Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

актив

II. фин.
актив (пурлăх хакĕ)

актла

актировать
пурлăх тухманнине актла — заактировать недостачу имущества

амортизаци

1.
амортизация (ĕçлесе кивелнĕçемĕн пурлăх хакĕ чакса пыни)

майорат

юр.
майорат (пурлăх ашшĕнчен аслă ывăлне куçас йĕрке)

мул-пурлăх

собир.
богатство, состояние, достаток
мул-пурлăх пуçтар — нажить состояние

пайлав

1.
раздел
дележ, дележка разг.
пурлăх пайлавĕ — раздел имущества

пурлăх

1.
имущество

пурлăх

имущественный
компани пурлăхĕ — имущество компании
патшалăх пурлăхĕ — государственное имущество
харпăр хăй пурлăхĕ — личное имущество
куçакан пурлăх — движимое имущество
куçман пурлăх — недвижимое имущество
пурлăх прависем — имущественные права

пурлăх

2.
достояние, добро
çĕр — пĕтĕм халăх пурлăхĕ —  земля — всенародное достояние
Колхозшăн пурлăх, тăшманшăн хурлăх. — посл. Что для колхоза — добро, для врага — несчастье.

пурлăх

3.
состояние
пурлăх тыт — иметь состояние

пурлăх

материальный
коммунизмăн пурлăхпа техника никĕсĕ — материально-техническая база коммунизма
пурлăхпа хавхалантарни — материальное поощрение

пурлăх-ырлăх

собир.
материальные блага
пурлăх-ырлăх туни — производство материальных благ

реестр

реестровый
пурлăх реестрĕ — реестр имущества
словарь реестрĕнчи сăмах — реестровое слово в словаре
реестр кĕнеки — реестровая книга
реестра кĕрт — включить в реестр
реестр ту — составить реестр

резерв

резервный
апат-çимĕç резервĕсем — продовольственные резервы
ĕç резервĕсем — трудовые резервы
туса кăларнин резервĕсем — производственные резервы
пурлăх резервĕсем — материальные резервы
резерв фончĕ — резервный фонд
резервра тыт — держать в резерве

репараци

репарация и репарации (варçăра парăннă çĕршыв çĕнтерекеннине хăй кӳнĕ сиеншĕн тӳлесе тăракан укçапа пурлăх)

стимул

стимул (хавхалантаракан сăлтав)
мораль тĕлĕшĕнчи стимул — моральный стимул
пурлăх тĕлĕшĕнчи стимул — материальный стимул
стимул пар — стимулировать

супинккеллĕ

личный, индивидуальный, собственный, частный
супинккеллĕ пурлăх — личное имущество

ту

5.
строить, созидать, создавать
коммунизм ту — строить коммунизм
пурлăх-ырлăх ту — создавать материальные блага

тулăхлăх

изобилие, богатство, зажиточность, достаток
пурлăх тулăхлăхĕ — материальный достаток

фонд

2.
фонд (саппас, пурлăх)
архив фончĕсем — архивные фонды
библиотекăн кĕнеке фончĕ — книжный фонд библиотеки
Патшалăхăн çĕр фончĕ — государственный земельный фонд
фермасен вăрлăх фончĕ — семенной фонд ферм
музей фончĕсем хушăнчĕç — музейные фонды пополнились

хаклав

оценка, расценка
пурлăх хаклавĕ туса ирттер — произвести оценку имущества

ценз

цензовый
арлăх цензĕ — ценз в отношении пола
вĕренӳ цензĕ — образовательный ценз
пурлăх цензĕ — имущественный ценз
çул цензĕ — возрастной ценз

ырлăх

1.
благосостояние, достаток, обеспеченность
пурлăх ырлăхĕ — материальная обеспеченность
ырлăхра пурăн — жить в достатке

ырлăх-пурлăх

собир.
достаток, обеспеченность, благосостояние, материальные блага
ырлăх-пурлăх тăвас ĕç — производство материальных благ
ырлăх-пурлăха ӳстерсе пыр — повышать благосостояние

экономи

экономия (перекет)
◊ политикăлла экономи — политическая экономия (обществăлла производствăпа пурлăх-ырлăх валеçĕвĕн законĕсене тĕпчекен наука)

сывлăх

лечебный, относящийся к здравоохранению
начар сывлăх — слабое здоровье
çирĕп сывлăх — крепкое здоровье
ырă сывлăх — доброе здоровье
сывлăх министерстви — министерство здравоохранения
районти сывлăх пайĕ — районный отдел здравоохранения, райздравотдел
сывлăх учрежденийĕсем — лечебные учреждения
сывлăх сун — пожелать здоровья
сывлăха сыхла — беречь здоровье
сывлăха сыхлас ĕç — здравоохранение
сывлăха çирĕплетмелли ĕçсем — оздоровительные мероприятия
вăл сывлăхран тайăлнă — у него пошатнулось здоровье, он потерял здоровье
сывлăх мĕнле? — как здоровье?
сывлăхсем мĕнле — как ваше здоровье?
сывлăха пултăр! — на здоровье!
Сывлăх вăл — пурлăх. — посл. Здоровье — это богатство

производство

1.
производство (обществăра пурлăх-ырлăх туни)

пурлăх

◊
çĕр айĕнчи пурлăхсем — богатства недр, ископаемые богатства

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

пур

II.
есть
иметь
ман кил пур — у меня есть дом
пурлăх — имущество, имение
пур — то, что есть; существующее; сущее
вăл хăй пур çине пур тăвас тесе пĕртте шухăшламан — он не думал о том, чтобы приобретать все больше
мĕн пур — всё имеющееся
ачи-пăчи пур çын, ача-пăчалă çын — человек, у которого есть дети
сурпан пурри сурпан сырăнăр — у кого есть сурбан, те приходите в сурбанах
çын пуртан кĕмерĕм — я не вошел, потому что были люди

пурлăх

син.: пур
средство
довольство
имущество

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

сехетлĕх

на час. Кан. Сирĕн пурлăх пĕр сехетлĕхе кăна.

çонмачĕ

чтобы сгореть! (брань). Сред. Юм. Он пик халăха улталаса ампара пурлăх тултарнăшăн, ампарĕ çôнмачĕ! (çôнтăрччĕ тени полать).

тайăн

вес (pondus), значение, способность. Чхĕйп. Çĕр çинче çĕр çине нумай тĕрлĕ шăтса тухакан япалана пуринчен ытла хĕвел, çăмăр, сылăм, лăпкă вĕрсе тăракан çил (кирлĕ). Вара çак тăват япаларан ырлăх пулсан, кĕрек çта акнă вăрлăх та хăй тайĕнпе çимăç кӳрет. N. Хурланса йĕр, кăмăлупа хуçăлса макăр, пĕр кунччен, икĕ кунччен хăй тайăнĕпе хуйхăр уншăн. СПВВ. АС. Тайăн = хăйне кура (Недостаточное обьяснение). N. Арăм илни — пурлăх пухасси пуçламăшĕ; арăм илсе этем хăй тайăнĕпе хăй валли пулашу туянать, шанчăк илсе канăçлăх тупать.

хашкулян

(хаш + кулян), вздыхать горестно. N. Ăçта карта-хура çук, унта пурлăх тусать; камăн арăм-юлташ çук, çавăн ниăçта пырса вырăнаçаймасăр хаш кулянса (вар. хашкуланса) çӳрет.

тĕлĕш

относительно. Альш. Вĕсене е Куславкканалла е Шупашкаралла леçе-леçе хăвараççĕ, тет, пирĕн ялсем. Анчах эпĕ вăл тĕлĕше пĕлсех каяймастăп вара. Бес. чув. 4. Ĕç тĕлĕшне вăл çамрăкранпах лайăх вĕренсе пынă. N. Акă мĕнтен ан намăслан, акă мĕн тĕлĕшрен суя намăс пирки ан хĕрел. ЧС. Анчах пурнăç тĕлĕшне тыта пĕлеймерĕмĕр (не сукели жить), çапла ĕнтĕ намăссăрланса сĕтĕрĕнсе çӳретпĕр (так говорили нищие старухи). N. Эй, ывăлăм, пур тĕлĕшрен те кунĕ пул. N. Вăл сирĕн патăрта пăртак пурăнас тĕлĕшрен эпĕ пĕре пăсăлмастăп. N. Çĕр çинче пур тĕлĕшрен те таса çын никам та çук. N. Пурлăх пухас тĕлĕшĕнчен калаçсан... N. Çынна хăртас тĕлĕшрен вăл пит куштан вара. N. Мĕн тĕлĕшпе эпĕ ку тĕрлĕ сан кăмăлна тупрăм та ĕнтĕ. Бес. чув. 6. Вăлах Микулая тĕн тĕлĕшпе нумай ăнлантара-ăнлантара панă. N. Эсĕ ман арăма анчах ан пăрах. Ун тĕлĕшĕнчен кăмăллă пул. Сет-к. Вăл тĕлĕшĕнчен (вăл тĕлĕшрен) эп аптрамастăп. Кан. Кирек хăш ялта хăйĕн уйрăм ăсталăх ĕçĕ паллă пулать: хăшĕ тир ĕçсемпе, хăшĕ чăпта тĕлĕшпе. N. Тытнă кайăксене сутас тĕлĕшпе. ЧК. Колхозсенчи тата шкулсемпе районри учрежденисенчи физкультурниксем граната ывăтас, сикес, чупас тĕлĕшпе спартакиадăна хатĕрленме тытăннă та ĕнтĕ. N. Январ уйăхĕнче тухмалли шурналсене вăхăтра кăларас тĕлĕшпе те типокрафире хăнт та тумаççĕ-ха. Истор. Анчах тăшмана тавăрас- тĕлĕшреи пит хытă чĕреллĕ пулнă. || Повод. О сохр. здор. Хура халăх хушшинче çак тĕлĕшпе (по этому поводу) темиçе тĕслĕ урăх сăмах та илтме пулать. Бес. чув. 15. Микулай: мĕн пухăвĕ тата? тесе ыйтрĕ, анчах ача пуху мĕн тĕлĕшпе пулнине пĕлмен. || Для. Патшалăх тĕлĕшĕнчен ĕç пит нумай. Сред. Юм. Он тĕлĕшĕнчен тем те килсе тохĕ, пит телейлĕ мар-и ô. N. Анчах мĕнле ырă çын тĕлĕшĕнчен те усаллăх тупăнать. Сл. Кузьм. 159. Сирĕн тĕлĕшрен тумаллине вăй çитнĕ таран турăмăр. Ib. 43. Ĕнтĕ эпĕ санăн тĕлĕшĕнчен тăвас ĕçе турăм. || Из-за. Кан. Çав тĕлĕшпе чирленĕ шултăра выльăха йĕтĕн е кантăр çăвĕ памалла. N. Вара Иван вăл тĕлĕшпе çулталăк та çичĕ уйăх хурлăх курса, тертленсе пурăнмалла пулнă. || С. ЧС. Ыйхă тĕлĕшпе нимĕн тăва та пĕлместпĕр. || О, об. N. Вутă тĕлĕшне тата çырса ярăр. N. Сан тĕлĕшĕнтен савăнса хĕпĕртем. || По. N. Эпĕ пĕре хамăн тĕлĕшпе шухăшлап, пĕре сирĕн тĕлĕшпе. || Через. N. Аçу миçе тенкĕ усă кӳчĕ утă тĕлĕшпе. || Шашкар. Чĕрне хори тĕлĕшне те тăрмастăп.

пехиллĕх

благословение. Ашшĕ-амăшне. Манăн ĕнтĕ пурлăх тавраш çук, хам пехиллĕхĕме анчах сире пама пултаратăп. Н. Шинкусы. Яла-йыша, пур халăха, çут тĕнчери ырă çынсен пехиллĕхĕпеле пурне те сыхла, каçар пире, турă. Н. Лебеж. † Сирĕн пехилĕх çитсессĕн, инçе çул та çывхарĕ; сирĕн пехилĕх çитмесен, çывăх çул та инçе пулĕ.

пурлăх

имение, имущество, богатство, достаток, наследство. А. Турх. N. Аслă ывăлне ашшĕ юратнă, çавăнпа вăл мĕн пур пурлăхне ăна парасшăн пулнă. Альш. Пурлăхсăр çын. Хурамал. Эпир вилсен, пирĕн пурлăхăмăр кама юлать! тенĕ. ТММ. Вăл: ман вилене çисен тин мулăма илĕр, тесе, вĕсене хăйĕн пурлăхне хăварнă. Он оставил свое наследство с условием, чтобы они съели его труп.

арăм ил

(ил’), uxorem ducere, жениться. Сирах. 68. Арăм илни пурлăх пухасси пуçламăшĕ. Приобретение жены — начало стяжания. Тимерсяны. Старик ăна пытарнă та, урăх арăм илнĕ. Старик похоронил ее и женился на другой.

карта-хура

карта-хора, общее название изгородей. КС. Карта-хура тени питĕ пултăр. МПП. Карта-хура — постройки, предназначенные для содержания скотины. N. Ăçта карта-хура çук унта пурлăх тусать. || Надворные постройки. Кр. Чет. Сред. Юм. Карта таврашне, хӳмесĕне, йопасĕне, карталăксĕне, порне те карта-хора теççĕ. Шел. П. 56. Çавăн пек усрав вăрман пуррисем карта-хура тума та пăртак каскалаççĕ. N. Хăшĕ карта-хура юсат, çимĕçсем акма. N. Юпа уйăхне («октябрь») карта хура нăкăтма юпа лартнăран калаççĕ.

ӳнер

(ӳн'э_р), искусство: ремесло, промысел (перс.) И. С. Степ. Ӳнер. N. Ку пурнăçра лайăх усă кӳрекен тимĕр çула, парпа çӳрекен кимме... çын пурнăçне лайăхлантаракан ытти ӳнерсене те кĕсем кăларнă. Шел. II, 33. Тĕрлĕ-тĕрлĕ ӳнерсем часах хăват илĕçĕ, тĕрлĕ-мĕрлĕ майсемпе пурлăх тума пĕлĕçĕ.

лар

садиться; сидеть. В. С. Разум. КЧП. Ку çын лармасăртарах тăрать. Чуратч. Ц. Пукан çине (на стул) ларчĕ те, каçчен те тăмарĕ (просидел, не вставая). Артюшк. Вакона ларма вăхăт. Пора садиться в нагоны. N. Пĕр ларсан, тахçанчченех ларать вара. Если сядет, то сидит очень долго. Сред. Юм. Лар килте, кôтна хĕссе! Сиди знай дома! N. † Ларас тăрас саккине ука сарса хуччăр-и; выртас-тăрас выранне тӳшек сарса хуччăр-и. Çĕнтерчĕ 51. Паян ларас-тăрас килмест. Сегодня не хочется ни сидеть, ни ходить („стоять“). N. Мăн кĕрӳ пуринчен мала ларать, эллине сăра курки тытать; вара вĕсем виçĕ тапхăр тăрса лараççĕ; виççĕмĕш тапхăр тăрсан, сĕтел хушшинчен тухаççĕ те, каччин ашшĕпе-амăшне малти сак çине лартса, вĕсен умăнче икĕ тапхăр çаврăнаççĕ, виççĕмĕшĕнче пуççапма лараççĕ. N. Пĕр çулччин киле урапапа çунапа ларса кĕмест, анаçĕне (= ана çине) ларса кĕмест-тухмасть (молодушка). Б. Яуши. † Лаши лайăх, çуни лайăх лараканĕ çук. Юрк. Ун çумне кĕрӳ çуммĕн лараканни ларать. Юрк. Эпĕ, патша пулсан, ялан çапла кăмака çинче ăшăнса кăна ларăттăм. Ib. Икерчĕ çиме ларсан та, каллех çапла: ех, тет, эпĕ патша пулсан, яланах çапла çуллă икерчĕсем анчах çисе ларăттăм! тет. Сред. Юм. Ĕçессе нăмай та ĕçмен пик полчĕ, ларнăçĕм пôсать (постепенно пьянеешь) полас, ôра çине тăрап та, тайкалана тăрап. Чăв. й. пур. 23°. Хăй халĕ суккăр ларать ĕнтĕ, ниçта та тухаймасть. Регули 3. Вăл ĕçлеме ларать. Он садится за работу. N. Пит аван шыв хĕринче мĕлле пăр катăксем пĕр-пĕрин çине хăпара-хăпара ларса, каллех йăтăна-йăтăна анса кайнине пăхса тăма. || СТИК. Ларайман, ларса çитеймен, картне ларман (т. е. глупый). || Йӳç. такăнт. 52. Пурте кулаççĕ. Кĕркури, çиленсе, пуçĕпе сулкаласа, лара-тăма пĕлмест. Копăрла. † Ларас-тохас лайăх полтăр. Чтобы было хорошо с нею (с женою) выехать. Орау. Хăй ларса канимарĕ ĕмĕрĕнче (работала, не покладая рук). Туперккульос 25. Пӳртрен тухмасăр ларса ирттерсе, начар ӳсет, шурăхса каять (бледнеет). Сĕт-к. † Тантăш çони хора çони, ларса чопма шанчăклă. (Çăварни йорри). || Сидеть в тюрьме, под арестом. Альш. Елшелин хуралçисем кайса та лармаççĕ (не сидят в арестанской), ӳретникрен те хăрамаççĕ. Орау. Паян тăват тутара сут турĕç, тăватăшне те лармалла турĕç. Сред. Юм. Ларма кайнă. Пошел сидеть (в кутузку). N. Тĕрмере ларакансем, е персе вĕлернĕ çынсем хушшинче темĕн чухлĕ пĕр айăпсăррисем те лекнĕ (в 1906 г.): вилччĕр, ларччăр... тенĕ пек тăваççĕ. || Быть п. заседателем. Орау. Паян тăват тутара сут турĕç. Манăн тăватăшне сут тунă чухне те лармалла пулчĕ. || Сидеть на посиделках. Изамб. Т. Хĕлле хĕрсем ларма çӳреççĕ. Зимой девушки ходят на посиделки. Альш. Пĕр-пĕрин патне ларма çӳремелле. || Гостить (о девушках). N. † Ларма килнĕ хĕрсене алă çинче вылятрăм, ларма килнĕ хĕрсемпе хытăрах выльăр, ачисем! ЧП. Ларма пырăп. Сред. Юм. Ларма кайнă (девушка пошла, поехала в гости к родственникам). || Справлять (о некот. обрядах). Ст. Чек. Вара кĕрешченке кунĕ каçпа хĕр сăри? лараççĕ. || Сидеть в старых девах. О сохр. здор. Вăл тĕлĕшрен чăвашсен йăли пит аван: вĕсенĕн хĕрĕсем çирĕме, çирĕм икке çитсен тин качча каяççĕ; çирĕм пилĕке çитичченех ларакан та пулать вĕсен. Янтик. † Пиреех те çырнă çын ачи лартăр халĕ çулĕ çитиччен. || Сидеть на яйцах (о наседке). Ст. Чек. Ларат (чăхă ларат). Сидит на яйцах. Альш. Чăхă ир ларсан, тырă пулат, тет. (Примета). || Стоять, находиться (о вещах и предметах). N. Чăматан ларат. Стоит чемодан. N. Карташĕнче вăрманти пек курăк шăтса ӳссе ларнă. ЧП. Çеçен хир варринче пĕр хурăн, лартăр-а хирĕн илемĕшĕн. Янш.-Норв. Пирĕн çумра (рядом с нами), йывăç пахчинче, пĕр кĕлет ларать. ЧС. Темĕн чухлĕ пичке ларать. Стоит много бочек. N. Унта пилĕк мишукпалан çăнăх ларнă. Там стояло пять мешков с мукой. N. Чӳрече çинче кăкшăмпа (в кувшине) шыв ларать. N. Улăм урисем темĕн чухлĕ лараççĕ. N. Вăрман ларать сип-симĕс. N. Тепĕр пуçĕнче тутлă шерпет ларат, сим-пылпа тутлă шерпет хушшинче ылттăн тарилкке ларат. Орау. Ку шыв пӳртре виç сахат ларнă. N. Тинĕс патне çитсен, тинĕсре пĕр карап ларнине курнă. Ядр. † Эпир çăварни чупнă чух ларан-йывăç хумханать, выртан каска тапранат. Могонин. Ларан йывăçа хоппине сӳсен, мĕнле хăрса каять, çанашкал çав çын хăртăр, тет. N. Ăçта-килчĕ-унта хупахсем, хытă курăксем унта-кунта ларатчĕç. Торп-к. Урапи чупмаçть, тет, пĕр вырăнтах ларать, тет. Орау. Ку йăвăçăн тымарĕсем çирĕп халь, нумай лармалла. Дерево крепко держится на корню. Тогаево. Онччен те польмин, пĕр пысăк икĕ хутлă пӳрт лара парать. Эпир çур. çĕршыв 15. Ту вĕçĕнче чылай аслă униче (укăлча) выртать. Кунта, хапха патĕнче, ял юпи ларать, халăх пӳрчĕ ларать, вут сӳнтермелли машшин, пичĕке, пакурсем, тата урăх хатĕрсем лараççĕ. || Остановиться (в движении). Орау. Армансем ларчĕç (иногда говорят: шыва ларчĕç). Мельницы (водяные) остановились (стали) от половодья. || Устояться (о пиве). Якейк. Пирĕн сăра ларсах çитмен-хе (не устоялось после процеживания; дрожди еще не сели на дно). || Осаждаться. N. Хăйăр тырă акас вырăна та ларать, çарана та ларать. || Широко задевать основанием. Орау. Суха-пуç ытла ларса пырать, ăнмарĕ („купташки“ своей выгнутой поверхностью задевает за землю. Зависит от неудачной установки сохи). || Лежать (о вещах). Çăкăр кăмакара ларат (но: çăкăр сĕтел çинче выртат). || Находиться (о корнях растений). N. Темĕн пысăкĕш йывăçсен те тымарĕсем çиелтех лараççĕ. || Упасть (о стреле). Абыз. Ухă çав старикĕн пӳрт çине ларнă. N. Йывăç юппине (на развилину дерева) юр ларнă. || Садиться, становиться плотнее. Орау. Çуркуннехи çăмăрпа çĕр ларать, теççĕ ваттисем. || Замерзать (о реке и пр.), о ледоставе. Альш. † Çерçи чак-чак тăват-çке, Атăл пăрĕ ларат-çке. АПП. Сивĕ енчен çил вĕрсессĕн, Атăл ларнине çавăнтан пĕл. || О снеге. Девлезеркино. Юр ларчĕ. Снег сел (осел). || Выправиться (о вывихе). ЧС. Ĕнтĕ, кин, ачун алли ларчĕ. N. Нумайтарах, ĕçлесен унăн алли-урисем каллах хытса ĕлĕкхи вырăна лараççĕ. || Отзываться, вредить. Изамб. Т. Лашана кĕçĕнтен йывăр турттарса çӳретсен, лашан куçне ларат (ослабеваег зрением), теççĕ. N. Ытлашши çийӳ чире ларать. || Осесть (о строении). Альш. Пӳрт ларнă ĕнтĕ пирĕн (осел). || Иваново. Урай хăмисем, никĕс пĕренисем, тата кăмака ларса юлнă (остались без осадки). || Сесть (о материи). Трхбл. Брюки ларнă. Брюки сели. || Оседать. Туперккульос 4. Çын çăварне, сăмсине ленкеççĕ, кăкăра лараççĕ, тĕрлĕ май çын ăшне ленкме пултараççĕ (бактерии). || Загрязниться. АПП. † Сакăр тиртен çĕлетнĕ сар кĕрĕке кирĕк лармĕ, тесе, пĕлтĕр-им? В. Байгул. † Çуса çакнă шур сурпанне кирĕк лармас, терĕç пуль. || Увязнуть, застрять. О сохр. здор. Е, апат çисен, шăл хушшине пĕр-пĕр япала ларса юлса çĕрсе тăрать. Кума-к. Эпĕ лапрашне (= лапра ăшне) антăм-лартăм (вдруг очутился в грязи, в топком месте). Шурăм-п. Филип сурăх хыçĕнчен чупрĕ, анчах ури пылчăка ларнипе кайрĕ-ӳкрĕ. Чув. пр. о пог. 304. Пăр ларса йолсан, çул йывăр пулать. Если лед останется (на берегах), год будет тяжелый. || Заходить (о солнце). N. Хĕвел анăç хĕрелсен, пĕлĕте ларсан, çăмăр (тăман) пулать. || Прибавлять (ветви, коленца). Альш. † Мĕшĕн кĕрлет-ши çав хăмăш? Сыпăкран сыпăка ларасшăн. Ib. † Мĕшĕн шавлат-кĕрлет çав вăрман? Туратран турата ларнă, тет, çав вăрман. Карабаево. Улма-йывăççи çеçкене ларса иртнĕ. || Закалеть. Ст. Чек. Çăккăр вут начар хутнипе (от плохой топки) пиçеймесĕр ларса каят (около нижней корки тесто уплотняется и не пропекаетcя). || Заниматься; служить. Туперккульос 18. Пĕр туперккульос чирĕ çинче кăна ларакан тухтăр çав чир çинчен, çĕнĕ япаласем мĕн тухнине (напр., открытия в области медицины) пĕтĕмпе пĕлет. ГТТ. Ача-пăчапа пурăнакан çынна, ку ĕç (литературная работа) çинче кăна ларсан, пурлăх тĕлĕшĕпе хĕнтерех пек (трудно с экономической стороны). Орау. Кунăн çĕрĕн хут çинче ларакан çын шурса каять (бледнеет). Образцы. Ай-хай, хĕрлĕ чĕрем, çутă сăнăм, шур хут çинче ларса шурăхрĕ. Истор. Ялан ĕç çинче ларса, тата ытларах сывăмарланнă. N. Çирĕм пилĕк çул тиякра ларчĕ. N. Вăл ĕç çинче лармаççĕ вĕсем. Они этим делом не занимаются. Яжутк. † Пуртă тума тимĕрç çук, тимĕрç ларма çырма çук. || Расположиться, расселиться, поселиться. Юрк. Тинĕс хĕрринче ларакан хула. Ib. Эпĕ пурăнакан савăт (завод) пит аван çĕрте, çаранта шыв хĕрринче ларат (расположен на берегу реки). Янших. Б. Сăр шывĕ хĕрринче ларат (город). Юрк. Чăвашсене ытти çынсенчен уйрăм ялсемпе ларма хушнă. Демид. Пурăнсан-пурăнсан, кун патне таркăнсем, вăрăсем килсе лара пуçларĕç, тет. || Приставать, прилипать. Орау. Тĕмпек (ял) тăнĕ (глина) лармаçть (т. е. не держится), умпа кăмака шăлма юрамаçть урăх. Якейк. Ларать = çыпăçать. Ib. Кăçалхи пак çор аки тума çăмăлне корман: пĕре те лармаçть. Ib. Хăш çол çĕртме тунă чохне те ларать (= тăпра соха тимĕрпе калак çомне çыпăçни). Ib. Олăхри аная тунă чох ларса пăçлар, аран туса пĕтертĕм. КС. Суха-пуç ларать (накопляется земля, и она плохо пашет), вара ăна карлавпа тĕкеççĕ. || Приставать, останавливаться где-либо (о пароходе и т. п.). N. Çак пăрахот Шопашкара (-ра) ларать-и? Пристает-ли этот пароход в Чебоксарах? N. Пăрахот Шопашкарта лармарĕ. Шурăм-п. Халĕ Кĕнер-вăрри çыннисем чухăнланса кайнă. Пăрахут тахçанах ларми пулнă. Альш. Пулăçăсен киммисем лараççĕ унта. || Обходиться, constare. N. Мĕн чула ларчĕ? Во что обошелся (о цене). N. Хаклă çĕр илекене пит хакла ларать. || Получить убыток. Орау. Халь çăмартана кайсан, аллă тенкĕ ларнă, тит. || Остаться, проиграть (в картах). Сред. Юм. Кама ларчĕ? Кто остался? (во время игры в карты). Янш.-Норв. Лартăм. Я проиграл (в шашки). || Обмануться. N. Лаша илесси пит пысăк ĕç, ларасси нимĕн те мар (очень легко). || Находиться в сохранности, храниться. Полтава. Ăçта мулсем ларнине (где скрыты клады)... || Глохнуть (об ушах старика). ГТТ. Манăн хăлхасене ларнă çав ĕнтĕ, илтми пултăм. || Выходить (об урожае). О земл. Çĕнетнĕ çĕр тырра ĕлĕкхи пекех çимĕç парса тăрать, вара унта тырă аван ларакан пулать. Ib. Хура тăпра çинче малтан урăх япала хушмасан та, тырă аван пулать; анчах кайран-кайран вăл çĕр çинче те тырă ларми пулать. Альш. Кăçал тырă начар пулчĕ те, анара пит нумай пулнинче саккăршар урапа, унтан вара чухрах (похуже) пулнисенче пилĕкшер, ултшар урапа ларчĕ, теççĕ. Сорм-Вар. Ахматяк калать (медведю), тет: кашни çапмасерен (= çапмассерен) пĕр пăт çу ларать (каждый раз, как ты меня стукнешь молотком, на мне наростает пуд сала), тесе калать, тет. || Накопляться. О земл. Выльăх айне улăм сарсан, навус ытла лармасть. || Юрк. Шыва лар, быть затоплену водой. || Об обычае созывать знакомых к умирающему. ЧС. Анне вара пиччене атте çинче ларма çынсене чĕнтерсе килтерчĕ (велела позвать). N. Çын çинче ларни. || Доходить, попадать. Яргейк. Урпа утмăл кунта кĕрекене ларать, теççĕ. || Наступать. КС. Кĕр ларчĕ. Наступила осень. (Хĕл ларчĕ, но: çу килчĕ, çур килчĕ; Орау. Хĕл ларсах каять-и ĕнтĕ? Неужели уж так рано начинается зима? || Оказать действие. N. Ăна ларнă. Оказало действие на ум. || В качестве вспомог. гл. Сятра. Сан пит çине мĕнешкел (_мэ̆нэ) моклашка токса ларса? N. Курăксем ĕнсе ларчĕç (выгорели от зноя). К.-Кушки. Эпĕ пĕрре шыв хĕрринче нуммай çĕрле пулă тытса лараттăм. Однажды поздно ночью я ловил на речке рыбу. Виçĕ пус. 17. Тăваттăмĕш çулне çĕрте курăксене кирлĕ япаласенчен виççĕшĕ тăнчах пĕтсе ларать. Ib. 19. Пĕр çын, ашшĕ амăшĕсем вилсен, ниме юрăхсăр хăйăрлă çĕр хуçи пулса ларнă. Кан. Мунчине вара шыв тухса ларнă. Яхать-Ошкăнь. Тар тохса ларать. Выступает пот. Букв. 1886. † Сĕт-пыл тулса ларинччĕ (см. сĕт пыл). Альш. Кас çĕнĕ пулса ларчĕ хайхи. Обстроился снова (после пожара), обновился (квартал). Ib. Пăхатăп – тиенсе те ларнă пирĕн лав (нагрузился). Яргуньк. Пуç тăрисене (на головах у них) улмуççисам шăтса, çитĕнсе, улмисем те пулса ларчĕç, тет. Синерь. Вăл, шаларах (дальше в воду) кĕрсе, хулне чăссĕр (= чăсрĕ), тет те, хулĕ сыпăнса ларса (обрубленные руки снова наставились), ачисене (своих детей) тытрĕ, тет. Сунар. Сăрт ĕлĕкхи пекех хăйне хăй хупăнса ларнă (холм закрылся снова сам собою). Орау. Вилнĕ çын чĕпĕтним сана, пĕтĕм çан-çурăмăнта, аллу-урусенче кăвакарса ларнă вырăнсем (синяки) пур? Ib. Сĕтел çинче ламппи çунса ларать (горит). N. Кам хăй валли инкек-синкек шыраса çӳрет, çав ăна чăнах та тупса ларать. БАБ. Эпĕ пăхрăм пек те, пĕр хуран сăмала вĕресе ларнине куртăм пек (во сне). N. Ĕлĕк вăл (это) çын ячĕ полнă, онтан сомах полса ларнă (стало нарицательным именем). СВТ. Çитменнине тата шатра чирĕнчен кайран (после оспы) нумайĕшĕ, чĕлхе çĕрсе, чĕлхесĕр пулса лараççĕ. N. Хăй пурăннă кун-çулĕнче пĕтсе, çĕрсе ларнă çĕртен пире çутта кăларчĕ (он). Пшкрт. Вырăсла пет йосон соляма (очень хорошо говорить) вĕренсе лартрăм (или: лартăм; научился). КАЯ. Ĕнер Тумия урнă йытă тулланă; урмалла-мĕн пулсан, мĕн курса ларас-ха! (что станем делать). Трахома. Тата пĕрер çул иртет те, хай сирĕн пĕлĕшĕр суккăрах пулса ларать. В. Олг. Онăн учĕ перĕн тырă çине вĕренсе ларса (повадилась). Изванк. Пирĕн пӳртре, ăçта кирлĕ унта (где ни попало, везде), çуртасем çунса лараççĕ (горят). Панклеи. Сĕрсенех (как только помазала), ачана ӳт илсе ларчĕ (наросло тело). Ib. Вăл пыркаласан-пыркаласан, çол йăлтах пĕтсе ларат (дорога кончается). Синерь. Кăмакара этем аш вĕресе ларать, тет. (Сказка). Кан. Çап-çуттăн курăнса, каллех тĕттĕмленсе ларчĕ. N. Тата темиçе анпар (так!) тырă туллиех тулса ларнă, тыррисем алăкĕсенчен тулалла юхса ларнă (сыпался), тет. Цив. Шыв тӳрех пӳрте кĕрсе ларчĕ. Вода сама вошла и поставилась в избу. N. Хайхи салтак тухрĕ; как тухрĕ, хайхи çутă сӳнсе ларчĕ. Никит. Питне-куçне хĕп-хĕрлĕ шатра пекки тухса ларчĕ. Ib. Лешĕ кушак-мĕн пулсан, ăна патакпа шаккаймалла-мĕн, вара вăл каллах çын пулса ларать (превращается в человека). N. Анса лар, спуститься; закатиться (о солнце). N. Чунлă япаласем çумне çыпăçса лармашкăн е çекĕлсем, е тăрăнмалли сăмсасем, е чĕрнесем ӳссе лараççĕ (у растений). N. Тепĕр куна хăварсан, вăл хытса ларать те, кирпĕч çапма хĕнтерех пулать. N. Çамрăк арăм çапла пулса ларнинчен пĕтĕм ял тĕлĕнсе, ăсран-халран кайнă (изумилась). Сборн. по мед. Пĕтĕм çан-çурăмне шатра тухса ларать. Абыз. Çĕлен çапрĕ те, Иван пакăлчак таран анса ларчĕ (в землю). Синьял. Турипе сулчĕ, тет те (он махнул гребнем), тинĕс пулса ларчĕ, тет. N. Вĕсемсĕр пуçне хула та пулса ларас çук (не оснуётся). N. Куçса лар. N. † Килкарт варнчи çармăк хорĕн (= хурăнĕ), кăçал касман полсассăн, ватăлсах ларĕ, терĕр поль. N. Мучи куçне шур илсе ларĕ. (Карнăк шăнни). У старичка сделается на глазу бельмо. (Замерзание окна).

малараха

(-_hи), за более дорогую цену. Кан. Паллах, торги туса сутнă пулсан, шкул пахчинчи пурлăх икĕ пин тенкĕрен те малараха каймаллаччĕ.

мĕрес

наследство; богатство, добро, состояние. СПВВ. МА. Аслашшĕсенчен авалхи пĕр-пĕр япала юлсассăн, ывлин ывлисем: асатте мĕресĕ, теççĕ. СПВВ. Мĕрес япала, пурлăх. Сред. Юм. Асатте мĕресĕпе порнатăп — асаттерен йолнă порлăхпа пôрнап тени.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

владение

сущ.сред.
1. (син. имущество, собственность) харпăрлăх, пурлăх; земельное владение харпăрлăхри çĕр
2. (син. обладание) хуçа пулни, пурлăх тытни, харпăрлăхра тытни; вступить во владение домом çурт хуçи пулса тăр

добро

сущ.сред.
1. (син. благо; ант. зло) ырă, ырлăх, ырă ĕç; делать людям добро çынсене ырă ту; не к добру ырра мар
2. (син. имущество) пурлăх, пуянлăх; копить добро пурлăх пух ♦ поминать добром ырăпа асăн; Добро пожаловать! Килĕрех!

достаток

сущ.муж. (син. благосостояние; ант. бедность)
ырлăх-пурлăх, мул, пуянлăх; жить в достатке пуян пурăн

залог

1. сущ.муж.
залог, саклат, салук (укçа тавăрассине пурлăх парса шантарни); отдать автомашину в залог автомашинăна салука пар ♦ залог успеха çитĕнӳ никĕсĕ

излишек

сущ.муж., множ. излишки
1. (син. остаток) юлашки, юлни; излишки материалов после строительства дома çурт тунă хыççăн юлнă пурлăх
2. (син. избыток; ант. недостаток) ытлашши, иптĕк; хватит с излишком ытлашшипех çитет; излишек влаги в почве тăпрари ытлашши нӳрĕк

имущество

сущ.сред.
пурлăх; недвижимое имущество куçман пурлăх, çурт-йĕр; движимое имущество куçан пурлăх; осуждение с конфискацией имущества суд пурлăха тытса илмелле туни

культура

сущ.жен.
1. культура (çынсен, обществăн пурлăх тата ăс-тăн ĕçĕнчи çитĕнĕвĕсем); материальная культура пурлăх культури; национальная культура наци культури; мировая художественная культура тĕнчери ӳнер культури
2. культура, этеплĕх (этемĕн аталану шайĕ); человек высокой культуры культурăллă çын
3. культура (ĕрчетекен выльăх-чĕрлĕх е ӳсен-тăран тĕсĕ); сельскохозяйственные культуры ял хуçалăх культурисем; конопля — ценная техническая культура кантăр — паха техника культури ♦ физическая культура ӳт-пĕве аталантарни

лимит

сущ.муж.
лимит, чикĕ (укçа-тенкĕ, пурлăх илме е ĕç тума палăртнă виçе); лимит на топливо топливо лимичĕ; превысить лимит лимитран ирт

материальный

прил. (ант. духовный), материально нареч.
1. матери -ĕ; материальный мир матери тĕнчи
2. пурлăх -ĕ; пурлăх-ырлăх -ĕ; материальное положение пурлăх-ырлăх тăрăмĕ; помогать материально пурлăх тĕлĕшĕнчен пулăш

наследник

сущ.муж., наследница жен.
еткерçĕ, тĕпкĕч (еткере пурлăх илсе юлакан); он единственный наследник родителей вăл ашшĕ-амăшĕн пĕртен-пĕр еткерçи

наследство

сущ.сред.
еткер (вилнĕ çынтан юлакан, унăн тăванĕсене е çывăх çыннисене куçакан пурлăх); он получил в наследство дом вăл еткере çурт илсе юлнă

недвижимый

прил.
куçман, куçми; недвижимое имущество куçман пурлăх (çĕр тата çурт-йĕр)

собственность

сущ.жен.
харпăрлăх, пурлăх; государственная собственность патшалăх харпăрлăхĕ; частная сббственность уйрăм харпăрлăх, пайăр харпăрлăх; коллективная собственность ушкăнлă харпăрлăх; право собственности на землю çĕр харпăрлăхĕн прави; получить в собственность харпăрлăха ил

состояние

сущ.сред.
1. тăрăм, лару-тăру; состояние погоды çанталăк тăрăмĕ, мĕнле çанталăк тăни
2. (син. самочувствие) сывлăх, хал; состояние больного улучшилось чирлĕ çын сывлăхĕ лайăхланчĕ
3. (син. имущество) пурлăх, пуянлăх, тупра, мул; накопить состояние мул пух ♦ он в состоянии сделать это вăл куна тума пултарать

трофей

сущ.муж.
трофей (тăшмантан тытса илнĕ хĕç-пăшал, пурлăх); военные трофеи вăрçă трофейĕсем ♦ охотничьи трофеи сунарçă пайти (тытнă кайăк)

фонд

сущ.муж.
1. (син. деньги, средства) фонд, укçа-тенкĕ; фонд заработной платы ĕç укçи фончĕ
2. (син. ресурсы, запасы) пуянлăх, пурлăх; земельный фонд области облаçăн çĕр пуянлăхĕ; музейные фонды музейсенчи пурлăх
3. фонд (организация); детский фонд ача-пăча фончĕ (ачалăха пулăшмалли ĕçсем тума халăхран укçа-тенкĕ, пурлăх пухса валеçекен организаци)

ценность

сущ.жен., множ. ценности
1. (син. стоимость) хак, хаклăх; картина большой ценности хаклă картина
2. чего (син. важность, значение) пĕлтерĕш; ценность новой технологии çĕнĕ технологи пĕлтерĕшĕ
3. обычно множ. хаклăх, хаклă япала; культурные ценности пурлăх

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

вещь

ж. япала; вещи пурлăх.

трофей

трофей (вăрçăра тăшманран туртса илнĕ пурлăх, хĕçпăшал т. ыт. те).

благосостояние

çителĕклĕх, пурлăх, нушасăрлăх, пурнăç ăнса пыни.

богатство

мул, пуянлăх, пурлăх.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

бесхозный

прил. разг. хуçасăр, хуçи çук (пурлăх).

благо

с. 1. ырлăх, телей, тивлет; на благо Родины Тăван çĕршыв ырлăхĕшĕн; 2. мн. блага пур тĕрлĕ ырлăх; материальные блага ырлăх-пурлăх; наслаждаться благами жизни ырлăх курса (е рехетленсе) пурăн; ◇ всех благ! телейлĕ пул!; не соглашусь ни за какие блага! тем парсан та килĕшместĕп!

благосостояние

с. ырă (е çителĕклĕ) пурнăç; пурлăх; подъём материального благосостояния народа халăх пурнăçне лайăхлатни.

вещь

ж. 1. (предмет) япала; 2. мн. вещи (имущество) пурлăх, мул, тупра; 3. (произведение науки, искусства) ĕç, япала; 4. (нечто, что-то) япала; удивительная вещь тĕлĕнмелле япала.

владение

с. 1. по гл. владеть; владение имуществом пурлăх хуçи пулни; 2. уст. (не движимое имущество) тытса тăракан çĕр, пурлăх (çурт-йĕр); 3. (подвластная территория) çĕр; колониальные владения колонилле çĕрсем.

владеть

несов. 1. кем-чем хуçа пул, тытса тăр; владеть имуществом пурлăх хуçи пул; кем-чем (управлять) пăхăнтар, тытса тăр; 3. чем (уметь обращаться) пĕл, тыткалама пĕл; владеть несколькими языками темиçе чĕлхе пĕл; владеть топором пуртă тыткалама пĕл; ◇ владеть собой хăвна ху тыткалама пĕл.

гноить

несов. кого-что, прям, и перен. çĕрт; гноить добро пурлăх çĕрт; гноить кого-л. в тюрьме тĕрмере çĕрт.

движимость

ж. юр. куçакан пурлăх.

движимый

прич. (побуждаемый) хавхаланакан; движимый чувством патриотизма патриотизм туйăмĕпе хавхаланнăскер; ◇ движимое имущество юр. куçакан пурлăх.

делёж

м., делёжка ж. разг. пайлав, валеçӳ, уйăру; делёж имущества пурлăх валеçни.

добро

с. 1. ырă, ырлăх, пархатар; делать добро ырă ĕç ту; желаем тебе добра пархатар кур; сана ырă сунатпăр; 2. собир. разг. (имущество) пурлăх, пуянлăх, мул; поминать добром ырă сăмахпа асăн, ырăпа асăн; не к добру ырра мар, ырлăха мар.

достаток

м. 1. перекет, пехет, çитӳ, çителĕк, çителĕклĕх, тулăх пурнăç; жить в полном достатке тулăх (е ытлăн-çитлĕн) пурăн; 2. разг. (изобилие) илпеклĕх, ытлăн-çитлĕн пулни; 3. обычно мн. достатки разг. (доходы, имущество) ырлăх-пурлăх, пурлăх, мул, тупăш.

достояние

с. пурлăх, пуянлăх, тивĕçлĕх; всенародное достояние пĕтĕм халăх пурлăхĕ.

заинтересованность

сов. 1. (проявление внимания к чему-л.) интересленӳ; интересленни; 2. (интерес к практическим выгодам) харпăр хăйшĕн тăрăшни; материальная заинтересованность ырлăх-пурлăх тĕлĕшĕнчен хавхалантарни.

израсходоваться

сов. 1. пĕт; бензин израсходовался бензин пĕтнĕ; 2. разг. (сделать затраты) тăкака кĕр, тăкак кур (е ту), саланса пĕт, тăкакланса пĕт (укçа, пурлăх).

имущественный

прил. пурлăх ⸗ĕ [⸗и], пурлăхлă; имущественные права пурлăх прависем.

имущество

с. пурлăх, еткерлĕх, мул, тупра; личное имущество харпăр хăйĕн пурлăхĕ; колхозное имущество колхоз пурлăхĕ; недвижимое имущество куçман пурлăх; движимое имущество куçакан пурлăх; государственное имущество патшалăх пурлăхĕ; наживать имущество мул пух.

клеть

ж. 1. кĕлет (япала, пурлăх усрамалли хуралтă); 2. клеть (шахтăна анса хăпармалли).

материальный

прил. 1. материал ⸗ĕ [⸗и]; материальные склады материал склачĕсем; 2. пурлăх (е укçа-тенкĕ) ⸗ĕ [⸗и]; рост материального благосостояния народа халăх пурнăçĕ лайăхланса пыни; 3. (вещественный, физический) материаллă; материальный мир материаллă тĕнче.

материя

ж. 1. филос. матери (чăн пурнăçра пурри, объективлă пурлăх); 2. матери (çутçанталăкри япаласен тытăмĕнчи вещество); 3. пир-авăр, матери; шерстяная материя çăм пир-авăр.

наследование

юлни (пурлăх), тĕпе юлни, еткер илни; право наследования еткер прави.

наследственный

прил. 1. наследство ⸗ĕ [⸗и], еткер ⸗ĕ [⸗и], юлакан; наследственное право еткер прави; наследственное имущество еткер (е юлакан) пурлăх; 2. биол. несĕлтен (е йăхран) куçакан, ашшĕ-амăшĕнчен юлнă.

наследство

с.1. наследство, еткер, юлнă пурлăх, еткерлĕх; получить наследство еткер туян; 2. юр. (наследование) тĕпе юлни, еткерлĕх.

недвижимость

ж. юр. куçми пурлăх.

недвижимый

прил. юр. куçми, пĕр вырăнта ларакан; недвижимое имущество куçми пурлăх (çĕр, çурт-йĕр).

неликвиды

мн. фин. неликвид (ку предприятире усă курма юрăхлă мар, сутса ямалли е пĕтермелли пурлăх).

непроизводительный

прил. 1. (напрасный) тухăçсăр, ӳсĕмсĕр, усăсăр; непроизводительная трата времени вăхăта усăсăр ирттерни; 2. (не создающий материальных ценностей) пурлăх тăваç ĕçе хутшăнман; непроизводительная часть населения халăхăн пурлăх тăваç ĕçе хутшăнман пайĕ.

обеспеченность

ж. 1. çителĕкли, çителĕклĕ парса тăни; обеспеченность школ учебниками шкулсенче учебниксем çителĕкли; 2. (зажиточность) çителĕклĕх, пурлăх çителĕкли.

положение

с. 1. тăнă (е йышăннă) вырăн, вырăн, ăçта пулни (е тăни); положение Луны относительно Солнца Хĕвеле кура Уйăх ăçта тăни; придать вертикальное положение тӳрĕ тăрат; 2. (поза) тăни, тытни, пулни, ларни-тăни; в лежачем положении выртса; положение рук, ног ал-урана епле тытни; 3. (место человека в обществе) вырăн, пĕлтерĕш; социальное положение обществăри вырăн; служебное положение службăри вырăн; в его положении ун вырăнĕнче; 4. (состояние, обстоятельства) хал, лару-тăру; попасть в затруднительное положение нушана лек, хĕсĕнсе çит; безвыходное положение май çукки; материальное положение пурлăх-юрлăх; оставить в тяжёлом положении йывăра хăвар; 5. (обстановка) лару-тăру, самана; международное положение тĕнчери лару-тăру; 6. (режим, распорядок) йĕрке; военное положение вăрçă йĕрки; 7. (свод правил) положени, йĕрке; общие положения пĕтĕмĕшле йĕркесем; положение о выборах суйлав положенийĕ; 8. (тезис) шухăш, тĕп шухăш; положения диалектического материализма диалектика материализмĕн тĕп шухăшĕсем; ◇ хозяин положения хуçа; в (интересном) положении çире пур, хырăмлă, пĕтĕ.

продажа

ж. сутă, сутни, суту-илӳ; предназначенный для продажи сутлăх; продажа имущества пурлăх сутни.

производитель

м. 1. эк. тăвакан, туса кăларакан; производители материальных благ пурлăх-ырлăх тăвакансем; 2. с.-х. (самец) йăхлăх аçа выльăх; жеребець-производитель йăхлăх ăйăр; ◇ производитель работ см. прораб.

расточитель

м. пурлăх салатакан, салатса пĕтерекен; тирпейсĕр çын.

растрата

ж. 1. по гл. растратить; 2. (незаконное израсходование денег) салатса пĕтерни, растрата; сделать растрату растрата ту; 3. (растраченные казённые деньги) растрата (законсăр салатса пĕтернĕ укçа-тенкĕ е пурлăх); сумма растраты растрата хисепĕ.

реализация

ж. 1. пурнăçлани, пурнăçа кĕртни; реализация плана плана пурнăçлани; 2. (обращение в деньги) укçа туни, сутни; реализация имущества пурлăх сутни, пурлăх сутса укçа туни; 3. (размещение) вырнаçтарни, сарни; реализация займа заём сарни; реализация продукции продукцие вырнаçтарни.

создатель

м. 1. (творец) тăвакан, ăсталакан; создатели материальных благ пурлăх-ырлăх тăвакансем; 2. рел. турă.

сокровище

с. чаще мн. 1. (драгоценности, деньги) мул, пуянлăх, пурлăх; хранить сокровища мул упра; 2. (духовные и культурные ценности) пуянлăх; сокровища культуры культура пуянлăхĕ; ◇ ни за какие сокровища тем парсан та.

состояние

с. 1. (положение) хал, мĕнлелĕх, мĕнле пулни, мĕнли, лару-тăру; состояние здоровья сывлăх мĕнле пулни; финансовое состояние финанс тĕлĕшĕнчен мĕнле пулни; экономическое состояние страны çĕршыв экономикинчи лару-тăру; 2. (самочувствие): состояние опьянения ӳсĕр; восторженное состояние саванăçлă; 3. физ. (вид, характер) халлĕн, тĕллĕн, тĕс; жидкое состояние шĕвĕ халлĕн, шĕвек; 4. (имущество) пурлăх, тупра; иметь состояние пурлăхлă пул, пурлăх тыт; 5. (наличие) тăни, пулни, шутланни; по состоянию на первое января январей пĕрремĕшĕ тĕлне пулнипе шутласан; ◇ быть в состоянии пултар, хевте çитер.

состоятельность

ж. 1. (богатство, обеспеченность) пуянлăх, пурлăх, пурлăх тытни; 2. (обоснованность, доказательность) витĕмлĕх, тĕплĕ пулни, тӳрре тухни.

сохранность

ж. сыхланса тăни (е юлни), упранса тăни (е юлни); сохранность имущества пурлăх упранса тăни; в целости и сохранности тĕрĕс-тĕкел.

сохранный

прил. 1. уст. (сохраняемый, оберегаемый) усрав; сохранное имущество усрав пурлăх; 2. (потайной) вăрттăн, сыхлă, тĕплĕ; сохранное место сыхлă вырăн; 3. (целый, невредимый) тĕрĕс-тĕкел; 4. уст. (удостоверяющий сохранность) сыхăлăх ⸗ĕ [⸗и]; сохранная расписка сыхăлăх расписки.

средство

с. 1. (приём, способ действия) май, мел, меслет, хатĕр; средство защиты сыхланмалли меслет; 2. чаще мн. средства (деньги, капитал, ценности) укçа-тенкĕ, пурлăх, пуянлăх; мул; средства существования пурăнмалăх пурлăх; 3. обычно мн. средства (предметы, приспособления) хатĕр, хатĕрсем; средства производства производство хатĕрĕсем; 4. (лекарство) эмел, им-юм, им-çам; 5. мн. средства перен. (возможности) пултарни, мел, май; использовать все средства пур майсемпе те усă кур.

таить

несов. что 1. пытар, пытарса усра, ан пĕлтер, ан кала; ничего не таить нимĕн те ан пытар; 2. (заключать в себе) пытарса усра, упра, сыхласа усра; земля таит в себе много богатств çĕр айĕнче нумай пурлăх упранать; ◇ что (или нечего) греха таить см. грех.

ценз

м. ценз (политика правипе усă курмалли условисем); имущественный ценз пурлăх цензĕ; образовательный ценз вĕреннин цензĕ; возрастной ценз çул цензĕ.

ценность

ж. 1. (стоимость, цена) хак, хаклăх; вещь высокой ценности пысăк хаклă япала; посылка с объявленной ценностью хакне палартнă посылка; 2. (важность, значимость) хак, пахалăх, пĕлтерĕш; ценность произведений искусства искусство произведенийĕсен пахалăхĕ; 3. (ценный предмет) хаклă япала; торговать ценностями хаклă япалапа сутă ту; культурные ценности культура пуянлăхĕ; ◇ материальные ценности пурлăх, хаклăх.

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

аванс

аванс (ĕç укçин пĕр пайне малтанах пани; çав йĕркепе панă укçа е пурлăх); выдать аванс аванс пар

актив

1. актив (пĕр йышри чи пуçаруллă ушкăн) 2. актив (организации шутра тăракан пĕтĕм укçи-тенкипе пурлăхĕ); материальные активы пурлăх активĕсем (банкри укçа та çав шутах кĕрет)

аренда

аренда (пурлăх е çĕр тара илни); аренда земли çĕр аренди; взять в аренду тара ил

бездуховность

чунсăрлăх, ăс-хакăлсăрлăх (пурлăх-ырлăха нимрен мала хурса чухăнлăха, çынлăха уяма пăрахни)

безнадзорный

асăрхавсăр, никам пăхман; безнадзорные дети асăрхавсăр ачасем; безнадзорное имущество никам пăхман пурлăх

взятка

взятка (ĕç тунăшăн должноçри çынна укçа е пурлăх пани); дать взятку взятка пар, алла тыттар; привлечение к ответственности за взятку взяткăшăн явап тыттарни

заклад

заклад, саклат (парăм татма шантармалли укçа е пурлăх); взять деньги под заклад саклатпа укçа ил

имущественный

пурлăх -ĕ; имущественное положение гражданина гражданинăн пурлăх тăрăмĕ; имущественные споры пурлăх тавлашăвĕсем; имущественные права пурлăх прависем

имущество

пурлăх; движимое имущество куçан пурлăх; недвижимое имущество куçман пурлăх; личное имущество харпăр пурлăхĕ; конфискация имущества пурлăха туртса илмелле туни (суд йышăнăвĕпе)

инвентарная

книга инвентарь кĕнеки, пурлăх кĕнеки (шутра таракан япаласене çырса пымалли)

инвентарь

инвентарь, пурлăх, хатĕр-хĕтĕр; сельскохозяйственный инвентарь ял хуçалăх хатĕр-хĕтĕрĕ; живой инвентарь ĕç выльăхĕсем

иск

иск, шырав (суд урлă пурлăх е укçа шыраса илме ыйтни); встречный иск хирĕç иск; предъявить иск иск тăрат

капитал

капитал (тупăш кӳрекен пурлăх, укçа); промышленный капитал промышленность капиталĕ; торговый капитал суту-илӳ капиталĕ; основной капитал тĕп капитал; оборотный капитал çаврăнăшри капитал; вложить капитал в дело капитала ĕçе хыв

контрибуция

контрибуци (çĕнтерӳçĕ хăй çĕннĕ çĕршывран е оккупантсем вырăнти халăхран пусахласа илекен укçа, пурлăх)

конфисковать

конфискациле, конфискаци ту, тытса ил; конфискованное имущество конфискациленĕ пурлăх

культура

культура; духовная культура ăс-хакăл культури; материальная культура пурлăх культури; культура быта йăлари пурнăç культури; культура обслуживания çынсене пăхас культура; культура речи пуплев культури; национальная культура наци культури

материальный

1. пурлăх -ĕ, ырлăх-пурлăх -ĕ; материальное производство пурлăх производстви; материальные блага пурлăх-ырлăх; материальное благосостояние народа халăхăн пурлăх-ырлăх шайĕ; материальные потребности пурлăх-ырлăх ыйтăвĕсем 2. матери -ĕ; материальный мир матери тĕнчи

недвижимость

, недвижимое имущество куçман пурлăх (çĕр, çурт-йĕр); ссуда под залог недвижимости куçман пурлăх залогĕпе илекен кивçен

обеспечение

тивĕçтерӳ, пулăшу; тивĕçтерни, пулăшни; социальное обеспечение социаллă пулăшу; материальное обеспечение пурлăх-ырлăхпа тивĕçтерни

производство

производство; материальное производство пурлăх производстви; промышленное производство промышленность производстви; сельскохозяйственное производство ял хуçалăх производстви; способы производства производство меслечĕсем

рынок

1. рынок (тавар, укçа-тенкĕ, ытти хаклăхсем çаврăнакан хутлăх); мировой рынок тĕнчери рынок; рынок недвижимости куçман пурлăх рынокĕ; рынок труда ĕçлев рынокĕ 2. пасар; центральный рынок города хулан тĕп пасарĕ; вещевой рынок япала пасарĕ

средства

1. укçа-тенкĕ, пурлăх; средства существования пурăнмалăх пурлăх; средства производства производство пурлăхĕ; средства потребления потреблени пурлăхĕ; выделить средства укçа-тенкĕ уйăрса пар 2. хатĕрсем, майсем; средства массовой информации массăллă информаци хатĕрĕсем; средства связи çыхăну майĕсем

ценз

ценз (политика прависемпе усă курма кирлĕ условисем); избирательные цензы суйлава хутшăнмалли цензсем; возрастной ценз çул-ӳсĕм цензĕ; имущественный ценз пурлăх цензĕ; образовательный ценз вĕренӳ шайĕн цензĕ; ценз оседлости куçманлăх цензĕ

ценности

хаклăхсем; материальные ценности пурлăх хаклăхĕсем; моральные ценности этеплĕх хаклăхĕсем

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

пурлăх

барлык

Чӑвашла-эсперантолла сӑмах кӗнеки

пур

[pur]
esti; havi, ekzisti; ĉiu(j), ĉiu kiu estas
сан(ăн) вăхăт пур-и? — ĉu vi havas tempon?
ман(ăн) вулас кăмăл пур — mi havas deziron legi
ун(ăн) икĕ ача пур — li havas du infanojn
пур çын та — ĉiu homo
мĕнпур — tuta, ĉiuj
kuna
мĕнпурĕ — resume, entute, totale
мĕн пур майпа та — per ĉiuj rimedoj, ĉiel
пур енчен те — de ĉiuj flankoj
пурлă пур(ă)нăç — riĉa vivo
пурлăх — havaĵo

ырă

[yro]
bona, agrabla
ырă кăмăл — bonkoreco
ырă кун пултăр! — bonan tagon!
ырă каç (пултăр)! — bonan vesperon!
ырă сун — bondeziri
ырă ту — fari bonon
ырăран ырман — prov. la pli bona estas malamiko de la bona
ырă çыннăм! — estimata sinjoro!
ырăлан — fraiĝi bona
ырăлат — plibonigi
ырла — laŭdi, aprobi
ырлав — laŭdo, aprobo
ырлавлă — laŭda, aproba
ырлăх — bono, bonkoreco, bonstato
ырлăх-пурлăх — bonstato, prospero, materiaj bonaĵoj
ырлăх-сывлăх — bonstato, bona sano
ыррăн — agrable, bonkore, afable

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

Gut (Besitz)

purlăh
пурлăх

Habe

purlăh, zurt-jĕr pujanlăhĕ
пурлăх, çурт-йĕр пуянлăхĕ

Verkehsmittel

kuzsa züremelli, purlăh
куçса çӳремелли, пурлăх

Vermögen

purlăh (kil zurt)
пурлăх (кил çурт)

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

пурлăх

«имущество», «то, что имеется, есть»; тофал. барлыг то же. От пур «есть», «имеется».

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

ваучер

ç.с. Патшалăх харпăрлăхĕнчи предприятисене приватизаци (туп.) тунă чухне акци (пай хучĕ) тата пурлăх илме май паракан хаклă йышши хут; Раççей Федерацийĕнче 1992—1994 çулсенче усă курнă приватизаци чекĕ. Ĕнер Раççей Федерацийĕн Патшалăх пурлăх комитетĕнче ваучер «пре-зентацийĕ» пулчĕ. Х-р, 26.08.1992, 2 с. Сире приватизацилеме юрать-и. — Ваучерăра кăтартăр-ха! Х-р, 19.09.1996, 1 с. Ваучер-сене тарăн калушпа улăштаракансем те, вунă пинпе сутса яракан-сем те, акцисем илсе юлакансем те пулчĕç. ЧÇ, 1998, 14 /, 11 с. Ваучер текен хут таткипе улталаса, акцисемпе пуясса шантарса халăх пурлăхне уйрăм çынсен аллине парса пĕтерчĕç. ХС, 1999, 19 /, 2 с. — ваучер фончĕсем (Х-р, 22.02.2000, 2 с.).

декларациле

ç.с. Декларацие кĕрт; пурлăх-тупăш пирки — налук службине, чикĕ урлă каçаракан тупра пирки таможньăна евитле. Шалти ĕçсен министерствинче ĕçлекен кашни сотрудникăн тупăша, çурт-йĕре, ... хаклă хутсене декларациле-мелли йĕрке туса хутăмăр. Ч-х, 1999, 14 /, 3 с. Пĕр çын деклара-цилемен валютăна чикĕ леш енне илсе каçма тăнă. ÇХ, 1999, 42 /, 8 с.

приватизациле

ç.с. 1. Патшалăх харпăрлăхĕнчи пурлăха уйрăм çын(сен) харпăрлăхĕ ту. Хулари муниципалитет предприятийĕсене, пурăнмалли çуртсене патшалăхран уйăрасси тата приватизацилесси çинчен калакан положени. Х-р, 21.07.1992, 1 с. Халăх колхоз фермине приватизацилеме кайма хатĕрленнĕ. Я-в, 1992, 9 /, 11 с. [Вăл] служба хваттерне каялла памасть, ... ăна хăй ячĕпе приватизацилет. ЧÇ, 1998, 14 /, 13 с. Аслă вĕренӳ заведенийĕсене приватизацилессине чартăмăр. Ч-х, 1999, 14 /, 1 с. — приватизациленĕ хваттер (Х-р, 11.11.1998, 2 с.); приватизациленĕ пурлăх (Х-р, 19.01.1999, 1 с.). 2. Мăкш. Прихватизациле (туп., 2). Хĕç-пăшалланнăскерсем ... маскировка мелĕпе усă курса «обpект» территорине кĕнĕ, арпуссене «приватизацилеме» тытăннă. Х-р, 27.10.1992, 4 с.

прихватизатор

ç.с., сивл. Патшалăх харпăрлăхне ултавлă майпа хăй аллине çавăрса илнĕ çын. Вĕсем, тĕрлĕ «прихватизаторсене» хӳтĕлесе, Пурлăх комитечĕн ĕçне хавшатма тăрăшаççĕ. Х-р, 22.01.1994, 3 с. Заводсене рабочисене тавăрса памалла, «прихватизаторсене» ссылкăна ăсатмалла. Х-р, 15.08.2000, 3 с. «Прихватизаторсем» предприяти ертӳçине Мускав таврашĕнченех илсе килсе лартасшăнччĕ. Ар, 2001, 6 /, 1 с. — партократ-прихватизатор (Х-р, 22.07.1992, 2 с.).

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

мул

пурлăх. Вăл ăна каланă: часрах ку çĕр çинчи мула валеçсе пĕтерер те пĕлĕт çинчи мула (пурлăха) шырар тенĕ [Страдание 1897:5].

Этимологи словарĕ (1996)

пурлăх

(порлăх)
имение; имущество; богатство; достаток; наследство.

Производные формы: пурлăх-юрлăх материальное положение; пурлăхлă — имеющий достаток (Ашм. Сл. IX, 298).
Тюркские соответствия: кирг., каз., барлык (бар + -лык) бытье; существование (каз.); богатство, благосостояние (кирг.); чаг., вт. барлик существование; имущий, богатый; богатство; леб., саг. парлыГ = алт., тел. парлуу (пар + -лу), ср. як. баардаах достаточный; богатый (Радл. Сл. IV, 1156, 1485).
См. пур II/пор II.
МарГ. пурлык, марЛ. порылык добро, имущество; пожитки (< чув.) (Федотов ЧМЯВ, 214-215).

Çавăн пекех пăхăр: