Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

элле

1. вопр.
разве, неужели
элле качча тухман-им вара вăл? — разве она не вышла замуж?
ăна паллаймарĕ-шим элле? — неужели он не узнал его?

-шим

частица вопр.
ли, неужели
калас-шим вара ăна кун çинчен? — сказать что ли ему об этом?

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

тамаша

(тамажа), диковина, изумительная вещь. Баран. 17. Çилĕлĕ старик пĕр чĕнмесĕр ăсран кайса шухăшлать: ак тамаша! кам пулчĕ-ши? Ib. 24. Мĕн тамаша иккен: йывăçсене эпĕ шарт та шарт хуçатăп, çапах пĕрне те авса пĕкĕ тăваймарăм. Юрк. Ак тамаша!.. ытла ырă пурăннă çĕртен, темĕн-те-пĕр шыраса çӳрет! СПВВ. Тамаша куртăмăр. Ib. Ак тамаша. Вот диковина. Юрк. Мана мĕн тамаша пулчĕ-ши? Куç ӳкмерĕ-тĕр-çке? Тем масар йăвăрлантăм (заболел сильно). ЧС. Атте: лаша апла пулнă, тенине илтсен, хуйхăрса: ак тамаша тата! Паян, килтен кайнă чухне, сывăччĕ. Мĕн пулчĕ тата? Пĕр-пĕр синкер ленкрĕ-шим? терĕ. Ск. и пред. чув. 78. Чĕре чăнах пĕлчĕ-шим? суйса парас тенĕччĕ. Ак тамаша! тĕрĕс-шим? Янтик. Ак тамаша! Ма мана каламасăрах кайнă-ха вăл? Хăй: каламасăр каймастăп, тетчĕ. N. Ак тамаша, вырăс çармăс тăвать! (О rem mirabilem, ex Russa nascitur Tscheremissius!). СПВВ. ИА. Ай тамаша! аплах пулмĕ-çке çак (не может быть этого). Сред. Юм. Акă тамаша, кĕре кĕнĕренпе те авăн çапма пĕр йôраллă кôн полмарĕ-çке ĕнтĕ.. Ib. Ак тамаша, мĕн пôлчĕ-ха ĕнтĕ тăта? Собр. Ак тамаша, самана, ытармалла мар сана. ТХКА 76. Ак тамаша, ку питĕ кирлĕ, вырăнлă япала-çке! терĕм эпĕ. Шибач. Йорлать, поплет, аташать, она итлемешкĕн тамаша! || Нечто чудное и страшное. Изамб. Т. Эпир çапла тамаша куртăмăр (страшное и чудное явление). || Часто выражает досаду. Шорк. Еккей тамаша, пулмарĕ вĕт! Ib. Ах, тамаша, укçа çукки хуплать-ха. (Выражается сожаление и досада). || Беда. КС. Вăл çын паян тамашана кăтартăрĕ (наделал беды). ЧП. Вот тамаша, топрăм хама хам валли. Качал. Пирĕн ачине япала, лашисене тамаша. (Свад. п.). || Обозначает затруднение (= мĕн тăвас, нимĕн тума та çук. Так обьяснил А. С Курушин). Хурамал. † Ула лаша тамаша, ака туртмаç (= туртмасть) тамаша. N. Еккей тамаша! СПВВ. Х. Ула лаша тамаша (= тумаша), ака туртмас мĕн тăвас? Ст. Ганьк. † Ула лаша тамаша, ака туртмаст тамаша. Хура лаша тамаша, суха туртмаст тамаша. Кĕрен лаша тамаша, киле килмест тамаша. Чуптар лаша тамаша, чупа пĕлмест тамаша. Çӳрен лаша тамаша, çул çӳреме тамаша. || Так кричат на лошадь. Амалăк-Кипек. Тамаша! (кричат лошади). || На диво. N. Якур тытса хунă çаран çинче курăк тамаша ӳссе кайрĕ. N. Малтан ку ялти çынсем тамаша аван пурăнатьчĕç (жили удивительно хорошо).

тӳме йăли

тӳме йăлли, петля для пуговицы. Сред. Юм. Тӳме йăли тесе тумтирĕн тӳме лартаканнинчен, тепĕр енне кĕрĕк хырнинчен пĕтĕрсе туса тӳме каплатма çĕлесе яракан япалана калаççĕ. Б. Олг. Тӳме йăлли çеклетме. N. † Ылтăн укапала кĕмĕл ука, юрамĕ-шим тӳме йăллине (не пригодится ли для устраивания петель).

-шим

(ши+мĕн), вопросительная частица, выражающая недоумение (в большинстве случаев ответа не ожидается). Орау. Ухмахрах-шим вăл ача (должно быть, глуповат что ли он), темĕскерле тăнтан (идиотски) пăхкалать, калаçни те латти çук. Ib. Кайрĕç-шим ĕнтĕ? Они, должно быть, уехали что ли? (Говорит как бы сам себе, ответ не ожидается). СТИК. Ку япалана çав мантарса хăварчĕ-шим? (Говорят с сомненяем, рассматривая кем-нибудь оставленный предмет). || СТИК. Чăн та кашкăр пулчĕ-шим вара? Неужели это был волк? (В Сред. Юм. Чăнах та кашкăр полчĕ-ши-мĕн?). Ib. Вăл мана чăнах та улталарĕ-шим? Ib. Вăл мана улталарĕ-шим?

-шин

то же, что -шим, вопросительная частица. ЧС. Пайсăр ман пата пĕр чăваш килчĕ те: пирĕн патра пĕр Хутаçран çичĕ пăт (горох) тухать, терĕ. Чăнахах-шин вăл (правда ли это)? ЧП. Татăлмĕ-шин? Ib. Ӳсĕрĕлмĕпĕр-шин? Ивановка. Мĕн пулчĕ-шин, тесе, питĕ хăрарăм, тет. N. Мĕншĕн эпир макратпăр-шин? Почему, чай, мы плачем? Утар. Вăл çын патшалăха мĕнрен усă тăвать-шин?

шултăра

шолтăра, крупный. Истор. Славянсем шултăра çывсем пулнă. Альш. Ах аттеçĕм-аннеçĕм, урçа укçи шултăра, сума лайăх терĕнем. Урмай. Шултăра çип хутăри. Изамб. Т. Пиртен инçех мар, 25 çухрăмра шултăра вăрман пур. Ib. Ураписем те шултăрарах та, вунпиллĕкрен кая лармасть. N. Çыруна шултăрарах çырса яр. || Резко, грубо. Ст. Чек. Емелкке-Т. Шултăра калаçать. Говорит грубо. Сред. Юм. Шултăра сăмахлать, громко и точно. Череп. Шултăра çын шултара калаçат (говорит, не соблюдая приличий). Альш. Вăл сăмаха шултăра калаçат, ун хыççăн çӳреме çук. Он высказывается резко и сам себя хвалит. Сунчел. Атте сăмахĕ шултăра сăмах — часах ăнланса илеттĕм. Беседа. Сăмахĕсем шултăра, вăрçăллă, намăс, йĕрĕнчĕклĕ ирсĕр сăмахсем. N. Çак улахри хĕрĕсен чĕлхи шултăра ан тийĕр. N. Шултăра çын, не в меру развязный в речах. N. Эй шултăра ала! (Шапăлтатса калаçакана калаççĕ). || Неаккуратный, неловкий. Орау. Эх, шултăра! Майĕпе тыткалама юрамасть-шим япалана? (к неумело обращающемуся с вещами). Хирле-Сир. Елексантр вăл кĕт шолтăрарах (= япала çĕмĕрет, хĕрхенсе тытмасть).

касмăк

(-мы̆к), кадка. Зап. ВНО. Касмăк — кадушка (б. Тет. у.) МПП. Касмăк — долбленая кадушка (пыл касмăкĕ). Альш. Патшан пӳрчĕ кĕтессинче пĕр касмăк эрех ларнă. Иван касмăка çĕклет те, пурне те ĕçсе ярат, тет. Н. Седяк. Касмăк — шыв йăтакан пысăк чĕрес. Сред. Юм. Касмăк — çăнăх хуракан пысăк каткасене калаççĕ. Калашн. Саланса пĕтрĕ-шим касмăкри укçи?

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

йĕм

«холщовые штаны»; др. тюрк., МК ӳм, желт. уйг. йем, АФТ ӳмӳдӳн, уйг., узб. шим, кирг. шым, казах., к. калп. сым «штаны», «шаровары»; тат. димилӓр «шаровары». Ср. монг. ӧмд (ӧн) «штаны», «брюки»; ӧмсӧх «надевать»; «одеваться»; бур.-монг. (Подгорбунский) ӳмӳдӳн, ӧмӧдӧн «штаны»; бур.-монг. (Черемисов) ӳмдэ(н) «штаны», «брюки»; ӳмдэхэ «надевать»; «одеваться»; ср. перс. (джаме) «платье», «одежда». Мункачи производил это слово от пехлевийского уатак «одежда», «платье» (Hasan Eren. Beitrage zur türкischen Wortforschung, KCsA, 1941, Bd. Ill, 2 Heft, S. 140); см. также KSz. I, 157.

сим

уст. «сладкий напиток», «нектар», «медовый напиток»; кирг., узб. зам-зам, туркм. зем-зем «вода из священного» колодца Земзем в Мекке в ограде главного мусульманского храма Кааба»; казах. шим бал «чистый (без воска) мёд»; Н. И. Ашмарин объяснял сим как воду мекского источника (Болгары и чуваши, 69, 72—73). Нам кажется, что сим в чув. или заимствовано из финских языков, или сохранилось от той небольшой части финнов, которая в древнее время вошла в этнический состав чувашского народа; ср. фин. (суоми) sima «молодой, жидкий мед», «медовый напиток» (Erwast FDWb 593).

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Çут тĕнчерен уйрăл

Çут тĕнчерен уйрăл [кай, çухал] уходить / уйти из жизни.
Маня иккĕмĕш класс пĕтернĕ çулхине, шăп çу варринче пĕтĕм çутçанталăк ешерсе чечекленнĕ вăхăтра, Фадей Фадеевич арăмĕ çут тĕнчерен уйрăлчĕ. А. Талвир. Эпир çут тĕнчерен кайсан, Куççуль ӳкетех-шим вара? X. Акивер. Лукарьен çак самантрах куçне хупса çут тĕнчерен çухалас килчĕ. Н. Мранькка.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

популистла

ç.с. Популиста юравлă, популизм (туп.) еккиллĕ. Унăн [Ленинăн] демагогла-популистла мелĕсене ... мораль тĕлĕшĕнчен тĕпчесех каймăпăр. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Вылявлă, популизмла ĕçсене сивлемелле. Х-р, 29.02.1996, 2 с. Чĕлхе саккунĕ — популистла саккун-шим. ÇХ, 1999, 6 /, 1 с. — популистла ыйтусем (Х-р, 12.02.1997, 2 с.); популистла аргументсем (Х-р, 13.02.1997, 2 с.).

популизмла

ç.с. Популиста юравлă, популизм (туп.) еккиллĕ. Унăн [Ленинăн] демагогла-популистла мелĕсене ... мораль тĕлĕшĕнчен тĕпчесех каймăпăр. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Вылявлă, популизмла ĕçсене сивлемелле. Х-р, 29.02.1996, 2 с. Чĕлхе саккунĕ — популистла саккун-шим. ÇХ, 1999, 6 /, 1 с. — популистла ыйтусем (Х-р, 12.02.1997, 2 с.); популистла аргументсем (Х-р, 13.02.1997, 2 с.).

Çавăн пекех пăхăр: