Шырав: çавра чĕлхе

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авра-çавра

скрученный
перевитый

Авра-çавра пурçăн тутăр. (Асамат кĕперĕ). — загадка  Шелковый платок весь перевит. (Радуга).

арго

лингв.
арго (вăрттăн чĕлхе)

библиографи

библиографический
чăваш чĕлхе ăслăлăхĕн библиографийĕ — библиография по чувашскому языкознанию
библиографи тупкăчĕ — библиографический указатель

вальцовка

вальцовка (çавра валсемпе хĕстерсе çӳхетни)

вăрттăн

тайно, секретно
нелегально
тайком, втихомолку

вăрттăн ĕç — секретное дело
вăрттăн организаци — нелегальная организация
вăрттăн сасăлани — тайное голосование
вăрттăн чĕлхе — арго
вăрттăн ĕçле — работать нелегально
Вĕрмен йытă вăрттăн çыртать. — посл. Не лающая собака кусает исподтишка. (соотв. Не бойся той собаки, которая лает, а бойся той, которая исподтишка кусает).

вĕрентӳ

2.
учение, теория, наука
марксизм-ленинизм вĕрентĕвĕ — ист. марксистско-ленинское учение
чĕлхе вĕрентĕвĕ — наука о языке, языкознание

вĕç


пĕр вĕçрен — 1) сплошь, без перерыва 2) параллельно
алкум вĕçĕ — порог дома, крыльцо
пусма вĕçĕ — порог дома, крыльцо
пуç вĕçĕнче — у изголовья
ура вĕçĕнче — в ногах (постели)
чĕлхе вĕçĕнчи сăмах — слова, готовые сорваться с языка
чĕрне вĕçне тар — вставать на цыпочки
чун чĕрне вĕçне çитрĕ — душа ушла в пятки (букв. дошла до кончиков ногтей)

витĕм

2.
влияние
ют чĕлхе витĕмĕ  влияние чужого языка
витĕм кӳр — оказывать влияние

витĕмсĕрлет

2.
делать неубедительным
чĕлхе шăйрăкĕсем калава витĕмсĕрлетеççĕ — языковые погрешности лишают рассказ убедительной силы

витле

дразнить, передразнивать
чĕлхе кăларса витле — дразнить, показывая язык

диалектологи

диалектология (чĕлхе пĕлĕвĕн диалектсене тĕпчекен пайĕ)

диафрагма

фото, кино
диафрагма (объектив ăшĕнчи çавра шăтăклă карă)

идиоматика

2.
идиоматика (чĕлхе пĕлĕвĕн идиомасене тĕпчекен уйрăмĕ)

изоглосса

лингв.
изоглосса (пĕр-пĕр сăмах е чĕлхе уйрăмлăхĕ ăçта-ăçта тĕл пулнине карттă çинче кăтартакан йĕр)
диалект сăмахĕн изоглосси — изоглосса диалектного слова

йăнăш

II.
ошибаться, заблуждаться
пĕлменнипе йăнăш — ошибиться по незнанию
шутланă чухне йăнăш — ошибиться при счете
эсĕ йăнăшатăн — ты заблуждаешься
йăнăшмастăп пулсан... — если я не ошибаюсь...
ура такăнсан чĕркуççи ыратать, чĕлхе йăнăшсан — пуçа лекет. — посл. Нога споткнется — голени больно, язык ошибется — голове достается.

йăпăлкка

льстивый
подхалимский

йăпăлкка чĕлхе — льстивая речь

йывăç

3. перен.
деревянный, безжизненный, невыразительный
йывăç чĕлхе — деревянный язык

капăр

красиво
пышно, великолепно

капăр сăнăр — красивый пейзаж
капăр çутçанталăк — пышная природа
капăр чĕлхе — богатый язык
çĕмĕртсем капăр çурăлнă — пышно расцвела черемуха

картла

6.
перегораживать
перекрывать

урама машинăсем картлана — улицу перегородили машины
Чĕлхе Атăла та картлать, теççĕ. — погов. Языком даже Волгу перегородить ничего не стоит.

кас

14.
подводить, мешать
губить

унпа калаçăттăм та, чĕлхе пĕлменни касать — я поговорил бы с ним, да незнание языка мешает

катрашка

шершавый, шероховатый
катрашка чĕлхе — шершавый язык
хăма катрашки — шероховатость доски

кăлтăк

дефектный, с недостатком
с изъяном, с дефектом

ĕçри кăлтăксем — недостатки в работе
чĕлхе кăлтăкĕ — дефект речи
кăлтăк япала — дефектная вещь

кĕçĕт

зудеть, чесаться, саднить
пыр кĕçĕтет — в горле саднит


алă кĕçĕтет — руки чешутся (сделать что-л.)
чĕлхе кĕçĕтсех тăрать — язык так и чешется

кулленхи

2.
обычный, обыдеиный, обыкновенный
повседневный
бытовой, обиходный

кулленхи ĕç — обычная работа
кулленхи пурнăç — быт
кулленхи тумтир — повседневная одежда
кулленхи чĕлхе — обиходный язык
кулленхи пекех — как обычно

культура

2.
культура
ĕç культури — культура производства
йăла культури — культура быта
суту-илӳ культури — культура торговли
чĕлхе культури — культура речи

курка

2.
чаша, чашка
кружка

кĕленче курка — стакан
çавра курка — деревянная чашка (для пива)
чей курки — чайная чашка
эмалленĕ курка — эмалированная кружка
эрех курки — чарка

куç

глазной
илемлĕ куç — красивые глаза
çутă чакăр куç — светлые глаза
тĕссĕр куç —  бесцветные глаза
чалăш куç — 1) раскосые глаза 2) косоглазый
чармак куç — 1) вытаращенные глаза 2) лупоглазый
куç лупашки — глазная впадина
куç тухтăрĕ — окулист, доктор-глазник
куç харши — бровь и брови
куç хăрпăкĕсем — ресницы
куç хупанки — веко и веки
куç чирĕсем — глазные болезни
куç шăрçи — зрачок
куç шурри — белок и белки глаз
куç эмелĕ — глазные капли
куç путса кĕнĕ — глаза запали
куç тăртанса кайнă — глаза заплыли
куç айĕ кăн-кăвак — под глазами синяки
куç типичней макăр — проплакать все глаза
куç харшине хурат — подводить брови
куç хĕс — подмигивать
куç шуррипе пăхса ил — сверкнуть глазами
куçа мăчлаттар — хлопать глазами, моргать
куçа тарт — отводить, прятать глаза
куçа чарса пăрах — вытаращить глаза
куçран тӳррĕн пăх — смотреть прямо в глаза
куç шăрçине сыхланă пек сыхла — беречь как зеницу ока
тĕтĕм куçа çиет — дым ест глаза
куçа куççуль хупларĕ — слезы застлали глаза
куçа çӳпĕ кĕчĕ — в глаз попала соринка
куçа шур илнĕ — глаз закрыт бельмом
хам куçпа хам куртăм — своими глазами видел
куçăм ан куртăрччĕ — глаза бы мой не видели, не глядели
куçа мăч хупса та курман — и глаз не сомкнул
йĕп чиксен те куç курмасть — хоть глаз выколи, ничего не видно  
Куçа хирĕç куç, чĕлхене хирĕç чĕлхе. — погов. Око за око, зуб за зуб.
Çăхан куçне çăхан сăхмасть. — посл. Ворон ворону глаз не выклюет.
Хăравçăн хăрах куçĕ те çиччĕ курать. — посл. У труса один глаз всемеро больше видит. (соотв. У страха глаза велики).

лексикологи

лексикология (чĕлхе ăслăлăхĕн сăмах йышне тĕпчекен пайĕ)
[грек. lexikos — сăмах -ĕ, тата logos — вĕрентӳ]

лингвистика

лингвистика (чĕлхе ăслăлăхĕ)

мăка

2. перен.
тупой, тупоумный, бестолковый, глупый
мăка ăс — тупой ум, тупоумие
мăка чĕлхе — дубовый язык
Чĕлхи вичкĕн те сăмахĕ мăка. — погов. На язык боек, да слова бестолковы.

метафорăллă

лингв., лит.
метафорический
метафорăллă сăмах майлашăвĕсем — метафорические выражения
метафорăллă чĕлхе — метафорический язык

пăру

телячий
пушмак пăру — телка по второму году
чĕчĕ пăрăвĕ — теленок-сосун, теленок по первому году
пăру ашĕ — телятина
пăру вити — телятник (помещение)
пăру пăхакан — телятница
ĕне виçĕ пăру амăшĕ пулнă — корова телилась трижды
Шурă картара хĕрлĕ пăру. (Чĕлхе). — загадка За белой оградой красный теленок. (Язык).

пĕлӳ

1.
знание и знания, познания
анлă пĕлӳ — обширные познăния
çирĕп пĕлӳ — прочные знания
техника пĕлĕвĕсем — технические знания
чĕлхе пĕлĕвĕ — языкознание
ăслăлăх пĕлĕвĕсем сарни — распространение научных знаний

пĕлӳçĕ

знаток
чĕлхе пĕлӳçи — знаток языка

пĕрлештер

1.
объединять, соединять
сплачивать
обобществлять

уйрăм хуçалăхсене пĕрлештер — объединить индивидуальные хозяйства
университет тăватă института пĕрлештерсе тăрать — университет объединяет четыре института
чĕлхе халăха пĕрлештерет — язык сплачивает народ
пĕрлештернĕ хуçалăх — коллективное хозяйство
пĕрлештернĕ хор — объединенный хор
пĕрлештерекен çыхăну — грам. соединительная связь

пиçĕх


пиçĕ чĕлхе — болтун
пиçĕ чирдиал. горячка

пичет

1.  
печать
герблă пичет — гербовая печать
сăркăч пичет — сургучная печать
çавра пичет — круглая печать
пичет палли — печать (отпечаток)
пичет хур — наложить печать
пичет пус — наложить печать
пичет куçлă çĕрĕ — колечко с печаткой

полиглот

полиглот (нумай чĕлхе пĕлекен)

пуризм

пуризм (тăван чĕлхерен ют чĕлхе сăмахĕсене кăларма тăрăшни)

пӳкле

прямо, напрямик
Пӳкле çӳрекен пӳкле тĕлне çитеймен. — посл. Идущий прямой дорогой до крыльца не дошел.
Пӳкле каян пӳлĕнет, çавра каян çу çиет. — посл. Идущий прямо — задыхается, идущий кругом — масло ест. (соотв. Тише едешь — дальше будешь).

пӳкле


пӳкле чĕлхе
— грубиян

пыл

медовый
çăка пылĕ — липовый мед
çулçă пылĕ — падевый мед
çунă пыл — падевый мед
чечек пылĕ — цветочный мĕд
хурт пылĕ — пчелиный мед
пыл (карас) куçĕ — ячейка (в сотах)
пыл наркăмăшĕ — пчелиный яд
пыл хурчĕ — пчела
пыл шывĕ — медовый сироп
пыл ларнă мед — засахарился, кристаллизовался
пыл пухнă вăхăт — медосбор
пыл юхтармалли машина — медогонка
пыл ил — снимать мед
пыл пух — снимать мед
пыл юхтар — гнать мед
Чĕлхе çинче пыл, чĕрере пăр. — посл. На языке мед, а на сердце лед.
Пуç вĕçĕнче пыл калакĕ. (Ыйхă). — загадка У изголовья лопатка с медом. (Сон).

резьба

резьбовой
конусла резьба — коническая резьба
çавра резьба — круглая резьба
резьба кас — нарезать резьбу
резьбана пăснă — резьба сорвана

сăнарлăх

1.
образность, живость, яркость
чĕлхе сăнарлăхĕ — образность языка

сăнлăхлă

образный, насыщенный образами
сăнлăхлă чĕлхе — образный язык

семасиологи

лингв.
семасиология (чĕлхе вĕрентĕвĕн сăмахсен пĕлтерĕшне тĕпчекен пайĕ)

сĕтеклĕх

2. перен.
сочность, выразительность, богатство
чĕлхе сĕтеклĕхĕ — сочность языка

сĕткенлĕ

то же, что сĕтеклĕ
сĕткенлĕ курăк — сочная трава
сĕткенлĕ чĕлхе — перен. сочный язык

си

I. (сий)

1.
пласт, слой
атмосфера сийĕсем — слой атмосферы
геологи сийĕсем — геологические пласты
сухалакан си — пахотный слой
чĕлхе лексикинчи тĕрлĕ сийсем — различные слой лексики

синхрони

лингв.
синхрония (пĕр вăхăтри чĕлхе пулăмĕсем пĕр-пĕринпе çыхăнса тăни)

сур

5.
ворожить, заклинать
чĕлхе сур — читать заклинания

сӳсленчĕк

слабый, дряблый, вялый
сӳсленчĕк шăмшак — дряблое тело
сӳсленчĕк старик — немощный старик
сӳсленчĕк чĕлхе — заплетающийся язык

тасалăх

2. перен.
чистота
мораль тĕлĕшĕнчи тасалăх — моральная чистота
чĕлхе тасалăхĕ — чистота речи
парти речĕсен тасалăхĕшĕн кĕреш — ист. бороться за чистоту рядов партии

тăван

2.
родной, близкий (по рождению, духу, привычкам)
тăван кил-çурт — родимый дом
тăван шкул — родная школа

тăван çĕршыв —
1) родной край, родимая сторона
тăван çĕршыва кайса кур — побывать в родном краю, на родине
2) отчизна, родина

тăван хула — родной город
тăван чĕлхе — родной язык
Тăван çĕршыв — анне, ют çĕршыв — амаçури. — посл. Родина — мать, чужбина —мачеха.

тăванлăх

1.
родство
икĕ чĕлхе тăванлăхĕ — родство двух языков
тăванлăх сыпăкĕ — степень родства, родственной близости

тăваттăшĕ

(тăваттăш)

числ. собир.
четыре, четверо (из общего числа)
ушкăнри хĕрсенчен тăваттăшĕ чĕлхе шкулĕнче вĕренеççĕ — четыре девушки из группы учатся в языковой школе
машинăсенчен тăваттăшĕне юсамалла — четыре машины (из имеющихся) требуют ремонта

топонимика

лингв.
топонимика (чĕлхе пĕлĕвĕн топонимсене тĕпчекен пайĕ)

тытăм

1.
строение, строй, структура
атом тытăмĕ — строение атома
кристалла тытăм — кристаллическая структура
тăпра тытăмĕ — структура почвы
чĕлхен грамматика тытăмĕ — грамматический строй языка
чĕлхе тытăмĕ — языковой строй, структура языка

тытăнкăсăр

невыдержанно, несдержанно
тытăнкăсăр çын — невыдержанный человек
тытăнкăсăр чĕлхе — несдержанный на язык

тюркологи

тюркология (чĕлхе пĕлĕвĕн тĕрĕк чĕлхисене тĕпчекен пайĕ)

фонетика

2.
фонетика (чĕлхе ăслăлăхĕн сасăсене тĕпчекен пайĕ)

фонологи

лингв.
фонология (чĕлхе ăслăлăхĕн фонемăсене тĕпчекен пайĕ)

фразеологи

2.
фразеология (чĕлхе пĕлĕвĕн фразеологи единицисене тĕпчекен пайĕ)

хуп

лубяной, лубочный
курăс хупĕ — лубок
çăка хупĕ — липовая кора
хуп кĕпер — гать, устроенная из корья
хуп лаç — лубяная хижина
хуп сăпка — лубяная колыбель, лубяная зыбка прост.
хуп çуна — лубочные сани
Хуп пахча, хуп пахча, хуп пахчара шăмă пахча, шăмă пахчара хĕрлĕ автан. (Чĕлхе). — загадка Лубяная ограда, в ней костяная ограда, а внутри красный петух. (Язык).
Хут пек çӳхе, хуп пек хытă. (Параппан). — загадка Тонкий как бумага, упругий как луб. (Барабан).

хутшăну

4.
общение
кулленхи хутшăну — повседневное общение
чĕлхе вĕççĕн хутшăну — языковое общение

чарак

4. перен.
выдержка, выдержанность, сдержанность
унăн чĕлхе чаракĕ çук — он не воздержан, не сдержан на язык

чараксăр

1.
несдержанный, невоздержанный на язык, болтливый
чараксăр чĕлхе — 1) болтливый, длинный язык 2) болтун
Чакакăн хӳри вăрăм, чараксăр çăварăн чĕлхи вăрăм. — посл. У сороки хвост длинный, у болтуна язык долгий.

чарусăрлăх

1.
несдержанность, невыдержанность, невоздержанность
отсутствие выдержки, неумение сдерживаться

чĕлхе-çăвар чарусăрлăхĕ — невоздержанность, несдержанность на язык, болтливость

чĕлĕ

1.
ломоть, кусок
кус
прост.
çавра чĕлĕ — круглый ломоть
ташлама чĕлĕ — круглый ломоть
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
Çынна сивĕ сăмах каличчен пĕр чĕлĕ çăкăр çĕкле. — посл. Чем обижать человека неласковым словом, лучше дай ему ломоть хлеба.

чĕлхе

языковый, язычный
ĕне чĕлхи — 1) коровий, говяжий язык 2) диал. блины
пĕçернĕ чĕлхе — отварной язык
чĕлхе вĕçĕ — кончик языка
чĕлхе ай паре — подъязычная железа
чĕлхе сенхерлисем — язычные мышцы
чĕлхе кăлпассийĕ — языковая колбаса
чĕлхе кăтарт — показать язык кому-л.
чĕлхе тĕксе пăх — попробовать на язык
чĕлхине çăтнă пек — будто язык проглотил
Чĕлхеен шăмми (чаракĕ) çук. — посл. Язык без костей.
Калаçса пăхнăшăн чĕлхе çĕтĕлмест. — погов. Поговоришь — язык не истреплешь.

чĕлхе


вăрăм чĕлхе — болтун
йӳплĕ чĕлхе — сплетник (букв. раздвоенный язык)
пыллă чĕлхе — подхалим, льстец (букв. медовый язык)
пар чĕлхе — сосулька
пĕчĕк чĕлхе — анат. язычок
пушмак чĕлхи — язычок ботинка
чĕлхе вĕçĕнчех — вертится на языке (о слове)
чĕлхе çинчех — вертится на языке (о слове)
чĕлхи кĕçĕтет — у него язйк чешется (сказать что-л.)
чĕлхе çаврăнмасть — язык не поворачивается (сказать что-л.)
чĕлхе çыхланать — язык заплетается, язык коснеет
чĕлхĕм хăрса лартăр! — отсохни (у меня) язык! (клятвенное выражение)
чĕлхене вĕçертсе яр — давать волю языку, распускать язык
чĕлхене чар — придержать язык
чĕлхене çырт — прикусить язык, держать язык за зубами
чĕлхепе çу — льстить, подлизываться
чĕлхи çине çăпан тухасчĕ — типун ему на язык
чĕлхи çине шĕпĕн тухасчĕ — типун ему на язык
чĕлхи уçăлчĕ — у него развязался язык
чĕлхӳне çăтса ярăн — можно проглотить язык (о вкусной пище)
вăл чĕлхине кăларса чупать — он бежит, высунув язык

чĕлхе

языковой, речевой
йĕплĕ чĕлхе — колкий язык
кăнттам чĕлхе — суконный язык
çепĕç чĕлхе — изысканная речь
чĕлхе культури — культура речи
чĕлхе практики — речевая практика
чĕлхе уйрăмлăхĕсем — языковые особенности
калав чĕлхине якатас пулать — язык рассказа нуждается в шлифовке
эсĕ манпа мĕнле чĕлхепе калаçатăн! — как ты со мной разговариваешь!
Чĕлхе пуçа çисе янă. — посл. Язык мой — враг мой. (букв. из-за языка потерял голову)

чĕлхе

языковой
аслă чĕлхесем — великие языки
вăрттăн чĕлхе — арго
тăван чĕлхе — родной язык
ют çĕршыв чĕлхисем — иностранные языки
чĕлхе пĕлĕвĕ — языкознание
чĕлхе пулăмесем — языковые явления
чĕлхе тытăмĕ — структура языка
икĕ чĕлхе словарĕ — двуязычный словарь
чĕлхен сăмах пуянлăхĕ — словарный запас языка
чĕлхесем хушшинчи çыхăнусем — межъязыковые связи
нумай чĕлхе пĕлекен — полиглот
пĕр чĕлхерен тепĕр чĕлхе çине куçар — переводить с одного языка на другой

чĕлхе

5. перен. разг.
язык, пленный
чĕлхе тытса кил — захватить, привести языка

чĕлхе-çăвар

языковой, речевой
яка чĕлхе-çăвар — гладкая речь
унăн чĕлхи-çăварĕ çыпăçать — у него бойкий язык, он остер на язык
чĕлхе-çăвар çыхланни — косноязычие
Чĕлхе-çăвар япшар пулсан, курайман çын та çул парать. —
погов. Человеку с ласковой речью и недруг уступит дорогу.

чухăн

4. перен.
бедный, примитивный, невыразительный
чухăн чĕлхе — невыразительный язык

шăйрăк

3. перен.
огрех, недочет
шероховатость

ĕçри шăйрăксем — недочеты в работе
калавра чĕлхе шăйрăкĕсем пур — в языке рассказа есть шероховатости

шерхебель

шерхебель (çавра тимĕрлĕ сава)

шрапнель

шрапнель (çавра пульăсем тултарнă йĕтре)

шыçăнчăк

пухлый, опухший, отечный
шыçăнчăк чĕлхе — опухший язык

эсперанто

лингв.
эсперанто (учĕнăйсем тĕрлĕ халăх çыннисене хутшăнма хайланă чĕлхе)

этимологи

2.
этимология (чĕлхе пĕлĕвĕн сăмахсен историне тĕпчекен пайĕ)
чăваш этимологийĕ — чувашская этимология

юпала

вздымать, поднимать столбом (пыль)
çавра çил тусана юпаласа çĕклет — вихрь поднимает пыль столбом

ют

4.
иностранный, зарубежный
чужеземный

ют патшалăхсем — иностранные государства
ют патшалăх çынни — ностранец
ют патшалăх ĕçĕсен министерстви — министерство иностранных дел
ют чĕлхе — иностранный язык

çаврăм

4.
то же, что çавра 2, 3
ăмăртусен юлашки çаврăмĕ — заключительный тур соревнований
сăвă çаврăмĕ — строфа стихотворения
сăмах çаврăмĕ — выражение, оборот речи
пĕр çаврăм пурте чĕнмесĕр ларчĕç — некоторое время все молчали

çаврăнăш

5.
сноровка, мастерство
ал çаврăнăшĕ — сноровка, ловкость рук
унăн чĕлхе çаврăнăшĕ пур — у него язык хорошо подвешен

çатма

2.
плошка
çавра çатма — круглая плошка
тăрăхла çатма — продолговатая плошка
тăм çатма — глиняная плошка

çăкăр

2.
хлеб (штука), каравай
пуçламан çăкăр — целый, непочатый каравай
çавра çăкăр — каравай, круглый хлеб
тачка çăкăр — непропеченный хлеб
тăрхала çăкăр — батон
çăкăр кĕреçи — лопата для хлеба (которой сажают его в печь)
çăкăр пичĕ — верхняя корка каравая
çăкăр сăмси — горбушка
çăкăр çемçи — мякиш
çăкăр татăкĕ — кусок хлеба
çăкăр хытти — корка хлеба
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
çăкăр икĕ питлĕ — у хлеба отстала верхняя корка
çăкăр хыв — сажать хлебы в печь
Пӳрт тăрринче çур çăкăр выртать. (Уйăх). — загадка Над избушкой висит хлеба краюшка. (Луна).

çемçе

мягко, нежно, ласково, деликатно
çемçе кăмăл — мягкий характер
çемçе чĕреллĕ çын — мягкосердечный человек
Çемçе чĕлхе çу çинче. — посл. Ласковому языку все маслице достается. (соотв. Ласковое теля двух маток сосет).

çивĕчлĕх

3.
остроумие, острота
язвительность

чĕлхе çивĕчлĕхĕ — бойкость языка, остроумие

çинчи

находящийся на, над кем-чем-л.
сĕтел çинчи кĕнеке — книга, лежащая на столе
китель çинчи медалĕсем чăнкăртатса пыраççĕ — на его кителе позвякивают медали


сăмах чĕлхе çинчи пек — это слово так и вертится на языке

çуха

1.
ворот, воротник, воротничок
кĕпе çухи — воротник рубашки
пальто çухи — воротник пальто
çавра çуха — круглый воротник
тилĕ çуха — лисий воротник
шăтăкла çуха — кружевной воротничок
çухаран ярса тыт — схватить за шиворот

çӳре

2. перен.
иметь хождение, обращаться, быть в обращении, в распространении
циркулировать

сăмах çӳрет — ходит молва
укçа çӳрени — денежное обращение
чĕлхе вĕççĕн çӳре — передаваться устно, распространяться устным путем
юн çӳрени — кровообращение

çыхăн

5. разг.
заплетаться
сковываться

чĕлхе-çăвар çыхăнать — язык заплетается

çыхлантар

2. перен.
связывать, сковывать, ограничивать
именни чĕлхе-çăвара çыхлантарать — застенчивость сковывает речь

çыхланчăк

связанно, скбванно
çыхланчăк чĕлхе — скованный язык
çыхланчăк çӳре — держать себя скованно

ăслăлăх

научный
ученый

истори ăслăлăхĕ — историческая наука
чĕлхе ăслăлăхĕ — языкознание
ăслăлăх доклачĕ — научный доклад
ăслăлăх ĕçĕ — научная работа
ăслăлăх çынни — ученый
обществăлла ăслăлăхсем — общественные науки
физикăпа математика ăслăлăхĕсем — физико-математические науки
ăслăлăхсен академийĕ — академия наук
ăслăлăх кандидачĕ — кандидат наук
ăслăлăх степенĕ — научная степень
ăслăлăх тĕпчев институчĕ — научно-исследовательский институт
ăслăлăхпа техника революцийĕ — научно-техническая революция

ĕне

коровий
ăратлă ĕне — породистая корова
мăкла ĕне — комолая корова
пĕтĕ ĕне — стельная корова
сăвакан ĕне — дойная корова
сĕтлĕ ĕне — молочная корова
хĕсĕр ĕне — яловая корова
ĕне ашĕ — говядина
ĕне вити — коровник
ĕне выльăх — крупный рогатый скот
ĕне кĕтĕвĕ — стадо коров
ĕне сĕчĕ — коровье молоко
ĕне ферми — молочно-товарная ферма
ĕне су — доить корову
ĕне сăвакан — доярка, дояр
ĕне усра — держать корову
ĕне тыт — держать корову
Ĕнен сĕчĕ чĕлхе вĕçĕнче. — погов. У коровы молоко на кончике языка (удой зависит от кормления).
Ури çине ĕне пусайман-ха. — погов. Ему на ногу еще корова не наступала (он еще не успел испытать невзгод).
Карта çумĕнче шур ĕне выртать. (Юр кĕрчĕ). — загадка У забора лежит белая корова. (Сугроб).

ĕрĕх

1.
помчаться, понестись
лаша хăранипе ĕрĕхсе кайрĕ — лошадь испугалась и понесла
ачасем урамалла ĕрĕхрĕç — дети помчались на улицу
ĕрĕхсе кил — стремительно приближаться
Çăварлăхсăр лаша ĕрĕхет, чĕлхе чаракĕсĕр çын иртĕхет. — погов. Незнузданная лошадь понесет, не воздержанный на язык человек распояшется.

калăпсăр

невоздержанно, невыдержанно
калăпсăр чĕлхе — невоздержанный на язык

çырулăхлă

письменный, имеющий письменность
çырулăхлă челхесем — письменные языки
чĕлхе аталанăвĕн çырулăхлă тапхăрĕ — письменный период развития языка

çурлăхлă

писмьенный, имеющий письменность
çурулăхлă чĕлхесем — письменные языки
чĕлхе аталанăвĕн çурулăхлă тапхăр — письменные языки

çырулăхлă

письменный, имеющий письменность
çырулăхлă чĕлхесем — письменные языки
чĕлхе аталанăвĕн çырулăхлă тапхăр — письменный период развития языка

çавра

1.
круглый, округлый
çавра карта — круг, хоровод
çавра кӳлĕ — круглое озеро
çавра мачча — сводчаттый потолок
çавра питлĕ ача — круглолицый мальчик
çавра çăкăр — круглый хлеб, каравай
çавра хăйра — круглое точило, точильный круг
çавра чĕлĕ — круглый ломоть хлеба (во весь каравай)
çавра оборона тыт — держать круговую оборону
Анкартинче çавра çатма ларать. (Йĕтем). — загадка На гумне стоит круглая сковорода). (Молотильный ток).

çавра

2.
общее название законченного периода речи, песни
— перевод завиит от характера звукового периода:

куплет, строфа, колено, период (речи) т. ыт.
пĕр-икĕ çавра юрласа ил — спеть один куплета
шăпчăк юрринче темĕн тĕрлĕ çавра пур — в соловиьной песне есть самые разнообразные колена

çавра

3.
небольшой промежуток, некоторое время
пĕр çавра çывăр — поспать некоторое время

çавра

кругом, в объезд, кружным, окольным путем
çавра çулпа — кружным путем
пире çавра пулать — нам придется сделать круг
Пӳкле каян пӳлĕнет, çавра каян çу çиет. — посл. Кто ломит напрямик — выдыхается, а едущий кружным путем есть масло (получает выгоду).

стилистика

стилистика (чĕлхе стилĕсене тĕпчекен ăслăлăх)

логопеди

логопедия (ачасен чĕлхе кăлтăкĕсене пĕтерес ĕç)

юпа

2. перен.
столб
вут-çулăм юпи — столб пламени
çавра çил юпи — вихревой столб, смерч
тĕтĕм юпи — столб дыма

шĕвĕр


шĕвĕр чĕлхе — острослов, острый на язык
шĕвĕр пӳрне — указательный палец
шĕвĕр сăмсадиал. севрюга
шĕвĕр сухал — бородка клином, острая бородка

чĕлхе

6. уст.
наговор, заговор, заклинание
усал чĕлхи — заклинание против злых духов
чир-чĕр чĕлхи — наговор против болезней
чĕлхе вер — ворожить, наговаривать
чĕлхе сур — ворожить, наговаривать

чĕлхе


чĕлхесĕр пул — потерять дар речи, лишиться языка
пĕр чĕлхе туп — найти общий язык
хăранипе чĕлхи çĕтнĕ — от страха у него отнялся язык

çавра


çавра курка — круговая чаша, чаша пущенная по кругу
çавра юрă — хороводная песня

вăрăм


вăрăм лавист. 1) ямская повинность 2) мирская подвода
вăрăм сава — фуганок
вăрăм урапа — долгуша (телега для перевозки бревен)
вăрăм ыйхă — смерть (букв. долгий сон)
вăрăм чĕлхе — болтливый человек, длинный язык

тукмак


тукмак алă — 1) руки-крюки 2) неумелый человек
тукмак чĕлхе — косноязычный человек

пылак


Çăвар пылакне сая ан яр.погов. Не тратить слов попусту (букв. Не портить вкуса во рту).
пылак чĕлхе — подхалим

туратлă


туратлă чĕлхе — 1) косноязычие 2) косноязычный

тирпейсĕр

невоздержанно, развязно
болтливо

тирпейсĕр чĕлхе — болтливый язык
тирпейсĕр палка — распускать язык

тăсмака


тăсмака чĕлхе — болтун

структура

структурный
тăпра структури — структура почвы
управлени структури — структура управления
чĕлхе структури — структура языка
структура тытăмĕ — структурное строение

скобка

скобка и скобки
çавра скобка — круглые скобки
кĕтеслĕ скобка — квадратные скобки
скобкăна ил — заключать в скобки
скобка уç — раскрывать скобки

велотрек

спорт.
велотрек (велосипедпа ăмăртмалли çавра çул)

кĕçĕн


кĕçĕн алăк — калитка
кĕçĕн хапха — калитка
кĕçĕн кăнтăрла апачĕ — полдник
кĕçĕн кăрлачуст. февраль
кĕçĕн çын — новобрачная
кĕçĕн çынпа упăшки — молодожены
кĕçĕн çын — красная девица (о стеснительном молодом человеке)
кĕçĕн туй — свадьба с неполным обрядом
кĕçĕн чĕлхе анат. язычок
кĕçĕне хăвар — унижать

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

астрал

ç.с., астрол., оккульт. Космос вăйĕпе этем чун-хавалĕн çыхăнăвĕ. Ухсайсем..., хаяр çавра çилсем кăларса, астрал шайĕнче хăйсен çуртне аркатнă. Ю.Яковлев //ÇХ, 1998, 48 /, 9 с. Танл., Çын автокатастрофăра амансан та астральнăй ӳт [кирлĕ, астрал вăйĕ] аманмасть. Çав вăхăтрах ăна ырă мар шухăшпах ватма пулать. Я-в, 1995, 9 /, 102 с.

гувернер

ч.с. Шкул çулне çитмен ачасене киле пырса вĕрентекен çын. Шупашкар 23-мĕш профтехучилищинче çĕвĕçсене, ... телемастерсене, гувер-нерсене вĕрентеççĕ. Т-ш, 1996, 26 /, 2 с. Çĕмĕрлери педагогика училищинчен вĕренсе тухакансем ... ахаль воспитательсем мар, воспитатель-социолог, ют чĕлхе вĕрентме пултаракан воспитатель тата ... гувернер-воспитатель. ÇХ, 1997, 38 /, 4 с.

зодиак

ç.с. Хĕвелĕн çулталăкра 12 çăлтăр ушкăнĕ витĕр иртекен çавра çулĕ (вуникĕ паллăллă пĕрлĕх). Çу уйăхĕн 21-мĕ-шĕнчен пуçласа ... хĕвел Зодиакăн Йĕкĕрешсем палли тĕлĕнче тытăнса тăрать. Х-р, 3.06.1992, 4 с. Зодиак Тигрне алла вĕрентме тăрăшакансем. ÇХ, 1998, 1 /. 1 с. Зодиак паллинчи ăнăçсăр кунсем. ЧХ, 2000, 34 /, 8 с. Зодиак палли тăрăх эпĕ Сурăх, хĕр тусăмСкорпион. Ар, 2001, 21 /, 3 с.

икчĕлхелĕх

ç.с. Икĕ чĕлхе килĕшӳлĕхĕ (икĕ чĕлхепе тухăçлă усă курни, икĕ чĕлхе вĕренни т.ыт.те). Икчĕлхелĕхе, урăхла каласан, вырăс чĕлхипе чăваш чĕлхине вĕрентессине пĕр енлĕ ăнланнă. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Республикăри хаçат-журналсенче наци историйĕн ыйтăвĕсемпе икчĕлхелĕх ... çинчен уçăмлă калаçусем пуçланчĕç. КЯ, 24.05.1989, 4 с. Икчĕлхелĕх вăл — вырăс чăваш чĕлхине патшалăх чĕлхи вырăнне хурса хисеплени, чăвашвырăсăнне. Х-р. 8.10.1992, 2 с. Чĕлхе саккунне йышăннă чухнех калаттăмăр, икĕчĕлхелĕх пĕр енлĕ мар, икĕ енлĕ пулмалла. ÇХ, 15.05.1998, 5 с. — икчĕлхелĕх тапхăрĕ (КЯ, 15.05.1988, 4 с.); икĕчĕлхелĕх самани (Я-в, 1991, 25 с.); — наци-вырăс икчĕлхелĕхĕ (КЯ, 15.12.1988, 3 с.);

икĕчĕлхелĕх

ç.с. Икĕ чĕлхе килĕшӳлĕхĕ (икĕ чĕлхепе тухăçлă усă курни, икĕ чĕлхе вĕренни т.ыт.те). Икчĕлхелĕхе, урăхла каласан, вырăс чĕлхипе чăваш чĕлхине вĕрентессине пĕр енлĕ ăнланнă. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Республикăри хаçат-журналсенче наци историйĕн ыйтăвĕсемпе икчĕлхелĕх ... çинчен уçăмлă калаçусем пуçланчĕç. КЯ, 24.05.1989, 4 с. Икчĕлхелĕх вăл — вырăс чăваш чĕлхине патшалăх чĕлхи вырăнне хурса хисеплени, чăвашвырăсăнне. Х-р. 8.10.1992, 2 с. Чĕлхе саккунне йышăннă чухнех калаттăмăр, икĕчĕлхелĕх пĕр енлĕ мар, икĕ енлĕ пулмалла. ÇХ, 15.05.1998, 5 с. — икчĕлхелĕх тапхăрĕ (КЯ, 15.05.1988, 4 с.); икĕчĕлхелĕх самани (Я-в, 1991, 25 с.); — наци-вырăс икчĕлхелĕхĕ (КЯ, 15.12.1988, 3 с.);

илемлĕх

1. П.п. Пурнăçа ятарлă мелсемпе сăнарласа кăтартни, хайлавăн (туп.) эстетикăлла пахалăхĕ; художествăлăх. Хумма Çеменĕ ... произведени илемлĕхĕшĕн, чĕлхе тасалăхĕшĕн епле ĕçлемеллине кăтартса панă. Ç.Элкер //Я-в, 1946, 9 /, 21 с. Тăхти калавĕсенче пĕлмелли, вĕренмелли илемлĕхрен ытларах тенипе килĕшме çук. Ю.Яковлев //ТА, 1989, 9 /, 69 с. Илемлĕх (художественность) тени термин пĕлтерĕшлĕ, вăл кирек хăçан та конкретлă произведенин сăнарлă тытăмĕпе çыхăннă. Г.Фе-доров, 1994, 6 с. — илемлĕх енĕ (К-ш, 26.06. 1927); илемлĕх мелĕсем (Я-в, 1968, 11 /, 25 с.); илемлĕх системи (Я-в, 1980, 5 /, 29 с.); илемлĕх уйрăмлăхĕсем (ЧХС, 1985, IV т., 53 с.); илемлĕх культури (Я-в, 1990, 5 /, 28 с.); илемлĕх чăнлăхĕ (Я-в, 1990, 7 /, 29 с.); илемлĕх шайĕ (Я-в, 1991, 12 /, 25 с.); илемлĕх ăслайĕсем (ЧЛ, 1994, 11 кл., 210 с.); илемлĕх пайрăмĕ, илемлĕх хатĕрĕсем (П.Метинпа А.Мефодьев, 1997, 16 с.). 2. П.п. Сăнарлă искусство; ӳнер (туп.), художество. «Илемлĕх галерейи» çаврăнăшпа Митта Ваçлейĕ хăйĕн кун кĕнекинче тахçанах усă курнăччĕ. Г.Юмарт //С-на, 1990, 389 с. Илемлĕхпе графика факультетĕнче вĕреннĕ чухне мана В.Урташ «художник тĕк, писатель пулатăн» тенĕччĕ. Х-р, 5.09.1996, 3 с. Ăна пединститутра тин уçăлнă илемлĕхпе ӳкерӳ факультетне ĕçе илеççĕ. Т-ш, 1998, 5 /, 5 с. Вăл пирĕн журналăн илемлĕх редакторĕччĕ. Ç-т, 1999, 1—2 /, 54 с.

компетентлăх

ç.с. Пĕлӳпе пултарулăх пахалăхĕ. Халĕ пур çĕрте те компетентлăх çитейменни е пачах çукки пирки нумай калаçтапăр. Чĕлхе аталанăвĕн тилхепине тытса пыма, паллах ĕнтĕ, компетентлăх кирлĕ. М.Федотов //Х-р, 11.04.1992. Кругловăн компетентлăх çук тенĕ. Чăвашла каласанĕçлеме пултарайман мемме. ÇХ, 1998, 40 /, 1 с.

митталăх

п.с. Чун хавалĕпе тата кăмăл-сипетпе (туп.) Митта Ваçлейĕ пек пулни. Сăпайлăх, чăтăмлăх, çынлăх, чунлăх. Çак сăмахсем пĕр сăмахрамитталăхрашăранса-пĕтĕçсе конкретлăх тупрĕç. Митталăх... Мĕн тери çитмест вăл пире тепĕр чухне! Н.Исмуков, 1990, 94 с. В.Юмартăн пултарулăхĕ митталăха пуянлатрĕ, аталантарчĕ. Унăн сăввисенче Митталла кăмăл тасалăхĕ, сăпайлăхĕ, çирĕплĕхĕ, шухăш тарăнлăхĕ, чĕлхе тирпейлĕхĕ вăйлă сисĕнет. Г.Юмарт //ЧТ, 28.02.1998, 3 с.

пăсавçă

п.с. Çирĕпленнĕ йĕркене пăсакан, килĕшӳлĕхе сарăп кӳрекен çын. Вăрçă умĕн поэт «Феликсчикĕ пăсавçă» ятлă поэма çырнăччĕ. П.Хусанкай, 1968, 38 с. «Эсир» сăмаха «эсĕр» тесе те çырма хушаççĕ кунти чĕлхе академикĕсем-пăсавçисем. ТА, 2000, 2 /, 1 с.

популистла

ç.с. Популиста юравлă, популизм (туп.) еккиллĕ. Унăн [Ленинăн] демагогла-популистла мелĕсене ... мораль тĕлĕшĕнчен тĕпчесех каймăпăр. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Вылявлă, популизмла ĕçсене сивлемелле. Х-р, 29.02.1996, 2 с. Чĕлхе саккунĕ — популистла саккун-шим. ÇХ, 1999, 6 /, 1 с. — популистла ыйтусем (Х-р, 12.02.1997, 2 с.); популистла аргументсем (Х-р, 13.02.1997, 2 с.).

популизмла

ç.с. Популиста юравлă, популизм (туп.) еккиллĕ. Унăн [Ленинăн] демагогла-популистла мелĕсене ... мораль тĕлĕшĕнчен тĕпчесех каймăпăр. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Вылявлă, популизмла ĕçсене сивлемелле. Х-р, 29.02.1996, 2 с. Чĕлхе саккунĕ — популистла саккун-шим. ÇХ, 1999, 6 /, 1 с. — популистла ыйтусем (Х-р, 12.02.1997, 2 с.); популистла аргументсем (Х-р, 13.02.1997, 2 с.).

пуканеçĕ

п.с. Пукане театрĕн артисчĕ. Пуканеçĕ-актерсем, хăйсен ăсталăхне кăтартнисĕр пуçне, ачасен театрĕн хăй евĕрлĕхĕпе паллаштарчĕç. Чĕлхе культурин ыйтăвĕсем. 1981, 93 с. Сергей Макарович [Мерзляков] хăйĕн театрĕнче чаплă актер-пуканеçĕ нумай хатĕрлерĕ. Т-ш, 26.03.1998. Кунсăр [спектакльсемсĕр] пуçне пуканеçĕсем уявсен тĕлне шоу-программăсем те хатĕрлеççĕ. Х-р, 17.10.2000, 3 с.

ăспурлăх

ç.с. Халăхăн пурнăç палă-рăмĕсен тата пултарулăхĕпе çитĕнĕвĕсен пĕрлĕхĕ (тĕнче курăмĕ, чĕлхи, тум-тирĕ, йăли-йĕрки, сăмахлăхĕ т.ыт. те); культура. Чăваш халăхĕн тата мĕнпур Чăваш енĕн ирĕкĕпе чысĕ, ырлăх-сывлăхĕпе ăспурлăхĕ (культури). В.Станьял //Х-р, 19.12.1991, 2 с. Çак тапхăрта тăван чĕлхе, ăспурлăх (культура) пирки калаçни теприне тарăхтарать те пулĕ. А.Смолин //Х-р, 17.03.1992, 5 с. Пирĕн этикетра ун [хурав] валли ăспурлăх çителĕклĕ. Х-р, 3.10.1992, 2 с. Çак музей пирĕн ăспурлăхăн, культурăн уйрăлми пайĕ. Ç-т, 1995, 4—5 /, 31 с. — тăван йăх ăс пурлăхĕ (ЧС, 1993, 10 кл., 3 с.); тăван халăх ăс пурлăхĕ (ЧЛ, 1994, 11 кл., 6 с.).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вĕр

III.
заклинать
чĕлхе вĕр — отчитывать

çавра

син.: çавăра хăйра
круглый точильный камень


çавра пăр — коловорот
çавра çил — вихрь

çил

ветел; çил сиввĕн вĕрет – ветер дует холодно; çил-тăвăл, синкерлĕ çил – буря; çил çунатлă лаша – лошадь с крыльями ветра; çил тăман – вьюга; çавра çил – вихрь; çил арманĕ – ветряная мельница.

194 стр.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

точка

пăнчă. Тата пирĕн чĕлхе <…> халлапа пăнчăпа (точкăпа) уйăрнине юратать, хӳреллĕ пăнчăпа уйăрнине килĕштермест [Комиссаров 1918:31].

тухат

асамăç е тухатмăш ту. Юмăç пăхмарăн-и е урăх çынна пăхтармарăн-и? Чĕлхе вĕренмерĕн-и? Е юмăç патне ăс ыйтма каймарăн-и? Тухатмарăн-и? (Асамăç тумарăн-и?) [Требник 1886:49]; Малалла тата тухатнăшăн (тухатмăш тунăшăн) айăплакан çĕре çитремĕр; унта эпир чарăнса тăмарăмăр [О загробной 1904:13].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

акцент

сущ.муж.
чĕлхе хуçни (ют чĕлхе сăмахĕсене тăван чĕлхе майлă улăштарни); он говорит с татарским акцентом вăл тутар май чĕлхе хуçса калаçать

арка

сущ.жен., множ. арки (арок)
арка (çавра тăрăллă хапха, çурт маччи); триумфальная арка мухтав аркки (чаплă çĕнтерӳ ячĕпе лартнă палăк)

баскетбол

сущ.муж.
баскетбол (мечĕк персе çавра карçинккана лектермелли вăйă); играть в баскетбол баскетболла выля

берет

сущ.муж.
берет (çемçе çавра колпак); детский берет ача-пăча беречĕ; носить берет беретпа çӳре

биточки

сущ.множ.; един. биточек муж.
биточки (çавра катлет)

введение

сущ.сред.
1. (син. вступление, предисловие) кӳртĕм, ум сăмах, кӳртĕм пай; введение к книге написано редактором кĕнеке ум сăмахне редактор çырнă;
2. кӳртĕм, пуçламăш; введение в языкознание чĕлхе пĕлĕвĕн пуçламăшĕ

вертеться

глаг. несов.
1. (син. вращаться, крутиться) çаврăн, пĕтĕрĕн; колесо вертится вокруг оси кустăрма тĕнĕл тавра çаврăнать
2. явăн, явăнса çӳре; якăлтат; дети вертятся вокруг старших ачасем аслисем тавра явăнса çӳреççĕ; вертеться у зеркала тĕкĕр умĕнче якăлтатса тăр ♦ в голове вертится пуçран каймасть (шухăш); на языке вертится чĕлхе вĕçĕнче тăрать (сăмах)

виток

сущ.муж. (син. оборот)
çаврăм, çавра; ункă, çаврăнни; виток проволоки пралук унки; виток спутника вокруг Земли спутник Çĕр тавра пĕр хут çаврăнни

вихрь

сущ.муж.
çавра çил; çил-тăвăл; вихрем снесло крышу дома çил-тăвăл çурт тăррине сӳсе пăрахрĕ

враг

сущ.муж.; враги множ. (син. противник; ант. друг)
тăшман; заклятый враг хаяр тăшман; враги напали на нашу страну тăшмансем пирĕн çĕршыва тапăнчĕç ♦ Язык мой — враг мой посл. Хамăн чĕлхе хамах сутать

грамматика

сущ.жен.
1. грамматика (чĕлхе тытăмĕ— сăмах формисем, предложенисем); изучать грамматику русского языка вырăс чĕлхин грамматикине тишкер
2. грамматика (чĕлхе тытăмне тĕпчекен ăслах); сопоставительная грамматика русского и чувашского языков вырăс тата чăваш чĕлхисен танлаштаруллă грамматики

диалектология

сущ.жен.
диалектологи (чĕлхе пĕлĕвĕн диалектсене тĕпчекен уйрăмĕ)

жало

сущ.сред.
сăнă (хурт-кăпшанкăн), чĕлхе (çĕленĕн); пчелиное жало вĕлле хурчĕн сăнни

заимствовать

глаг. несов.
ил, йышăн; каждый язык заимствует слова из других языков кашни чĕлхе ытти чĕлхесенчен сăмахсем йышăнать

каравай

сущ.муж.
çăкăр, çавра çăкăр ♦ На чужой каравай рот не разевай посл. Çыннăнне ан хапсăн

каша

сущ.жен.
пăтă; гречневая каша хура тул пăтти; пшённая каша вир пăтти; варить кашу пăтă пĕçер ♦ мало каши ел айван-ха; заварить кашу ĕçе чăкрашлат; расхлёбывать кашу ĕçе уçăмлат, йывăрлăха сир; с ним каши не сварить унпа пĕр чĕлхе тупма çук; сапоги просят каши атă тĕпĕ хăйпăнса кайнă; Маслом каши не испортишь посл. Çу янăшăн пăтă пăсăлмасть

круглый

прил.
çаврака, çавра, чăмăр; круглый каравай çаврака çăкăр; круглый мяч чăмăр мечĕк; круглое лицо çавра сăн-пит ♦ круглый сирота хăр тăлăх (ашшĕ-амăшĕсĕр); круглый дурак тăр ухмах; круглый год хĕлĕн-çăвĕн; круглая сумма пысăк укçа

купол

сущ.муж., множ. купола
купол, тӳпе, тăрă (çавра формăлли); купол собора собор тăрри ♦ купол парашюта парашют куполĕ

лингвистика

сущ.жен. (син. языкознание)
чĕлхе пĕлĕвĕ; чувашская лингвистика чăваш чĕлхе пĕлĕвĕ

лицо

сущ.сред.; множ. лица
1. пит, сăн-пит, пит-куç; круглое лицо çавра сăн-пит; мыть лицо пит çу; мне знакомо это лицо ку сăн-пите эпĕ пĕлетĕп
2. çын, этем; влиятельное лицо витĕмлĕ çын
3. сăпат (грамматикăра); третье лицо глагола глаголăн виççĕмĕш сăпачĕ ♦ на одно лицо каснă лартнă, пĕр сăнлă; показать товар лицом таварăн чăн пахалăхне кăтарт; к лицу килĕшет (тумтир); он лицом в грязь не ударит вăл намăс курас çук

методика

сущ.жен.
ăслайлăх, меслетлĕх; ăслайсем, меслетсем; методика преподавания языка чĕлхе вĕрентес ĕç меслечĕсем

мишень

сущ.жен.
мишень (тĕл пемелли ӳкерчĕк, ĕлке); круглая мишень çавра мишень; поразить мишень с первого выстрела пĕрре персех мишене лектер

морфология

сущ.жен.
морфологи (чĕлхе пĕлĕвĕн пуплев пайĕсене тата сăмах тытăмне тĕпчекен уйрăмĕ)

оборот

сущ.муж.
1. çаврăну, çавра; сделать два оборота икĕ çавра ту, икĕ хут çаврăнса ил
2. çаврăнăш; çаврăнни, ĕçре пулни; торговый оборот суту-илӳ çаврăнăшĕ
3. тӳнтер, тепĕр енĕ; оборот бумажного листа хут листин тӳнтер енĕ ♦ оборот речи сăмах çаврăнăшĕ; взять в оборот хытă тыткала, çирĕп алла ил

окружность

сущ.жен.
çавра, çавракăш; окружность озера — пять километров кӳлĕ çавракăшĕ — пилĕк çухрăм

полнолуние

сущ.сред.
тулли уйăх, çавра уйăх

родной

прил.
1. тăван, хурăнташлă, пĕр тăхăмлă; родной брат тăван пичче; гостить у родных тăвансем патĕнче хăналан
2. тăван, хамăр; çуралнă; родной край тăван ен; родной язык тăван чĕлхе

скобка

сущ.жен.
скобка (текстăн пĕр пайне уйăрса илмелли паллă); круглые скобки çавра скобка; взять в скобки скобкăна хуп

собственный

прил.
1. хăйĕн (хамăн, хăван); харпăр -ĕ, харпăр хăйĕн; собственный дом харпăр çурчĕ; я видел собственными глазами эпĕ хам куçпа куртăм; уволиться с работы по собственному желанию харпăр кăмăлĕпе ĕçрен тух
2. собственно или собственно говоря вводн. сл. тĕрĕссипе каласан ♦ собственные имена пайăр ятсем (чĕлхе пĕлĕвĕнче— çын, вырăн т. ыт. ячĕсем, сăм.: Николай, Мускав, Çавал)

стол

сущ.муж.
1. сĕтел; письменный стол çыру сĕтелĕ; сидеть за столом сĕтел хушшинче лар
2. сĕтел (учреждени); адресный стол адрес сĕтелĕ ♦ круглый стол çавра сĕтел (пуху, канашлу тĕсĕ)

суконный

прил.
сукна …; пустав ...; сукна -ĕ, пустав -ĕ; суконный пиджак пустав пиншак ♦ суконный язык мăка чĕлхе, кăнттам чĕлхе

фонетика

сущ.жен.
фонетика (чĕлхе пĕлĕвĕн сасăсене тĕпчекен пайĕ)

фразеология

сущ.жен.
1. фразеологи (чĕлхери фразеологизмсен пĕтĕм йышĕ); чувашская фразеология чăваш фразеологийĕ
2. фразеологи (чĕлхе пĕлĕвĕн фразеологизмсене тĕпчекен пайĕ)

эсперанто

сущ.нескл.муж. и сред.
эсперанто (пĕтĕм тĕнчере усă курма хайланă чĕлхе); писать на эсперанто эсперантăлла çыр

этимология

сущ.жен.
1. этимологи (чĕлхе пĕлĕвĕн сăмахсен несĕл-пулăвне тĕпчекен пайĕ)
2. пулу, несĕл; установить этимологию слова сăмах пулăвне тупса палăрт

язык

сущ.муж.
1. чĕлхе (ӳт пайĕ); кончик языка чĕлхе вĕçĕ; лизать языком чĕлхепе çула; отварной язык пĕçернĕ чĕлхе (апат)
2. чĕлхе, калаçу, пуплев; язык и мышление чĕлхе тата шухăшлав; лишиться языка чĕлхесĕр пул, чĕлхене çĕтер
3. чĕлхе (пĕр-пĕр халăхăн); славянские языки славян чĕлхисем; чувашский язык относится к тюркским языкам чăваш чĕлхи тĕрĕк чĕлхисен шутне кĕрет; изучать иностранные языки ют çĕршыв чĕлхисене вĕрен
4. чĕлхе (халăх пуплевĕн пĕр тĕсе); литературный язык литература чĕлхи; разговорный язык калаçу чĕлхи; язык Пушкина Пушкин чĕлхи ♦ держать язык за зубами шăла çырт, ан шарла; распустить язык чĕлхене ирĕке яр, ытлашши сӳпĕлтет; с языка сорвалось сăмах вĕçерĕнсе кайрĕ; язык без костей чĕлхен шăмми çук (ытлашши сӳпĕлтетни çинчен); язык не повернётся сказать калама чĕлхе çаврăнмасть; на языке вертится чĕлхе вĕçĕнчех (калас сăмах); вкусно — язык проглотишь питĕ тутла — чĕлхӳне çăтса ярăн; язык программирования программăлав чĕлхи (компьютер ĕçĕнчĕ)

языковед

сущ.муж. (син. лингвист)
чĕлхеçĕ, чĕлхе тĕпчевçи; чувашские языковеды чăваш чĕлхеçисем

языковой

прил.
чĕлхе -ĕ; языковое законы чĕлхе саккунĕсем; языковая ситуация чĕлхе тĕлĕшĕнчи лару-тăру

языкознание

сущ.сред.
чĕлхе пĕлĕвĕ; введение в языкознание чĕлхе пĕлĕвĕн кӳртĕмĕ; русское языкознание XX века XX ĕмĕрти вырăс чĕлхе пĕлĕвĕ

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

иностранный

иностранный язык ют чĕлхе; министерство иностранных дел ют ҫĕршыв ӗҫӗсен министерстви.

варваризм

варваризм (тăван чĕлхе тасалăхне пӑсакан ют чĕлхе сăмахĕ).

вульгарный

вульгарлă; 1. илемсĕр, юрăхсăр, нормăран начар еннелле пăрăннă (чĕлхе); 2. ытлашши çăмăллатса, кăшт пăсса ăнланнă (теори).

орган

орган; органы тела ӳт-пӳ органĕсем (пайĕсем); алӑ, ура, куҫ, чĕлхе т. ыт.; органы чувств сисĕм органĕсем.

родной

тӑван, пӗр тӑван; мы с ним родные братья эпир унпа пӗр тӑван; родной язык тӑван чĕлхе.

средство

1. мел, май, меслет, хатĕр; средства производства производство хатĕрĕсем; язык—средство общения чĕлхе вăл — ҫынсене пĕр-пӗринпе хутшӑнма май параканӗ; 2. эмел; средство от кашля ӳслӗк эмелĕ.

происхождение

1. пӗр-пӗр йӑхран, халӑхран, социаллӑ ушкӑнран тухни; 2. пулса кайни, пуҫланса кайни; происхождение человека этем пулса кайни; происхождение языка чĕлхе пуçланса кайни.

чистота

мн. нет тасалăх; чистота языка чĕлхе тирпейлĕхĕ, тасалăхĕ; говорить на чистоту ним пытармасăр, тӳррипе кала.

тупой

1. мăка (çĕçĕ), пуклак, такса (пуртă); 2. перен. тăмсай, тăм çамка, ăнсăр, тăнсăр, анăра (çын); тупой язык тăм чĕлхе, тӳрмен чĕлхе; тупое зрение вăйсăрланнă (куç); тупой угол пуклак кĕтес.

циркуль

м. циркуль, çавра çыра, уттармалли (платниксен).

язык

1. чĕлхе, чĕлхе-çăвар; родной язык тăван чёлхе; литературный язык литература чĕлхи; 2. чĕлхе (тăшман çарĕ çинчен пĕлтерме пултаракан тыткăна илнĕ çын); прикусить язык сасартăк калаçма чарăн, калама тытăннă сăмаха каламасăр хăвар; вертится на языке чĕлхе вĕçĕнчех тăрать.

языковедение

, языкознание мн. нет чĕлхе вĕрентĕвĕ, чĕлхе пĕлĕвĕ, чĕлхе науки.

язычок

, -чка пĕчĕк чĕлхе, кĕçĕн чĕлхе.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

Инçет Хĕвелтухăç çавра чĕлхи

см. çавра чĕлхе

калта

ящерица — lacerta [шуса çӳрекенсен йăхĕнчи вăрăм çинçе хӳреллĕ чĕрчун]; йăрă калта прыткая ящерица — lacerta agilis; пĕчĕк калта ящурка — eremias; симĕс калта зелёная ящерица — lacerta viridis; çавра пуçлă калта круглоголовка — phrynocephalus; çĕленле калта желтопузик — ophisaurus apodus [урасăр калта]; улăх калти луговая ящерица — lacerta practicola; чĕррĕн çуратакан калта живородящая ящерица — lacerta vivipara

миксина

миксина — myxini [çавра çăварлисен йăхĕнчи пулă евĕрлĕ тинĕс чĕрчунĕ]

минога

минога — petromyzonidae [çавра çăварлисен йăхĕнчи пулă евĕрлĕ шыв чĕрчунĕ]; тинĕс миноги морская минога — petromyzon marinus; юханшыв миноги речная минога — lampetra fluviatilis

пысăк çавра чĕлхе

см. çавра чĕлхе

cap хырăмлă çавра чĕлхеллĕ шапа

см. çавра чĕлхе

çавра чĕлхе

жерлянка — bombina [шапа йышши çĕрте те, шывра та пурăнакан чĕрчун]; Инçет Хĕвелтухăç çавра чĕлхи дальневосточная жерлянка — bombina orientalis; пысăк çавра чĕлхе большая жерлянка — bombina maxima; сарă хырăмлă çавра чĕлхе желтобрюхая жерлянка — bombina variegata; хĕрлĕ хырăмлă çавра чĕлхе краснобрюхая жерлянка — bombina bombina

хĕрлĕ хырăмлă çавра чĕлхе

см. çавра чĕлхе

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

чĕлхе

тел; тăван чĕлхе туган тел, чăваш чĕлхи чуваш теле

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

диалектизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

идиолект

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

идиш

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

общность

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

язык

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

языковой

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

эсперанто

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

турне

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

çавра çавра пăра çавра пуçлă калта çавра çил « çавра чĕлхе » çаврака çаврака ту çавракала çавракалан çавракалат

çавра чĕлхе
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org