хакпа çӳре (тавар).

ценность

ж. мн. нет 1. пахалăх; картина большой ценности пит хаклă картина; 2. хаклă япаласем, паха япаласем.

хартия

харти, пергамент (тир хут) çине çырнă авалхи алçырăвĕ; 2. алçырăвне çырнă материал (папирус, пергамент); 3. вăтам ĕмĕрте çырнă хăшпĕр паха документсен ячĕ.

бесценный

1. ытла та хаклă, питĕ паха; чунтан-вартан юратакан (тус); 2. ниме тăман, питĕ йӳнĕ тăракан; бесценная посылка хакне хумасăр яракан посылка.

близкий

1. çывăх, çывăхри; 2. хаклă, паха; близкая родня тач тăван, çывăх тăван.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

актуальность

ж. актуаллăх, çивĕчлĕх (паянхи куншăн паха пулни).

ализарин

м. хим. алазирин (пир-авăр пĕветмелли паха сăр).

альфа

ж. альфа (грек алфавитĕнчи пĕрремĕш саспалли); ◇ альфа-лучи физ. альфа-пайăркасем (радиоктивлă веществосенчен сарăлакан положителнăй зарядлă частицăсем); ◇ альфа и омега чего-л. пуçламăшĕпе вĕçĕ (чи паха, чи кирлĕ япала).

бесценный

прил. 1. питĕ хаклă, паха; бесценная вещь питĕ хаклă япала; 2. перен. ытарайми, хаклă, паха; бесценный друг ытарайми тус.

благородный

прил. 1. чыслă, тӳрĕ кăмăллă; пархатарлă, паха, чаплă; благородный поступок пархатарлă ĕç; благородный человек чыс тытакан çын; благородная цель ырă тĕллев; 2. уст. дворян йăхĕнчи; пансион благородных девиц дворян хĕрĕсен пансионĕ; ◇ благородные металлы хаклă йышши металсем (ылтăн, платина, кĕмĕл).

боевой

прил. 1. воен. çар ⸗ĕ [⸗и]; вăрçă ⸗ĕ [⸗и]; çапăçу ⸗ĕ [⸗и]; боевое задание çапăçу заданийĕ; боевая готовность çапăçăва хатĕрри; боевой устав çар уставĕ; 2. (воинствующий; бойкий) хастар, маттур; боевой дух хастар кăмăл; боевой парень маттур йĕкĕт; 3. (особо важный) пит кирлĕ, паха пĕлтерĕшлĕ; боевая задача дня паянхи чи кирлĕ задача; ◇ боевое крещение см. href='/s/крещение'>крещение.

божественный

прил. 1. тĕн ⸗ĕ [⸗и]; турă ⸗ĕ [⸗и]; божественная книга тĕн кĕнеки; 2. перен. разг. паха, илемлĕ, чаплă; божественные голос тĕлĕнмелле илемлĕ сасă.

бостон

м. бостон (1. паха йышши пусма товар; 2. ташă ячĕ; 3. карт ваййи).

букет

м. 1. (цветов) чечек çыххи; 2. япалан тути-шăрши; у этого вина замечательный букет ку эрехĕн тути-шăрши питĕ паха.

важно

1. нареч. (с важным видом) мăнаçлăн, мăнкăмăллăн; 2. в знач. сказ. кирлĕ, паха; это очень важно ку питĕ кирлĕ.

важный

прил. 1. уйрăмах кирлĕ, паха, пысăк пĕлтерĕшлĕ, палăрса тăракан; важное открытие паха открыти; иметь важное значение пысăк пĕлтерĕшлĕ пул; занимать важный пост пысăк вырăнта ĕçле; 2. (горделивый) мăнаçлă, мăнкăмăллă; ◇ важная персона пысăк çын.

велюр

м. велюр (паха йышши пустое е фетр).

гага

ж. гага (çурçĕрти паха мамăклă кăвакал).

доброкачественный

прил. паха, лайăх; доброкачественные продукты паха апат-çимĕç; ◇ доброкачественная опухоль мед. усал мар шыçă, сиенсĕр шыçă.

добротный

прил. разг. лайăх, ырă, аван, паха, çирĕп; добротное сукно çирĕп пустав.

дорога

ж. 1. çул (йĕр); большая дорога мăн çул; сбиться с дороги çултан пăрăн, çултан çухалса (е çĕтсе) кай; 2. (путешествие) çул; отправляться в дорогу çула тухса кай; ◇ железная дорога чугун çул; скатертью дорога таси паха, тухса кай; забыть дорогу (куда-л.) см. забыть; по дороге çула май; дать дорогу çул пар; стоять на дороге или стать поперёк дороги çула картла, çул çине тăр, пул; туда ему и дорога çав кирлĕ те ăна; идти своей дорогой хăв çулупа ут (ĕçĕ хăв шутланă пек туса пыр).

жирный

прил. 1. çуллă; жирный суп çуллă яшка; жирное мясо çуллă аш; 2. (тучный) самăр, мăнтăр, тачка; 3. (толстый по начертанию) хулăн, сарлака; жирная черта хулăн йĕр; 4. перен. (насыщенный полезными веществами) паха, тулăх; сĕтеклĕ; жирная земля тулăх çĕр; жирный уголь паха кăмрăк; жирная известь паха известь; 5. (густой) çăра; жирная грязь çăра пылчăк; 6. (о голосе, звуке) хулăн; ◇ жирный кусок мăн татăк.

значимый

прил. 1. (обладающий значением) пĕлтерĕшлĕ; 2. (важный) паллă, паха.

изюминка

ж. 1. иçĕм çырли пĕрчи; 2. перен. техĕм, паха ен.

исключительный

прил. 1. (чрезвычайный); нормăна пăхăнман, уйрăм; исключительное право уйрăм право; исключительное полномочие уйрăмах пысăк полномочи; 2. (редкий, необыкновенный) сайраран пулакан, ăрасна йышши, халиччен пулман; исключительный случай халиччен пулман япала; исключительный человек ăрасна йышши çын; 3. (очень хороший) калама çук (е çав тери, питĕ) лайăх; продукция исключительного качества калама çук паха продукци; 4. (принадлежащий только кому-л.) çеç, кăна; исключительная собственность государства на землю çĕр патшалăх харпăрлăхĕ кăна пулни.

искусный

прил. 1. (умелый) ăста; искусный портной ăста çĕвĕçĕ; 2. (мастерски исполненный) ăста тунă, ĕнерлĕ, паха; искусная работа ăста ĕç.

капитальный

прил. 1. (главный) тĕп, чи кирлĕ; капитальный вопрос тĕп ыйту; 2. разг. (основательный) тĕплĕ, пысăк, паха, капиталлă; капитальное произведение паха произведени; капитальный ремонт тĕплĕ ремонт (е юсав); капитальная стена тĕп стена; ◇ капитальные вложения строительствăна хывнă укçа-тенкĕ; капитальное строительство капиталлă строительство (пурăнмалли çурт-йĕр тата промышленность строительстви).

каракуль

м. каракуль (кăтра çăмлă паха тир); чёрный каракуль хура каракуль.

качественный

прил. 1. филос. пахалăх ⸗ĕ [⸗и]; качественные изменения пахалăх улшăнăвĕ; 2. (высокого качества) паха, пысăк пахалăхлă; качественные товары паха таварсем; ◇ качественный анализ пахалăх анализĕ; качественное прилагательное грам. мĕнлелĕх паллă ячĕ.

качество

с. 1. (свойство, признак) паха ен, пахалăх; 2. (степень достоинства) пахалăх; борьба за качество продукции продукци пахалăхĕшĕн кĕрешни; 3. филос. пахалăх; переход количества в качество йышлăх пахалăха куçсни; ◇ в качестве пулса; в качестве председателя председатель пулса.

клад

м. 1. пытарнă мул; 2. разг. ылтăн (паха япала е лайăх çын çинчен).

краеугольный

прил. книжн. тĕп, паха, чи кирлĕ; краеугольный вопрос тĕп ыйту; краеугольный камень тĕп идея.

мадаполам

м. мадаполам (паха çӳхе пир).

малахит

м. мин. малахит (симĕс тĕслĕ паха чул).

малоценный

прил. прям. и перен. хаксăр, хака тăман, паха мар; малоценная вещь хака тăман япала.

марка

ж. 1. марка (тӳлев палли); почтовая марионеточна почта марки; 2. марка, клеме, паллă; фабричная марка фабрика марки; 3. сорт, пахалăх; товар высшей марки чи паха тавар; 4. перен. ят, чыс, авторитет; держать марку ята ан яр.

марочный

прил. маркăллă, сортлă; марочная сталь маркăллă хурçă; марочные вина маркăллă эрехсем (кашнине уйрăм сорт виноградран тунă паха эрехсем).

менее

сравн. ст. от нареч. мало каярах, сахалрах; тем не менее çапах та, апла пулин те; не менее важно кая мар кирлĕ (е паха); более или менее см. более; не более (и) не менее как... см. более.

металл

м. металл; чёрные металлы хура металсем; цветные металлы тĕслĕ металсем; благородные металлы паха металсем (ылтăн, платина, кĕмĕл).

модельный

прил. модель ⸗ĕ [⸗и]; модельный цех модельсен цехĕ; модельная обувь паха йышши атă-пушмак.

наилучший

прил. чи лайăх, чи аван, чи паха.

находка

ж. 1. (найденная вещь) тупнă япала; 2. перен. питĕ паха (е кирлĕ) çын, питĕ паха (е кирлĕ) япала.

невидный

прил. 1. (недоступный зрению) курăнми, курăнман; 2. (незначительный) пысăк мар, паллă мар; 3. (невзрачный) паха (е чаплă) мар, кĕрнексĕр, курăмсăр, кăштăрмак, килпетсĕр.

невысокий

прил. 1. (низкий) çӳллĕ мар, лутра, пĕчĕк; невысокий забор лутра хӳме; невысокий потолок лутра мачча; 2. (незначительный по количеству, силе и т. п.) пысăк мар; невысокая температура пысăк мар температура; 3. (о качестве) паха мар, чаплă мар; товар невысокого качества пахалăхсăр тавар; 4. (отрицательный) лайăх мар, начар, ырламаллах мар; быть невысокого мнения ырласах ан кай; ◇ невысокая грудь лаптак кăкăр; невысокий лоб хĕсĕк самка!

незначащий

прил. нимĕ те пĕлтермен, паллă мар, паха мар.

немаловажный

прил. пĕчĕк пĕлтерĕшлех мар, самаях кирлĕ (е паха).

неоценимый

прил. хак пама çук, питĕ хаклă, питĕ паха (е кирлĕ).

неподражаемый

прил. никамран (е питĕ) паха, тĕлĕнмелле.

непревзойдённый

прил. 1. (исключительный) чи паха; 2. (достигший крайней степени) виçесĕр, чи пысăк; непревзойдённая жестокость виçесĕр хаярлăх.

несерьёзный

прил. 1. çăмăлттай, çăмăлчак, çăмăл ăслă, сӳтĕк; несерьёзные люди çăмăл ăслă çынсем; 2. (незначительный) паха (е кирлĕ, паллă) мар; несерьёзное дело кирлĕ мар ĕç.

неувядаемый

прил. нихçан манми (е сӳнми), ĕмĕр (е яланах) асра тăракан, яланах паха; неувядаемая слава ĕмер сӳнми мухтав.

неувядающий

прил. нихçан манми (е сӳнми), ĕмĕр (е яланах) асра тăракан, яланах паха; неувядающая слава ĕмер сӳнми мухтав.

низкопробный

прил. 1. (о золоте, серебре) сахал пробăллă; 2. перен. разг. (плохой) начар, паха мар.

ондатра

ж. зоол. ондатра (паха тирлĕ чĕрчун).

оправить

сов. что (вставить в оправу) харшала, харша ларт; оправить драгоценный камень паха чула харша ларт.

повышенный

прил. пысăк, çӳллĕ, паха, çĕкленнĕ, хушса панă; ытларах; повышенныя температура пысăк температура; повышенныый интерес пысăк интерес; повышенныая стипендия хушса панă стипенди; повышенныые обязательства пысăкрах обязательствăсем.

приобретение

с. 1. по гл. приобрести; приобретение опыта опыт туянни; 2. (достижение) çитĕнӳ; ценное приобретение культуры культурăн паха çитĕнĕве; 3. (покупка) туяннă япала.

продукция

ж. продукци; качественная продукция паха продукци; валовая продукция пĕтĕм продукци; увеличить выпуск продукции продукци кăларассине ӳстер.

равноценный

прил. 1. (одинаковый по цене) тан, пĕр хаклă; равноценные товары пĕр хаклă таварсем; 2. (одинаковый по ценности, по качеству) тан, пĕр пек, пĕр пек паха; равноценные работники пĕр пек работниксем.

сапфир

м. сапфир (сенкер-кăвак тĕслĕ паха чул).

святой

прил. 1. рел. таса, сăваплă; 2. в знач. сущ. святой м., святая ж. святой; 3. перен. таса, паха, хаклă; святая обязанность таса тивĕç.

серьёзный

прал. 1. (вдумчивый, рассудительный) тăнлă-пуçлă, шухăшлă, тĕплĕ, ĕçе тĕплĕ тăвакан, пултаруллă; серьёзный человек тăнлă-пуçлă çын; серьёзный учёный пултаруллă учёный; 2. (значительный, не легкомысленный) çирĕп, татăклă; паха, чăн-чăн; серьёзный разговор татăклă калаçу; серьёзное произведение паха произведени; 3. (заслуживающий особого внимания) йывăр; пысăк; серьёзная болезнь йывăр чир; серьёзные трудности пысăк йывăрлăхсем; 4. (сосредоточенный, задумчивый) шухăшлă.

соболь

м. кăш (паха тирлĕ печек тискер кайак).

соображение

с. 1. (способность соображать) тавçăрулăх, ăнкарулăх, тĕшмĕртӳ; 2. (мысль, предложение) шухăш; это ценное соображение ку шухăш питĕ паха; 3. обычно мн. соображения (мысленные планы, расчёты) тĕллев; из педагогических соображении педагогика тĕллевĕпе; ◇ принять (или взять) в соображение шута ил, асра тыт.

сорный

прил. 1. (о сорняках) сум; сорное растение çумкурăк; 2. (заросший сорняками) çумлă, çумкурăклă; сорное поле çумлă уй; 3. (малоценный) паха мар; сорная рыба паха мар пулă.

сортный

прил. спец. сортлă, паха (е лайăх) сортлă.

сортовой

прил. 1. (высокого качества) сортлă, паха йышши; 2. с.-х. сорт ⸗ĕ [⸗и]; сортовое качество семян вăрлăхăн сорт пахалăхĕ; 3. (принадлежащий к какому-л. сорту) сортлă; сортовой картофель сортлă çĕрулми; сортовые семена сортлă вăрлăх.

статья

ж. 1. статья; газетная статья хаçат статйи; критическая статья критикăллă статья; передовая статья умстатья; 2. юр. (раздел, параграф) статья; 3. (раздел документа, бюджета) статья; 4. (отрасль) отрасль, пай; животноводство — важная статья сельского хозяйства выльăх-чĕрлĕх — ялхуçалăхĕн паха отраслĕ.

стоящий

прил. хаклă, паха, начар мар.

существенный

прил. паха, паллă, пысăк, чи кирлĕ, пит кирлĕ, тĕп; существенный недостаток пысăк çитменлĕх.

уговор

м. 1. (убеждение) укĕт, ӳкете кĕртни, майлă çавăрни; поддаться уговору ӳкĕте кĕр; он не поддаётся никаким уговорам вăл тем каласан та çаврăнмасть; 2. (взаимное соглашение) килĕшӳ, килĕштерни, калаçса татăлни, сăмах татни, татнă сăмах; уговор дороже денег посл. татнă сăмах мултан та паха.

фамильный

прил. 1. (принадлежащий одному роду) çемьери, тăвансен ⸗ĕ [⸗и]; фамильные портреты тăвансен сăнӳкерчĕкĕсем; фамильные ценности çемьери паха япаласем; 2. (наследственный, семейный) тăван ⸗ĕ [⸗и], ăруран ăрăва (е йăхран йăха) куçакан; фамильное сходство тăван палли.

фетр

м. фетр (çӳхе паха кĕççе).

филе

с. нескл. 1. (мясо высшего сорта) филе, паха аш; 2. (очищенное от костей мясо) шăмăсăр аш, шăмăран уйăрнă аш.

хлеб

м. 1. çăкăр; ржаной хлеб ыраш çăкăрĕ; чёрный хлеб хура çăкăр; белый хлеб шурă çăкăр; 2. (зерно) тырă, тырă-пулă, тыр-пул; яровые хлеба çуртри, çур тырри; озимые хлеба кĕрхи тырă, кĕр тырри; уборка хлеба тырпул пуçтарни; 3. (пища, пропитание) апат, апат-çимĕç, çăкăр; зарабатывать себе на хлеб çăкăр çимелĕх ĕçлесе ил; жить на чужих хлебах çын çăкăрне çисе пурăн; ◇ кусок хлеба татăк çăкăр; хлеб насущный чи кирли; хлеб да соль или хлеб и соль (пожелание) апачĕ тутлă пултăр; хлеб-соль (угощение) сăй; с хлеба на квас перебиваться выçăллă-тутăллă пурăн; хлебом не корми çăкăр та кирлĕ мар (темрен те паха).

хром

м. хром (паха сарăн).

хрусталь

м. 1. (стекло) хрусталь (паха кантăк); 2. (посуда) хрусталь, кантăк савăт; ◇ горный хрусталь см. горный.

художественный

прил. 1. художество ⸗ĕ [⸗и], художествăлла, илемлĕ; художественное училище художество училищи; художественный руководитель театра театрăн художествăлла руководителĕ; художественная литература илемлĕ литература; 2. (красиво исполненный) илемлĕ, паха; художественная вышивка паха тĕрĕ; ◇ художественная самодеятельность художество пултарулăхĕ; художественная гимнастика художествăлла гимнастика.

цемент

м. цемент; цемент высокой марки паха йышши цемент.

цена

ж. 1. (стоимость) хак; государственная цена патшалăх хакĕ; рыночная цена пасар хакĕ; снижение цен хак чакни (е чакарни); 2. перен. (значимость) пĕлтерĕш, хак, пахалăх; 3. ценою чего-л.: ценою своей жизни хăй пурнăçне шеллемесĕр; ◇ в цене хаклă; дорогой ценой см. дорогой; любой (или какой бы то ни было) ценой (достигнуть, добиться и т. п.) чего-л. ниме пăхмасăр, мĕнле пулсан та; знать цену кому-л. хакне пĕл; набивать себе цену хăвна ытлашши хакла; грош цена кому-чему-л. ниме тăмасть; цены нет 1) пит хаклă; 2) пит паха.

цениться

несов. 1. (обладать ценностью) хака тăр; хаклă пул (е шутлан); 2. (обладать ценными качествами) паха шутлан, хаклă пул; цениться по заслугам тивĕçлипе мухтавлă пул.

ценный

прил. 1. (имеющий цену) хакне палăртнă (е кăтартнă), хаклă; ценная бандероль хакне палăртнă бандероль; 2. (дорогой) хаклă, паха, чаплă; ценный подарок хаклă парне; ценный мех паха тир; 3. (имеющий важное значение) паха, усăллă, кирлĕ, хаклă; ценный документ паха документ; ценная мысль усăллă шухăш; ◇ ценные бумаги см. бумага.

шедевр

м. шедевр (питĕ паха произведени; шедевры русской музыки вырăç музыкин шедеврĕсем.

шикарный

прил. чаплă, паха, ĕлккен, янкăç, питĕ лайăх, илемлĕ; шикарный подарок паха парне.

шиншилла

ж. зоол. шиншилла (1. Кăнтăр Америкăра пурăнакан пакша евĕр чĕрчун; 2. кăвак тĕслĕ паха тирлĕ кролик).

электросталь

ж. электрохурçă (электрокăмакара шăратнă паха хурçă).

элита

ж. элита (1. питĕ паха ăратлă выльăх; 2. таса сортлă вăрлăх; 3. обществăри класăн чи çӳлти привилегиллĕ сийĕ).

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

идеал

идеал (пурнăçри, ĕçри чи паха тĕслĕх, ĕмĕтленнĕ тĕллев); демократические идеалы демократи идеалĕсем

капитальный

1. тĕп; тĕпрен; капитальный ремонт тĕпрен юсани 2. паха, тарăн, пысăк; капитальное исследование тарăн тĕпчев 3. çĕнĕ; капитальное строительство çĕнĕ строительство (юсав ĕçĕсемсĕр пуçне)

качественный

1. пахалăх -ĕ; качественные показатели пахалăх кăтартăвĕсем 2. паха; качественные изделия паха изделисем

марка

1. марка (тӳлев палли); почтовая марка почта марки; гербовая марка гербла марка (тĕрлĕ тӳлев тунине ĕнентерекенни) 2. тăмха, клеме; фабричная марка фабрика клеми 3. марка, сорт; товар высшей марки чи паха тавар 4. марка (хăш-пĕр çĕршывсенчи укçа ячĕ)

передовой

1. малти, малта пыракан; передовой опыт малти опыт; паха опыт 2.: передовая статья ум статья (хаçатра)

Чӑвашла-эсперантолла сӑмах кӗнеки

ен

[enj]
flanko, lando, regiono
сылтăм ен — dekstra flanko
пур енчен те — de ĉiu flanko
тăван ен — hejmlando, naskiĝlando
паха ен — valora flanko
пирĕн енсем унта çӳремеççĕ — la niaj tien ne iras
енчен — rilate al
мал ен — antaŭa flanko
oriento
кай ен — malantaŭa flanko
okcidento
каç енне — ĉe la komenco de vespero
пĕр енчен — de unu flanko
тепĕр енчен — de alia flanko
пĕр енлĕ — unuflanka
кĕпер леш енĕ ешĕл улăх — de la alia flanko de la ponto estas verda kampo
Алтай Енĕ — Altaja regiono, regiono de Altajo
Чăваш Ен — ĉuvaŝa lando, ĉuvaŝio

кăлар

[klar]
(el)tiri ((el)tiru), ekskluzivi (ekskluzivu), eldoni (eldonu), produkti (produktu), fabriki (fabriku); helpverbo kun la signifo "el" kaj "for"
çĕр улми кăлар — elfosi, rikolti terpomon
шăл кăлар — eltiru denton
çĕркăмрăк кăлар — elminigi karbon
кăларса пăрах — forĵeti
кăларса хур — elmeti
паха тавар кăлар — altkvalite produkti
сăмах кăлар — disfamigi
вĕрентсе кăлар — prepari (specialistojn)
хăваласа кăлар — forpeli
пăрахăçа кăлар — malakcepti (varon)
ухмаха кăлар — frenezigi
чапа кăлар — glorigi
чысран кăлар — senhonorigi

паха

[paha]
kara, valora, bonkvalita
паха парне — valora donaco
паха сĕнӳ — valora propono
татнă сăмах мулран та паха — (prov.) la interkonsento pli valoras ol mono
пăхма паха — rigardinda, agrabla por rigardi
паха тавар — altkvalita varo
пахала — taksi, aprezi
атте-аннерен пахи никам та çук — estas neniu pli kara (valora) ol la gepatroj

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

паха

«ценный», «дорогой»; пахала «ценить», «оценивать», «дорожить»; Замахш. паха «цена»; КБ, азерб., уйг., башк. баhа, туркм., к. калп. баха, казах., карач. бaғa, узб. бахо, кирг., ног., ойр. баа, алт. И, хак. паа, тат. бәя «цена», «стоимость»; «ценный»; казах. бағала, ойр. баала, кумык, багала, тат. бәялә «ценить», «оценивать». Из перс. (бӓhа) «цена», «стоимость».

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Кăмăла турт

Кăмăла турт притягивать к себе кого-что.
Вĕсен чĕкеçлĕ çурчĕ, ялĕ туртать ман кăмăла çаплах. П. Хусанкай. Кăмăла таçтан туртатăн, Эс [Шупашкар] ялан пире паха. П. Хусанкай.

Парне кӳр

Парне кӳр 1. дарить / подарить кому-чему, что; 2. (устар.) приносить / принести жертву (в жертву) кому-чему, кого-что.
1. Парне кӳме тĕрлерĕç тутăр «Паха тĕрĕ» ăстисем. С. Шавли. Çынсем хăйсемшĕн çеç чĕтреççĕ тесе те эс ан ӳпкеле. Çут тĕнчере пурнать поэзи Çавна парне ман кӳмелле. П. Хусанкай. Çĕрте пĕр поэт кĕвĕ кĕвĕлет, Паттăрăн ятне парнесем кӳрет. С. Шавли. 2. Киремет картине кайса аслă турăн аслă ывăлне парне хыççăн парне кӳчĕç. Юхма М. Фараон вилсен, ун ячĕпе кĕлĕ çурчĕ тунă, ăна парнесем кӳнĕ. Хыпар.

Çынран ан юл

Çынран ан юл не отставать / не отстать от других.
— Уншăн çеç те мар та-ха, — Тет ватти, — çынран ан юл çав, Аптраман тени паха! П. Хусанкай.

Тĕллев тыт

Тĕллев тыт иметь целбю [задачей] что, иметь цель [задачу] какую, ставить / поставить себе целью что.
Писательсем ырă шухăш, паха тĕллев тытса ĕçленĕ. М. Сироткин. Хăй [автор] Элкей килйыш историне айлăн, тĕпĕ-йĕрĕпех каласа парас тĕллев тытнă. П. Осипов. — Кунçулта пурнăç тан мартан пур йăх-яха тăкар хырса! — тĕллев тытать те ман атте Çак шухăшра чакмасть. А. Лукин.

Тĕслĕх кăтарт

Тĕслĕх [пример] кăтарт показывать / показать пример чего, кому, в чем, какой, задавать / задать [дать] тон в чем.
Ăмăртура нумай бригадăсемпе цехсем, коммунизмла ĕç ударникĕсем паха тĕслĕх кăтартаççĕ. Коммунизм ялавĕ. Сăпайлă, вашават, хисеплĕ çынсем ытти çынсене те ырă тĕслĕх кăтартаççĕ, çамрăк ăрăва чăн-чăн коммунизмла воспитани параççĕ. Э. Волошина. Татăклă кĕрешĕве учительсем пуçараççĕ, хăйсем пур çĕрте те пример кăтартаççĕ Ф. Андреев.

Тутă тыт

Тутă тыт быть питательным, сытым.
Пулă çăкăр мар, вăл тутă тытмасть. Ваттисен сăмахĕсем. Çĕр-анне çынсене тутă тытакан паха тырпул çитĕнтерсе панă. Юхма М. Шăрттан вăл питĕ тутă тытакан апат. Ю. 3банацкий.

Шута кĕр

Шута кĕр входить / войти в число кого-чего, считаться кем-чем.
Йĕкĕт — çар çынни, йĕкет шутне кĕриччен каччăсен-яшсен хĕç тыткаласа, юланутпа çӳреме, ухă пеме пултарнине кăтартмалла. Юхма М. Тайăр Тимккин калавĕсем илемлĕ, паха чĕлхепе çырнă произведенисем шутне кĕреççĕ. В. Долгов. Ырă çынсен шутне кĕме ĕмĕтленни харама кайрĕ. М. Кипек.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

застой

ç.с. Аталанусăр тапхăр (туп.), пăнтăх вăхăт (туп.). Халĕ те çав çынсем ... застой вăхăтĕнчи йăла-йĕркесене тепĕр хут чĕртсе яма хăтланаççĕ. К-н, 1988, 17 /, 2 с. Рынок тени сентресем çине «застой» вăхăтĕнченех курман паха çимĕçсене те кăларса хучĕ. Х-р, 15.06.1993, 1 с. «Застой» тесе тиркекен вăхăтсенче Чăваш писателĕсен союзĕ çулсерен ... литературăпа культура эрнине йĕркеленĕ. ЧÇ, 15.03.1996, 2 с. — застой тапхăрĕ (ТА, 1988, 10 /, 6 с.); «застой» текен тапхăр (КЯ, 17.08.1991).

плюрализм

ç.с. Общество пурнăçĕнчи ăрасналăх ирĕклĕхĕ; нумай евĕрлĕх, тĕрлĕ шухăшлăх. Хальхи дискуссисем социализмлă плюрализмпа альтернативлă шухăшсемсĕр ăнăçлă иртеймĕç. ТА, 1989, 7 /, 64 с. Плюрализм тапхăрĕнче унăн та [статья пирки] Чăвашра кун çути курма тивĕç пур. Я-в, 1990, 7 /, 30 с. Наукăра та, вĕрентӳ ĕçĕнче те плюрализм тени пулмаллах, тавлашăпăр-тавлашăпăр та Хусанкайла «халь иккĕш те паха» тесе калăпăр. Х-р, 7.05.1996, 3 с.

ăстăвăм

п.с. Пултарулăх ĕçĕн çимĕçĕ (тупсăмĕ); произведени, хайлав. Шыравра çуралнă сăмахсем, ăстăвăм, ĕçтеш,... çутлăх, йĕркепĕрĕн т.ыт.те. Вуншар çĕнĕ сăмахпа пуянлатнă сăвăç [Митта В.] тăван чĕлхемĕре. Ю.Артемьев, 1984, 29 с. Мелос — музыкăллă ăстăвăмра кĕвĕллĕ ен палăрса тăни. Г.Айхи, 1988, 11 с. Текерлĕк, ... юрру сан — ăстăвăм уççийĕ. Н.Исмуков, 1990, 89 с. Паллах, ӳнерĕн тĕрлĕ ăстăвăмĕ пĕр пекех паха пулса тухаймасть.ЧС, 1994, 8 кл., 7 с.

ĕçтешлĕх

ç.с. Ĕçтешсен (1) пĕрлешĕвĕ (коллеги, гильди, предприяти). Н.Ильина модельер-художник ӳнер ăстисен «Паха тĕрĕ» ĕçтешлĕхĕнче капăр тума аталантарассипе çыхăннă çивĕч ыйтусене хускатрĕ. ХЭ, 1996, 4 с. — адвокатсен ĕçтешлĕхĕ (ÇХ, 1998, 32 /, 4 с.).

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

паха

хаклă. Пĕлекен çынсем Турă ырăлăхне пур япаларан пахана (хакла) хуракан çынсем Турă ырăлăхĕнчен нимпе те уйăрласшăн пулман <…> [Беседы 1897:31].

хаклă

паха. Унта Поликарпа çунтарса ярсан эпир кĕл çинчен унăн ылттăнтан та хаклă (паха) шăммисене пухрăмăр та, хисеплĕ таса вырăна пытарса хутăмăр [Избранные (февраль) 1904:45].

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

ăтăр

выдра — lutra lutra [сăсар йăхĕнчи паха мамăк тирлĕ çаткăн шыв чĕрчунĕ]

гага

гага — somateria mollissima [паха тĕклĕ тинĕс кăвакалĕ]

йăпар

выхухоль — desmana moschata [хурт-кăпшанкă çиекен паха мамăк тирлĕ юханшыв чĕрчунĕ]

каюра

крот — talpa [çĕр айĕнче хурт-кăпшанкă çисе пурăнакан паха мамăк тирлĕ пĕчĕк хура чĕрчун]; Алтай каюри алтайский крот — talpa altaica; Европа каюри (суккăр шăши) европейский крот — talpa europaea; Кавказ каюри кавказский крот — talpa caucasica

калан

калан — enhydra lutris [тинĕсре пурăнакан ăтăр йышши паха тирлĕ çăткăн чĕрчун]

кăш

соболь — martes zibellina [сăсар йăхĕнчи паха мамăк тирлĕ çăткăн чĕрчун]

лосось

лосось — salmo [хĕрлĕ ашлă, хĕрлĕ вăлчаллă паха тинĕс пулли]

нутри

(шыв йĕкехӳри) нутрия — myocastor coypus [Кăнтăр Америкăран илсе килнĕ, паха мамăк тирлĕ, шывра пурăнакан кăшлакан чĕрчун]

ондатра

ондатра — ondatra (мускусная крыса) [кăшлакансен йăхĕнчи паха мамăк тирлĕ шыв чĕрчунĕ]

осётр

осётр — acipenser [кăмăрчак шăмăллă паха тинĕс пулли]; Амур осётрĕ амурский осётр — acipenser schrencki; вырăс осётрĕ русский осётр — acipenser guldenstadti; Каспи осĕтрĕ каспийский осётр — acipenser persicus; Сахалин осётрĕ сахалинский осётр — acipenser medirostris; Çĕпĕр осётрĕ сибирский осётр — acipenser baeri

оцелот

оцелот — felis pardalis [Америкăра пурăнакан паха мамăк тирлĕ тискер кушак]

сăсар

куница — martes [паха мамăк тирлĕ çăткăн чĕрчун]; вăрман сăсарĕ лесная куница — martes martes; чул сăсарĕ каменная куница — martes foina [чуллă вырăнта пурăнакан căcap]

скунс

скунс — mephitis [Америкăра пурăнакан сăсар евĕрлĕ паха мамăк тирлĕ çăткăн чĕрчун]

хăнтăр

бобр — castor fiber [кăшлакансен йăхĕнчи паха мамăк тирлĕ шыв чĕрчунĕ]

чавыча

чавыча — oncorhynchus tschawytscha [лосось йăхĕнчи пысăк паха пулă]

шашка

норка mustela [сăсар йăхĕнчи паха мамăк тирлĕ хитре чĕрчун]; Америка шашки американская норка — musjtela vison; Европа шашки европейская норка — mustela lutreola

шиншилла

шиншилла — chinchilla laniger [Америкăра пурăнакан паха мамăк тирлĕ кăшлакан чĕрчун]

Этимологи словарĕ (1996)

паха

дорогой, драгоценный; дорого, ценно.

Производные формы: пахала- оценить; пахалаттар- понуд. ф. от пахала-; пахалă/пахаллă полезный; дорогой; пахалăх ценность; пахасăр нестоящий (о вещи); неутомимый, прилежный, бесценный; паха ту- дорожить (Ашм. Сл. IX, 143-145).
Тюркские соответствия: др.-тюрк. бађа достоинство; ком. бађа (< перс.) цена = тур., крым. паhа (< перс.) цена; тур., чаг., туркм., хив., крым., карТЛ. баhа цена, стоимость; тур. баhасыз (баhа + -сыз) бесценный (Радл. Сл. IV, 1138, 1447-1448, 1465-1466); др.-тюрк. bаγа (< согд. βγ) титул; bаγа ben er я муж [высокого титула] бага; bojla bаγа tarqan титул Тоньюкука (ДТС 77, 110); тат. бәя цена, стоимость; бәялә- ценить, оценивать, оценить; бәясез дешевый, не имеющий цены.
Мар. пагалаш почитать, уважать < чув. (Федотов ЧМЯВ, 207).
См. Егоров ЭСЧЯ, 145; Федотов МИЭСЧЯ, 81.

Çавăн пекех пăхăр: