Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

акула

акулий
сенкер акула — голубая акула
акула тытни — акулий промысел

сапфир

сапфир (сенкер-кăвак тĕслĕ паха чул)

сенкер

1.
голубой, голубого цвета
сенкер куçлă хĕр — голубоглазая девушка
сенкер тӳпе — голубое небо
тиреесчĕ ал çыххи — сенкер тĕслĕ шăрçа çук — фольк. мне бы нанизать браслет, да нет голубых бус

сенкер

2.
голубая краска
çипе сенкере чик — окрасить пряжу в голубой цвет

сеп-сенкер

ярко-голубой
свĕтло-голубой
сеп-сенкер куçлă хĕр — девушка со светло-голубыми глазами

тӳпе

7.
небо, небосвод
сенкер тӳпе — голубое небо
тӳпере пĕр пĕлĕт те çук — на небе ни облачка

чăрăш

еловый
лăс чăрăш — развесистая ель
пĕчĕк чăрăш — елочка
сенкер чăрăш — голубая ель
чăрăш вăрманĕ — ельник
чăрăш йĕкелĕ — еловая шишка
чăрăш лăсси — еловая хвоя
чăрăш пура — еловый сруб
чăрăш сĕтел — еловый стол
чăрăш хăма — еловая доска

ешĕл

◊
ешĕл сенкер — медный-купорос

ешĕл

◊
ешĕл сенкер — медный купорос
сенкер чăрăш — голубая ель

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

сенкер

син.: йешĕл сенкер
купорос.

169 стр.

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

сейĕр

странный, удивительный. Н. Седяк. Сейĕр (мерекке), удивительно. Ib. Шут: сеп-сейĕр сенкер куç. СПВВ. Х. Сейĕр(?). Вопрос оригинала.

сенкер

(_сэнг'э_р), голубой (цвет). Моркар. Сенкер тĕслĕ кĕпе (тотăр), цвета медного купороса. Юкр. Сенкер, цвет купороса. N. Сенкер кĕпе, голубая рубаха. СПВВ. ЕХ. Сенкер — шупка кăвак. Баран. 85. Сенкер чечек. С. Алг. † Куç харшисем хура, куçсем сенкер, кам телейне пăхса ӳсет-ши. Кильд. † Сенкер тутăр эп илтĕм, куллен-кунах эп çыхрăм. N. † Тиреесчĕ ал çыхи, сенкер тĕслĕ шăрçа çук. Кĕвĕсем. Пур пур шăрçи пур те пур, сенкер тĕсли пĕри çук. Ск. и пред. 8. Симĕс тукмак аллинче, сенкер сăнă хыçĕнче. || Назв. краски. Сред. Юм. Çипе сенкере чиктертĕм. (Пит кăвакартман кăвак çип).

сенкер

(-н'_гэ_р), беда. Вишн. Сенкер (sсr. сенкери) ан пар. Не дай иссохнуть.

сенкер-сехмет

бедствие, беда. Т. VI. Çитмĕл те çичĕ тĕрлĕ сенкер сехмет. См. сехмет.

симĕс-сенкер

зелено-голубой. Ст. Шаймурз. † Иккĕ ех те хĕрри симĕс-сенкер.

