Шырав: çав-çавах

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

абонемент

абонемент (мĕнпе те пулин усă курмалли право тата çав правăна ĕнентерекен хут)

авă

1.
вон
авă çав — вон тот
авă унта — вон там
ав вут çунать — вон костер горит

авăк

мгновенный, моментальный
пĕр авăк хушшинче — в одно мгновение
авăкран авăка — время от времени
çав авăкрах — в тот же миг
авăк çумăр — быстро проходящий дождь
пĕр авăк çывăрса ил — немного вздремнуть

алиби

алиби (преступлени тунă вăхăтра айăпланакан çын çав вырăнта пулманни)
унăн алиби пур — у него есть алиби

альт

1.
альт (хĕрарăмсен е ачасен хулăнрах сасси; çав сасăпа юрлакан)

антăрлăх

2.
завязка, шнурок (у головного убора)
антăрлăхĕ кĕмĕл, пичĕ хĕрлĕ, манăн савни мар-и çав? фольк. завязки шапки серебряные, лицо румяное, не моя ли это милая?

ара

2. усил.
ну и, же, уж, ведь
эп ăна палламастăп-çке, ара — я ведь не знаком с ним
учĕ те чаплă çав, ара! — ну и славный у него конь!

ара

3. утв.
да, так
— ку çав кĕнеке-и? — не та ли это книга?
— ара — да
ара çаплах çав — да, это именно так

баритон

1.
баритон (басран çинçерех сасă тата çав сасăпа юрлакан)
баритонпа юрла — петь баритоном

бас

1.
бас (хулăн сасă тата çав сасăпа юрлакан арçын)

кам

1.
мест. вопр.-относ.
кто
переводится также формами косвенных п.
кам вара вăл? — кто он такой?
кам пĕлет ăна — кто его знает
кам пулса ĕçлетĕн? — ты кем работаешь?
кам патне каяс-ши? — к кому же пойти?
кам çинчен калать вăл? — о ком он рассказывает?
Кам ĕçлемест, çав çимест. — посл. Кто не работает, тот не ест.
Кам армана, кам вăрмана. — посл. Кто на мельницу, а кто в лес. (соотв. Кто в лес, кто по дрова).

кама — кого, кому
кама куртăн эсă унта? — кого ты там увидел?
кама пула кая юлтăмăр эпир? — из-за кого мы отстаем?
Кама тилĕ тăлăпĕ, кама алăк хăлăпĕ. — посл. Кому лисий тулуп, а кому дверная ручка. (соотв. Кому привет, а кому от ворот поворот).

камăн
1) кому, у кого
камăн киле кая с килет? — кому хочется домой?
камăн укçа пур? — у кого есть деньги?
2) в форме камăн, также кам
чей, чьи
камăн кĕнеки ку? — чья это книга?
кам ывăлĕ пулатăн? — ты чей сын?
Кам çуни çине ларатăн, çавăн юррине юрлатăн. — посл. В чьи санки сядешь, того и песенку затянешь. (соотв. С кем поведешься, от того и наберешься).

камра — у кого
алăк çăраççи камра? — у кого ключ от двери?  

камран — кого, у кого, от кого и т. д.
камран хăрать вăл? — кого он боится?
камран вĕрентĕн эсĕ ку юрра? — у кого ты перенял эту песню?  

кампа — с кем
кампа килтĕн? — с кем ты пришел?
кампа кăна тĕл пулмарăмăр-ши эпир! — с кем только мы не встречались!  

камшăн — для кого, ради кого
камшăн пит тăрăшатăн эсĕ? — ради кого ты так стараешься?

кăткă

муравьиный
вăрман кăтки — лесные муравьи
кăткă йăви — муравейник
кăткă тĕми — муравейник
кăткă кислоти — муравьиная кислота
Кăткă пысăк мар та, çавах тăвайкки чакалать. — посл. Невелик муравей, а горы роет.

килĕштер

5.
симпатизировать
любить

вăл çав хĕре килĕштерсе пăрахнă — ему очень понравилась эта девушка

6. муз.
настраивать

кул

2.
насмехатыя, издеваться, глумиться
вăл çав тери çынран кулма юратать — он большой насмешник
хамран кулма памастăп — я не позволю издеваться над собой!

кунтан

2.
отныне, впредь
после этого

кунтан юлтăр çав çынпа çыхланасси — отныне я не буду связываться с этим человеком

латтисĕр

1.
бестолковый
латтисĕр çынна ĕç ан хуш çав — бестолковому человеку нечего и дело поручать

лăкăрти

болтливый
ан итле çав лăкăртине! — не слушай этого пустомелю!

лĕпĕртет

разг.

1.
болтать, пустословить, нести вздор
тем лĕпĕртетет çав — он несет невесть что

ма

2.
зачем, для чего
что

ма ара? — зачем же?
ма çав териех васкатăр? — зачем вы так спешите?
ма çумăр айĕнче йĕпенсе тăратăн? — что ты мокнешь под дождем?

ман

2.
разучиться, отвыкнуть
çав йăлана вăл халĕ те манман — он до сего времени не отвык от этого

манса кай —
1) забыть, запамятовать, выпустить из памяти
эпĕ кун çинчен мансах кайнă — я совсем забыл об этом
2) разучиться (что-л. делать)

манăç

3.
забываться, предаваться забвению
анне чĕлхи манăçмасть — материнский язык не забывается
çав кунсем епле манăçчăр? — разве забудутся эти дни?

мар

1. частица отриц.
не
не-

аван мар — нехорошо
ахальтен мар — недаром
инçе мар — недалеко
пĕрре кăна мар — неоднократно, не один раз
сахал мар — немало
халь мар — не сейчас
ĕçсем чаплах мар — дела не совсем хороши
хуларан инçех мар — не так далеко от города
вăл ухмах мар — он не дурак
кăна тивер мар — давайте этого не трогать
кирлĕ мара ан калаç — не болтай впустую
лайăх та мар, начар та мар — и не хорошо и не плохо, серединка наполовинку
эпĕ хирĕç мар — я не против
çамрăках мар хĕрарăм — не очень молодая женщина
ырă мара сис — почувствовать недоброе
таçти çын мар-çке эсĕ — ты ведь нам не чужой
Ваттисем калани ахаль мар çав. — погов. Пословица недаром молвится.
Тĕнче хĕсĕр мар. — погов. Свет клином не сошелся на ком-чем-л.

маттур

молодцом
çавах та вăл маттур — все-таки он молодчина

мĕшĕлтет

2.
копаться, возиться
канителиться
разг.
шофер машина патĕнче мĕшĕлтетет — шофер возится с машиной
эсĕ халĕ те çав задачăпа мĕшĕлтетсе ларатăн-и? — ты все еще бьешься над этой задачей?

нумайлăха

надолго
çав кун нумайлăха асăмра юлчĕ — мне надолго запомнился этот день
горючи нумайлăха çитет — горючего хватит надолго
эсир пирĕн пата нумайлăха килтĕр-и? — вы к нам надолго?

опричнина

ист.
опричнина (IV Иван патша аслă влаçа çирĕплетме туса ирттернĕ ĕçсем, çав тĕллевпе йĕркеленĕ эшкер)
опричник — çав эшкерĕнче тăнă çын

папирус

2.
папирус (çав хăмăшран тунă хут тата ун çине çырнă документ)

пире

1.
нам
çĕнĕ журналсем парăрха пире — дайте нам новые журналы
пире çавах — нам все равно
пире йывăр лекет — нам достается трудно

пирки

2.
относительно, о, об
çав ĕç пирки — относительно этого дела
кун пирки тепĕр чух калаçăпăр — об этом поговорим в следующий раз

пиçĕ

1.
крепкий, прочный
юман çав тери пиçĕ йывăç — древесина дуба очень крепкая

самант

миг, мгновение, момент
пĕр самантра — в одно мгновение
самантранах через — мгновение, в следующее мгновение
шăп çав самантра — как раз в этот момент
пĕр самант та сая ан яр — ни минуты не теряй даром
тăхта-ха пĕр самант — подожди-ка минутку

сĕмсĕрлĕх

1.
наглость, дерзость, нахальство, бессовестность
сĕмсĕрлĕхĕ çитет çав! — хватает же у него нахальства!

супăн

1.
мучиться, страдать, переживать
сокрушаться
разг.
мĕн пирки çав териех супăнатăн? — из-за чего ты так переживаешь?

сусăр

больной, нездоровый, раненый
сусăррисене ĕçрен хăтарнă — больных освободили от работы (отпустили домой)
сусăр пул — 1) заболеть 2) получить травму, рану
Сусăр мар, хăй çавах йынăшать. (Сысна). — загадка Не больной, а стонет. (Свинья).

талан

диал.
счастье, счастливая доля, судьба
таланĕ пур çав унăн — у него счастливая доля

тăр

11.
сохраняться, удерживаться, быть устойчивым
çав ĕç хальчченех асра тăрать — это событие до сих пор сохранилось в памяти
маиăн укçа тăмасть — деньги у меня не держатся

те

1.
говорить
сказать

мĕн терĕ-çав? — что он сказал?
статьяна вуласа тухрăм, терĕ — он сказал, что прочитал статью
атте пыраймасть, те — передай, что отец не может прийти
радиопа çумăр пулмасть, терĕç — по радио сообщили, что дождя не будет
тем текен те пур — говорят разное

тейĕр
1) скажите, передайте, сообщите:
килте çук, тейĕр — передайте, что его нет дома
2) думайте, считайте
хуçи хытă ан тейĕр — не думайте, что хозяин скупой, не сочтите хозяина скупым

трагикомеди

2. перен.
трагикомедия (хурланмалла, çав вăхăтрах кулăшла ĕç)

ункай

диал.

1.
направление, сторона
вĕсем çав ункайпа кайрĕç — они пошли в том направлении

фант

2.
фант (çав вăйăра паракан япала)

фантази

2.
фантазия (пуш ĕмĕт, пулмас япала)
пăрах эсĕ çав фантазисене! — оставь ты эти фантазии!

халап

4. перен.
сказка, басня, вымысел
ан ĕнен çав халапсене! — не верь этим басням!

халлĕн

послелог
в виде чего-л.
в каком-л. состоянии, положении
ахаль халлĕн — просто так
епле халлĕн? — в каком виде? в каком состоянии?
çав халлĕн — в таком виде, в таком состоянии
çĕнĕ халлĕн тăхăн — обновить, надеть что-л. новым
сывă халлĕн — в добром здравии
таса халлĕн — в чистом виде

хăй халлĕн —
1) сам по себе, только сам
аша хăй халлĕн пĕçер — отварить мясо отдельно
2) стихийно, само по себе
пушар вăрманта хăй халлĕн тухнă — пожар в лесу возник сам собой
3) самостоятельно, без посторонней помощи
ача шкула хăй халлĕн кайса çӳрет — ребенок ходит в школу самостоятельно
вăл ĕçе чирлĕ халлĕн килнĕ — он пришел на работу нездоровым
Ватă йывăç ларнă халлĕн хăрать. — посл. Старое дерево засыхает стоя.

хатер

çав хатер — так, настолько, до такой степени
ку хатер — так, настолько, до такой степени
вăл хатер — так, настолько, до такой степени
ма çав хатерех çилленетĕн? — почему ты так злишься?

хăть

1. союз уступ.
хоть
хăть выртса йĕр — хоть плачь; хоть ревмя реви
хăть кăнтăрла, хăть каçхине — хоть днем, хоть вечером
хăть çĕнĕ кĕнеке, хăть кивĕ — çавах мар-и! — хоть новая книга, хоть старая — не все ли равно

хăямат

1. бран.
черт, бес
леший

ку кам? — xăямат пĕлет-и! — кто это?— а бес его знает!
вăл паян хăямат пек усал — он сегодня злой как черт
хăямата! — к черту!
ахалех çыхлантăм çав хăяматпа — напрасно я связался с этим негодяем
ăçта хăямата кайса çухалтăн? — где тебя черти носят?

хĕрхен

2.
жалеть, сочувствовать, относиться с жалостью, с сочувствием, с состраданием
çав пĕччен карчăка питĕ хĕрхентĕм — я очень посочувствовал этой одинокой старушке
Ватă çынна хĕрхенмесен хăвна йывăр килĕ. — посл. Не пожалеешь старого человека — самому придется трудно.

шăлт

2.
как раз, точь-в-точь, ровно, точно
шăлт çав уйăхра — как раз в тот месяц

шел

III.

1. в знач. сказ.
жаль, жалко
çав тери шел — очень жалко
пăхма шел вĕсем çине — жалко смотреть на них
шел те ĕнтĕ — к сожалению, как ни жалко
мĕн тери шел! — какая жалость!

шеремет

3. межд.
выражает восторг:

эх, мĕнле лайăхскер çав, шеремет — ах, какой он славный человек!

шут

количественный
шут хисепĕсем — грам. количественные числительные
вĕсен шутĕнче — в их числе
çав шутра — в том числе
спортсменсен шучĕ ӳсрĕ — возросло количество спортсменов
пирĕн факультет малтисен шутĕнче — наш факультет находится в числе передовых
шута кĕрт — причислить, отнести к числу кого-чего-л., присоединить
шутран тух — выбыть из числа кого-чего-л., перестать числиться

шухăш

1.
мысль
айван шухăш — незрелая мысль
вăрттăн шухăш — умысел
çăмăлкка шухăш — легковесное суждение
вĕçленнĕ шухăш — законченная мысль
вырăнлă шухăш — дельная мысль
пуçран тухми шухăш — навязчивая мысль
пытарăнчăк шухăш — подтекст, скрытая мысль
ку тĕрĕс шухăш — это правильная мысль
пăрах çав тăрлавсăр шухăша! — оставь эту сумасбродную идею!

юмах

2.
беседа, разговор
унăн пĕрмай çав юмах — у него постоянно разговор об этом
юмаха кай — заговориться, увлечься беседой

яшлăх

молодость, юностьц молодой, молодежный
яшлăх хастарĕ — молодой задор
яшлăхри юлташ — друг юности
Ватлăх яшлăх мар çав. — погов. Старость — не молодость. (соотв. Старость — не радость).

çав

I. (çавă)

1. мест. указ.
вот тот, вот этот
вон тот, вон этот
(при указании на относительно отдаленный объект)
çав кĕнеке — та книга
ав çав теле çитиччен — вон до того места
çавна илсе пар-ха — достань-ка вон это

çав

2.
тот, этот (о ком или о чем говорилось ранее)
упомянутый
ку çав çынах-и — çавах — это тот человек? — да, тот самый
çавăн чухне — тогда, в то время
бригадир кирлĕччĕ, çавна шыратăп-ха — мне нужен бригадир, я его ищу
çав каçхине эпĕ клубраччĕ — в тот вечер я был в клубе
çав, çав имярек, тот-то
çав, çав çĕрте — там-то и там-то, в таком-то месте
Кам ĕçлемест, çав çимест. — посл. Кто не работает, тот не ест.

çав

3. в знач. усил. частицы
такой, так, столь, настолько
çав тери — очень, в такой степени
çав тĕрлĕ — очень, в такой степени
çил çав тери хытă вĕрет — ветер дует очень сильно

çав


çав вăхăтрах — 1) в то же время 2) а между тем
çав хушăрах — 1) в то же время 2) а между тем
çав хаççăнах — в это же время, одновременно
çавна пула — из-за этого, по этой причине
тăман тухрĕ, çавна пула чарăнма тиврĕ — поднялась метель, из-за этого пришлось остановиться
çавăн пирки — из-за этого
çавна май — в связи с этим
çав майпа — таким образом, таким путем
çавă кăна — только и всего
çав-çке-ха — вот ведь что, вот ведь оно как
çав халлĕнех — в таком же виде, состоянии
çавăн чухлĕ — столько

çавăн пек
1) такой
çавăн пек çын вăл — такой он человек
2) так
пурăнкалатпăр çавăн пек — вот так мы и живем
çав кирлĕ-ха ăна! — так ему и надо!

çав

II. частица

1. утверд.
вот, то-то, да
конечно, именно

çавă çав — то-то и оно, вот именно
пулĕ те çав — вполне может быть
çапла çав — да, так
— санăн туртмалли пур-и? — у тебя курево есть?
— пĕтрĕ çав — да кончилось вот
— ма килместĕн пирĕн пата? — ты что не приходишь к нам?
— ерçӳ çук çав — да времени нет

çав

2.
как, так уж, так и, ну и
ача эх тăрмашать çав — мальчик так старается
каç-каç кашкăрсем улаççĕ çав — по ночам волки так воют
илĕртӳллĕ çав çуркунне! — так прекрасна весна!
эсĕ те çав! — эх, ты!

çав

3. вопр.
а, же
эсир миçен çав? — а сколько вас человек?
мĕн терĕн çав? — что ты сказал?
эпĕ ыйтнине тăваймарăн пуль çав? — ты не смог выполнить мою просьбу?

çав

4. уступ.
хотя, правда
çапли çапла та çав — так-то оно так
укçу пур-и санăн? — пур та çав... — деньги у тебя есть? — есть-то есть, но...

çавах

1. союз против.
все же, все-таки, но, однако, тем не менее
ача ӳкрĕ, çавах макăрмарĕ — ребенок упал, но все же не заплакал
пуху пĕтрĕ, халăх çавах саланмарĕ-ха — собрание окончилось, тем не менее народ еще не разошелся
эсĕ çавах тăхта-ха — ты все же подожди

çавах

2.
все равно
непременно, обязательно

кĕтер мар ăна, çавах пымасть вăл — не будем ждать его, он все равно не пойдет
эпир çавах çĕнтеретпĕр — мы непременно победим

çавах

3.  
так же, одинаково
манăн вăй-хал пĕтнĕ, санăн та çавах — у меня силы иссякли, и у тебя так же
Вăхăт ырăпа та, усалпа та çавах иртет. — посл. Время одинаково проходит и за добрым делом, и за дурным.

çавă

см. çав

çав-çавах

1.
все такой же

çав-çавах

2.
все так же
çанталăк çав-çавах йĕпе-сапа — погода все такая же ненастная
вал çав-çавах ĕçлет — он все так же работает

çав-çавах

3.
все равно
ан та чĕн, çав-çавах пымастăп — и не зови, все равно не пойду

çак

I. (çакă)
мест. указ.

1.
вот этот, сей (при указании на близкий объект или момент)
çак ача — этот мальчик
çак кун — 1) этот день 2) в этот день
çак хушăра — за это время
çак çуртпа çав çурт хушши — расстояние между этим и тем домами

çамлан

диал.
погибать, исчезать, пропадать
сгинуть
разг.
ăçта кайса çамланчĕ çав? — куда он запропастился?

çун

10.
желать, гореть желанием
стремиться
к чему-л.
вĕренме каясшăн çун — гореть желанием учиться
укçашăн çун — быть жадным до денег
шыв ĕçесшĕн çун — испытывать сильную жажду
вăл çав хĕршĕнех çунать — он сгорает от любви к этой девушке

ăш

8.
душа, сердце
ăш вăркать — сердце ноет, на душе неспокойно
ăшăм çунать —1) у меня сильная жажда 2) душа моя горит
ăшĕ выртрĕ — 1) он насытился (наелся и напился) 2) ему полегчало; его душа успокоилась
санпа калаçсан ăш выртрĕ — после разговора с тобой у меня на душе стало легко
ăш пăтранать — 1) тошнит, тошно разг. 2) на душе неспокойно
унтан ăшăм писрĕ — я питаю к нему отвращение
ăш ырă марра сисет — сердце чувствует недоброе
хунхăпа ăш çурăлсах тухать — сердце готово разорваться от горя
ăш çунтармăш — причина переживаний
хура ăшлă этем — человек с черной душой
ăш çуннине пусар — успокоить душу
ăша ил — 1) вдохнуть в себя (при курении) 2) принимать близко к сердцу
ăша кайса тиврĕ — за сердце, за душу задело
ăша кĕр — 1) влезть в душу 2) запасть в память
çав кун ĕмĕрлĕхех ăша кĕрсе юлчĕ — на всю жизнь запомнился мне этот день
ăша пусар — успокоить душу
ăша çунтар — терзать душу
ăшра лăпкă мар — на душе неспокойно

4.
ли... ли
либо... либо
или... или

паян-и, иран-и, çавах тухса каймалла — сегодня ли, завтра ли все равно надо уезжать
юр çăват-и, çумăр çăват-и — будет либо дождь, либо снег

тери

только в сочет. с некоторыми местоимениями:
мĕн тери — как, какой, до какой степени
мĕн тери ĕçчен вăл! — как он трудолюбив!
мĕн тери йывăр пулин те — как бы ни было трудно
çав тери, тем тери — очень, чрезвычайно, весьма
вăл сана тем теи кĕтрĕ — он очень ждал тебя
костюм сана çав тери килĕшет — костюм тебе очень к лицу
ку тери — до такой степени, так сильно
ку териех ан хуйхăр — не убивайся так сильно

çапла


çапла вара — следовательно, таким образом
çапла ĕнтĕ — итак, таким образом
çапла çав — то-то же, то-то и оно

çав

5.
с частицей
выражает нерешительность, неопределенность:

кажется, то ли, может быть

— миçере вăл? — сколько ему лет?
— çирĕмре-и çав, çирĕм пĕррере — то ли двадцать, то ли двадцать один
— хăçан пулнă ку? — когда это было?
— пĕлтĕрччĕ-и çав — кажется, в прошлом году

шăн

4. разг.
пропадать, теряться, исчезать
çав пилĕк тенкĕ укçа шăнчĕ пулмалла — эти пять рублей, видимо, пропали (их не отдадут)

тĕрлĕ


йен тĕрлĕ
1) какие только
мĕн тĕрлĕ сас-хура пулмарĕ пулĕ — каких только слухов не было!  
2) как, как только
мĕн тĕрлĕ тăрăшсан та ĕçе каçчен вĕçлеймерĕ — как (только) он ни старался, а работу до вечера не завершил

çав тĕрлĕ — до такой степени, в такой мере
вăл тĕрлĕ — до такой степени, в такой мере

тем тĕрлĕ — очень, весьма, чрезвычайно
тем тĕрлĕ çӳллĕ — очень высокий
сана тем тĕрлĕ ыйтрăм — я тебя очень просил, я тебя умолял

хисеп

9. диал.
участь, доля, судьба
хăйсене те çав хисепех çитнĕ — их самих постигла та же участь

таран


ку тарана çитсе — до сих пор, по сю пору
çав таранах — до такой степени
ку таранах — до такой степени
вăл çав таранах ухмах мар ĕнтĕ — не до такой уж степени он глуп
ĕç мăй таран — дел по горло
хăлха таран хĕрелсе кай — покраснеть до ушей

вăхăт


пĕр вăхăт — некоторое время, одно время
пĕр вăхăтра — 1) одновременно 2) одно время (в прошлом)
вăхăчĕпе — в свое время, в нужное время
вăхăчĕпе ĕçлĕпĕр, вăхăчĕпе ĕçĕпĕр — фольк. когда нужно — поработаем, а когда можно — погуляем
çывăх вăхăтра — в скором будущем, в ближайшее время
хăй вăхăтĕнче — в свое время (в прошлом)
вăхăт çитиччен — раньше времени, досрочно
вăхăт иртсен — после положенного времени
çав вăхăтрах — в то же время, вместе с тем
вăхăтран вăхăта — время от времени, временами, иногда

кирлĕ


ăçта кирлĕ (килнĕ) унта
— 1) где попало, там и сям 2) куда попало
пулма кирлĕ — должно быть
вăл килнĕ пулма кирлĕ — он, должно быть, пришел
çав кирлĕ те ăна — так ему и надо
пушă кирлĕ сана! — кнут плачет по тебе!
çăкăр та кирлĕ мар — хлебом не корми

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

аванмарлăх

п.с., 1. П.п. Аптăрав, кансĕрлĕх, майсăрлăх. Çав каçхине санра темле аванмарлăх, иккĕленӳлĕх сисĕнетчĕ. Çывхарса килекен уйрăлу, ютшăну палличчĕ ку. В.Эктел //Я-в, 1991, 7 /, 20 с. Калаçу çыхăнмарĕ. Марине аванмарлăхран тухас тесе, «... Кайран мĕн каламаллине калăн», — терĕ. Э.Патмар //ХĂБ, 2002, 2 /, 17 с. — ВЧС, 1971, 396 с. 2.Ç.п. Синкер, инкек, ырăмарлăх. РОНО заведующийĕ телефонпа хăй патне чĕнсе илчĕ. Чĕре аванмарлăха туйрĕ. Х-р, 30.04.1997, 7 с.

автан

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан вуникĕ паллăран (чĕрчунтан) вуннăмĕшĕ. Вьетнам, Китай, Япони, ... ытти хăш-пĕр çĕршывсен календарĕнче кашни çулталăка выльăх-чĕрлĕх тата тискер кайăк ятне панă. Çав ятсем 12 çулхи çаврăмпа ылмашăнса пыраççĕ. Вĕсем çаксем, 1. Йĕкехӳре (Шăши). 2. Ĕне (Вăкăр). 3. Тигр. 4. Куян (Кролик). 5. Аç-таха. 6. Çĕлен. 7. Лаша. 8.Сурăх (Така). 9. Упăте. 10. Автан (Чăх). 11. Йытă. 12. Сысна (Кабан). КЯ, 15.05.1988, 4 с. Шухăшлавçăсем, ăсчахçăсем Автан çулĕнче çуралаççĕ. ЯБ, 1990, 1 /, 62 с. — Автан çулне кĕр (Х-р, 22.03.1993, 4 с.; ÇХ,1998, 1 /, 5 с.). 2. Ç.п.,астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Автан çулĕнче) çуралнă çын. Автана кăçал ĕмĕтсем татăлни кулянтарма пултарать. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Автансем ... çĕнĕ çула та асăрхануллăн йышăнаççĕ. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с. Автан çитес çул чылай лăпкăрах тата ирĕклĕрех пурăнма пултарать. ÇХ,1999, 49 /, 8 с. — Автан-хĕрарăмсем, Автан-арçынсем (Х-р, 31.12.1992, 3 с.). 3. П.п., калаç. Ирĕлтернĕ сахăртан ачасене ĕмме хатĕрлекен пылак çимĕç. П.Большаков хăйĕн килĕнче пылак автансен «инкубаторне» уçнă. К-н, 1966, 9 /, 12 с. Сахăртан тунă «автан». Х-р, 20.01.1994. 4. П.п., калаç. Чупкăн арçын; хĕрарăм кĕтӳççи, ĕревĕç. Пĕлтĕр мана «автан» тесе чĕнетчĕç. Çук, Автан çулĕнче çуралнăран мар, чиперккесене час-час улăштарнăран. ÇХ, 1998, 42 /, 10 с. Çав мехелпех пуçлас пуль сăмаха... Каçтака мар, автан шырамалла. ТА, 1998, 1 /, 36 с.

аккредитациле

ç.в. Пĕр-пĕр çĕрти ĕç-пуçа çутатса тăмашкăн журналиста çав вырăнта официаллă майпа çирĕплет; аккредитла. Массăллă информаци хатĕрĕсен представителĕсене... Аслă Совет çумĕнче парламент корреспонденчĕсем тесе аккредитацилеççĕ. Х-р, 5.06.1992, 2 с. Таджикистанра аккредитациленĕ журналистсем... салука илнĕ ĕçтешĕсене ирĕке кăларма чĕнсе каланă. Х-р, 13.02.1997, 1 с.

анлăлăх

п.с. Анлăх (2). Çав анлăлăх кăмăла çĕклет, чун-чĕрене ăнланмалла мар хавхалану кӳрет. В.Тимаков, 1984, 47 с. Ухсай Яккăвĕн илем астармăшĕ — ... анлăлăх, туллилĕх асамĕнче. Х-р, 27.12.2001, 4 с.

анлăх

п.с. 1. Анлă уçă вырăн; уçлăх. Эпир [погра-ничниксем] çил-тăман çаврăнса, ахрашса тăракан тĕксĕм шурă анлăха ыткăнатпăр. В.Алендей, 1965, 21 с. Шур тĕтре пулса вăл [Сывлăмпи] çитнĕ çӳл тӳпемĕр анлăхне. Н.Теветкел, 1982, 91 с. Вĕçсĕр-хĕрсĕр анлăх ăна [ачана] хăй ытамне çавăрса илчĕ. Т-ш, 1993, 35 /, 7 с. Эпĕ вара дельтапланпа вĕçесшĕнччĕ, тĕнче çийĕн виçесĕр анлăхра ярăнасшăнччĕ. Л.Сачкова, 1996, 108 с. — ВЧС, 1971, 872 с. 2. Анлăш, талккăш, лаптăкăш. Çĕршыв анлăхĕ тĕлĕнтерчĕ ĕнтĕ икĕ пĕчĕк чуна. В.Элпи, 1983, 96 с. Кунашкал эпикăллă анлăх Агиверăн яланах новелла формипе шайлашать. Г.Федоров, 1996, 173 с. Тĕнчене хăвăр ăсăрпа виç енлĕ анлăх ăнлавне хĕссе кĕртсе лартнă та, çав картаран тухаймастăр. В.Эктел, 1996, 70 с.

аннелĕх

п.с. Амăш тайăнĕ, амăш туртăмĕ; амăшлăх. Этемсем çĕнелĕç те çĕнелĕç çĕр çинче, аннелĕх, эс пуртан. М.Сениэль, 1990, 94 с. Вăл [В.К.Кузьмина] маншăн çеç мар, ыттисемшĕн те иккĕмĕш Анне пекех... Унра Аннелĕх çав тери пысăк. ХК, 1998, 37 /, 15 с.

арăслан

ç.п., астрол. Çулталăк çаврăмĕпе пыракан Хĕвел çав ятлă çăлтăр ушкăнне кĕрсен (24.VII—23.VIII) çуралнă çын. Арăсланăн сывлăха упрама тăрăшмалла. Т-ш, 27.02.1991, 7 с. Арăслансен сывлăхĕсем çирĕпленĕç, вĕсем хăйсен пултарулăхĕпе витĕмлĕхне кăтартĕç. К-ш, 1997, 39 /, 8 с. Эпĕ 33 çулта, ...гороскоппаАрăслан. ÇХ, 1999, 1 /, 10 с. Арăслансене пла-нетăсем çĕнĕ ĕç шырама канаш параççĕ. ХС, 1999, 14 /, 4 с.

арман

1. П.п. Аш-какай е пахча çимĕç вĕтетмелли, фарш тумалли хатĕр. Анчах «кайф» тапхăрĕ иртсен вара шăм-шака хуçать, аш арманĕ витĕр тухнăн туйăнать. ÇХ, 27.02.1998, 4 с. Помидора аш арманĕ витĕр кăлармалла. Т-ш, 2001, 36 /, 12 с. Гайморитран сипленме хура йӳç кăшман лайăх пулăшать. Ăна аш арманĕпе вĕтетмелле. С-х, 2001, 11 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 357 с. 2. Ç.п. Тĕлсĕр вăрçă-харçă; юнлă çапăçусем. 1995 çулта алла диплом илнĕ хыççăн Чечняна лекрĕм — «аш арманне». Ар, 2000, 10 /, 3 с. Çар операцийĕ мар, чăн-чăн аш арманĕ тейĕн... Чăваш ен йĕкĕчĕ çав армантан тухайман. Ар, 2002, 40 /, 1 с.

аш арманĕ

1. П.п. Аш-какай е пахча çимĕç вĕтетмелли, фарш тумалли хатĕр. Анчах «кайф» тапхăрĕ иртсен вара шăм-шака хуçать, аш арманĕ витĕр тухнăн туйăнать. ÇХ, 27.02.1998, 4 с. Помидора аш арманĕ витĕр кăлармалла. Т-ш, 2001, 36 /, 12 с. Гайморитран сипленме хура йӳç кăшман лайăх пулăшать. Ăна аш арманĕпе вĕтетмелле. С-х, 2001, 11 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 357 с. 2. Ç.п. Тĕлсĕр вăрçă-харçă; юнлă çапăçусем. 1995 çулта алла диплом илнĕ хыççăн Чечняна лекрĕм — «аш арманне». Ар, 2000, 10 /, 3 с. Çар операцийĕ мар, чăн-чăн аш арманĕ тейĕн... Чăваш ен йĕкĕчĕ çав армантан тухайман. Ар, 2002, 40 /, 1 с.

арçуриада

ç.с. Чăваш халăхĕн арçури çинчен калакан халап-юмахĕ. Çав мифсене пĕрлештерсе арçуриада тесе палăртатпăр. Арçуриадăн тĕп сăнарĕ сивлекскер. Н.Ишентей // ХШ, 1997, 4 /, 78 с. Арçуриада — вилĕмсĕрлĕх философийĕн вĕрентĕвĕ [Пуçелĕк]. Х-р, 20.08.1997.

асаплану

п.с. Хĕн курни, асап тӳсни, тертленӳ; нушаланни. Асапланать вăл халь, çав асаплануран тухма çул шырать. А.Емельянов, 1971, 94 с. Каллех асаплану, шырав, куç хупмасăр çĕр каçнă каçсем. Ю.Силэм //Я-в, 1995, 9 /, 124 с. Чи хăрушши — асаплану [психикăна] ĕмĕрлĕхех хуçса хăварма пултарать. Т-ш, 2000, 34 /, 12 с. Чăн-чăн асаплану, чĕр тамăк — çапла хаклаççĕ мигрене чирлĕ çынсем. С-х, 2000, 36 /, 3 с.

асапçă

ç.с. 1. Асаплантаракан, хĕн кăтартакан, хур тăвакан çын. [Çав] сутăнчăксене, асапçăсене никам умĕнче те явап тыттарман. Н.Исмуков, 1990, 50 с. Палланă хушамат — Шитов, асапçă, Миттана «урнă йытă пек туллаканни». Я-в, 1991, 5 /, 8 с. 2. Асап тӳснĕ, хĕн курнă çын. Ăна [чиркĕве] студентсене хута кĕрекен асапçă Татьянăна халалланă. Х-р, 30.05.2001, 1 с.

астрал

ç.с., астрол., оккульт. Космос вăйĕпе этем чун-хавалĕн çыхăнăвĕ. Ухсайсем..., хаяр çавра çилсем кăларса, астрал шайĕнче хăйсен çуртне аркатнă. Ю.Яковлев //ÇХ, 1998, 48 /, 9 с. Танл., Çын автокатастрофăра амансан та астральнăй ӳт [кирлĕ, астрал вăйĕ] аманмасть. Çав вăхăтрах ăна ырă мар шухăшпах ватма пулать. Я-в, 1995, 9 /, 102 с.

аудитор

ç.с., экон., фин. Предприятин, компанин фи-нанспа хуçалăх ĕçне, отчечĕсене пырса тĕрĕслекен (аудит-тĕрĕс-лев, ревизи ирттерекен) тата ĕçлĕ сĕнӳ-канаш паракан ăстаçă. Панкрут предприятисемпе учрежденисенчи финанспа укçа-тенкĕ çаврăнăшне никама пăхăнман тĕрĕслев ирттернине аудит теççĕ, çав тĕрĕслеве туса ирттерекене аудитор ятпа хисеплеççĕ. Х-р, 26.03.1996, 2 с. Татьяна ял хуçалăх академийĕнче вĕренет, пулас бухгалтер-аудитор. К-ш, 1997, 39 /, 2 с.

афганец

п.с., ç.с. 1979—1989 çулсенче Афганистан вăрçине хутшăннă («интернационалла тивĕçе пурнăçланă») совет салтакĕ. Пĕлтĕр кĕркунне «афганецсен» тепĕр ушкăнне «Воин-интернационалиста — пархатарлă афган халăхĕнчен» медальпе наградăларĕç. КЯ, 15.03.1989, 4 с. Вăрмар çывăхĕнчи пĕр яла шăп [çав] ... кун «афганец» виллине илсе пынă //Я-в, 1991, 6 /, 17 с. Афганецсемпе, ветерансемпе ... тĕл пултăм. Х-р, 8.09.1992, 1 с. Афганçă!.. Эс пулнă çичĕ хутлă тамăкра. Ю.Сементер //Я-в, 2002, 9 /, 77 с. — воин-«афганец» (Х-р, 4.08.1993, 2 с); Саша-афганец (Х-р, 31.10. 2002, 6 с.); афганецсен пĕрлĕхĕ (ÇХ, 1999, 8 /, 1 с.); афганецсен çемйисем (ÇХ, 2001, 14 /, 4 с.).

афганçă

п.с., ç.с. 1979—1989 çулсенче Афганистан вăрçине хутшăннă («интернационалла тивĕçе пурнăçланă») совет салтакĕ. Пĕлтĕр кĕркунне «афганецсен» тепĕр ушкăнне «Воин-интернационалиста — пархатарлă афган халăхĕнчен» медальпе наградăларĕç. КЯ, 15.03.1989, 4 с. Вăрмар çывăхĕнчи пĕр яла шăп [çав] ... кун «афганец» виллине илсе пынă //Я-в, 1991, 6 /, 17 с. Афганецсемпе, ветерансемпе ... тĕл пултăм. Х-р, 8.09.1992, 1 с. Афганçă!.. Эс пулнă çичĕ хутлă тамăкра. Ю.Сементер //Я-в, 2002, 9 /, 77 с. — воин-«афганец» (Х-р, 4.08.1993, 2 с); Саша-афганец (Х-р, 31.10. 2002, 6 с.); афганецсен пĕрлĕхĕ (ÇХ, 1999, 8 /, 1 с.); афганецсен çемйисем (ÇХ, 2001, 14 /, 4 с.).

биоуй

ç.с., парапсихол. Чĕрĕ япалана (этеме, чĕрчуна, ӳсен-тăрана) хупăрласа тăракан, организма сиенлĕ витĕмрен упранма пулăшакан уçăмсăр çутă сий; чĕрĕлĕх хуппи, аура. Çав энергие вăл хăйĕн биохирĕ [кирлĕ, биоуйĕ] урлă ярать. КЯ, 19.12.1989, 4 с. Асăрхарăр пулĕ, ӳсентăрансем еплерех çутă сапаççĕ. Биоуй палăрăмĕ вăл. М.Сунтал //Я-в, 1991, 12 /, 15 с. Шыв пылчăка тата ывăннине кăна мар, аякран пырса сырăннă ют ... биоуйсен татăкĕсене те çуса тăкать. Х-р, 24.09.1992, 4 с. Йывăçран ăсталанă тура ... çынпа йывăç биоуйĕсене пĕрлештерет. С-х, 2000, 27 /, 4 с. — биоуй вăйĕ, биоуй пысăкăшĕ (Х-р, 27.06.1992, 3 с.).

биоэнерги

ç.с. Биохăват (туп.). Эпĕ хамăн биоэнергипе никама та усал туман, тумастăп та... Çав вăй йывăрлăха кĕрсе ӳкнĕ е чирлĕ çынсене пулăшма та çитет. Х-р, 17.07.1992, 4 с.

боевик

п.с. 1. Хăвăрт аталанакан сюжетлă, кĕрешӳ-çапăçуллă фильм; кинобоевик. «Колосс» кинотеатрта кăтарта-кан картинăсене боевик тетчĕç. Пирĕн «Апайка» та боевиксен ретĕнче пулма тивĕçлĕ пулчĕ. Тани Юн, 1972, 61 с. Ку фильма [«Апайкăна»] куракансем «чăваш боевикĕ» теççĕ. ХК, 1993, 6 /, 2 с. Телевизорпа кăтартакан тĕрлĕрен боевиксем çамрăк ăс-тăна минретеççĕ. Х-р, 21.02.1997, 4 с. Клубра ... пулса иртнĕ хĕрӳ çапăçу хальхи боевиксенчен пĕртте кая мар. Т-ш, 1999, 6 /, 3 с. Çывăрас умĕн çивĕч сюжетлă кинофильм, боевик... курмалла мар. С-х, 2000, 27 /, 1 с. — хăрушă боевиксем (ÇХ, 2000, 17 /, 9 с.); киревсĕр боевиксем (Х-р, 5.04.2001, 3 с.). — ВЧС, 1971, 56 с. 2. Политика тĕллевĕсене хĕç-пăшалпа усă курса пурнăçлама тăрмашакан ушкăнăн кĕрешӳçи; çапăçуçă. Кубинецсем пирĕн пата [70-мĕш çç. Чилие] 15 пин боевик янă. Х-р, 20.10.1992, 3 с. Дудаевăн боевикĕсем мирлĕ халăха вĕлерсе çӳреççĕ. Х-р, 24.01.1996, 1 с. Борисов Чечняра чечен боевикĕсен засадине лексе аманнă. ÇХ, 2000, 14 /, 2 с. Взвод командирĕ вырнаçнă казармăна... боевиксем вăркăнса кĕреççĕ. ТА, 2003, 2 /, 71 с. — таджик боевикĕсем (Х-р, 4.08.1993, 2 с.), таджик оппо-зицийĕн боевикĕсем (ÇХ, 2000, 14 /, 2 с.); Курдсен ĕçлев пар-тийĕн боевикĕсем (Х-р, 3.06.1997, 2 с.); ислам боевикĕсем (Х-р, 11.04.1999, 1 с.); тĕн сектин боевикĕсем (Х-р, 24.01.2002, 2 с.). — боевиксен бази (Ар, 2001, 25 /, 4 с.). 3. Ç.п., куçăм. Пуçтах, вăрçчан, шăртламас. Сылтăм вăйсен союзĕн çӳлерех асăннă боевикĕсем [«березовскисем, чубайссем, немцовсем, киселевсем, сванидзесем»]. Ч-х, 1999, 27 /, 3 с. Çав кунах тĕп хулари О.Кошевой урамĕнче те пĕр «боевика» тытса чарнă. Х-р, 14.03.2000, 4 с. Шаптак «боевикĕсем» [Пуçелĕк]. ÇЯ, 29.09.2001, 4 с.

вăкăр

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан 12 паллăран иккĕмĕшĕ. Хĕвелтухăç гороскопĕпе Çĕнĕ çулВутлă Вăкăр çулĕнарăс уйăхĕн 7-мĕ-шĕнче ... пуçланать. Х-р, 5.02.1997, 4 с. Акă ĕнтĕ «Вăкăрпа» сывпуллашма, «Тигра» хапăл тума вăхăт. ÇХ, 1998, 1 /, 4 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Вăкăр-арçынсемшĕн хĕрарăмсемпе хутшăнасси [Качака çулĕнче] çăмăлах мар, мĕншĕн тесен хăнăхнă йĕркесенчен пăрăнма тивет. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Вăкăр çитес çул темиçе хутчен те йывăр лару-тăрăва лекет. ÇХ, 1999, 49 /. 8 с. Ачасем ... иккĕшĕ те Вăкăр. Х-р, 13.04.2001, 3 с. 3. Ç.п., астрол. Çулталăк çаврăмĕпе пыракан Хĕвел çав ятлă çăлтăрсен ушкăнĕнче чухне (21.IV—21.V) çуралнă çын. Çĕртме уйăхĕнче Вăкăрсенчен чылайăшне Ăнăçу турри хăй хӳттине илет. Х-р, 3.06.1992, 4 с. Вăкăрсене нумайччен пĕр ыйту хумхантарĕ, мĕнле майпа укçа тупас. К-ш, 1998, 7 /, 8 с. Ф.Киркоров Качака çулĕнче çуралнă Вăкăр. ÇХ, 2000, 6 /, 5 с.

вăр-варлăх

п.с. Йӳрĕклĕх, йăрăлăх, çаврăнăçулăх, çивĕчлĕх. Вăр-варлăхĕ те ĕлĕкхиех мар ĕнтĕ Çимунăн. К-н, 1977, 13 /, 9 с. Çакнашкал кансĕртерех лару-тăрура ... çав тери кирлĕ ун вăр-варлăхĕпе çаврăнăçулăхĕ. И.Лисаев, 1987, 279 с. Йăрăраххисем вара вилнĕ моряксен çемйисене пулăшма тесе банксенче тĕлĕнсе каймалла вăр-варлăхпа суя шутсем уçма та ăс çитереççĕ. Х-р, 21.10.2000, 1 с.

видеоклип

ç.с. Пĕр-пĕр юрра тĕпе хурса (сăнарласа) телевиденипе кăтартма ӳкернĕ, реклама сĕмлĕ пĕчĕкçĕ видео-фильм. Çав таврари чăвашсем хастар юрăçăн Чĕмпĕр телевиде-нийĕ ӳкерсе хатĕрленĕ видеоклипĕсене... кăтартма ыйтаççĕ. Х-р, 9.10.1992, 4 с. Асра юлнă самантсем. Пĕлтĕр [манăн]... видеоклип тухни. Т-ш, 1999, 3 /, 8 с. Кунсăр пуçне вĕсен [«Альянс» ушкă-нăн] видеоклип пур. ÇХ, 1999, 8 /, 12 с.

видеосалон

ç.с. Видеофильм пăхмалли пӳлĕм; видеозал. Вăт, теççĕ, комсомол видеосалонсем уçнă та вĕсенче тем те кăтартать. КЯ, 27.10.1990, 2 с. Видеосалонсене хупрĕç. П-н, 1990, 3 /, 7 с. Видеосалонсем ĕçлерĕç, экрансем çинче «çуйкăнлăх империйĕсем», эммануэльсем мĕлтлетсе иртрĕç. Х-р, 17.06.1993. Эпĕ ... темле кооператив уçнă видеосалонра пулнăччĕ. Пĕрисем чĕнсе кайнăччĕ çав хальхи «улаха». В.Эктел, 1996, 92 с.

вулав

ç.п. Саккуна парламентра виçĕ хутчен сӳтсе явса йышăнни. Çав документа пĕрремĕш вулавра ... пурте хаваспах йышăннă. Х-р, 4.08.1993, 3 с. Иккĕмĕш вулавпа пăхса тухнă [Пуçелĕк]. Х-р, 21.10.2000, 2 с. Саккунне вара пĕлтĕрхи ака уйăхĕнчех пĕрремĕш вулавпа йышăннă. Х-р, 7.04.2001, 2 с. Саккун проектне Патшалăх Думин депутачĕсем пĕрремĕш вулавпах пăрахăçланă. Ар, 2001, 20 /, 3 с.

дед

ç.с., калаç. Асатте (туп.). «Дедсем» пирĕнтен çав тери мăшкăллатчĕç, хĕнетчĕç. Х-р, 4.09.1996, 2 с. «Дедсем» тем те пĕлеççĕ. ÇХ, 1997, 52 /, 3 с.

дубляж

п.с. Кинофильма е хаçата тепĕр чĕлхене куçарса кăларни; куçару. Çав вăхăтрах [фильмсен] дубляж пахалăхĕ пирки асăрхаттарусем нумай килеççĕ. КЯ, 21.05.1989, 3 с. Чăваш районĕсенче чăвашла хаçат дубляжпа тухни — наци туйăмне кӳрентерни. Х-р, 3.03.1993, 2 с. «Хресчен сасси» дубляжĕ пулĕ-и вăл е расна хаçат-и. Х-р, 21.02.1997, 3 с. Вăрçă хыççăн кинокартинăсене чăвашла калаçтарасси тапранса кайрĕ. «Дубляж» сăмах килсе кĕчĕ. Г.Ефимов //Х-р, 7.10.2000, 4 с. — дубляж-хаçат (ÇХ, 1999, 3 /, 1 с.); дубляж хаçачĕ (Х-р, 3.11.1999, 4 с.).

жириновец

ç.с. Раççейри либерал-демократсен В.В.Жириновский ертсе пыракан партийĕнче (РЛДП) тăракан е унăн интересĕсене хӳтĕлекен çын. [Суйлавра] жириновецпа националист 3—5-шер процент пухĕç, анпиловецтата сахал-тарах. Х-р, 9.01.1998, 1 с. Кунти [Шупашкарти] жириновецсем хушшинче самай пысăк ятлă-сумлă тепĕр çын та пур. Вăл — çурçĕр-хĕвеланăç районĕнчи РЛДП членĕсен ертӳçи. ÇХ, 1999, 4 /, 2 с. Жириновецсен фантази тени вăйлă çав. ÇХ, 1999, 13 /, 3 с. Думăна лекнĕ ... «жириновецсем» тӳрех çĕнтерӳçĕсем [РФКПпа «Пĕрлĕх»] майлă çаптарма тытăнчĕç. Х-р, 25.05.2001, 1 с.

застой

ç.с. Аталанусăр тапхăр (туп.), пăнтăх вăхăт (туп.). Халĕ те çав çынсем ... застой вăхăтĕнчи йăла-йĕркесене тепĕр хут чĕртсе яма хăтланаççĕ. К-н, 1988, 17 /, 2 с. Рынок тени сентресем çине «застой» вăхăтĕнченех курман паха çимĕçсене те кăларса хучĕ. Х-р, 15.06.1993, 1 с. «Застой» тесе тиркекен вăхăтсенче Чăваш писателĕсен союзĕ çулсерен ... литературăпа культура эрнине йĕркеленĕ. ЧÇ, 15.03.1996, 2 с. — застой тапхăрĕ (ТА, 1988, 10 /, 6 с.); «застой» текен тапхăр (КЯ, 17.08.1991).

инвестор

п.с., экон. Инвестици (капитал) хывакан çын е юридици сăпачĕ (туп.). Инвесторсене суйласа илмелли конкурс; инвесторсен условийĕсене тĕпе хурса тунă килĕшӳ. Х-р, 28.10.1997, 2 с. Эпĕ хам инвесторсем тупма тăрăшрăм, мĕншĕн тесен Раççей çав завода пăрахрĕ. Х-р, 22.02.1997, 1 с. Тулашри инвесторсем Чăваш ене инвестици хывĕç-ши ун чухне. ХС, 1999, 15 /, 2 с. Завода «Лидер-Трейдинг» компани ячĕпе инвесторсем килнĕ. ЧÇ-й, 2001, 2 /, 4 с. — инвесторсене явăçтар (Х-р, 29.05.2001, 2 с.); инвесторсене шыра (Х-р, 23.08.2001, 2 с.); инвесторсен пулăшăвĕ (Х-р, 16.11.2001, 1 с.). — ВЧС, 1971, 254 с.

йĕкĕреш

ç.п., астрол. Çулталăк çаврăмĕпе пыракан Хĕвел çав ятлă çăлтăрсен ушкăнĕнче чухне (22.V—21.VI) çуралнă çын. Йĕкĕрешсен чи малтан хăйсен сывлăхĕшĕн тăрăшмалла. Т-ш, 13.02.1991, 7 с. Йĕкĕрешсене çемьери лару-тăру пăшăрхан-тарĕ. ХС, 22.01.1999, 4 с. Эпĕ Сĕнтĕрвăрри тăрăхĕнчен, гороскоппа — Йĕкĕреш. ÇХ, 1998, 52 /, 12 с. Йĕкĕрешсем ... тунтикун туссемпе тĕл пулĕç. ÇХ-рĕ, 8.12.1999, 4 с. — Зодиакăн Йĕкĕрешсен палли (Х-р, 3.06.1992, 4 с.).

кафе-бар

ç.с. Эрех-сăра тата çыртмалли сĕнекен пĕчĕкçĕ ресторан. Вулав залĕнче «кафе-бар» уçăлнă. ÇХ, 1997, 20 /, 7 с. Çакăнтах кафе-бар, столовăй, типографи, акт залĕ вырнаçĕ. Х-р, 28.04.1999, 3 с. Çав туссем ĕçрен тухсан, хăшĕсем формăпах, кафе-барсенче ларма юратаççĕ. Ар, 24.07.2001, 3 с.

качака

Ту качаки, ç.п., астрол. Çулталăк çаврăмĕпе пыракан Хĕвел çав ятлă çăлтăрсен ушкăне кĕрсен (22.XII—20.I) çуралнă çын. Ту качакине Непал астрологĕ чуна çĕклентерсе яракан ĕç-пуç пуласса шантарать. Т-ш, 27.02.1991, 7 с. Ту кача-кисен çĕнĕ туссем тата хӳтĕлевçĕсем тупăнĕç. ХС, 1999, 11 /, 3 с. Çăлтăрçăсем Ту качакисене çак профессисене суйласа илме сĕнеççĕ, сад ăсти, политик, ученăй, шахтер. Ар, 2001, 3 /, 3 с. — Ту качаки палли (ÇХ, 1999, 3 /, 11 с.)

кăвакки

ç.п., калаç. Арсене савакан арçын; гомо-сексуалист, гей. Рим-католик чиркĕвĕсенче «кăваккисене» хытă сивлеççĕ кăна мар, ылханаççĕ те. Х-р, 15.05.1997, 3 с. Çав кăларăмах ОРТ генпродюсерне Константин Эрнста та «кăваккисен» шутне чиксе хучĕ. ÇХ, 1999, 6 /, 8 с. Эпĕ «кăваккисем» патне суйлав ĕçĕпе кайма хатĕрленетĕп-ха. Х-р, 2.03.2000, 4 с. Çакă [шăрçа] эсир «кăваккине» пĕлтермĕ, пачах урăхла — питĕ стильлĕ пулĕ. ÇÇ, 28.04.2000, 4 с. — «кăваккисен» кланĕ (ÇХ, 2002, 23 /, 5 с.).

кăруççел

п.в. Ача-пăчана е уяври халăха çавăрса ярăнтармалли хатĕр; карусель. Ни хатĕрленме, ни пуç тавра çавăрттарса пăхма! Чисти кăруççель! Хв. Агивер //К-н, 1982, 2 /, 6 с. Мĕнпур япала хăрушă кăруççель пек пăлтăртатура. В.Эктел, 1996, 89 с. Апла-тăк çаврăнтăр круççелĕ çак пысăк та хивре тĕнчен! Г.Ирхи, 1991, 69 с. (Çавах //ÇХ, 2002, 6 /, 10 с.). Виçĕ круççел умĕнче те çынсем туллиех. Х-р, 16.05.2002, 4 с. — «кăруççел» ту (В.Садай, 1969, 23 с.); кăруççел çаврăн (ХС, 1997, 32 /, 2 с.).

кăруççель

п.в. Ача-пăчана е уяври халăха çавăрса ярăнтармалли хатĕр; карусель. Ни хатĕрленме, ни пуç тавра çавăрттарса пăхма! Чисти кăруççель! Хв. Агивер //К-н, 1982, 2 /, 6 с. Мĕнпур япала хăрушă кăруççель пек пăлтăртатура. В.Эктел, 1996, 89 с. Апла-тăк çаврăнтăр круççелĕ çак пысăк та хивре тĕнчен! Г.Ирхи, 1991, 69 с. (Çавах //ÇХ, 2002, 6 /, 10 с.). Виçĕ круççел умĕнче те çынсем туллиех. Х-р, 16.05.2002, 4 с. — «кăруççел» ту (В.Садай, 1969, 23 с.); кăруççел çаврăн (ХС, 1997, 32 /, 2 с.).

круççел

п.в. Ача-пăчана е уяври халăха çавăрса ярăнтармалли хатĕр; карусель. Ни хатĕрленме, ни пуç тавра çавăрттарса пăхма! Чисти кăруççель! Хв. Агивер //К-н, 1982, 2 /, 6 с. Мĕнпур япала хăрушă кăруççель пек пăлтăртатура. В.Эктел, 1996, 89 с. Апла-тăк çаврăнтăр круççелĕ çак пысăк та хивре тĕнчен! Г.Ирхи, 1991, 69 с. (Çавах //ÇХ, 2002, 6 /, 10 с.). Виçĕ круççел умĕнче те çынсем туллиех. Х-р, 16.05.2002, 4 с. — «кăруççел» ту (В.Садай, 1969, 23 с.); кăруççел çаврăн (ХС, 1997, 32 /, 2 с.).

кĕртĕш

п.с. Хĕрарăмăн арлăх органĕ; пĕтĕçӳ (туп.) ăшлăхĕ, амалăх умĕ. Кĕртĕш вăл хупăшу хатĕрĕ те, çав вăхăтрах ĕрчев хатĕрĕ те (çуралу çулĕн пĕр сыпăкĕ). А-и, 1991, 21 /, 5 с. [Ку мелте] арлăх хатĕрĕсен пĕрлешĕвĕ тарăнах мар, тĕрткĕш кĕртĕшĕн мал хĕррине кĕре-кĕре тухать. А-и, 1992, 22 /, 5 с.

киреметçĕ

п.с. Киремете пуç çапакан, чăваш тĕнĕпе пурăнакан çын. Парăнми çав киреметçĕсен сыпăран сыппа, йăхран йăха тухнă витĕмлĕ чĕлхеçĕсем. П.Хусанкай, 1968, 225 с. — Кала-ха, киреметник, лайăха-и çак е начара.ыйтать вăл [пуп] Кукша Чаканран. К-н, 1974, 19 /, 19 с. Хальхи киреметçĕсем çураçайми хире-хирĕç тăратнă икĕ Йăвана [И.Яковлевпа И.Юркина] — вĕрентӳçĕпе писателе — пĕрлештерекенни те пур. В.Егоров //Х-р, 16.08.2000, 4 с.

киреметник

п.с. Киремете пуç çапакан, чăваш тĕнĕпе пурăнакан çын. Парăнми çав киреметçĕсен сыпăран сыппа, йăхран йăха тухнă витĕмлĕ чĕлхеçĕсем. П.Хусанкай, 1968, 225 с. — Кала-ха, киреметник, лайăха-и çак е начара.ыйтать вăл [пуп] Кукша Чаканран. К-н, 1974, 19 /, 19 с. Хальхи киреметçĕсем çураçайми хире-хирĕç тăратнă икĕ Йăвана [И.Яковлевпа И.Юркина] — вĕрентӳçĕпе писателе — пĕрлештерекенни те пур. В.Егоров //Х-р, 16.08.2000, 4 с.

кисренӳ

п.в. Хускав, хускану, тăвăл; кисрев. Рево-люциллĕ кисренӳ тапхăрĕсен хăйсен гениллĕ юрăçисем пулаççĕ. Ип.Иванов //Я-в, 1969, 4 /, 24 с. Çак хайлавсен авторĕсем ... социаллă пурнăçри кисренӳсене (коллективизаци, хăрушă репрессисен вăхăчĕ) тӳссе ирттернĕ. ЧЛ, 1994, 11 кл., 4 с. Нумайăшĕ вара çав хăнăху авăрĕнче çухалса каять. Кун пек чух темле кисренӳ кирлĕ. ÇХ, 1999, 29 /, 5 с. — ВЧС, 1971, 787 с.; Егоров, 1954, 90 с.

кондоминиум

ç.с. Хваттерсен хуçисем пĕтĕм çурта пĕрлехи йышпа пăхса (йĕркене кĕртсе) пурăнни тата çавăн йышши çурт. Малашне пĕр-пĕр çуртра пурăнакансем çав çурта, унăн таврашне тытса тăрассишĕн хăйсем яваплă пулаççĕ. Çак «пĕрлехи харпăрлăха» пĕлтерекен ăнлава урăхла ... «кондоминиум» сăмахпа çирĕплетеççĕ... Кондоминиума тытса тăракан хуть мĕнле юлташлăх та хăйĕн çуртне лайăхрах тытма тăрăшĕ. Х-р, 12.02.1997, 1 с. Хоккеист [Павел Буре] Майамири чи чаплă кондоминиумсенчен пĕрин икĕ хутне йышăннă. ÇХ, 2000, 11 /, 5 с.

курăм

п.с. 1. Çын таврари пурнăç çине мĕнле пăхни, ăна епле хаклани. Яков Ухсай сăнласа пама ăста, унăн хăйĕн курăм. Вăл çын курманнине курма пĕлет. Г.Ефимов //Я-в, 1963, 4 /, 32 с. Хальхи поэтсен Шелепи тапхăрĕпе танлаштарсассăн — урăх курăм, урăх ăнлану. КЯ, 7.02.1982, 4 с. Вĕсен [çамрăксен] хăйсене евĕр курăм, хăйсен сасси. ТА, 1988, 10 /, 1 с. Чăваш шухăшлавĕпе курăмĕ çут çанталăкран çын еннелле ... куçса пыма кăмăллать. В.Родионов //Х-р, 18.11.1998, 3 с. — çĕнĕ курăм (Я-в, 1963, 11 /, 30 с.); философиллĕ курăм (Л.Таллеров, 1978, 10 с.); экзистенциаллă курăм (Х-р, 28.09.2001, 4 с.); — танл., тĕнчекурăм. 2. Куç умне тухакан сăнлăх; куçа курăнни. Чӳрече умĕнчи акацисем çине шевле ӳкнĕ... Ман чунра çак курăм иртнĕ кунсемшĕн хĕрхенӳ çеç çуратрĕ. А.Аттил //ТА, 1988, 10 /, 62 с. Сарри çĕрĕпех ... çурма ыйхăллă та çурма чăнлăхлă курăмсемпе аташса выртрĕ. В.Игнатьев, 1990, 47 с. Епле анлă курăм [тавралăх пирки]! Х-р, 30.04.1997, 7 с. Паян çав курăм харсăр Çăлтăрлăх. А.Т.-Ыхра, 2001, 80 с.

лӳпперлĕх

ç.с. Сӳрĕклĕх, çаврăнăçусăрлăх, мăранлăх. Шел те, çак «шухăшăн» лӳпперлĕхне ăнланакансем çукпа пĕрех. Э.Илле //Х-р, 2.08.2000, 2 с. Демократие çав тери пысăк сиен кӳчĕ вăл [Б.Ельцин], ... пырне пула, лӳпперлĕхне пула. Л.Таллеров //Х-р, 17.07.2001, 2 с.~~

марафон

1. П.п., куçăм. Нумая пыракан тупăшу-ăмăрту; вăрах тăсăлакан ĕç. Уапа-Уапа хулинче йĕркеленĕ музыка марафонĕ 50 куна тăсăлнă. К-н, 1982, 16 /, 10 с. Вăт çав кунран пуçланчĕ те ĕнтĕ ман марафон. Кашни кун тенĕ пекех правление чупатăп. К-н, 1984, 5 /, 7 с. Çапла вара [халăх] суйлав марафонне хутшăнакан 5 кандидатран виççĕшне кăмăллани курăнчĕ. ÇХ, 1997, 50 /, 2 с. Сентябрь тата октябрь уйăхĕсенче «Шупашкар — Атăлçи культура тĕп хули» марафон иртĕ. Марафона юрă-кĕвĕ фестивалĕ уçĕ. ХС, 2003, 84 /, 1 с. 2. Ç.п. Телемарафон (туп.). Çĕртме уйăхĕн 1—4-мĕшĕсенче ыркăмăллăх марафонĕ ирттерчĕç... Предприятисемпе организацисем марафон счечĕ çине 320 пин тенкĕ куçарса панă... Марафон йĕркелӳçисем акцие хастар хутшăннисене чĕререн тав тăваççĕ. Х-р, 6.06.2000, 1 с.

мăкăль

п.п, калаç., ç.п. Каçрашка; сĕмсĕркке, хăлăхсăрланса кайнă çын. Хăй çав-çавах паттăр пăхкалать-ха. Ахальтен мар ăна редакцинчи шăл йĕренсем Мăклакассинчи мăкăль тесе тăрăхлатчĕç. Хв. Уяр, 1965, 43 с. Поселокри «мăкăльсенчен» пĕри, Сейф хушаматлă услап лара па-рать унăн кравачĕ çинче. Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл çĕр улми туянма килнĕ çынсенчен куланай шăйăрса тăнă-мĕн. Мĕнех, ун йышши мăкăрăлчăка пусармаллах. ÇХ, 1999, 10 /, 1 с.

мăкăрăлчăк

п.п, калаç., ç.п. Каçрашка; сĕмсĕркке, хăлăхсăрланса кайнă çын. Хăй çав-çавах паттăр пăхкалать-ха. Ахальтен мар ăна редакцинчи шăл йĕренсем Мăклакассинчи мăкăль тесе тăрăхлатчĕç. Хв. Уяр, 1965, 43 с. Поселокри «мăкăльсенчен» пĕри, Сейф хушаматлă услап лара па-рать унăн кравачĕ çинче. Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл çĕр улми туянма килнĕ çынсенчен куланай шăйăрса тăнă-мĕн. Мĕнех, ун йышши мăкăрăлчăка пусармаллах. ÇХ, 1999, 10 /, 1 с.

менеджер

п.с., экон. Пĕр-пĕр тытăм (компани, предприяти, банк) ĕçне йĕркелесе-ертсе пыма тара тытнă çын; менеджмент ăсти, управляющи. Манăн пурнăçпа çав таранах интересленетĕр пулсан, хамăн менеджерпа та паллаштаратăп. Х-р, 29.06.1995, 3 с. Эпĕ акă хамах пуçлăх та, менеджер та, водитель те. ÇХ, 1999, 1 /, 2 с. Бизнес ĕçне пуçарса ярас текен çамрăкăн юрист, бухгалтер, менеджер ĕçĕсене тĕплĕ пĕлмелле. Х-р, 6.07.1999, 3 с. Университет хыççăн пĕр заводра менеджер пулса ĕçлерĕм. Ар, 2002, 13 /, 2 с. — менеджерсен йышĕ, менеджер-экономист (Х-р, 25.06.1992, 1 с.); менеджер дипломĕ (Х-р, 15.06.1993, 1 с.); менеджер профессийĕ (К-ш, 23.06.2000, 1 с.); менеджер туп (Х-р, 25.12.1997, 4 с.); — коммерци менеджерĕ (Х-р, 24.01.1996, 1 с.); фирма менеджерĕ (С-х, 2000, 34 /, 4 с.).

минрев

ç.в. Анăрани, анкă-минкĕленни, аптăрани; минтев, минкрев. Сывлăх тĕревĕ — ĕçре, чир минревĕ — ĕçкĕре. К-н, 1985, 21 /, 8 с. Вылять иртсе кайнин ултав минревĕ. Г.Ирхи, 1991, 56 с. Пире такам та таптать, çăрать, лӳчĕркет. Çав минреврех чĕрĕлетпĕр, чĕрĕлсех тăрас тесе тапкаланатпăр. Х-р, 6.06.1997, 2 с. — тăн минревĕ (ПВЧКС, 2000, 40 с.).

мультик

ç.с., калаç. Мультипликаци (анимаци) филь-мĕ; мультфильм. Пепкеçĕм утать-çке манмультик [текстра, мульттик] пекех туйăнать. А.Т-Ыхра, 1998, 29 с. Сенкер экран умĕнчен каçченех уйрăлмĕччĕç, мультик хыççăн мультик пăхĕччĕç. Т-ш, 1999, 32 /, 6 с. Шăп çав мультикпе ĕçленĕ вăхăтра мана ресторанта ... курнă. Х-р, 14.09.2001, 4 с. — тĕрлĕ мультик-пультик (Ар, 2001, 34 /, 4 с.)

наркобизнес

ç.с. Наркотик сутса услам (тупăш) илни. Çавăн пек пысăк должноçсем йышăннă çын наркобизнеспа çыхланни ... тарăхтармасăр тăма пултараймасть. Х-р, 2.06.1992, 1 с. Вăл Шупашкарта наркобизнеса, проституцие, «савăнăçлă пурнăç» индустрине хăй аллинче тытса тăнă. ÇХ, 1997, 15 /, 1 с. Каварлашса тунă преступлени, çаратнă укçана «саккуна кĕртни» тата наркобизнес Раççейре халĕçав тери çивĕч ыйтусем. Ч-х, 1999, 14 /, 3 с. — наркобизнеса явăçтар (ÇХ, 2000, 37 /, 4 с.); наркобизнеспа кĕреш (Х-р, 27.06.2001, 1 с.).

папарацци

ç.с. Паллă çынсене мелсĕр вăхăтра ӳкерсе илме хыпăнакан, пăтăрмахшăн тăрăшакан фоторепортер. Çав сăн ӳкерчĕксен авторĕсем — шăпах папараццисем, сенсаци кăна шыраса çӳрекен фотографсем. ÇХ, 1999, 2 /, 4 с. Эдуард Лек-сейччă метеор евĕр ыткăнать кăна, хăваласа çитме çук. Папа-рацци ĕçне, йывăр пулсан та, вĕçне çитермелле. ÇХ, 1998, 37 /, 2 с. Диана «мерседесне» тăхăр папарацци йĕрленĕ. Х-р, 12.07.2002, 3 с.

пародиле

ç.с. Пĕр-пĕр жанрăн е хайлавăн (произве-денин) хăй евĕрлĕхне, паллă çыннăн манерне тăрăхласа евĕрле. Ухсай хăй поэмине çав жанр [эпос] паллисемпе килĕшӳллĕн пуçласа ярать, çав вăхăтрах вĕсене пародилет те. ЧЛ, 1994, 11 кл., 28 с. Халĕ эпĕ И.Вдовина пек юрлама, Кĕлпук мучи евĕр пуплеме пĕлетĕп... М.Горбачева пародилеме пултаратăп. Т-ш, 1998, 2 /, 2 с. Пĕри эстрада çăлтăрĕсен юррисене пародилесе шăрантарчĕ. Х-р, 11.04.2001, 1 с.

пăшăлтату

п.с. 1. П.п. Сасă чĕлĕхĕсене вылятмасăр шăппăн калаçни; сассăр пуплев. Зал тăрăх пăшăлтату шуса иртет. А.Железковăпа К.Семенова, 1964, 170 с. Хĕр пăшăлтатрĕ. Анчах çав пăшăлтату кăшкăрнă майлă илтĕнчĕ. Г.Ефимов, 1984, 128 с. Хĕрпе каччăн ăшă пăшăлтатăвне итлесе тăма аванах мар. В.Эктел, 1996, 78 с. — юрату пăшăлтатăвĕ (Ю.Айдаш //Х-р, 14.05.2003, 4 с.); — ВЧС, 1971, 869 с. 2. П.п. Килĕшӳллĕн илтĕнекен вăйсăр сасă (шĕпĕлтетни, чăшăлтатни т.ыт.). Шăнкăрав янăранă чух... йывăçсем яланхи пăшăлтатăвне татĕç. И.Лисаев //Я-в, 1974, 4 /, 3 с. Хум пă-шăлтатăвĕ [Кĕнеке ячĕ]. М.Карягина, 1995. Ав, ... парка йывăç çулçисен пăшăлтатăвĕ хăлхара. Х-р, 3.06.1997, 3 с. Сӳ кайрĕ чун ылмашрĕç тейĕн аслатипе пăшăлтату. Н.Ишентей //Я-в, 2000, 5 /, 3 с. 3. Ç.п. Ăшри пуплев. Шухăш — чарăнми вĕç-хĕррисĕр темĕнле пăшăлтату. Г.Айхи, 1988, 52 с. Ĕмĕт пăшăлтатăвĕ [Пуçелĕк]. М.Мерчен //К-н, 2002, 7 /, 13 с. 4. Ç.п. Сăмах сарни; сăмах-юмах, сас-хура. Пăшăлтату пăтти... Ку пăшăлтату мар, кучăнлăх. ÇХ, 1997, 38 /, 4 с.

пехетлĕх

ç.с. Пархатар, тивлет, ырлăх. Кунашкал хăтлăхра ... паянхи тăнăç пурнăç, кил-йышри пехетлĕх çинчен шăкăл-шăкăл пуплесе ларма кăмăллăрах. В.Петров, 1989, 364 с. Ял çынни ... йĕкел пуçтарнă, эмел курăкĕсем пухнă. Çав вăхăтрах пĕтме те паман вăрман пехетлĕхне. А.Емельянов //Я-в, 1991, 7 /, 2 с.

пĕлĕмçĕ

ч.с. Юмлама тата имлеме пĕлекен ăста; ăрăмçă (туп.). Çав суккăр хĕрарăма [Вангăна] ахальтен мар витĕркуран, пĕлĕмçĕ теççĕ. А.Дмитриев //Я-в, 1991, 8 /, 30 с. Чи аслă пĕлӳ вăлюмăçсен пек, пĕлĕмçĕсен пек пĕлӳ. Ю.Яковлев //ÇХ, 1997, 47 /, 4 с.

пичев

п.п., куçăм. Хушма ĕçсем тăвакан, пулăшса пыракан çын; шакăрча, пулăшуçă (туп.). Колхоз пред-седательне А.Иванов юлташа хăйĕн çумĕнчи пичеврисенченбригадирсенчен, ял хуçалăх специалисчĕсенченçирĕпрех ыйтма ... хушнă. К-н, 1965, 11 /, 11 с. Пичевĕ çав таçти-таçти председатель пулать... Эсĕ пĕччен вăй çитерейместĕн. Л.Таллеров, 1978, 209 с. Пĕтĕм йывăрлăх кил хуçи çине тиеннĕ... Хветуççа вара пичеври çеç пулнă темелле. В.Алентей, 1991, 33 с. Григорий Яковлевич [Хирбю] мана хăй çумне пичеве илесшĕн пулчĕ. Х-р, 29.10.1996, 4 с.

пичеври

п.п., куçăм. Хушма ĕçсем тăвакан, пулăшса пыракан çын; шакăрча, пулăшуçă (туп.). Колхоз пред-седательне А.Иванов юлташа хăйĕн çумĕнчи пичеврисенченбригадирсенчен, ял хуçалăх специалисчĕсенченçирĕпрех ыйтма ... хушнă. К-н, 1965, 11 /, 11 с. Пичевĕ çав таçти-таçти председатель пулать... Эсĕ пĕччен вăй çитерейместĕн. Л.Таллеров, 1978, 209 с. Пĕтĕм йывăрлăх кил хуçи çине тиеннĕ... Хветуççа вара пичеври çеç пулнă темелле. В.Алентей, 1991, 33 с. Григорий Яковлевич [Хирбю] мана хăй çумне пичеве илесшĕн пулчĕ. Х-р, 29.10.1996, 4 с.

поза

п.с. Çын хăйĕн кĕлеткине мĕнле тытни; тыткалу мелĕ. Ура явса эс лартăн ман ума, чавсупала диван хĕрне таянтăн... Çав позăна манмастăп эп паян та. С.Шавлы, 1969, 72 с. Поза вăл хăех çур эффект. Д.Гордеев, 1986, 141 с. Обӳектив умĕнче вăл илĕртӳллĕ позăсенче ларнă. ÇХ, 1998, 25 /, 4 с. Китай меслечĕ те пур. Унпа пур позăра та усă курма пулать. С-х, 2000, 17 /, 3 с.

поэзиле

п.в. Поэт куçĕпе кур, çĕкленӳллĕ сăн кӳр; поэтизациле. Пире тĕнче илемне поэзилеме пулăшаканĕ те, тен, çавах [туйăм] пулĕ. В.Канюков, 1964, 61 с. А.Миттов ĕçĕсен... тепĕр уйрăмлăхĕӳкерчĕке поэзилени. А.Трофимов //Творческое наследие К.В.Иванова. 1990, 70 с. Авалхи чăваш туйĕдрамăланă, поэзиленĕ йăла-йĕрке уявĕ. ЧС, 1994, 8 кл., 17 с.

прихватизаци

ç.с.,сивл. Халăх пурлăхне ултавлă майпа уйрăм харпăрлăха куçарни; тӳнтерле приватизаци (туп.). Пирĕн колхозра приватизаци мар, «прихватизаци» пуçланчĕ. Х-р, 10.04.1992, 1 с. Çав «прихватизаци» пире ăçта илсе çитернине ... халь пурте куратпăр. Х-р, 11.11.1998, 1 с. Правительство прихватизаципе кĕрешет, анчах национализаци çулĕ çине пăрăнасшăн мар. ХС, 1999, 19 /, 2 с. — «прихватизаци» тапхăрĕ (Х-р, 22.07.1992, 2 с.); «прихватизаци» вăхăчĕ (Ар, 2001, 6 /, 1 с.).

протоколла

ç.с. Протокол çыр; протоколти пек çыр. Пĕлнĕ пулсан ... çав калаçусене «протоколласах» пынă пулăттăм. Х-р, 29.10.1996, 4 с.

пулăшуçă

п.с. 1. П.п. Ирĕккĕн пулăшу кӳрекен е служба тивĕçĕпе пулăшса пыракан çын; шакăрча, помощник. Çӳрен ... чăрмантарса. Тупăннă пулăшуçă! Е.Осипова, 1982, 22 с. Геннадий Константиновича министр тивĕçĕсенчен хăтарнă, ЧР Президенчĕн пулăшуçи пулма çирĕплетнĕ. Х-р, 7.10.1998, 1 с. Аннеаттен никампа улăштарайми пулăшуçиччĕ. ÇХ, 2000, 5 /, 9 с. — аслă пулăшуçă (ЧÇ, 1997, 9 /, 3 с.); çывăх пулăшуçă (Х-р, 6.08.1998, 3 с.); обществăлла пулăшуçă (ÇХ, 1999, 10 /, 8 с.); обкомăн пĕрремĕш секретарĕн пулăшуçи (Х-р, 25.09.1996, 2 с.); район прокурорĕн пулăшуçи (ЧÇ, 1997, 9 /, 3 с.); кандидат пулăшуçи (ÇХ, 1997, 41 /, 2 с.); командир пулăшуçи (Х-р, 27.06.1997, 4 с.); депутат пулăшуçи, вице-спикер пулăшуçи (ÇХ, 1999, 10 /, 8 с.); — ВЧС, 1971, 552 с. 2. Ç.п. Çынна пархатар кӳрекен, усă паракан япала. Çак учебник турккă чĕлхине вĕренме кăмăл тăвакансемшĕн тивĕçлĕ пулăшуçă пуласса шанас килет. Х-р, 24.01.1998, 5 с. Ку енĕпе, паллах, выставка чи шанчăклă пулăшуçă. ХС, 1999, 31 /, 1 с. «Сывлăх»сывлăх хуралçи. Пулăшуçă хаçатсăр ан юл, тăванăм, çырăнма васка. С-х, 2000, 16 /, 1 с. Салтак çырăвĕсем пулчĕç çав хайлавăн пулăшуçисем. ТА, 2000, 2 /, 1 с.

пусăмла

п.п. Палăрт, пайăрт, пайăрла. Автор çав вырăнсене пусăмласах каласа панă. Хв. Уяр //Я-в, 1961, 1 /, 22 с. Режиссер пусăмланă шухăш актерсен туйăмлă вăййипе шăрçалана-шăрçалана вырнаçмалла-çке. К.Кириллов //Х-р, 7.10.1992, 4 с.

пуçарусăр

п.с. Сӳрĕк, кĕçмек; хавхаланусăр, хастарсăр. Ершова пуçарусăр пулнипе çав кукуруза ана çинчех пĕтнĕ. К-н, 1959, 20 /, 7 с. Шăши тĕсĕ патне ытларах чухне пуçарусăр çынсем туртăнаççĕ. Х-р, 3.10.1992, 4 с. — ВЧС, 1971, 46 с.

путч

п.с. Каварçăсен ушкăнĕ влаçа ярса илсе патшалăх тытăмне улăштарма хăтланни. 1991 çулхи августра, демократилле вăйсем путча путарнă хыççăн... Х-р, 14.09.1991, 1 с. Путч ан пултăр тесен компромисс тупма та пĕлмеллех çав. Я-в, 1992, 9 /, 14 с. Иван Полозков ... çурла уйăхĕнчи путчпа пĕрле манăçа тухнă. Х-р, 20.10.2000, 3 с. — путч умĕн (Х-р, 8.09.1992, 3 с.); путч хыççăн (Ч-х, 1999, 27 /, 7 с.); путч вăхăтĕнче (ÇХ, 2000, 37 /, 8 с.).

ăшпиллĕ

, п.с. Ăшă кăмăллă, ырă чунлă, кăмăлçах чĕреллĕ. Унăн кăмăлĕ çав тери ырă, чĕри сар хĕвел пек ăшпиллĕ. Н.Мранькка, 1959, 172 с. Ăшпиллĕ, вашават çын асăмра. Ю.Си-лэм, 1989, 73 с. Ăшпиллĕ, хаваслă ... арçын. КЯ, 27.01.1989, 4 с. Ăшпиллĕ, кăмăллă хĕр сăнарĕ. ХК, 1993, 6 /, 2 с. Эп, сан пекех, ăшпиллĕ те тискер. А.Смолин //Х-р, 22.02.2000, 4 с. — ăшпиллĕ калаçу (К.Турхан, 1967, 14 с.; Ф.Муратов // Я-в, 1986, 10 /, 25 с.); ăшпиллĕ туйăм (К-н, 1986, 24 /, 3 с.); ăшпиллĕ тĕлпулу (Ç-т, 1995, 4—5 /, 30 с.); ăшпиллĕ тухтăрсем (Н.Ишентей, 1997, 8 с.); ăшпиллĕ самант, ăшпиллĕ сăмахсем (Я-в, 1999, 11—12 /, 5 с.; 9 с.); ăшпиллĕ преподаватель (АМХ, 2001, 7—8 /, 9 с.); ăшпиллĕ автор (С-р, 2002, 40 /, 4 с.). — танл., ăшă пиллĕ çын (Ашмарин, IV, 93 с.); ăшă пиллĕ Турă (Г. Юмарт //Я-в, 2000, 12 /, 3 с.).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вăхăт

время
срок

вăхăтлăха, унччен — на время
вăхăчĕпе-вăхăчĕпе, тапхăр-тапхăр — по временам
вăхăтлă — временный
вăхăтсăр — безвременный
вĕренмен вăхăт — вакация, каникулы
вăхăт çук — недосуг
çитеймерĕмĕр вăхăта — не успели к сроку
пулас вăхăт пулчĕ пулĕ — должно быть, наступила пора, которой надо было настать
çула, çимĕк вăхăтнелле — летом, около (до) семика...
çав вăхăтлăх — на время

йавăн

обвиваться
çăва кĕрсессĕн çав шальçасем тăрăх хăмла аврисем йавăна-йавăна çӳле çитичченех улăхрĕç — когда наступило лето, то по этим тычинкам до самого верха поднялись хмелевые плети

пат

к, в, ко, от, до
ун патне — к нему
ман патма — ко мне
ман патăмран — от меня
çав çынсем сан патăнтарахранах шуçтарчĕç — эти люди прошмыгнули совсем близко от тебя

сăлтав

причина
средство

çав сăлтавпа — по этой причине

сик

прыгать
скакать

чĕре сикет — сердце бьется
сиккипе чуп —ехать галопом
сиксе тăр — вскакивать
сиксе тух — выскакивать
сиккипе — вприпрыжку, вскачь
сиксе — ан спрыгнуть
пусма çинчен сиксе ан — с лестницы спрыгнуть
сиксе кĕр — впрыгивать
йăлт сиксе тăни — вскакивание
сикни — свиханье сустава
сиксе чупни — скаканье
кĕтессе, никĕс айне, вилнĕ çын чĕрнине хурсассăн, çав кĕтес сикекен, теççĕ — если в угол, под основание, положить ноготь мертвеца, то этот угол трескается

çав

син.: çавă
тот
да

çавă çын — тот человек
— сирĕн кайма инче-и? — далеко ли вам идти?
— инче çав  — да, далеко

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

ангел

пирĕшти; хыпар калакан; ӳтсĕр сывлăш, чĕрĕ сывлăш. Вăл (Захария. – Э.Ф.) чиркĕвĕн вăта çĕрти пӳлĕмне ладон шăрши кăларакан пӳлĕмĕн сылтăм енче Ангела (пирĕштие) курнă [Священная 1883:65]; Ангел тенĕ сăмах чăвашла хыпар калакан тени пулать [О святых 1892:4]; Харпăр Святой ушкăнĕсен тропарĕсемпе кондакĕсем. Ӳтсĕр сывлăшсенĕн (ангелсен) [Молитвенник 1896:46]; Пуринчен малтан Вăл темĕн чухлĕ чĕрĕ сывлăшсем (ангелсем) пултарнă, çав чĕрĕ сывлăшсем пурте пĕр çылăхсăр, тап-таса пулнă [Поучение 1897:3–4].

арендатор

çĕре тара илсе тăракан çын. <…> ахути пĕтсен вĕсем çав çĕре тара илсе тăракан çын (арендатор) патне пырса кĕнĕ [Добродетельные 1910:1].

архиерей

чиркĕве пăхса ун ĕçĕсене туса вĕрентсе тăракан пуçлăх. Чиркĕве пăхса ун ĕçĕсене туса вĕрентсе тăракан пуçлăхсем те (архиерейсем) çав апостолсенчен юлнă йăлапах алă хунă тăрăх пĕр-пĕринчен хăйсен ĕçĕсене туса пурăнма Святой Сывлăш тивлетне илсе пыраççĕ [Наставление 1896:142].

ахута

кайăкра çӳрени. Екатеринослав кĕпĕрнинче Варваровка ятлă хуттăрта виççĕн çĕр улпучĕ (помещик) çĕрĕнче кайăкра (ахутара) çӳренĕ; ахути пĕтсен вĕсем çав çĕре тара илсе тăракан çын (арендатор) патне пырса кĕнĕ [Добродетельные 1910:1].

бактерия

(хальхилле бактери) куçа курăнман пĕчĕкçеççĕ кăмпа. Пăрçа тымарĕсем çинче бактериясем* муклашка пек пухăнса сывлăшри азота çăтаççĕ, çав азот вара килес çулсенче анана çĕнетет, тырра аван ӳстерет* Бактерия тесе пĕчĕкçеççĕ куçа курăнми кăмпасене калаççĕ [Çулталăк 1910:10].

бацилла

пит пĕчикçĕ йĕпрен те çинченĕн курăнакан хурт-кăпшанкă. Çав чума чирĕ хурчĕсем тĕкĕр витĕр пăхсассăн пит пĕчикçĕ йĕпрен те çинченĕн курăнаççĕ, вĕсене бацилласем теççĕ; бацилла тени чăвашла патак тени пулать [Чума 1897:21].

благочинный

чиркӳсене, монастырьсене пăхса тăракан. Монастырсене пăхса тăракан (благочинный) архимандрит Аркадий, чăваш монастырин пуçлăхĕ игумен Антоний, çав таврари чиркӳсене пăхса тăракан пуп (благочинный) А. Добросмыслов тата çывăхри ытти саласенчи пупсем те, чиркӳ тумĕ (риза) тăхăнса архиерее хирĕç хĕреспе, турăшсемпе тухнă [Освящение 1904:7].

больница

сыв мар çынсем выртакан çурт. Февралĕн 12 кунĕнче чирлĕ çын каллах йывăрлана пуçланă, … ирхине 13 кунĕнче сылтăм пĕççи шыçса тухнă, вара ăна сыв мар çынсем выртакан çурта (больницана) илсе кайса выртарнă [Чума 1897:8]; Анчах чăваша çав чирсенчен сыхланма е чирсене эмеллеме вĕрентсен, ытларах тухтăрсем, хĕвершшĕлсем чăваш хушшине ярсан, чăваш хушшинче ытларах аптеккăсем, чирлĕ çынсене эмеллемелли çуртсем (болнитсăсем) лартса парсан чирлекенĕ те чăваш хушшинче сахалланатех [Комиссаров 1918:25].

бюджет

патшалăх укçине пăхса тăракан министр çуллен мĕн чухлĕ доход килессине, мĕн чухлĕ расход пулассине малтанах шутласа хуни. Çавăнпа патшалăх укçине пăхса тăракан министр çуллен мĕн чухлĕ доход килессине, мĕн чухлĕ расход пулассине малтанах шутласа хурать. Çав малтан шутласа хунине бюджет, смета теççĕ [Çулталăк 1906:25–26].

вăйсăрлан

начарлан. Çав Парос утти çинче пурăнакан хĕрарăмăн сасси калаçнăçемĕн вăйсăрланса (начарланса) пынă [Пустынница 1897:26].

вече

вырăссем хăйсен ĕçĕсем çинчен канашлама пухăннă пуху; пĕр-пĕр пысăк ĕç тумалла пулсан славянсем пĕр хулана пухăва пухăнни. Авал пĕр вăхăтра вырăссем те çаплах пурăннă, вĕсем хăйсен ĕçĕсем çинчен канашлама пухăва (вечăна) пухăннă [Шершеневич 1906:3]; Пĕр-пĕр пысăк ĕç тумалла пулсан славянсем пĕр хулана пухăва пухăннă. Çав пухăва вĕсем вече тенĕ [Рассказы 1909:4].

вил

ку тĕнчерен леш тĕнчене куç. Унтан вара вăл хĕрарăм монахсене Турă Амăшĕ вилнĕ (ку тĕнчерен леш тĕнчене куçнă) çитес уява уяма, çав кун-çулсеренхи пекех тăлăхсене, çук çынсене пулăшма тархасланă [Избранные 1905:42–43].

водород

çăмăл сывлăш. Çав çулах тепĕр Шарль ятлă француз хăмпуне водород (çăмăл сывлăш) тултарса Монгольфьерсенчен те çӳлерех хăпарнă [Çулталăк 1910:18].

герольд

патша законне пĕлтерсе çӳрекен çын. I Екатерина патша аслăлăхне йышăнтарас умĕн герольдсем (патша законне пĕлтерсе çӳрекен çынсем) çав пулас савăнăç çинчен икĕ кун малтан халăха пĕлтерсе çӳренĕ [Священное 1896:6].

детрит

чечче чирĕнчен упранас тĕллевпе пăруран илнĕ прививка тумалли пĕвĕрлĕ шыв. Пĕчĕкçĕ çивĕч çĕçĕ (ăна вырăсла ланцент теççĕ) илеççĕ те хул ӳтне ик-виçĕ çĕртен каса-каса йĕр тăваççĕ, унта вара пăруран илнĕ пĕвĕрлĕ шыв (çав шыва вырăсла детрит теççĕ) сĕре-сĕре яраççĕ [Советы 1897:4–5].

доктор

эмелçĕ. Ăста пĕлекен докторсем (эмелçĕсем) çав хăрушă чир эпир пурăнакан Европа çĕрне те килет пулĕ тесе шикленеççĕ … [Чума 1897:3].

еретик

Турра тĕрĕс ĕненсе тăман çын. Тата çав вăхăтра Христосăн Чиркĕвĕнче Турра тĕрĕс ĕненсе тăман çынсем пулнă, вăсене еретиксем тенĕ. Вăсем Христос çинчен юнăш вĕрентнĕ, Святой Сывлăша хурланă, Христоса тĕрĕс ĕненекенсене илĕртсе нумайĕшне хăйсем майлă туса аташтарнă [О боге 1891:124].

игумен

монастырьти пуçлăх. Преподобный Феодосий Печерский çав монастырте пуçлăх (игумен) пулса пурăннă [Евангелие 1879:141]; Серафим чăнах та чунне çăласшăн тăрăшнине кура монастырь пуçлăхĕ (игумен) Пахомий ăна монастыре илнĕ [Житие 1904:6].

икона

турăш; таса сăн. Çав икона (турăш) халь те Ишек чирĕкинчех ларать; халь ĕнтĕ вăл турăша пĕтĕмпе ылттăнласа пĕтерсе иконостас ăшне лартнă [Житие 1879:43]; Иоанн аллине илсе килне тавăрăннă та кĕлĕ пӳлĕмне кĕрсе касса татнă аллине ĕлĕкхи вырăнне лартнă та Турă Амăшĕ сăнĕ (икона) умне чăркуçланса ларса куç çулĕпе ак çапла каласа кĕл тунă <…> [Училище 1892:11]; Çапла каласан вăл ухă илсе св. Георгийĕн таса сăнне (иконана) ухăпа тĕллесе пенĕ [Училище 1892:12]; Хресченсем хăйсен нушисем çинчен каласа пĕтерсен вĕсем илсе [пынă] турăша (икона) хăй аллине илсен Патша вĕсене [каланă:] «Тавтапуç сире Мана хисеплесе килнĕшĕн <…>» тенĕ [Хыпар 1906, № 9:136].

император

ĕмпӳ; аслă патша. Çав вăхăтра ĕмпӳре (императорта) Арий вĕрентнĕ пек ĕненекен усал Валент пулнă [Избранные (январь) 1904:8]; Пĕрлехи аслă патши те (император), унăн аслă вырăнти тӳри-шарисем те Бавария халăхин ĕçне пĕртте пырса çыхланмаççĕ [Автономия 1906:6].

ирĕк

[мĕн тăвас килнине туни]. Ирĕк акă мĕн: эпĕ е эсĕ çав-çав япалана тăвас тесен – тăватăн, тăвас темесен – тумастăн, вăл ирĕклĕ; çиес тесен – çиетĕн, çиес темесен – çимесĕр тӳссе тăратăн [Избранные 1905:48].

ирçе

мăкшă; мордва. Вăл та ман пек çамрăкскер, ирçе ачи (мăкшă ачи) Барка ятлă ялсем, Пăва уесĕ, Порфирий ятлăччĕ [Чунтеров 1988:31]; Çав икона умĕнче Турра кĕл тума Ишек ялне таçти-таçти тĕрлĕ-тĕрлĕ çын та пырать: чăвашсем те, çармăссем те, вырăссем те, ирçесем та (мордва) пыраççĕ <…> [Житие 1879:43].

ичел

(хальхилле элчел) вилĕм. Василий каланă: ман çук япалана илеймĕн, ют çĕре ярасран та хăрамастăп, кирек ăçта та Турă çĕрĕ; вĕлерттерсен мана ырăлăх тăвăн: ичел (вилĕм) мана Туррăмпа пĕр çĕре хутшăнтарĕ тенĕ [Евангелие 1879:130]; Çав çĕнĕ кĕнĕ çук йĕкĕте тутăр парса янă; ярсан вăл хуçи хушнипе нимĕн пĕлмесĕр ичеле (вилĕме) кайнă [Букварь 1880:36].

июль

утă уйăхĕ. Радонежри хăватсем тăвакан святой Сергий монах аттемĕрĕн çĕрмен таса ӳтне тупса кăларни, утă уйăхин (июлĕн) 5 кунĕнче [Молитвенник 1896:41]; Романов ăрăвĕнчен чăн малтан пулнă Михаил Федорович патшана çав собор чиркĕвĕнчех 1613-мĕш çулта утă уйăхин (июлĕн) 11-мĕш кунĕнче патшалăхпа венчет тунă <…> [Священное 1896:5].

йăх

пĕр çемьере ашшĕ-амăшĕ, ывăлĕсем, ывăлĕсен ачисем, пурте пĕр çĕрте пурăнакан çынсем. Пĕр çемьере ашшĕ-амăшĕ, ывăлĕсем, ывăлĕсен ачисем, пурте пĕр çĕрте пурăннă. Вĕсем çемйинче темиçе çын пулнă. Çав çемьене вĕсем йăх тенĕ [Рассказы 1909:4].

йĕке хӳре

крыса. Çав чума чирĕ халăха лекеччен пирвай шăшисемпе йĕке хӳресене (крысасене) пĕтерет … [Чума 1897:23].

кабель

чăрканă пăралук. <…> пăралукĕ ăçта та пулин татăлсан, мĕн тусан пĕтĕм кабельне (тинĕс тĕпĕнчи пăралуксене пит хулăм чăрканă; çав чăрканă пăралука кабель теççĕ) кăларас пулать; ăна пăхса тухаччен темиçе эрне те иртĕ [çулталăк 1910:24].

казак

хусах. Волостное правлениерен кайнă чух исправник çав ялсене казаксем (хусахсем) яма пулнă [Хыпар 1906, № 38:600].

Кайăк çулĕ

хисепсĕр нумай çăлтăр купаланса тăракан вырăн. Кайăк çулĕ вăл ак мĕн: çав кайăк çулĕ тиекен çĕрте хисепсĕр нумай çăлтăр купаланса тăрать. Çав темĕн чухлĕ çăлтăр çутти пĕрле хутшăнса пĕлĕт çинче çул пек çутăлса тăрать [Хыпар 1906, № 13:211].

карăнтах

кĕленче. Çав сĕвек кĕперри тĕсĕнех хĕвел çуттине виç кĕтеслĕ карăнтах (кĕленче) витĕр кăларсан та курма пулать [Çулталăк 1910:21–22].

картлаç

пусма, чикмек. Перпетуя пăхнă та çĕртен пĕлĕте çитекен карлаç (пусма, чикмек) тăнине курнă: çав картлаç йĕри-тавра тĕрлĕ хĕç-сăнăсем выртнă, картлаçăн аял вĕçĕнче пĕр çĕлен çынсене картлаç çине улăхтарас мар тесе явкаланса выртнă [Избранные (февраль) 1904:8].

кáсса

укçа пухăнса выртакан вырăн. Ĕçлекен сывă çын мĕн пирки те пулин ĕçлейми пулсан, вара çав укçа пухăнса выртакан вырăнтан (кассăран) хăйне мĕн чухлĕ хака хунă, çав укçана пурне те хăйне пурăнма илме пултарать [Сборник 1903:71]; Укçана çав укçа усрамалли касса тиекен çĕре хурсан çыннăн укçи çухаласран хăрасси çук [Государственная 1913:1].

кафизма

псалтирь пайĕсем. Çав псалтирте 150 псалом (юрă): вĕсене 20 пая уйăрнă, пайĕсене кафизма теççĕ [Наставление 1896:52].

кислород

сывламашкăн сывлăшăн ытларах кирлĕ пайĕ. Сывламашкăн сывлăшăн пур пайĕсенчен ытларах çынна пĕри кирлĕ, çав пайне кислород теççĕ [Третья 1911:102].

коляда

кун таврăннă вăхăтра вырăссем хĕвелшĕн тунă праçник. Раштав уйăхĕнче (декабрьте) кун таврăннă вăхăтра вĕсем (вырăссем. – Э.Ф.) хĕвелшĕн праçник тунă, çав праçнике коляда тенĕ; коляда праçникĕнче тумланса килĕрен киле пырса апатсем пуçтарса çӳренĕ [Рассказы 1888:6].

комета

хӳреллĕ çăлтăр. Çав çăлтăрсенчен, çав планетасенчен урăх тата комета ятлă çăлтăрсем темĕн чухлĕ. Комета тесе хӳрелĕ çăлтăрсене калаççĕ [Беседы 1906:52].

консул

Римри чи çӳллĕ вырăн; ют патшалăхран Россияна ытти патшалăхсене ĕç мĕнле тунине пăхса тăма янă çынсем. Пит хĕн вăрçăри пек, çав армиясене пăхса тăма икĕ консула (Римри чи çӳлĕ вырăн) янă [Боголюбов 2001:54]; Персияран Россияра пурăнакан консулсем1 патне çапла телеграмма янă <…> 1Консул тесе ют патшалăхран Россияна ытти патшалăхсене ĕç мĕнле тунине пăхса тăма янă çынсене калаççĕ. Вăл çынсем вăрттăн пăхса çӳрекен çынсем мар. Паллă çынсем [Хыпар 1906, № 34:536].

кӳршĕ

пускил. Пĕр çын кăна унпа чирлетĕр, мехер кӳршĕсем (пускилĕсем) чипер унтан сыхланса тăмасан часах вăл çав çынтан вĕсем çине сикет, вĕсенчен ыттисем çине… [Халер 1908:1]; Пĕр килте скарлатинапа выртакан пулсан вăл киле кӳршĕсем (пускилсем) е аякра пурăнакансем те, ял вĕçĕнчисем те пырса çӳресен вĕсене те скарлатина лекме пултарать [Сборник 1903:41].

майлă

латлă. Çак япала хĕрне тăтăшах телĕкре темĕн-темĕн тĕрлĕ курăннă; <…> ашшĕ майлă (латлă) япала мар ку тесе юмăçсем каланипе çав япалана хире (уя) кăларса пăрахнă [Житие 1879:42].

микроскоп

пит хытă пысăк кăтартакан тĕкĕр; пысăккăн кăтартакан кĕленче. Докторсем çав чир пит вĕтĕ хурт-кăпшанкăсенчен пулать теççĕ; вĕсене куçпа пăхса курас çук, пит хытă пысăк кăтартакан тĕкĕр (микроскоп) витĕр пăхсассăн анчах курăнаççĕ [Чума 1897:21]; Амăш ăшĕнчи тыррăн тымарĕ те, аври те, çулçи те пур. Анчах вĕсем пит пĕчĕкçĕ: пысăккăн кăтартакан кĕленчесĕр вĕсене курас та çук [Золотарев 1908:9].

патша

кĕçĕн тӳресемпе аслă тӳресене пăхса тăраканни, Турă хыççăн чăн аслă тӳре, пуçлăхсенĕн пуçлăхĕ, чурасенĕн тӳри; ĕмпӳ. <…> пирĕн çав кĕçĕн тӳресемпе аслă тӳресене пăхса тăраканни тата чăн аслă тӳре пур, вăл пĕтĕм патшалăха хăй ирĕкĕпе тытса тăрать, вырăс патшалăхĕнчи пур хуласене, пур ялсене пăхса тăрать. Çав чăн аслă тӳрене эпир патша тетпĕр, государь тетпĕр, император тетпĕр; Вăл Вырăс патшлăхĕнче Турă хыççăн чăн аслă тӳре, пуçлăхсенĕн пуçлăхĕ, чурасенĕн тӳри [Объяснительные 1903:66]; Губернатор çав кунах Агафоподпа Феодула хăй патне чĕнсе илнĕ те патша (ĕмпӳ) ячĕпе кала-кала парне пама ӳкĕтленĕ [Избранные 1905:23].

пăлхавăр

революци. Вĕсем вара çав кунах пăлхавăр (революция) тапратрĕç [Хыпар 1917, № 2:4].

пис

сивĕн. Çав вăхăтран вара Турă Сывлăшĕ Саулран писнĕ (сивĕннĕ) [Священная 1883:40].

попечительство

приходри чиркӳшĕн тăрăшма суйласа хунă çынсем. Эрех ĕçмен çынсен ушкăнĕ мĕн пирки те пулин пăрахăç пулсан çав хăй пăрахăç пулнă кун унăн мĕн хăйне тивĕçлĕ япала тупăнать, вăл пурте çав приходри чиркӳшĕн тăрăшма суйласа хунă çынсен (попечительство) аллине куçать [Устав 1904:8].

праçник, пăраçник

уяв. Халĕ Сăваплă Николая асăнса çул-талăкне икĕ тапхăр праçник (уяв) тăваççĕ <…> [Житие 1879:40]. Ĕлĕк çав тухьясене, сăркасене пăраçниксенче (уявсенче) те тăхăннă … [Орлов 1988:49].

председатель

аслă çын; комисси пуçĕ. Унтан пур ушкăн Патшалăх Пухăвĕнчи аслă çын (председатель) валли, ăна пулăшма 4 юлташ тата секретарь суйлама тапратнă [Хыпар 1906, № 19:291]; Ку ĕçе малтан пăхса тухнă комиссиян пуçĕ (председатель) Долженков Думана çав 6 миллиона пама йăлăнать [Хыпар 1907, № 14:102].

программа

1. пĕр-пĕр ушкăн мĕн-мĕн тума, мĕнле тумаллине çырнă хут; мĕнле ĕç тумалли, вăл ĕçсене епле тумалли. Вĕсен хăйсен программысем пур. 1Программа çине пĕр-пĕр ушкăн мĕн-мĕн тума, мĕнле тумаллине çыраççĕ [Хыпар 1906, № 25:401]; Унтан Св. Синод программа*** çырнă та церковный школасем тăва пуçланă. ***Программа – мĕнле ĕç тумалли, вăл ĕçсене епле тумалли [Хыпар 1906, № 33:514]. 2. школасенче ачасене мĕнле вĕрентмелли. Вара патша алă пуссанах Синод çав школасенче ачасене мĕнле вĕрентмеллине (программа) çырса кăларнă [Хыпар 1907, № 8:57].

процент

кивçен илнĕшĕн банка тӳлемелли укçа. Çĕр ытлашши хаклăланса пынине банка кивçен илнĕшĕн тӳлемелле укçана (процент) сахаллатни те нимĕн усă та кӳреймен <…> [Хыпар 1906, № 20:314]; Процент вăл ак мĕнле: хĕлле эсĕ улпутран 1 тенкĕ илнĕ иккен, уншăн ăна çулла çав хака 2 е виçĕ тенкĕлĕх ĕç ĕçлесех паран [Акимов 1988:190].

псалом

псалтирти юрă; Иисус Христос вĕренекенĕсемпе Турра мухтаса юрлакан юрăсем. Çав псалтирте 150 псалом (юрă): вĕсене 20 пая уйăрнă, пайĕсене кафизма теççĕ [Наставление 1896:52]; Апат пĕтсен Иисус Христос вĕренекенĕсемпе Турра мухтаса юрăсем (псаломсем) юрланă та Елеон тăвĕ çинчи Гефсимания пахчине кайнă [Наставление 1896:112].

пурă

шур чул. Лампа хăпсан çилĕм вĕретеççĕ те унта ватнă пурă (шур чул) ярса пăтратаççĕ, сивĕнсен çав чустапа çыпăçтараççĕ [Календарь 1905:54].

референдум

. Законсене улăштарас е çĕнĕрен кăларас пулсан правительство хăш чухне халăх хушшине хутсем салатать. Çав хутсем çине кашни çын çырса ярас пулать: е улăштарас, е улăштарас мар тесе. Улăштарас теекенсем нумайтарах пулсан закона улăштараççĕ; сахал пулсан улăштармаççĕ. Çак йĕркене референдум теççĕ [Хыпар 1906, № 41:638].

сала

чиркӳллĕ ял. Ун чухне вăл (архиерей. – Э.Ф.) хăй епархийĕне çӳреме чăн малтан пуçласа тухнă. Çав тухăмĕнче архиерей хăш-хăш хуласене, саласене (чиркӳлĕ ялсене), монастырсене çитсе унти чиркӳсене пăхса тухма хисеп тунă [Освящение 1904:7].

сарăплă

сиенлĕ. Пĕчĕк ачасене, йывăр çын пулнă арăмсене, ватă ăстариксене касса халер эмелне ӳт ăшне кӳртнĕ чухне пĕрре те çав эмел сарăплă (сиенлĕ) пулман [Чтобы 1908:3].

сăнчăрта

касмăкра. Эпĕ (йытă. – Э.Ф.) кун каçиччен сăнчăрта (касмăкра) тăратăп [Букварь 1900:34]; Сăнчăрти (касмăкри) йытăран пуçне тата чĕкеçсенчен пуçне Елисана никам та палламан; анчах çав чĕлхесĕр янаварсем, касмăкри йытăпа чĕкеçсем каласа кăтартас пулсан та кам ĕненĕччĕ вĕсене унта? [Акăшсем 1908:32].

сифилис

усал чир. <…> хăшĕ тата пĕтĕм ĕмĕрӳ тăршшĕпе асаплантарать. Çитменнине тата санран вăл урăх çынна та ерет. Çавăн пек чирсенчен пĕрне сифилис теççĕ, вырăссем ăна дурная болезнь теççĕ. Чăвашла – усал чир теççĕ [Членов 1904:1]; Эпир пĕлетпĕр ĕнтĕ: усал чир вăл – ерекен чир, вăл пĕр çынтан тепĕр çынна сикет, вăл чирĕн ерекен япали чирлĕ çыннăн шатри çинчен, кĕсенĕ çинчен е унăн таврашĕнчи япалисем çинчен, е унăн юнех сывă çынна ленксен анчах ăна чир ерме пултарать, сывă çыннăн çав чире ертекен япала ленкнĕ тĕлте ӳт çурăлни, перĕнтерсе ыраттарни е ахаль суран-мĕн пулсан вара усал чирĕ ерекен япали çав тĕлтен унăн ӳчĕ ăшне кĕрсе каять [Членов 1904:7]; Усал чир (сифилис) ан сарăлтăр тесе салтаксене киле ярас чухне командирсем кам çав чирпе чирленине полкри докторсене каламалла тунă <…> [Хыпар 1906, № 17:265].

сотник

çĕр çын пуçлăхĕ. Хĕрес патĕнче тăракан çĕр çын пуçлăхĕ (сотник), ытти салтаксем те çав хăватсене курсан каланă: ку чăнах та тӳрĕ çын пулнă мĕн, Турă Ывăлĕ иккен! тенĕ [Наставление 1896:115–116].

ссуда

банк кивçен панă укçа. Çĕр илме хура халăхшăн тӳленĕ укçа банкă çав халăх çине кивçен панă укçа пек çырса хурать, çавăн пек панă укçана ссуда теççĕ. Çĕр илме кивçен панă çав укçана (ссудăна) хура халăх вара сăрукăн-сăрукăн темиçе çулччен тӳлесе татса пырать [Высочайшие 1906:31].

стадия

(хальхилле стади) [вăтамран ик çĕр метр]. Çав кунах вĕренекенсенчен иккĕшĕ Еммаус ятлă яла кайнă; вăл ял Иерусалимрен утмăл стадияна (вун икĕ çухрăма) яхăн пулнă [Лука 24:13].

таинство

пĕлме çук ĕç; Христосăн Ӳчĕпе Юнĕ. Литургия кĕллинче чăн аслă вăхăт, чаплă вăхăт çавăнтан пуçланса каять, мĕшĕн тесен çав сăмахсене каласан Христос таинство (пĕлме çук ĕç) хунине асăнас вăхăт çитсе пырать <…> [Наставление 1905, с. 14]; Чирлени тăхăрмăш кун тенĕ чух ирхине чĕрĕ тăвакан Таинстворан (Христосăн ӳчĕпе Юнĕнчен) ăша пай илчĕ те каçчен сывалса вырăн çинчен тăракан пулчĕ [Отец 1904:20].

тĕшмĕш

ваттисем вĕрентнĕ-кăтартнă тăрăх туни. Ваттисем çамрăккисене ăçта мĕскер тумаллине, мĕшĕн апла тумаллине кала-кала вĕрентеççĕ. Çав каласа вĕрентнисене тумасан ваттăн кăмăлĕ юлать. Çав унта-кунта ваттисем вĕрентнĕ, кăтартнă тăрăх тунине тĕшмĕш теççĕ [Тимофеев 2002:105].

тислĕк

навус. Шыв кил валли çырмаран ăсатпăр пулсан çав çырмасенче кĕпе-йĕм çума, йĕтĕн-кантăр хутма, çӳп-çап, тислĕк (навус) тăкма кирлĕ мар [Халер 1908:4]; Чирлĕ пăрусем выртнă хуралта лайăхрах тасатас пулать, тислĕкне (навусне) турттарса кăларса çунтарас пулать <…> [Франкфурт 1914:14].

трахома

суккăрлатакан куç чирĕ. Сайра килте трахома тиекен куç чирĕ çук: пур те пекех çав ерекен чирпе аптраççĕ [Комиссаров 1918:8]; Мĕнрен суккăр пулни çинчен тата та нумай калама пулать те, анчах çынсем пуринчен ытла пĕр йышши куç чирĕпе суккăрланаççĕ, вăл чире докторсем трахома (шатра) теççĕ [Сборник 1903:32].

турат

хунав. Ăна ерипе туртса кăларса пăхсассăн унăн турачĕсем пурте пĕр тĕлтен тухни курăнсах тăрать, çав вырăн вара турат (хунав) тĕвви пулать [Условия 1911:7].

тут

йывăç, çырлисем хăмла çырли майлă, çулçисем хурăн çулçи пек. Пурçăн хурчĕсене çав çулçăсене çитерсе усраççĕ. Ама çурри тут йывăççи* каскине чавтарнă та ун ăшне патша хĕрне хупса ларттарнă. *Тут йывăççин çырлисем хăмла çырли майлă, çулçисем хурăн çулçи пек пулаççĕ [Первая 1909:76].

тӳре

укçа хутаççи. Тӳрене укçа хураççĕ. Çав тӳре тени халь те пур, Чунтер пурăннă çуртра пĕр лаçра шур сурпан çакăнса тăрать. Унта укçа хутаççи çакнă. Çавна тӳре теççĕ [Чунтеров 1988:21].

тӳрĕ

таса; закон тăрăх пурăнакан. Турă Амăшĕнчен Çурални вутлă кăмакари тӳрĕ (таса) пурăнăçлă ачасене çăлнă <…> [Церковные 1883:68]; çыру çинче тӳрĕ (закон тăрăх пурăнакан) çын хăй ĕненнипе чĕрĕ пулĕ тенĕ пек, çав хыпарта ĕненнĕçемĕн ĕненнипе Туррăн тĕрĕслĕхĕ уçăлса пырать [Послания 1903:42].

уччилни

школа. Çав вăхăтра нумай çын Христос тĕнне кĕнĕ; чиркӳсем лартнă, ачасене вĕрентме пысăк уччилнисем (школасем) тутарнă [Священная 1883:162].

философия

(хальхилле философи) ăсласа шухăшмлама пĕлӳ. Эй тăвансем, астăвăр, сире кам та пулин философияпа (ăсласа шухăшлама пĕлӳпе), çук япалапа илĕртсе этемрен этем вĕреннĕ ĕçпе, ку тĕнче вăй-хăвачĕсемпе, Христосран маррисемпе улталаса хăй енне ан çавăртăр <…> [Послания 1903:166]; <…> Константинопольре çав вăхăтра ăста калаçма вĕрентекенсемпе ăслăлăха юратма (философияна) вĕрентекен чи чаплă çынсем пурăннă <…> [Избранные (январь) 1904:4].

холер, холера

çын мурĕ. Холерпа (çын мурĕпе) чирлесрен епле сыхланасси çинчен ӳкĕтлесе çырни [Береженного 1892:1]; çав вăхăтрах тата Карфаген хулинче этем мурĕ (холера) пулнă [О христианской 1894:38].

хурăн кăчăки

(хальхилле хурăн кăчки) хурăн чечекĕ. Çав çăнăх пеккине пур те курнă пулмалла: хурăн кăчăкине (чечекине), ăвăс кăчăкине е шăркана ларнă ыраш пуçне алăпа сĕрсен сарă тусан пекки çыпăçать – чăн çавă [Хабачев 1910:19].

чикмек

пусма. Çав вăхăтрах тата уçăлса кайнă чӳрече тĕлĕнче пĕр арăм кăшкăра пуçланă: «Чикмек (пусма) парăрччĕ часрах! …» – тенĕ [Романов 1984:325]; çавăн чухне вăл тĕлĕкĕнче пĕр пусма (чикмек) курнă <…> [Наставление 1896:34].

шăвăç

хĕç тимĕр. Çапла пилĕк-ултă хут ярса та тӳрленмесен сахăр вырăнне мăйăр пысăкăш квасцыпе чăмăрла пĕçернĕ çăмарта хĕрлине хĕç тимĕр (шăвăç) çине хурса çунтарас пулать те çав кĕле лаша пуçне вĕрсе кӳртес пулать [Сельский 1910:25].

шыва кĕр

тĕне кĕр. Этем шыва (тĕне) кĕрсенех Турă ăна ырă, ӳтсĕр ангелне парать, çав ангел вара этем виличченех унпа пĕрле çӳрет, час-часах ăна тĕрлĕ инкекрен курăнми хăтарать <…> [Объяснительные 1903:49].

щит

тимĕртен тунă питлĕх пек япала. Щит тесе тимĕртен тунă питлĕх пек япалана калаççĕ. Çав щита вăрçнă чух умра тытса çӳренĕ [Рассказы 1909:7].

çеçен хир

пушă уй. Çав вăхăтрах çеçен хирте (пушă уйра) Иоакиме ангел курăнса каланă: эй Иоаким, Турă эсĕ ыйтнине илтрĕ <…> тенĕ [Главные 1882:5].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

алиби

сущ.нескл.сред.
алиби (преступлени тунă вăхăтра çын çав вырăнта пулманни); установить алиби алиби пулнине çирĕплет

баритон

сущ.муж.
баритон (басран çинçерех арçын сасси; çав сасăллă юрăçă); петь баритоном баритонпа юрла

бас

сущ.муж.
1. бас (арçыннăн хулăн сасси; çав сасăллă юрăçă); петь басом баспа юрла; говорить басом хулăн сасăпа калаç
2. множ. басы бассем (кĕвĕ инструменчĕ калакан чи хулăн сасăсем)

безграничный

прил., безгранично нареч.
1. (син. безбрежный; ант. ограниченный) чикĕсĕр, вĕçĕ-хĕррисĕр; безграничный космос вĕçĕ-хĕррисĕр тĕнче уçлăхĕ
2. (син. чрезвычайный, безмерный) вĕçĕмсĕр, майсăр, çав тери (пысăк, вăйлă); я безгранично рад видеть тебя эпĕ сана курма çав тери хавас

безумный

прил.
1. (син. безрассудный) ăссăр, ăссăрла, ухмахла; безумное намерение ăссăрла шухăш
2. (син. сильнейший, чрезвычайный), безумно нареч. виçесĕр, капашсăр, çав тери; безумные цены капашсăр пысăк хаксем

бесконечный

прил.
1. (син. безграничный, беспредельный) вĕçсĕр-хĕрсĕр, вĕçĕ-хĕррисĕр, чикĕсĕр; бесконечное мировое пространство вĕçĕ-хĕррисĕр тĕнче уçлăхĕ
2. (син. длинный, долгий, продолжительный), бесконечно нареч. вăрăм, вĕçĕмсĕр, вĕçленме пĕлми; дорога тянется бесконечно çул пĕр вĕçĕмсĕр тăсăлса выртать
3. (син. чрезвычайный, сильнейший) питĕ вăйлă, иксĕлми, çав тери; бесконечная радость иксĕлми савăнăç

болезненный

прил., болезненно нареч. (син. нездоровый; ант. здоровый)
1. чирлĕрех, сусăр, сывах мар, имшер; болезненный ребёнок имшер ача
2. (син. ненормальный, чрезмерный) ытла, виçесĕр; çав тери; он болезненно воспринимает критику вăл хăйне тиркенĕшĕн çав тери пăшăрханать

время

сущ.сред.; множ. времена
1. вăхăт; местное время вырăнти вăхăт; в свободное время ерçнĕ чухне; с пользой проводить время вăхăта усăллă ирттер; время проходит незаметно вăхăт сисмесĕрех иртет; Сколько сейчас времени? Вăхăт мĕн чухлĕ халĕ?
2. (син. период, эпоха) вăхăт, тапхăр, самана; время больших перемен пысăк улшăнусен самани; во времена наших предков пирĕн мăн асаттесен вăхăтĕнче
3. вăхăт (грамматикăра); настоящее время хальхи вăхăт; прошедшее время иртнĕ вăхăт; будущее время пулас вăхăт; времена глагола глагол вăхăчĕсем ♦ времена года çулталăк тапхăрĕсем; первое время малтанах, пирваях; в своё время хăй вăхăтĕнче; на время вăхăтлăха; всё время яланах, пĕрмаях; одно время пĕр хушă; с течением времени вăхăт иртнĕçем; время от времени тахçантан тахçан, хутран-ситрен; до поры до времени вăхăт çитиччен; в скором времени çывăх вăхăтрах, часах; на первое время малтанлăха; тем временем çав хушăра

всё

1. нареч. (син. всегда, постоянно) ялан, шав, пĕрмай; он всё работает вăл пĕрмай ĕçлет
2. нареч. (син. только, исключительно) анчах, кăна; Мы не пошли в поход, и всё из-за дождя Эпир похода çумăр пирки кăна каймарăмăр
3. наречие, обозначает нарастания признака шум всё сильнее шав вăйлансах пырать
4. союз пурпĕрех; апла пулин те; Как он ни старается, всё им недовольны Вăл тем тери тăрăшсан та пурпĕрех юраймасть ♦ всё ещё çав-çавах, çаплах, халиччен те

высший

прил.
1. (син. руководящий, главный) аслă, чи аслă; высшие органы государственной власти патшалăх влаçĕн аслă органĕсем; высшая награда чи аслă награда
2. (ант. низший, начальный) аслă, кăткăс; высшая школа аслă шкул; высшая математика кăткăс математика ♦ в высшей степени çав тери; высшая мера наказания вĕлермелле туни

гений

сущ.муж., множ. гении
гени (çав тери пултаруллă çын); Пушкин — гений русской литературы Пушкин — вырăс литературин генийĕ

губка

сущ.жен.
1. губка (хавшак ӳтлĕ тинĕс чĕр чунĕ)
2. губка (çав чĕр чунран е резинăран тунă çăвăнмалли хатĕр)

диск

сущ.муж.
диск (лаптăк çаврашка; çав формăллă спорт хатĕре); метать диск диск ыват

до

предлог с род. п.
1. -чен; -а (е) çитиччен; до завтрашнего дня ыранччен; до города ехать тридцать километров хулана çитиччен вăтăр çухрăм каймалла.
2. (син. раньше) -чен; умĕн; это было до войны ку вăл вăрçăччен пулнă
3. (син. около, приблизительно) -а (-е) яхăн; патнелле; зал вмещает до пятисот человек зала пилĕк çĕр çынна яхăн вырнаçать
4. указывает, на что направлено действие: дотронуться до руки алла тĕкĕн; у меня до тебя вопрос манăн санран ыйтмалли пур ♦ До свидания! Тепре куриччен!; до того çав тери; промокнуть до костей йĕп-йĕпе пул

жгучий

прил.
1. (син. обжигающий) çунтаракан, пĕçертекен; жгучие лучи солнца хĕвелĕн çунтаракан пайăркисем; жгучий перец хаяр пăрăç; жгучая боль хытă ыратни
2. (син. острый) чĕрене касакан, чуна ыраттаракан; жгучий интерес çав тери кăсăкланни ♦ жгучий брюнет хуп-хура çӳçлĕ çын; жгучие слёзы вĕри куççуль

жуткий

прил., жутко нареч.
1. (син. страшный, ужасный) хăрушă, хăрушла, синкерлĕ; жуткая погода хăрушла япăх çанталăк; меня одолели жуткие мысли мана хăрушă шухăшсем пусрĕç
2. (син. чрезвычайный) акăш-макăш, çав тери, питĕ вăйла, хаяр; жуткий мороз хаяр сивĕ; мы жутко устали эпир çав тери ывăнтăмăр
3. жутко в знач. сказ. хăрушă, шиклĕ; в лесу ночью жутко вăрманта çĕрле питĕ хăрушă

заказной

прил.
яваплă; заказное письмо яваплă çыру (почта çав çырушăн уйрăм йĕркепе явап тытни)

зверский

прил., зверски нареч.
1. (син. свирепый, жестокий) тискер, хаяр, тискер кайăкла; зверское убийство тискеррĕн вĕлерни
2. (син. чрезвычайный) акăш-макăш, вăйлă; çав тери; зверски хочется есть çав тери çиес килет

исключительный

1. прил. (син. необыкновенный, чрезвычайный) питĕ лайăх, питĕ вăйлă; продукция исключительного качества питĕ паха продукци
2. исключительно нареч. (син. особенно, необыкновенно) çав тери, калама çук; он исключительно одарённый человек вăл çав тери пултаруллă çын
3. исключительно частица (син. лишь, только) кăна, çеç; мы думаем исключительно о подготовке к экзаменам эпир халĕ экзаменсене хатĕрленесси çинчен кăна шухăшлатпăр

коммунальный

прил.
коммуналлă (хула хуçалăхне тытассипе çыхăннă); коммунальные предприятия коммуналлă предприятисем ♦ коммунальная квартира коммуналлă хваттер (темиçе çемье пурăнаканни)
сущ.муж.
коммунизм (çынсем пусмăрсăр, ирĕклĕ те телейлĕ пурăнас ĕмĕт, çав ĕмĕте çирĕплетекен вĕрентӳ)

кто

местоим. вопросит. и относит.
кам; Кто пойдёт со мной? Кам пырать манпа?; Кто ищет, тот найдёт Кам шырать, çав тупать; Кто знает, что будет завтра Кам пĕлет ыран мĕн пуласса ♦ мало кто знает никамах та пĕлмест; разошлись кто куда тĕрлĕ еннелле саланса пĕтрĕç; говорят кто о чём кашни хăйĕнне калать; кому что нравится кама мĕн килĕшет; Кто в лес, кто по дрова посл. Пĕри вăрмана, тепри армана

невероятный

прил.
1. (син. неправдоподобный) ĕненме çук, тĕлĕнмелле, пулма пултарайман; невероятный случай тĕлĕнмелле ĕç
2. (син. чрезвычайный) акăш-макăш, çав тери; невероятный холод акăш-макăш сивĕ

очень

нареч. (син. чрезвычайно)
питĕ, питех те, çав тери; очень хорошо питĕ аван; сегодня очень холодно паян питĕ сивĕ

пессимист

сущ.муж., пессимистка жен.
пусăрăнчăк (çав евĕр кăмăллă, шанăçсăр çын)

смена

сущ.жен.
1. улăшу, ылмашу; улăшни, ылмашни; смена караула хурал улăшни
2. смена (ĕç вăхăчĕ; çав вăхăтра ĕçлекен йыш); завод работает в две смены завод икĕ сменăпа ĕçлет ♦ смена белья пĕрре тăхăнмалăх кĕпе-йĕм

смертельный

прил., смертельно нареч.
1. вилĕм -ĕ; вилĕмле, вилмелле; боец смертельно ранен салтак вилмеллех аманнă
2. хаяр, хăрушă; смертельная ненависть чĕререн курайманни
3. (син. чрезвычажшй) вăйлă; чăтма çук, çав тери; я смертельно устал эпĕ çав тери ывăнтăм

сразу

нареч.
тӳрех, çав самантрах, çийĕнчех; я сразу его узнал эпĕ ăна тӳрех палларăм

столько

нареч.
çавăн чухлĕ, мĕн чухлĕ, ун чухлĕ; çав тери, çав таран; Мы столько перенесли! Мĕн кăна тӳссе курмарăмăр эпир!

страстной

прил.: страстная неделя Мăнкун эрни (çав аслă уяв умĕнхи)

страшный

прил., страшно нареч.
1. хăрушă, шиклĕ; хăратакан, шиклентерекен; нам не страшны трудности эпир йывăрлăхсенчен хăрамастпăр
2. (син. сильный) акăш-макăш, вăйлă; çав тери; страшный дождь вăйлă çумăр; я страшно испугался эпĕ çав тери хăраса кайрăм

сумасшедший

прил.
1. (син. безумный) ăссăр, ухмах, ăсран тухнă, ухмаха ернĕ
2. (син. крайний, исключительный) акăш-макăш, майсăр, çав тери; сумасшедшие цены акăш-макăш пысăк хаксем

так

1. нареч. çапла, апла; çакăн пек, çавăн пек; сделай вот так ак çакăн пек ту
2. частица усилит. (син. очень) çав тери; я так люблю музыку эпĕ юрă-кĕвĕне çав тери юрататăп
3. нареч. хăйне хăех, хăй хальлĕн; болезнь так не пройдет, надо лечиться чир хăйне хăех иртсе каймĕ, сипленес пулать
4. частица, употр. при разъяснении, уточнении (син. например) çапла, акă, сăмахран; сельчане живут хорошо, так, многие построили дома ял çыннисем аван пурăнаççĕ, çапла, нумайăшĕ çурт лартнă
5. частица усилит. (син. очень) çав тери; я так люблю музыку эпĕ юрă-кĕвĕне çав тери юрататăп
6. союз (син. если) пулсан; тăк (тĕк); сказал, так сделаю каларăм пулсан тăватăпах ♦ и так ахаль те, унсăр та; так и быть юрĕ ĕнтĕ; так и есть чăнах та; так как союз мĕншĕн тесен; так что союз çавăнпа та; так или иначе мĕнле пулсан та; так себе вăтам, чухă кăна

такой

местоим.
çавăн пек, çакăн пек, кун пек; кунашкал, çакнашкал; такая книга есть и у меня кун пек кĕнеке манăн та пур; таким образом çапла майпа; он такой умный вăл çав тери ăслă ♦ Что же тут такого? Мĕнех вара?

тенор

сущ.муж., множ. тенора и теноры
тенор (арçыннăн çинçе сасси; çав сасăпа юрлакан)

тот

указат. местоим.муж., та жен., то сред.
çав, çавă, леш, лешĕ, вăл; в том году вăл çул; он живёт вон в том доме вăл авă çав çуртра пурăнать ♦ не до того унпа аппаланма ерçӳ çук; вместо того чтобы союз -ас (-ес) вырăнне; и без того ахаль те, унсăр та; к тому же çитменнине; после того как -нă (-нĕ) хыççăн; до того как, перед тем как -иччен; более того унтан та ытларах; кроме того унсăр пуçне; не в том дело ĕç ун çинче мар; того и гляди кĕç-вĕç; ни с того ни сего пĕр сăлтавсăрах

удивительный

прил. (син. необычайный), удивительно нареч.
1. тĕлĕнмелле, тĕлĕнтермĕш; удивительный случай тĕлĕнмелле ĕç
2. (син. исключительный) акăш-макăш, çав тери; удивительно крепкое здоровье тĕлĕнмелле çирĕп сывлăх

факс

сущ.муж. (син. телефакс)
факс (текстсене çав хальлĕн çитерсе паракан электронлă система); передать письмо по факсу çырăва факспа ярса пар

числиться

глаг. несов. (син. считаться)
шутлан, хисеплен, шутра тăр; он числится в отпуске вăл отпускра шутланать
сущ.сред.; множ. числа
1. хисеп; целое число тулли хисеп; дробное число вак хисеп
2. (син. день, дата) кун; в первых числах мая çу уйăхĕн малтанхи кунĕсенче; Какое сегодня число? Паян хăш кун?
3. хисеп (грамматикăра); единственное число пĕрреллĕ хисеп; множественное число нумайлă хисеп; в том числе вăл шутра, çав шутра; без числа имсĕр-сумсăр, шутсăр нумай

чрезвычайный

прил. (син. исключительный; ант. обычный, заурядный), чрезвычайно нареч.
1. питĕ, çав тери, майсăр, шутсăр, акăш-макăш; чрезвычайный успех питĕ пысăк çитĕнӳ; я чрезвычайно рад видеть вас эпĕ сире курма çав тери хавас
2. ятарлă, васкавлă; чрезвычайная комиссия ятарлă комисси; чрезвычайное положение хытарнă йĕрке (сăм., варçă, çут çанталăк инкекĕ чухне тăваканни)

этот

местоим., муж, эта жен., это сред., эти множ.
ку, çак, çав; мне нужна эта книга мана çак кĕнеке кирлĕ; на этом берегу Волги Атăлăн ку çырăнĕнче; я об этом не знал эпĕ кун çинчен пĕлмен

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

явăç

явăç (jавыс'), свиться; связаться; сдружиться; сходиться друг с другом.
- М. П. Петр. Хыпар № 15, 1906. Ачасем пурте пĕр-пĕринпе явăçса, пĕр-пĕрне чуп-туса: халăх хушшинче килĕшӳ пултăр, тесе, турра кĕл-тăва пуçларĕç.

|| Увиваться.
- КС. Паян çав виле (вил'э) панче кунĕпех çахансам явăçаççĕ.

|| Привадиться.
- Зап. ВНО. Арман кутне йăтăсем явăçнă. К мельнице привадались собаки.
- Юрк. † Уй варринчи  хурамана курак-çăхан явăçнă, явăçнă та сивĕнмест. (Свадеб. п.).
- Зап. ВНО. Кăвакарчăн явăçсан, çын пуять, теççĕ. Если привадятся (к дому) голуби, то человек разбогатеет. (Поверье).

|| Кишеть.
- Зап. ВНО. Ача-пăча ăçта кирлĕ, унта хурт-кăткă пек явăçать (кишат).

|| Болтаться, „тереться“ около кого-нибудь, приставать к кому-л.
- Козм. Явăç, болтаться. Эсĕ ун çумăнче [sic!] мĕн явăçса çӳретĕн? Что ты около него болтаешься?

|| Смешаться (попав в число других вещей)
- Ст. Чек. Явăçса карĕ пулĕ. Вероятно, смешалось с другими вещами.
- Ib. Явăçса (кайнă ĕçлеме) пĕрлешсе, хутшăнса.
- Ib. Явăçса кай çавсемпе пĕрлешсе кай. Об интимной связи.
- Хыпар № 30, 1906. Санăн арăму иртĕнет-мĕн, Евстигнейпа явăçнă, теççĕ, тет.
- Чебокс. Çав арăмпа явăççа çӳрет (путается) вăл.
- КС. Вăл çавăн арăм(ĕ) патне явăçнă (повадился, т. е. они „кусаççĕ“).
- Бiтр. Çав ывăлсенчен кĕçĕнни çав карчăкăн хĕрĕ патне йывăçнă, тет те, кайран сивĕннĕ, тет. Младший из сыновей связался с дочерью той старухи, а потом охладел к ней.

|| „Путаться“ с кем
- Юрк. † Хура хĕрсемпе явăççа, хура-хутаç илсе хуплантăм. Путаясь с девушками-чернушками я замаялся покупать им рожки (плоды ceratonia siliqua).

хăшкăлтар

понуд. ф. от гл. хăшкăл; заставить устать; мучить; устать, изнемогать, утомиться, КС. Мана паян чуптарса хашкăлтарчĕ вăл. ''Вĕлле хурчĕ'' 27. Тата вĕт кăткă та вĕллере йăва туса хăшкăлтарать. ''Ib''. 13. Амăшсĕр нумая ларнă хуртсем ют амăшне йышăнмасăр питех хăшкăлтараççĕ. ''N''. Вĕсене вăйсăрлатса хăшкалтарать. ''N''. Хăйне парăмлă çынсене ĕçлеттерсе хăшкăлтарать. Вăсене пайтах хăшкăлтарса çӳретнĕ. || Надоедать. ''Тюрл''. Хăшкăлтарас она (надоесть). ''Сред. Юм.'' Кô ачапчава килтен ан илсе тôхса хôр çав, киле кайас тесе чисти хăшкăлтарчĕ.

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

ялтăрма

/Йалтăрма/ (jалды̆рма), блеск. Ст. Ганьк. † Кĕрекĕр аври ялтăрма, кĕреки илемне çав кӳрет. Упа 598. † Ялтăр-ялтăр ялтăрма (бусы?) инкесене илĕртет. Ч. К. † Кĕленче курканăн ялтăрми, пыр чарса та чарăнмасть. || Ялтăрма, личное яз. имя женщ. Рекеев. || Продолговатые, граненые стекл. бусы. Паас. 21.

Ям çуль

/Йам çуљ, йам çулĕ/, ямска дорога, тракт. N. † Çав ял витĕр ям çоль кать (=каять), ям çоль каймасть яш çоль кать. Трхбл. Ям çуль, назв. Буинско-Алатырского тракта. Шорк. Ям çоль дорога, пролегающая между д.д. Шоркиной и Тохмеевой. Ям çоль — собственное название только этой дороги и то только на некотором протяжении; в дальнейшем продолжении она теряет свое название и назыв. мăн çол (нариц.)

ям

/Йам/, яма. М. II. Петр. Сунчел. † Ям-ям урам, ям урам, пасар урам мар-ши çав? См. Паас. 21.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

абстракция

абстракци (1. япаласен тĕп уйрăмлăхĕсене е тĕп паллисене палăртас тĕлĕшпе çав япаласене тепĕр паллисенчен уйрăм илсе пăхни; 2. конкретлă мар ăнлану, пĕтĕмлетӳ).

адажио

м у з. адансио (1. васкамасăр, тăсарах — музыка произведениие каламалли темп çинчен; 2. çав темппа юрламалли е каламалли музыка произведенийĕ е унăн сыпăкĕ).

акварель

ж акварель (шывра ирĕлекен сăр; çав сăрпа ӳкернĕ картина).

алиби

н е с к л. с р. алиби (пĕр-пĕр преступлени пулнă чух çавăншăн айăпланакан çын çав вырăнта пулманни).

алфавит

алфавит, азбука (пĕр-пĕр чĕлхери саспаллисен йĕрки, çав саспаллисен пĕтĕмĕшĕ).

альт

альт (1. хĕрарăмсен, ачасен хулăнрах сасси; çав сасăпа юрлакан; 2. пысăкрах сĕрме купăс).

атавизм

м н. н е т атавизм (авалхи аслашшĕсен пĕр-пĕр палли темиçе сыпăкран çав йăхри çыннăн ӳт-пĕвĕнче палăрни).

введение

1. кĕнеке пуçламăшĕнче çав кĕнеке çинчен кĕскен каласа пани; 2. ĕçе кĕртни, пурнăçа кӗртни.

восхитительный

ытарайми, ытармалла мар илемлĕ, тĕлĕнмелле лайăх, ытла та кăмăла килекен, çав тери хаваслантаракан, савăнтаракан.

впечатление

1. асра юлни (курни-илтни çинчен пуçра юлакан шухăш-кăмăл); туйӑнни; спектакль произвёл сильное впечатление спектакль чуна çав тери çĕклентерчĕ.

чаять

, чаю кого, чего несов. устар. кĕт, ĕмĕтлен; он в нем души не чает вăл ăна çав тери юратать.

так

1. çапла, апла, капла, кун пек, ун пек, çакăн пек, çакнашкал, кунашкал, унашкал, çавнашкал; впредь не поступай так ӳлĕмрен кун пек ан хăтлан; по-нашему, не так пирĕн шутпа апла мар; 2. ахаль, ахалех; 3. çав тери; он так глуп, что... вăл çав тери ăссăр...

такой

кун йышши, кунашкал, кун пекки; что это такое? ку мĕн вара? в таком случае апла пулсан; в таком же виде аплипех, çаплипех; что такое? мĕскер? какой-такой? мĕскерлескер? мĕнлескер? 2. çав тери, пит; такой хороший çав тери лайăх.

тарантелла

тарантелла (1. итальянецсен ташши; 2. çав ташă кĕвви).

тембр

тембр, сасăсен уйрăмлăхĕ (пĕр-пĕр тона купăс, кларнет, пианино çинче янратсан, арçын е хĕрарăм юрласан, çав тон сасси кашни çыннăн, кашни инструментăн кăшт урăхларах илтĕнни).

тот

, та, то лешĕ, тепри, çавă, вăл; в ту ночь мороз был нестерпим вăл çав каç чăтма çук сивĕ пулнă; на той стороне Волги Атăлăн (Атăл) леш енче; месяц тому назад пĕр уйăх каярах; того и гляди кĕç-вĕç; тем не менее çапах та, апла пулин те; тем временем ку (çав) хушăра; ни с того, ни с чего ахалех, кăлăхах, нимренех, нимĕскертенех; не без того унсăр мар, ахаль мар ĕнтĕ; то и дело яланах, пĕрмаях.

тотчас

алхапăл, часах, çав вăхăтрах, çавăнтах, çавăн чухнех, халех.

трагикомедия

трагикомеди (1. трагедипе комеди элеменчĕсене пĕрлештерсе çырнă драмăллă произведени; 2. хурланмалла, çав вăхăтрах кулăшла ĕç).

туда

унта, унталла, лере, лерелле; туда ему и дорога çав кирлĕ те ăна, тĕсех ăна.

фонограф

(çын калаçнине, юрланине çырса пыракан, кайран тата çавна çав сасăпах каласа паракан аппарат).

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

аванс

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

актив

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

алиби

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

гиперинфляция

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

денонсация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

дисквалификация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

диспансер

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

переизбрание

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

сям çapа çерçи çав çав тĕрлĕ « çав-çавах » çава çава хуçăкĕ çавах çавă çавă-ку

çав-çавах
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org