çитмĕл

(с’и_тм э̆л’), семьдесят. Ст. Шаймурз. † Савнипеле савни савăшнă чух, çитмĕл рай алăкĕ уçăлчĕ. Якейк. † Çичĕ пуслăх хĕрĕшĕн çитмĕл хуçăк полтăмăр (изломались, искривлялись, т. е. ташласа и пр.). КАЯ. Çитмĕл те çич тĕслĕ таса курăк. (Из моленья). БАБ. Унтан хама шăтăкран пăхма хушрăç. Эпĕ пăхрăм та, çитмĕл те çичĕ тĕслĕ япала куртăм. (У чуваш: çитмĕл те çичĕ тĕслĕ этем, çитмĕл те çичĕ тĕслĕ выльăх çĕр çинче). N. Çул çине кайсан та, ир тăрсан та, каç выртсан та çитмĕл те çичĕ тĕрлĕ куç, çитмĕл те çичĕ тĕрлĕ этем, çитмĕл те çичĕ тĕрлĕ кайăк, çитмĕл те çичĕ тĕрлĕ сенкер-сехмет, çитмĕл те çичĕ тĕрлĕ хаяр-усала сир. (Моленье). ТХКА 74. Масар çинчи çĕнĕ вилĕсене шутлатăп та, çĕнĕ вилĕ пурĕ икçĕр çитмĕл те ытла кăçал пытарни. N. Çитмĕл пилĕкшерлĕх кивĕ укçа (монета по 75 денежных единиц). || Двадцать копеек серебром. Панклеи. Атти, тăрса йорлам-и? Хĕреслĕ тенкĕ парат(ă)н-и? Çине çитмĕл парат(ă)н-и? Ib. Илсе тавăрнтăм та, тирне сӳсе виç тенкĕ те виç çитмĕле (за З руб. БО коп.) соттăр-и, тет. Собр. Тăват кĕтесре тăват сĕтел, тăват сĕтелре тăват çитмĕл, тăватă çитмĕл пулмарĕ, атте ачи пулчĕ.

çăнăх

(с’ŏмŏх, с’ы̆ны̆к), мука. Пир. Ял. Вĕсем ялсенче тырă илсе çăнăх тăваççĕ (мелют в муку). N. Çавăнтан вара пирĕн прихотри халăха вĕсем укçа парса, çăнăхсем (муки и пр.) парса пит нумай пулăшрĕç. Баран. 60. Ялсенчен выльăхсем хăваласа кайнă, çăнăхсем, ытти тĕрлĕ çимелли япаласем пухса çӳренĕ (они). Чт. по пчел. № 17. Вĕлле хурчĕ пĕр чечек çинчен тепĕр чечек çине вĕçсе çӳренĕ чух чечекĕн çăнăхĕ пеккине хăй çăмĕ çумне çыпăçтарса пĕр чечек çинчен тепри çине илсе каять. Микушк. Арман авăртакан çурçĕр çитес чух армана çăнăх катма (молоть) кĕнĕ, тет. Кан. Клемесĕр тарасапа çăнăхсем турттарнăшăн, милиционер тарасине илсе кайнă. || Порошок. Календ. 1906. Ешĕл-сенкер çăнăхĕ.

шенкер

голубой цвет. См. сенкер. СПВВ. ТМ. Шенкер — хушка кăвак тĕс. Имен. Шенкер утмăл-турат çеçки. Нюш-к. Шенкер тĕслĕ курăнать кăвакки. Пазух. 10. Эп ярăттăм ярапа, шенкер тĕслĕ шăрçа çук. Бат. Эпĕ тиртĕм ал çыххи шенкер тĕслĕ шăрçаран. Бугульм. Мамăках та минтер чуклă питлĕ, пĕр шенкер çукран илем çук. Кан. Епле çирĕп сăнлă, çамрăк пек шенкер, епле унăн куçĕ тарăн та тискер. Торх. (Шумерл. р.). Çуркунне вĕлле тĕпĕ нӳрелет, çампа çтена çумăнчи пичетленĕ карассенчен пылсам йӳçĕхсе юхма тапратаççĕ. Вĕлле тĕпне юхса сарăлсан, хуртсем те çӳлте пичетсене çима уçса тăкаççĕ. Çав тăкаксем айĕнче шур хуртсем пулаççĕ. Пыл юхнине шенкер юхать, теççĕ (мед скисает). || Медный купорос. СПВВ. ТМ. Шенкер — симĕс тĕслĕ япала.

шăвиккĕм

то же, что шăвикĕм. П.-Пинер. Шăвиккĕм сенкер, шыва ятăм, путмарĕ.

шĕнкĕр

то же, что шенкер, сенкер. N. Эпĕ тирĕттĕм алă çыххи, шĕнкĕр тĕслĕ шăрçам çук.

пăхăр улăча

назв. особой ткани. Череп. Пăхăр улача — кăвак çип, нумай, хĕрлĕ, сарă, шурă, сенкер (различных цветов). Бур. † Пăхăр улачана эп кумаймăп; кумсассăн та, тĕрте пĕлеймĕп. ЧП. Пăхăр улачанăн анĕ аслă. IЬ. Пăхăр улача кĕпе ани аслă. Н. Карм. † Саккăрпалан (на восьми подводах) карăм Самара пăхăр улачасем тияма. Собр. Пӳрт тӳпинче пăхăр улача кĕпе выртат. (Çăлтăр).

енешер

рядом. Юрк. Употребл. только в песнях (тат. jӓнӓшӓ). IЬ. † Ешĕл-сенкер енешер, виç çур-пилĕк юнашар. Пазух. † Енне-енне енешер, виç çур-пилĕк юнашар.

ешенкер

то же, что ешĕл-сенкер. М. П. Петр. Ешенкер.

ешĕл-сенкер

медный купорос. Изамб. Т. Пĕрне-пĕрне кăрчанкă ернĕ пулсан, ăна ешĕл-сенкерпе сĕреççĕ. Юрк. Кăм(кы̆м)-авак, ешĕл-сенкер пек. Синий-пресиний, как медный купорос. Каша. Ешĕл-сенкер еннешер. (Загадка: купорос).

ешĕл-шенкер

то же, что ешĕл-сенкер, купорос. СПВВ. ИА. Ешĕл-шенкер. Ача çăварне кăмпа тухсассăн, ешĕл-шенкер сĕрме кирлĕ. Когда у ребенка цветет во рту (образуется налет, так наз. гуньба), то нужно смазывать рот медным купоросом.

ешлă-шенкер

то же, что ешĕл-сенкер. О сохр. здор. 130. Ешлă-шенкер — ядовитое вещество. Описка?

ешлĕ-сенкер

то же, что ешĕл-сенкер. Тюрл. Ешлĕ-сенкер, купорос. Хир-бось. Ешлĕ-сенкер (_с^¬эн'г'э_р) — квак чол, купорос. Сред. Юм. Ешлĕ-сенкер. Выльăх хуртлансан, хурт пĕтерме хуртланнă вырăна ватса чикеççĕ. Вăл хурта пĕтерет, пит хăватлă, çиме юрамас. В. Олг. Ешлĕ-сенкер, назв. лекарства, покупаемого в лавках (симĕс чол). Ута хаяр ӳкрĕ-тĕк (если поразит порча), омпа йосанат.

эмелле

(эмэл'л’э), устроить; найти способ; лечить. N. Епле май килнĕ пек эмеллесе... М. Сунчел. Çынсем тем тĕрлĕ эмеллеччĕç те çапах вилеччĕçĕ (во время эпидемии). IЬ. Ку эмелпе те çынсем вилесси чарăнмарĕ (после прохода через земляные ворота). Чăвашсем. 2. Ача кӳпчĕкне кайса хурсан, эпи-карчăк пӳртре ача çуралнă чĕлхе эмеллет (прозносит). Ст. Чек. Ăна эмеллерĕç-ха. Его лечили. Кореньков. Олт-çич куçлăх (очки) топать те, пăсăк куçне эмеллет. Трехбалт. Земствă апчекĕнче йĕркелĕ им çам та çук. Кăрчанкă маçĕ, ешĕл-сенкер, тата ытти чурт-чураман — юрать çав çуккăр-пуккăр воччаксене эмеллеме. Аттик. Мĕн панипе тепĕр çак вăхăтчен эмеллесе (обходитесь) пурăнăр. Пиртен урăх ан кĕтĕр. (Çураçма; обращение къ мертвецам). Альш. Темĕн тĕрлĕ эмеллесен те, чĕртеймĕн (лечить наговорами). Ст. Чек. Çак ĕçе мĕнле те пулин эмеллес пулать (устроить). Ст. Чек. Урапана эмеллерĕм-ха, чирлĕччĕ (т.-е. поправил; шутка).

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

глаз

сущ.муж., множ. глаза
куç; голубые глаза сенкер куç; бельмо на глазу куçа шур илнĕ; я своими глазами видел хам куçпа хам куртăм ♦ закрыть глаза на что-либо куçа хуп, курмăш пул; не видно, хоть глаз выколи куçа чиксен те куç курмасть; бросаться в глаза куçа курăнса кай; говорить в глаза тӳррĕн кала, куçран кала; с глазу на глаз куçран куç (ют çынсăр); нужен глаз да глаз асăрхасах тăмалла; на сколько хватает глаз куç курнă таран; на глаза попасться куç тĕлне пул; на глазах у всех пурин куçĕ умĕнче

голубой

прил.
сенкер, çутă кăвак; голубое небо сенкер тӳпе; девушка с голубыми глазами сенкер куçлă хĕр

небесный

прил.
1. (ант. земной) тӳпе -ĕ; пĕлĕт -ĕ; тӳпери, пĕлĕтри; небесные тела тӳпери кĕлеткесем, çăлтăр-планета
2. (син. голубой) сенкер, çутă кăвак

небо

сущ.сред.; множ. небеса
пĕлĕт, тӳпе; голубое небо сенкер тӳпе; взлететь в небо пĕлĕте вĕçсе çĕклен

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

голубой

шупка кӑвак, ҫутӑ кӑвак, сенкер; чакӑр.

медный

пӑхăр, туй, пӑхӑртан тунӑ; медный котёл туй хуран, йӗс хуран; медные деньги пӑхӑр укҫа; медный купорос ешӗл сенкер; медный лоб тӑмсай, тӑм ҫамка, тӑм писмен.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

васильковый

прил. сенкер кăвак (утмăл-турат тĕслĕ).

голубизна

ж. кăвак тĕс, сенкер тĕс.

голубой

прил. шупка кăвак, çутă кăвак, сенкер, чакăр.

купорос

м. купорос; медный купорос ешĕл сенкер; железный купорос тимĕр купоросĕ.

лазурит

м. мин. лазурит, сенкер чул.

лазурный

прил. çутă кăвак, сенкер; лазурное небо сенкер пĕлĕт.

лазурь

ж. 1. (цвет) çутă кăвак, сенкер; небесная лазурь пĕлĕт сенкерĕ; 2. (краска) çутă кăвак, сенкер (сăрă).

медный

прил. пăхăр...; пăхăр ⸗ĕ [⸗и]; медный самовар пăхăр сăмавар; медная руда пăхăр руди; медный купорос ешĕл сенкер; медный век археол. пăхăр ĕмĕрĕ (чи малтанхи металл япаласем тунă вăхăт).

поле

с. 1. уй, хир; 2. (засеваемое) пусă, уй, хир; ржаное поле ыраш пусси; яровое поле çуртри пусси; паровое поле хура пусă, çĕртме пусси; 3. перен. (основа, фон) çи, тăрăх; белые цветы по голубому полю сенкер çинче шурă чечек; 4. хĕрри; поля тетради тетрадь хĕррисем; 5. мн.: поля шляпы шлепке хĕрри; 6. перен. (область, сфера) май; ĕçлемелли, тумалли; перед нами широкое поле деятельности пирĕн ĕçлемелли питĕ нумай; ◇ поле боя (или битвы) варçă (е çапăçу) хирĕ; пропадать из поля зрения куçран çухал; быть в поле зрения куç умĕнче пул.

сапфир

м. сапфир (сенкер-кăвак тĕслĕ паха чул).

сапфирный

прил. 1. сапфир..; 2. (о цвете) сенкер-кăвак, сапфир тĕслĕ.

сапфировый

прил. 1. сапфир..; 2. (о цвете) сенкер-кăвак, сапфир тĕслĕ.

синева

ж. кăвак (е сенкер) тĕс, кăвак (е сенкер) талккăш.

синеглазый

прил. кăвак (е сенкер) куçлă.

синеть

несов. 1. (становиться синим) кăвакар; 2. (виднеться — о чём-л. синем) кăваккăн (е сенкер тĕслĕн) курăн.

синий

прил. кăвак, сенкер.

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

сенкер

сәнгәр

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

ешĕл

ешĕл сенкер, диал. ешлĕ сенкер «медный купорос»; башк., тат. йәшел-зэнгәр «железный купорос». Второе слово из перс. (зăнгар) «ярь-медянка»; см. ешĕл.

сенкер

«голубой»; башк., тат. зәнгәр, узб. зангори «голубой»; ср. монг. цэнхэр, сенкер (Бурдуков), бур.-монг. санxиp (Подгорбунский) «голубой», «лазурный». Из перс. (зӓнгари) «желто-зелёный»; см. ешĕл сенкер.

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Куçа уç

Куçа (куçсене) уç 1. открывать [раскрывать] / открыть [раскрыть] глаза кому; 2. просыпаться [пробуждаться] / проснуться [пробудиться] от сна.
1. Кам пире çутта кăларчĕ, кам пирĕн куçсене уçрĕ, кам пире çын евĕрлĕ турĕ? Хыпар. 2. Ирхи постра утса пыруçăн Çĕр тĕрлĕ çĕнĕлĕх курап: Ачаш куçне уçать çĕн çулçă, Сирень çĕн сапака çурать. Ю. Семенов. Офицер темиçе сехет иртсен куçне уçрĕ. Умра тăракан боец иккĕллĕ те виççĕллĕ курăнать. В. Бурнаевский. Сенкер пĕлĕт çут чаршав пек уçăлать, Шурăмпуçĕ куçне уçрĕ: çутăлать. И. Тукташ.

Тав ту

Тав ту 1. благодарить/ поблагодарить 2. приветствовать / поприветствовать кого-что.
1. [Петрович — Наташăна:] Тĕрĕссипе, эпĕ сан пата колхоз ячĕпе тав тума килтĕм. В. Алакĕр. Сенкер пĕлĕт айĕнче, Çĕр-ама çĕршывĕнче, Çутă куна тав туса, Пурăннă, тет, Тал-Мăрса. Г. Краснов-Кĕçĕнни. 2. Кăмăллă та тарават Ларакан салтаксене Тав туса Кĕлпук йăтать Кăпăкланнă сăрине. Я. Ухсай. Анне чӳлмек сăрине аттене тав туса ĕçтерчĕ те унтан йĕркипех хăнасене те чаплашка тыттарчĕ. А. Талвир.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

мультик

ç.с., калаç. Мультипликаци (анимаци) филь-мĕ; мультфильм. Пепкеçĕм утать-çке ман — мультик [текстра, мульттик] пекех туйăнать. А.Т-Ыхра, 1998, 29 с. Сенкер экран умĕнчен каçченех уйрăлмĕччĕç, мультик хыççăн мультик пăхĕччĕç. Т-ш, 1999, 32 /, 6 с. Шăп çав мультикпе ĕçленĕ вăхăтра мана ресторанта ... курнă. Х-р, 14.09.2001, 4 с. — тĕрлĕ мультик-пультик (Ар, 2001, 34 /, 4 с.)

Этимологи словарĕ (1996)

сенкер

голубой (цвет); название краски; сенкерлĕ имеющий голубой цвет, с голубым украшением (Ашм. Сл. XI, 93).

   Тюркские соответствия: каз. зäңгäр голубой, лазурный; зäңгäрлäн- (зäңгäр + -лä- + -н) сделаться голубым .(Радл Сл. IV, 886-887); башк. зәңгәр голубой; синий < перс. ярь-медянка; ржавщина; желто-зеленый (Гаф. ПРС I, 423).
   Калм. зеңкр (зэңкер) купорос < тюрк. зäңгäр (каз.) < перс. (Ramstedt KWb., 473).

   См. Егоров ЭСЧЯ, 180; Räsänen EWb., 531а.

Çавăн пекех пăхăр: