Шырав: çак

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

ай

2.
выражает упрек, порицание, досаду, сожаление, иронию
ой, ай, ну, эх
ишь

ай, мĕнле ăнланмастăн çак эсĕ! — эх, как же ты не поймешь!
ай, ан суеçтер! — ой, не выдумывай!
ай-ай, эсĕ пит чее! — ишь какой ты хитрый!
ай-ай-ай, намăс мар-и сана макăрма? — ай-ай-ай, и не стыдно тебе плакать?

алка

I.

1.
серьга и серьги,
сережка
и сережки
хăлха алки — серьги
ылтăн алка — золотые серьги
алка çак — надеть серьги
ман хăлхамри кĕмĕл алка, çути ӳкрĕ пит çине — фольк. у меня в ушах серебряные серьги, блеск от них отражается на моем лице

алка


алка çак — цвести (о злаках)

артак

благополучный
артак пурнăç — благополучная жизнь, жизнь в достатке
çак киле артак пултăр! — да будет достаток в этом доме!

астив

пробовать
отведывать
уст.
çак апата астивсе пăхăр-ха — попробуйте-ка вот это блюдо

вешалка

вешалка
йывăç вешалка — деревянная вешалка
вешалкăна çак — повесить на вешалку

вучах

4.
горн (в кузнице)
загнетка (в русской печи)
тимĕрçĕ вучахĕ — кузнечный горн
вучаха кăмрăк кăлар — выгребать угли из печи на загнетку
вучаха хуран çак — повесить котел на загнетку

йăрхах

деревянный крюк (вбитый в стену)
тумтире йăрхаха çак — повесить одежду на крюк

карăнтар

1.
натягивать, напрягать, делать тугим
мускулсене карăнтар — напрячь мускулы
тилхепене карăнтар — натянуть вожжи
тир карăнтарса çак — растянуть шкуру (для сушки)

кăкан

1.
ушко и ушки (ведра, кадки и т. п.)
витре кăканĕ — ушки ведра
кăканран çак—  подвесить за ушки

кăмăлла

4.
облюбовать
эпĕ çак чечеке кăмăлларăм — я облюбовал этот цветок

контекст

лингв.
контекст (текстăн пĕр пайĕ)
çак сăмахăн пĕлтерĕшне контекстра кăна ăнланма пулать — значение этого слова можно понять лишь в контексте

кутамкка

1.
котомка, вещевой мешок
салтак кутамкки — солдатская котомка
тулли кутамкка — полная котомка
кутамкка çакки — лямка котомки
кутамкка çак — закинуть котомку за спину

лацкан

лацкан
пиншак лацканĕ — лацкан пиджака
лацкан çине значок çак — прикрепить значок на лацкан

люфа

2.
люфа (çак ӳсентăранăн çимĕçĕнчен тунă губка)
люфапа çу — мыть люфой

мĕн

5. мест. определит.
каждый
весь, все, все

мĕн пынă çын — каждый, кто приходит; все, кто приходит
мĕн пĕлнине каласа патăм — я рассказал все, что знал
унăн мĕн пĕлнĕ ĕçĕ те çак анчах — вот и все, что он умеет делать
мĕн пурĕ те  — всего-навсего
мĕн ĕмĕрне вăл ĕçре ирттернĕ — он работал всю жизнь

пар

III. глаг.

1.
давать, выдавать, отдавать, отпускать
вручать

кивçен укçа пар — дать взаймы денег
лашана сĕлĕ пар — задать лошади овса
чечек çыххи пар — преподнести букет цветов
çак кĕнекене пар-ха — дай-ка вот эту книгу
паян шалу параççĕ — сегодня выдают зарплату
лайăх вĕренекен студентсене стипенди параççĕ — успевающим студентам выплачивается стипендия
памаллипех пар — отдать насовсем
парса пĕтер — раздать (все)
парса тух — раздать, вручить (всем подряд)
парса яр —
1) отдать
эпĕ ăна юлашки укçана парса ятăм — я отдал ему последние деньги
2) передать, послать что-л. через кого-л.
кĕнекене йăмăкран парса яр — передай книгу через мою сестренку
Паракантан ил, çапакантан тар. — погов. Дают — бери, бьют — беги.

пар

6.
давать, платить
çине пар — приплатить, дать в придачу
çак çĕлĕкшĕн миçе тенкĕ паратăн? — сколько (рублей) дашь за эту шапку?

пăта

1.
гвоздь
йывăç пăта — деревянный гвоздь
пĕчĕк пăта — гвоздик
тимĕр пăта железный гвоздь
такан пăти — подковный гвоздь
пăта шлепки — шляпка гвоздя
пăта çап — вбить гвоздь
пăтаран çак — повесить на гвоздь

пĕрене

3. диал.
стена (бревенчатая)
пĕрене çумне çак — повесить что-л. на стену

пилĕкçуллăх

пятилетний
пĕрремĕш пилĕкçуллăх — первая пятилетка
вăрçă хыççăнхи пилĕкçуллăхсем — послевоенные пятилетки
çак пилĕкçуллăх вĕçленнĕ тĕле — к концу текущей пятилетки
савăт пилĕкçуллăх заданийĕсене срокчен тултарнă — завод досрочно выполнил задания пятилетки

питĕрĕнчĕк

1.
запертый, закрытый
питĕрĕнчĕк арча — запертый сундук
питĕрĕнчĕк чӳрече — закрытое окно
алăк шал енчен питĕрĕнчĕк — дверь заперта изнутри
çак çурт яланах питĕрĕнчĕк — этот дом всегда стоит закрытым

портьера

портьерный
йывăр портьера — тяжелая портьера
портьера пусми — портьерная ткань
чӳрече çине портьера çак — повесить портьеру на окно

пула

2.
благодаря
çак эмеле пула эпĕ сывалтăм — благодаря этому лекарству я выздоровел
механизацие пула ĕç тухăçлăхĕ ӳсрĕ — благодаря механизации производительность труда возросла

пушă

1.
пустой, порожний
пушă кĕленче — пустая бутылка
пушă ещĕк — порожний ящик
пушă лав — порожний воз
машинăсем хуларан пушă таврăнчĕç — машины вернулись из города порожняком
çурт пушă ларать — дом пустует
Пушă хурана вут çине ан çак. — посл. Пустой котел на огонь не вешают.
Пушă алăпа кайиччен пашалупа кай. — погов. Коли в гости идешь, хоть лепешку возьми — все не с пустыми руками.

репродукци

2.
репродукция (çак майпа тунă ӳкерчĕк)
картина репродукцийĕ — репродукция с картины
репродукци альбомĕ — альбом репродукций
репродукци ту — делать репродукции

саккăрăн

числ. собир.
восьмеро, ввосьмером
çак ĕçе сирĕн саккăрăн тумалла — эту работу вы должны выполнить ввосьмером

санăн

1.
у тебя
санăн çак кĕнеке пур-и? —у тебя есть эта книга?
сан патăнта кăштах ларам-ха — я посижу немнбго у тебя

саншăн

1.
за тебя
для тебя
ради тебя
из-за тебя

саншăн юрлатăп çак юрра — я пою эту песню для тебя
саншăн вăхăтра çитеймерĕмĕр — из-за тебя мы не успели вовремя приехать
кам тăвать ку ĕçе саншăн? — кто сделает это за тебя?

саппун

передник, фартук (разного покроя)
пир саппун — холщовый фартук (рабочая одежда)
çитсă саппун — ситцевый передник
саппун хурти — оборки фартука
саппун çакки — верхняя тесемка фартука
саппун çак — надеть фартук

саркала

разворачивать, раскрывать, распускать
простыне саркаласа çак — развернуть и повесить простыню (для сушки)
саркаласа пăх — развернуть и посмотреть
турткăш хӳрине саркаласа янă павлин — распустил свой хвост

сăмахран

например, к примеру
эпĕ, сăмахран, килĕшместĕп — я, например, не согласен
сăмахран çак автор пултарулăхне пăхса тухар-ха — к примеру, рассмотрим творчество этого автора

тавăр

1.
выворачивать, вывертывать (наизнанку)
кĕпене тавăрса çак — повесить рубашку, вывернув ее наизнанку
кĕсъене тавăрса кăлар — вывернуть карман
хутаçа тавăрса силле — вытряхнуть мешок, вывернув наизнанку
тавăрса тăхăн — надеть наизнанку

типĕт

1.
сушить, высушивать, засушивать
йĕтĕн типĕт — сушить лен
сухари типĕт — сушить сухари
çӳç типĕт — сушить волосы
хĕвел синче типĕт — сушить на солнце
типĕтме çак — повесить для просушивания
шăлса типĕт — вытирать досуха
типĕтмелли камера — сушильная камера

укçалантар

давать деньги
делать денежным разг.
çак ĕç пире укçалантарчĕ — благодаря этой работе мы заимели деньги

урăх

4.
кроме, помимо
çак кĕнекесенчен урăх шкапра нимĕн те çук — кроме этих книг в шкафу ничего нет

хăвар

1.
оставлять
йĕр хăвар — оставлять след
усал ят хăвар — оставлять после себя дурную славу
малтанхи пек хăвар — оставить как было, оставить по-прежнему
ăратлăх хăвар — оставить на племя
вăрлăхлăх хăвар — оставить, приберечь на семена
мана валли çак кĕнекесене хăвар-ха — отложи мне вот эти книги

хĕстеркĕч

2.
прищепка (для белья)
простыне хĕстеркĕчсемпе тытăнтарса çак — повесить простыню, закрепив прищепками

хуран

котельный
пĕчĕк хуран — небольшой котел, казанок
сăра хуранĕ — пивной котел, большой котел для варки пива
така хуранĕ — большой котел (для варки артельной пищи)
туй хуран — латунный котел
хуран айĕ — круг для установки котла, подставка для котла
хуран кашти — перекладина для подвешивания котла
хуран çакки — крюк для подвешивания котла
хуран хăлăпĕ — дужка котла
хуран ывси  — деревянная крышка котла
хуран витти — деревянная крышка котла
Пушă хурана вут çине ан çак. — погов. Пустой котел на огонь не ставь.
Пĕчĕк хуранăн пăтти тутлă. (Мăйăр). — загадка Каша в маленьком котле вкусна. (Орех).

хутав

1.
деревянный гвоздь, крюк (для одежды)
тăлăпа хутава çак — повесить тулуп на крюк

хутлăх

5.
промежуток (времени)
икĕ эрне хутлăхĕнче — в течение двух недель
çак хутлăхра — в течение этого времени, в эти дни

хушă

3.
промежуток (времени)
какое-л. время
ку хушăра — в этот промежуток (времени), за это время
çак хушăра — в этот промежуток (времени), за это время
кĕске хушăра — в короткое время
чылай хушă — долгое время
эрне хушши çичĕ кун — в неделе семь дней

шăнкăрав

1.
колокольчик
бубенчик

йĕс шăнкăрав — медный колокольчик
пĕкĕ çумне шăнкăрав çак — подвесить к дуге колокольчик

шултралăх

крупный лес, лес с большими деревьями
çак вĕтлĕх хыççăн шултралăх пуçланать — за этим мелколесьем начинается крупный лес

юра

2.
годиться, быть годным для чего-л., подходить
атă юрасах каймасть — сапоги не подходят (по размеру)
çак хăмасем катка тума юраççĕ-ши? — годятся ли эти доски на кадку?

çак

I. (çакă)
мест. указ.

1.
вот этот, сей (при указании на близкий объект или момент)
çак ача — этот мальчик
çак кун — 1) этот день 2) в этот день
çак хушăра — за это время
çак çуртпа çав çурт хушши — расстояние между этим и тем домами

çак

2.
этот, тот (о ком или о чем говорилось ранее)
ĕçрен тин таврăннăччĕ çак — он только было вернулся с работы
çакскер — вот этот самый, он самый
çакăн хыççăн — после этого
çакна ан ман — не забывай об этом

çак


çак кунсенче — на этих днях (в будущем)

çакăн пек —
1) такой
мана шăпах çакăн пек костюм кирлĕ — мне нужен точно такой костюм
2) так
ăçта васкатăн çакăн пекех? — куда ты так спешишь?

çак таранччен — до сих пор
çак тарана çитсе — до сих пор, покуда прост.
çакăншăн, çакăн пирки — из-за этого
çакăнпа пĕрлех — вместе с тем
çакăн чухлĕ — столько, в таком количестве
çакна май — в связи с этим

çак

II. глаг.

1.
вешать
тумтире пăтана çак — повесить одежду на гвоздь
кăларса çак — вывесить наружу
типĕтме çак — вывесить для просушки
çакса тултар — увешать, навешать (много)
çакса тух — развешать
çакса хур — подвесить
çакса яр — повесить, привесить
алла çыхса çакнă — рука на перевязи
лампа çакса яр — повесить лампу
çакнă канат çул — подвесная канатная дорога

çак

2.
вешать, навешивать, надевать
повязывать

кутамкка çак — надеть рюкзак
пăшал çак — повесить ружье (за спину)
галстук çакса çӳре — носить галстук
хулпуççи урлă çак — перекинуть через плечо

çак

3.
вешать, прикреплять
нацеплять
разг.
значок çак — нацепить значок
плакат çак — прибить плакат
пакун çак — нацепить погоны
ялав çак — вывесить флаг

çак

4.
покрываться, одеваться (напр. листвой)
улмуççи улма çакса ларать — яблоня вся покрыта яблоками

çак

5.
вешать (казнить)
çакса вĕлер — повесить, предать казни через повешение

çак

6.
вешать (на очаг), ставить варить
апат çак — ставить варить пищу
Килмен хăнашăн хуран ан çак. — посл. Для неприбывшего гостя котел не вешай.

çакă

2.
вшалка, плечики
йывăç çакă — деревянная вешалка
хуçланакан çакă — складные плечики
пиншака çакă çине çак — вешать пиджак на плечики

çакма

диал.
крюк, крючок
алшăллине çакмаран çак повесить — полотенце на крюк

çактар

понуд. от çак

çăлă

2.
колода, подвесной улей
çăлă çак — подвесить улей (на дерево)

çине

послелог
на кого-что-л.
виççĕ çине пайла — разделить на три
ман çине пăх-ха — посмотри на меня
пăта çине çак — повесить на гвоздь
çул çине апат ил — взять еды на дорогу
ура çине тăр — встать на ноги
вăл айăпа çын çине ямасть — он не сваливает вину на других
эпир сан çине шаннă — мы надеялись на тебя

çурăм

спинной
курпун çурăм — горбатая спина
çурăм лупашки — ложбинка на спине
çурăм çинчи çунат — спинной плавник (у рыб)
çурăмпа лар — сидеть спиной к кому-чему-л.
алла çурăм хыçне тыт — заложить руки за спину
кутамккана çурăм хыçне çак — повесить рюкзак за спину
çурăмран чыш — стукнуть по спине
Хырăм çурăм çумне çыпçăнса ларчĕ. — погов. шутл. Живот присох к спине (от голода).
Çурăмĕ пур, хырăмĕ çук. (Такана). — загадка Спина есть, а живота нет. (Корытце).

ăнлантар

4.
ориентировать, помогать разобраться
çак схемăна ăнлантарăр-ха — помогите мне разобраться в этой схеме

çак


алăран çак  — водить под ручку
хутаç çак — повесить сумку (т.е. пойти по миру)

хутаç


кĕтӳç хутаççибот. пастушья сумка
ӳпке хутаççи çурхахĕ анат. плевра
хутаç çакуст. пойти с сумой, пойти по миру

тух


виçерен тух — потерять чувство меры, выйти за рамки чего-л.
йĕркерен тух — нарушать нбрмы поведения
манăçа тух — быть забытым, преданным забвению
мухтава тух — прославиться
чапа тух — прославиться
сăмахран тух — не слушаться, быть ослушником
çăва тух — дожить до лета
çутта тух — просвещаться, становиться просвещенным
тӳрре тух — оправдаться, оказаться правильным (напр. о прогнозе)
хисепрен тух — потерять уважение окружающих
шанчăкран тух — потерять доверие, выйти из доверия
сăмавар тухрĕ — самовар вскипел
çăкăр тухрĕ — хлеб испекся
япалан хакĕ тухрĕ — вещь окупила себя, оправдала свою цену
çак шухăш пуçран тухмасть — эта мысль не выходит у меня из головы

кун


çак кунсенче — на днях
паянхи куна — на сегодняшний день
кун енĕуст. юг, южная сторона
кунĕ ырă пултăр! —  добрый день!
кунпа мар, сехетпе ӳсет — растет не по дням, а по часам

çак

III. частица вопр.

ли, же, это
кам килчĕ çак? — кто это пришел?
ăçта çухалчĕ çак вăл? — куда же он подевался?
эсĕ пирĕнпе пыратăн-и çак? — пойдешь ли ты с нами?

çакă

II.
см. çак I.

эткер

4. уст.
местность, край, место
çак эткерте — в этих местах

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

автан

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан вуникĕ паллăран (чĕрчунтан) вуннăмĕшĕ. Вьетнам, Китай, Япони, ... ытти хăш-пĕр çĕршывсен календарĕнче кашни çулталăка выльăх-чĕрлĕх тата тискер кайăк ятне панă. Çав ятсем 12 çулхи çаврăмпа ылмашăнса пыраççĕ. Вĕсем çаксем, 1. Йĕкехӳре (Шăши). 2. Ĕне (Вăкăр). 3. Тигр. 4. Куян (Кролик). 5. Аç-таха. 6. Çĕлен. 7. Лаша. 8.Сурăх (Така). 9. Упăте. 10. Автан (Чăх). 11. Йытă. 12. Сысна (Кабан). КЯ, 15.05.1988, 4 с. Шухăшлавçăсем, ăсчахçăсем Автан çулĕнче çуралаççĕ. ЯБ, 1990, 1 /, 62 с. — Автан çулне кĕр (Х-р, 22.03.1993, 4 с.; ÇХ,1998, 1 /, 5 с.). 2. Ç.п.,астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Автан çулĕнче) çуралнă çын. Автана кăçал ĕмĕтсем татăлни кулянтарма пултарать. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Автансем ... çĕнĕ çула та асăрхануллăн йышăнаççĕ. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с. Автан çитес çул чылай лăпкăрах тата ирĕклĕрех пурăнма пултарать. ÇХ,1999, 49 /, 8 с. — Автан-хĕрарăмсем, Автан-арçынсем (Х-р, 31.12.1992, 3 с.). 3. П.п., калаç. Ирĕлтернĕ сахăртан ачасене ĕмме хатĕрлекен пылак çимĕç. П.Большаков хăйĕн килĕнче пылак автансен «инкубаторне» уçнă. К-н, 1966, 9 /, 12 с. Сахăртан тунă «автан». Х-р, 20.01.1994. 4. П.п., калаç. Чупкăн арçын; хĕрарăм кĕтӳççи, ĕревĕç. Пĕлтĕр мана «автан» тесе чĕнетчĕç. Çук, Автан çулĕнче çуралнăран мар, чиперккесене час-час улăштарнăран. ÇХ, 1998, 42 /, 10 с. Çав мехелпех пуçлас пуль сăмаха... Каçтака мар, автан шырамалла. ТА, 1998, 1 /, 36 с.

агрокомбинат

ç.с. Ял хуçалăх продукцине хатĕрлесе сутакан пĕрлешӳллĕ предприяти; агропромышленность (туп.) комбиначĕ. Çу-ук, яла мар, агрокомбината [каятăп]. ТА, 1989, 9 /, 71 с. 1987 çултан пуçласа вăл «Сура» агрокомбинатра тĕп директор пулчĕ. ХС, 1999, 5 /, 3 с. Агрокомбинатсен, агрофирмă-сен, коллективлă предприятисен... ĕçĕ-хĕлĕ. ХС, 1999, 17 /, 3 с. Чи тĕлĕнмелли, çак агрокомбината кĕрекен агрофирмăсен пĕр хуçа, пĕр счет çеç пулни. Х-р, 25.07.2000, 1 с.

акăлчанлан

ç.с. Акăлчан евĕрлĕ пул, акăлчана тух. Пур çавнашкал «вырăсланакансем» пĕчĕк йышлă халăхсем хушшинче... Влаçа акăлчансем килсе ларсан, вĕсем çак çеккунтрах «акăлчанланма» та хатĕр. А.Т.-Ыхра, 2000, 57 с.

альянс

ç.с. Организацисен (тĕсл., политика пар-тийĕсен), патшалăхсен е çынсен ушкăнĕ пĕр-пĕр тĕллевпе вăхăтлăх чăмăртанни. Вĕсем ... Жан Кусто çĕршывĕн яш-кĕрĕмĕпе тахçанах çыхăннă-мĕн, малашне альянс (пĕрлĕх) туса хурасшăн. ÇХ, 1998, 46 /, 4 с. Вулакансем «Альянс» ушкăн солисчĕсемпе паллаштарма ыйтса çыру хыççăн çыру яраççĕ. Т-ш, 1999, 8 /, 12 с. Çак «вăртахлăха» (альянса) хăй вăхăтĕнче Ф.Тютчев питĕ ăнăçлă питленĕ. Х-р, 13.04.2000, 2 с.). — Çурçĕр Атлантика альянсĕ (Х-р, 13.04.2001, 3 с.)

аптрал

п.в., калаç. Аптрамалла; аптрашки, аптрав, аптриш. Мĕн тумалла ĕнтĕ халь, аптрал. К-н, 1974, 10 /, 3 с. Каллех лаша патне çитрĕн тем. Аптрал санпа! Н.Мартынов, 1985, 156 с. Аптрал вĕт капла, Мария Леонидовна, чăнах аптрал. К-н, 1985, 3 /, 2 с. Ах, чисти аптрал. Çак димедролсăр пĕр кун та пурăнаймастăп. ЧХ, 1999, 42 /, 3 с.

аркатуçă

п.с. Аркатакан, ватакан, çĕмĕрсе çӳрекен çын; тустаруçă. Палладий аркатуçă мар... Ăна ун чурăс вăхăчĕ çапла ят панă. Г.Айхи, 1974, 49 с. Эсаркатуçă... Çак киле аркатма сана ирĕк памастпăр. Г.Айхи. 1988, 28 с. Çынвĕлеренсен, аркатуçăсен вăрă-хурахла ушкăнĕсем пирĕн тĕп хула урамĕсене пырса кĕчĕç. Х-р, 8.10.1993,1 с. Сылтăмрисемшĕн вăл революционер тата аркатуçă пулнă, сулахайрисемшĕнсутăнчăк. Х-р, 6.04.2001,3 с. — ВЧС,1971, 649 с.

армспорт

ç.с. Армрестлинг. Фестивальте армспорт енĕпе вуникĕ хутчен тĕнче чемпионки ятне çĕнсе илнĕ... В.Габагова та ăмăртрĕ. Х-р, 8.06. 1999, 4с. Спортсменсем спортăн çак енĕсемпе ăмăртрĕç [Пĕтĕм чăвашсен IV Спорт олимпиадинче], армспорт, аэробика, бадминтон, пляж волейболĕ... Х-р, 14.06.2000, 1 с. Ăмăртусем тĕрлĕ енлĕ пулĕç, мини-футбол, волейбол, армспорт, лапта т.ыт.те. ÇХ, 2001, 20 /, 9 с. — армспорт федерацийĕ (Х-р, 18.06.2002, 4 с.).

асăм

п.с. Пулни-иртни е пĕлни-илтни чунпа ăс-тăнра упранни; ас. — Эпир большевиксене анчах мар, вĕсен асăмне те хĕртнĕ тимĕрпе сăтăрса çунтаратпăр! В.Бурнаевский, 1961, 18 с. Йĕрке тени Матви мучи асăмне вĕрен пăти пекех çирĕп кĕрсе ларнă. К.Чулкаç, 1961, 4 с. Манăн асăма вара, ача асăмне, кăпчанкă тымарĕ кăкласа хатĕрлени нăкă кĕрсе юлнă. А.Емельянов //Я-в, 1991, 7 /, 1 с. Хальхи власть, çынсен асăмĕнчен çак уявăн [Октябрь уявĕн] чăн-чăн пĕлтерĕшне сирсе ярас тесе, унăн ятне те улăштарса пăхрĕ. Ч-х, 1999, 28 /, 1 с.

астăвăм

е АС ТĂВĂМ, ç.с. Асăм (туп.), асăмлăх, асăну. Аппан тĕрмери кун-çулĕ çинчен пĕлес килет... «Астăвăм» об-щество пулăшасса шанатăп. КЯ, 20.09.1989, 3 с. Майăн 9-мĕшĕ тĕлне... «Астăвăм» кĕнекен пĕрремĕш томĕ кун çути курмалла. Ç-т, 1995, 4-5 /, 31 с. Çак çын ас тăвăма тивĕçлĕ мар-и вара. ÇХ, 1999, 3 /, 8 с. Чăваш еншĕн аграри секторĕ ...кăмăл-сипетпе ас тăвăмăн шалти вăйĕсене упраса хăвармалли пысăк шанчăк. ХС, 1999, 19 /, 1 с. — мифологилле астăвăм (ТА, 1990, 9 /, 67 с.); халăх астăвăмĕ (Ю.Артемьев, 1991, 48 с.); истори астăвăмĕ (Х-р, 6.06.1997, 1 с.); ĕмĕрлĕх астăвăм (Х-р, 6.05.2000, 1 с.); чĕрĕ астăвăм (Я-в, 2000, 5 /, 9 с.); — астăвăм саманчĕ (Я-в, 1995, 9 /, 89 с.); астăвăм шăплăхĕ, астăвăм тĕнчи (Н.Петровский, 1995, 84 с., 114 с.); астăвăм масарĕ, астăвăм хăми (Х-р, 17.01.1996, 2 с.); астăвăм сентри (Н.Теветкел //Х-р, 11.04.1998, 7 с.); астăвăм каçĕ (Т-ш, 2000, 5 /, 2 с.); — танл., астăву (П.Хусанкай, 1962, 50 с.).

аçтаха

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан вуникĕ паллăран пиллĕкмĕшĕ. Кăçалхи çул Аçтаха çулталăкĕ шутланать. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Аçтаха паллипе çуралнисем тарап (кутăн) кăмăллă та кăра, анчах ĕçчен, пултаруллă. ЯБ, 1990, 1 /, 64 с. Мĕскĕн Кролик çулне асар-писер Аçтаха ылмаштарать. ÇХ, 1999, 49 /, 2 с. 2. Ç.п.,астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Аçтаха çулĕнче) çуралнă çын. Кăçал телейАçтаха аллинче. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Автанăн чи лайăх тусĕсем е мăшăрĕсем, Вăкăр, Çĕлен, Аçтаха. Х-р, 31.12.1992, 3 с. Аçтахасен ... пĕрремĕш вырăнта ĕç тата ӳсĕм картлашки. ÇХ, 2003, 2 /, 5 с.

аталанусăр

ç.я. Совет Союзне Л.И.Брежнев ертсе пынă çулсене пĕр енлĕ хаклакан ят; СССР историйĕн М.С.Горбачев умĕнхи çирĕм çуллăхĕ (1965—1985). Общество аталанусăр тапхăрта пурăннă чухне çак ялта тутар чĕлхине вĕрентме пăрахнă. КЯ, 31.08.1989, 3 с. «Аталанусăр тапхăр» вăхăтĕнче тума тытăннă обpект. Х-р, 16.12.1992, 1 с. — аталанусăр текен тапхăр (КЯ, 24.01.1989; Х-р, 30.04.1992).

аталанусăр тапхăр

ç.я. Совет Союзне Л.И.Брежнев ертсе пынă çулсене пĕр енлĕ хаклакан ят; СССР историйĕн М.С.Горбачев умĕнхи çирĕм çуллăхĕ (1965—1985). Общество аталанусăр тапхăрта пурăннă чухне çак ялта тутар чĕлхине вĕрентме пăрахнă. КЯ, 31.08.1989, 3 с. «Аталанусăр тапхăр» вăхăтĕнче тума тытăннă обpект. Х-р, 16.12.1992, 1 с. — аталанусăр текен тапхăр (КЯ, 24.01.1989; Х-р, 30.04.1992).

аура

ç.с. 1. Парапсихол. Чĕрĕ чунăн ӳт-пĕвне хупăрласа тăракан, вышкайсăр сисĕмлисем (экстрасенссем) кăна куракан çутă пайăрка сийĕ; биоуй (туп.). Çын аури, тепĕр майлă каласан, биоуйĕ (е кĕлетке тавра тытăнса тăракан куçа курăнман мĕлке) тăрăх диагноз лартма пулать. Х-р, 27.06.1992, 3 с. Иисус Христосăн аури сарă тĕслĕ пулнă. Я-в, 1995, 9 /, 105 с. Экран çинче вăл [хĕрача] çĕр çывăхĕнчи орбитăра ĕçлекен çынсен аурине курма пултарнă. ÇХ-рĕ, 15.12.1999, 4 с. Аура çирĕп, вăйлă пулсан сире нимĕнле хура вăй та, нимĕнле тухату та çĕнтереймĕ. С-х, 2000, 27 /, 3 с. — аурăн асамлă çути (Я-в, 1995, 10 /, 42 с.). 2. Куçăм. Этем, чĕрчун е япала хăй таврашĕнчи çынсене кӳрекен витĕм. Тен, эпĕ те такамшăн Турă... Ырсунăм кăмăлĕ — аура. Л.Федорова //Я-в, 1991, 4 /, 7 с. Вера Кузьминичнăна çур ĕмĕр ытла [театрти] çак аура витĕм кӳрсе тăрать (ХК, 1998, 37 /, 15 с.). Пирĕн Таньăсене тата темле «аура» текенни пĕрешкеллетет ахăр. ÇХ, 1999, 3 /, 4 с. 3. Куçăм. Пĕр-пĕр пулăмпа çыхăннă лару-тăру, ĕç-пуç. Наци философийĕ, пурнăç аури ... авалхи тĕнре мĕн тери уçăмлă палăрать. Х-р, 17.12.1992, 3 с. Хăйне евĕрлĕ аура хуçаланать. Х-р, 25.12.1997, 4 с. Вăл [тĕп режиссер] артистсем сцена çинче хумханнине, ... залра хăйне майлă «аура» пулнине лайăх туйса илнĕ. Х-р, 13.04.2001, 2 с.

афишăла

ç.с. Мĕн пирки те пулин ыттисене пĕлтерме тăрăш; хыпар сар, сăмах çитер, сăмах-юмах кăлар. А.Уляндина юрăç çак пулăма пит афишăламан пуль. ÇХ, 1998, 50 /, 2 с. Хăй килнине афишăлама те кăмăлĕ, те ерçӳ пулман. Х-р, 17.10.2000, 1 с.

ахăрсамана

п.п., куçăм. Пăтравлă вăхăт; тăнăçсăрлăх, йĕркесĕрлĕх (хĕсĕрлев, вăрçă-харçă, çапăçу-хирĕçӳ, çил-тăвăл т.ыт.те). Директора ларсан пĕр Тăмана, ... пуçланчĕ ахăрсамана //К-н, 1972, 5 /, 9 с. Ахăрсаманара хур курнă [Пуçелĕк]. КЯ, 1.05.1989, 3 с. 20-мĕш ĕмĕрти чи пысăк ахăрсаманаОктябрьти социализмла революци. В.Эктел //Я-в, 1992, 9 /, 28 с. Хальхи оппозици çак ахăрсаманара (тен, саманине оппозици хăй ытлашши ахăрттарать.) влаçа ларсан... Х-р, 20.10.1992, 1 с. Çул çитмен çамрăксене ахăрсамана алхастарать-ши. А-д, 17.12.1999, 1 с. — Сталин ахăрсамани (КЯ, 1.05.1989, 3 с.; Я-в, 1991, 6 /, 10 с.), 1937 çулхи ахăрсамана (Х-р, 29.09.1992, 3 с.); 1812 çулхи ахăрсамана (Я-в, 2002, 9 /, 87 с.); — ахăрсамана синкерĕ (КЯ, 22.10.1989, 3 с.); «ахăрсамана» вăхăчĕ (Х-р, 21.08.1998, 1 с.), ахăрсамана чулĕ (Н.Ишентей, 1997, 57 с.).

ахăр самана

п.п., куçăм. Пăтравлă вăхăт; тăнăçсăрлăх, йĕркесĕрлĕх (хĕсĕрлев, вăрçă-харçă, çапăçу-хирĕçӳ, çил-тăвăл т.ыт.те). Директора ларсан пĕр Тăмана, ... пуçланчĕ ахăрсамана //К-н, 1972, 5 /, 9 с. Ахăрсаманара хур курнă [Пуçелĕк]. КЯ, 1.05.1989, 3 с. 20-мĕш ĕмĕрти чи пысăк ахăрсаманаОктябрьти социализмла революци. В.Эктел //Я-в, 1992, 9 /, 28 с. Хальхи оппозици çак ахăрсаманара (тен, саманине оппозици хăй ытлашши ахăрттарать.) влаçа ларсан... Х-р, 20.10.1992, 1 с. Çул çитмен çамрăксене ахăрсамана алхастарать-ши. А-д, 17.12.1999, 1 с. — Сталин ахăрсамани (КЯ, 1.05.1989, 3 с.; Я-в, 1991, 6 /, 10 с.), 1937 çулхи ахăрсамана (Х-р, 29.09.1992, 3 с.); 1812 çулхи ахăрсамана (Я-в, 2002, 9 /, 87 с.); — ахăрсамана синкерĕ (КЯ, 22.10.1989, 3 с.); «ахăрсамана» вăхăчĕ (Х-р, 21.08.1998, 1 с.), ахăрсамана чулĕ (Н.Ишентей, 1997, 57 с.).

ахрăм

п.с. 1. Сасă ян кайса çапăнни; каялла сасă. Хирĕç вăрманта ахрăм ухăрса уласа тăрать. А.Алга, 1961, 81 с. Хăватлă сасă, вар тăрăх кĕрлесе кайса, ахрăм пулса çаврăнчĕ. Г.Луч, 1980, 55 с. Çырма тăрăх, такам хăваланăн, ахрăм тарчĕ хăруш вырăнтан. Т-ш, 25.09. 1991, 3 с. Г.Айхи пек çырма тытăнаççĕ те — ахрăм пек саланса çухалаççĕ. Х-р, 13.02.2001, 4 с. — вăрман ахрăмĕ (Ю.Скворцов, 1978, 136 с.; В.Пехил, 1990, 23 с.); янравлă ахрăм (А.Воробьев, 1967, 59 с.); илемсĕр ахрăм (К-н, 1973, 6 /, 2 с.); тăлăх ахрăм, аташнă ахрăм (Н.Теветкел, 1982, 88 с., 101 с.); ăнкарми ахрăм (Г.Ирхи, 1991, 32 с.); сивĕ ахрăм (Л.Мартьянова //Я-в, 2000, 12 /, 46 с.); çунатлă ахрăм (А.Т.-Ыхра, 2001, 52 с.). 2. Куçăм. Палăрăм, йĕр, хӳрешке. Ывăл кĕтни... авалхи пурнăç ахрăмĕ мар-ши вăл. Г.Ефимов, 1984, 145 с. Абхазири вăрçă ахрăмĕ — Чăваш енре [Пуçелĕк]. Х-р, 3.08.1993, 1 с. Çак пулăмăн ахрăмĕ çĕршывра халĕ те лăпланман-ха. Х-р, 6.10.1998, 2 с. Çак таса мар ĕçĕн ахрăмĕ пирĕн тăрăха та килсе ян! каять. Т-ш, 1999, 44 /, 4 с. Иртсе кайнă ХХ ĕмĕр ахрăмĕсем паянхи кун та çухалман-ха. Т-ш, 2001, 36 /, 9 с. — чунри ахрăм (ХЧЛ, 1990, 16 с.); чун ахрăмĕ (Н.Ишен-тей, 1997, 52 с.); хаяр вăхăтсен ахрăмĕ (Ю.Артемьев, 1991, 148 с.); вăрçă ахрăмĕ (Х-р, 3.08.1993, 1 с.); аваллăх ахрăмĕ (Ç-т, 1999, 5—6 /, 48 с.); Афганистан ахрăмĕ (ÇХ, 2001, 14 /, 4 с.). — ВЧС, 1971, 460 с., 461 с., 889 с.

бейсболка

ç.с. Вăрăм сăмсаллă спорт кепки (карттусĕ). Аудиторире бейсболкăпа, ура хуçлатса, ...чăмлак кавлесе лараççĕ. ÇХ, 23.10.1998, 2 с. Чăваш таможни ... 2322 бейсболкăна çак [тăлăх] ачасене валеçсе пама йышăннă. ÇХ, 1999, 6 /, 1 с. Э.Иглесиас шӳтлеме юратать, хăй бейсболкăпа майка тăхăнса янă. Т-ш, 2000, 42 /, 11 с. Иртнинче Дима хăйĕн бейсболкине пăрахса хăварнă. ÇХ, 2001, 22 /, 8 с.

бомбардир

ç.с., спорт. Чи ăнăçлă тапăнса вылякан, пуринчен те ытларах гол кĕртекен футболист. Çамрăк журналистсен футбол командин бомбардирĕ Егоров тепĕр гол кĕртме вирхĕнет. ÇХ, 1999, 29 /, 2 с. Бомбардирсен ăмăртăвĕнче çак футболистсем малта пыраççĕ. Т-ш, 2000, 42 /, 12 с. В.Евлампьевпа А.Михайлов виçшер мечĕк тапса кĕртсе чи лайăх бомбардирсем пулса тăнă. Х-р, 25.09.2001, 4 с. — тĕнчен чи лайăх бомбардирĕ (Т-ш, 1999, 13 /, 2 с.).

брокер

ç.с., экон. Клиентсен ячĕпе тата вĕсен шучĕпе биржăра (хаклă хутсемпе, таварпа) сутă тăвакан çын; ĕçлĕ евчĕ. Хатĕр продукцие ... брокер кантурĕ урлă сутатăп. Х-р, 15.07.1992, 4 с. Хăвăрăн акцисене эсир фонд биржинче те сутма пултаратăр — çак тĕллевпе сирĕн брокерпа çыхăнмалла. Х-р, 24.09.1992, 2 с. Брокер вырăнĕ тупăшлă-и. [Пуçелĕк]. Х-р, 13.10.1992, 1 с. Перестройка пуçлансан Алексей тĕпчев институтĕнчен кайнă, брокер профессине алла илнĕ. ЧХ, 1998, 6 /. — брокер фирми (Ç-т, 1992, 6 /, 24 с.).

вăйсăрлăх

ар вăйсăрлăхĕ, ç.я. Импотенци (туп.). Эсир ар пултарулăхĕ е вăйсăрлăхĕ пирки интересленентĕр пулсан врач-специалист патне кайăр. ХС, 1999, 5 /, 4 с. Çак микроэлемент [селен] арçынсен хĕсĕрлĕхĕнчен тата ар вăйсăрлăхĕнчен пулăшать. С-х, 2000, 44 /, 4 с.

вăкăр

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан 12 паллăран иккĕмĕшĕ. Хĕвелтухăç гороскопĕпе Çĕнĕ çулВутлă Вăкăр çулĕнарăс уйăхĕн 7-мĕ-шĕнче ... пуçланать. Х-р, 5.02.1997, 4 с. Акă ĕнтĕ «Вăкăрпа» сывпуллашма, «Тигра» хапăл тума вăхăт. ÇХ, 1998, 1 /, 4 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Вăкăр-арçынсемшĕн хĕрарăмсемпе хутшăнасси [Качака çулĕнче] çăмăлах мар, мĕншĕн тесен хăнăхнă йĕркесенчен пăрăнма тивет. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Вăкăр çитес çул темиçе хутчен те йывăр лару-тăрăва лекет. ÇХ, 1999, 49 /. 8 с. Ачасем ... иккĕшĕ те Вăкăр. Х-р, 13.04.2001, 3 с. 3. Ç.п., астрол. Çулталăк çаврăмĕпе пыракан Хĕвел çав ятлă çăлтăрсен ушкăнĕнче чухне (21.IV—21.V) çуралнă çын. Çĕртме уйăхĕнче Вăкăрсенчен чылайăшне Ăнăçу турри хăй хӳттине илет. Х-р, 3.06.1992, 4 с. Вăкăрсене нумайччен пĕр ыйту хумхантарĕ, мĕнле майпа укçа тупас. К-ш, 1998, 7 /, 8 с. Ф.Киркоров Качака çулĕнче çуралнă Вăкăр. ÇХ, 2000, 6 /, 5 с.

видео

ç.с. 1. Электричество сигналĕсене экран çине куçарса информаци илмелли (курмалли тата илтмелли) мел. Хăвăрах шутлăр-ха, нивушлĕ видео юхăмне чарса çитереттĕмĕр. КЯ, 27.10.1990, 2 с. Пысăк тавракурăмлă вăл [хальхи ача]. Тĕрлĕ видео тата ытти техникăна пула хăвăрт аталанать. Х-р, 27.03.1997, 4 с. Кунта радио, телевидени, видео, Интернет системи т.ыт. те витĕм кӳреççĕ. УС, 10.04.1998, 7 с. 2. Видеокамера (туп.). Тем пулас пур тесе ун чухне видеопа ӳкерсе илнĕ. ÇХ, 1999, 29 /, 1 с. Ывăл эпир стройпа пынине видеопа ӳкерсе илнĕ те, пăхасшăн-ха. Х-р, 12.05.2000, 1 с. 3. Видеопленка (туп.). И.Ульянов çул çӳреври пур утăма та видео çине ӳкернĕ. ÇХ, 29.05.1998, 2 с. Эпĕ ку юрра ... видео çине пĕрремĕш хут 1993 çулхине çыртарнă. А-и, 2000, 1 /, 8 с. Хĕрарăмсем çак фильма видео çине çыртараççĕ те ... темиçе хут çавăрттараççĕ. Х-р, 12.07.2002, 3 с. 4. Видеофильм (туп.). Пушă вăхăтра видео курассине [йĕрке-леме] ... кирлĕ хатĕрсене штаб парса ячĕ. Х-р, 22.07.1992, 4 с. Юлташĕ видео курма пырса ларать. ÇХ, 10.04.1998, 5 с. Халь кашни килте видео пăхаççĕ. Х-р, 6.07.1999, 1 с. Видео, «Брил-лиантовый полицейский», «Конец света». ÇХ, 2000, 11 /, 12 с.

видеооператор

ç.с. Видеокамерăпа ӳкерекен çын; видеоӳкерӳ (туп.) ăсти. Чăваш телевиденийĕнчи правур видеоопе-ратор И.Ульянов çул çӳреври пур утăма та видео çине ӳкернĕ. ÇХ, 1998, 22 /, 2 с. Çак саманта видеооператор ... та ӳкерсе илнĕччĕ. Т-ш, 1999, 3 /, 8 с.

видеопленка

ç.с. Видеокамерăпа (туп.) ӳкернĕ ин-формацие çырса пыракан тата ăна упракан магнитлă хăю. Кон-курс вăхăтĕнче ӳкернĕ видеопленка. ÇХ, 1999, 39 /, 2 с. Хăйĕн видеопленкине Сергей пирĕн редакцине пачĕ. ÇХ, 1999, 8 /, 8 с. Çак «пултаруллă» ачасене сăнарласа хăварнă оперативлă видеопленкăна пăхатăп та шухăша каятăп. ÇХ, 1999, 29 /, 1 с.

видик

ç.с., калаç. Видеомагнитофон (туп.). Вĕсен [хальхи çамрăксен] идеалĕ эпир ӳссе çитĕннĕ чухнехи ... мар, видик та те-лек кăна. В.Эктел, 1996, 110 с. «Пирĕн магнитофон, пирĕн»,савăнса пĕлтернĕ вĕсем, чутах сутса яман «видика» курсан. ÇХ, 2000, 6 /, 4 с. Çак «видика» манăн ывăлтан ... çулталăк пуçламăшĕнчех туртса илнĕччĕ. ÇХ, 2000, 14 /, 4 с. Ашшĕ-амăшне вара видике е плейере тусĕсенчен вăхăтлăха усă курма илтĕмĕр тесе улталанă. ÇХ, 2001, 33 /, 8 с. — чаплă видик (ÇХ, 2001, 39 /, 12 с.).

геопатогенлă

геопатогенлă вырăн (геопатогенлă зона), ç.с. Сывлăхшăн сиенлĕ пайăркасем кăларакан лаптăк; ха-тарлă вырăн. Геопатогенлă зона выльăхсемшĕн те сиенлĕ. Çак зона çуртсене те, çул-йĕре те витĕм кӳнине тĕпчесе пĕлнĕ ĕнтĕ. Я-в, 1995, 9 /, 103 с. Халĕ çĕрĕн геопатогенлă вырăнсем пуррине пĕлмен çын çук та пулĕ. С-х, 2000, 35 /, 4 с. Хăш-пĕр вырăнсем ăнăçлă мар, урăхла ăна геопатогенлă зона теççĕ. КÇ, 2001, 33 /, 1 с.

геополитика

ç.с., полит. Патшалăхăн географи уйрăмлăхĕсем (çĕрĕ-шывĕ, талккăшĕ, çанталăкĕ, çутçанталăк пурлăхĕ т.ыт.те) унăн тулашри политикине тата тĕнчери хутшăнусене витĕм кӳни. Раççейхăйĕн геополитика инте-ресĕсемлĕ никама пăхăнман çĕршыв. Х-р, 29.04.1999, 3 с. Геополи-тикăра «сакраллă (вăрттăн, сăваплă) географи» текен пĕлӳ пур. ÇХ, 1999, 10 /, 4 с. Совет Союзĕ арканни çак ĕмĕрти питĕ пысăк геополитика инкекĕ пулса тăчĕ. Ч-х, 1999, 28 /, 3 с. Геополитика текен ăнлав пур. Ăна ахаль сăмахсемпе усă курма май çук чухне асăнаççĕ. Х-р, 23.03.2000, 2 с. — геополитика чăнлăхĕ (Х-р, 16.03.1992, 2 с.); геопо-литика талккăшĕ (Х-р, 7.08.1993, 3 с.); геополитикăна пĕлни (Х-р, 21.03.1996, 1 с.); геополитикăн çивĕч ыйтăвĕ (Х-р, 10.04.2001, 3 с.).

гомосексуаллă

ç.с. Арçынпа арçын е хĕрарăмпа хĕрарăм хушшинчи ар хутшăнăвĕллĕ; гомосексуализм еккиллĕ. Дани — гомосексуаллă мăшăрсене официаллă йĕркепе пĕрлешме чăн малтан ирĕк панă çĕршыв. Х-р, 15.05.1997, 3 с. Хăш-пĕр йăхсенче гомосексуалла хутшăнупа айăплав вырăнне усă кураççĕ. Х-р, 9.07.1999, 3 с. Çак криминал ушкăнне... савăшу йăви тытакансене, гомосексуаллă проституцие явăçтаракансене кĕртмелле. Х-р, 13.10.2000, 3 с. — гомосексуаллă çынсем (Я-в, 1991, 2 /, 32 с.); гомосек-суаллă скандал (Ар, 2001, 34 /, 1 с.); гомосексуаллă çыхăнусем (Ар, 2001, 40 /, 3 с.).

гомосексуалла

ç.с. Арçынпа арçын е хĕрарăмпа хĕрарăм хушшинчи ар хутшăнăвĕллĕ; гомосексуализм еккиллĕ. Дани — гомосексуаллă мăшăрсене официаллă йĕркепе пĕрлешме чăн малтан ирĕк панă çĕршыв. Х-р, 15.05.1997, 3 с. Хăш-пĕр йăхсенче гомосексуалла хутшăнупа айăплав вырăнне усă кураççĕ. Х-р, 9.07.1999, 3 с. Çак криминал ушкăнне... савăшу йăви тытакансене, гомосексуаллă проституцие явăçтаракансене кĕртмелле. Х-р, 13.10.2000, 3 с. — гомосексуаллă çынсем (Я-в, 1991, 2 /, 32 с.); гомосек-суаллă скандал (Ар, 2001, 34 /, 1 с.); гомосексуаллă çыхăнусем (Ар, 2001, 40 /, 3 с.).

дембель

ç.с., калаç. 1. Çар тивĕçне кирлĕ чухлĕ пурнăçланă хыççăн киле таврăнмалли ирĕк; демобилизаци. Вăт, çапларах экипировка çакăнса тăратчĕ ... дембеле каймалли япаласем хушшинче. В.Эктел, 1996, 54 с. Анчах çак вăрçа пула манăн дембель «такăнчĕ». ÇХ, 1999, 42 /, 2 с. Дембельччен мĕн чухлĕ юлнине талăкпа шутлать. Х-р, 2.08.2000, 3 с. 2. Хĕсметне (службине) вĕçленĕ салтак. Тыткăнра пулнă вăхăта çар тивĕçне пурнăçланă тапхăра кĕртнĕ дембель-моджахед ... тăван ялне тĕрĕс-тĕкел таврăннă. Х-р, 15.06.1995, 4 с. Кăкăрсене каçăртса хурса, ... тава тивĕçлĕ Раççей дембелĕн юлхав уттипе вĕсен пӳрчĕ умĕнчен ... иртес. ÇХ, 25.01.1997, 4 с. Кузовра çирĕм дембель ларать вĕт. ÇХ, 2000, 34 /, 12 с. — дембель тупри (В.Эктел, 1996, 58 с.); — хĕç-пăшаллă вăйсен «дембелĕсем» (Ар, 2001, 8 /, 1 с.).

дизайнер

ç.с. Дизайн ăсти, художник-конструктор. Кашни çулах çамрăксем ... модельера, архитектора, дизайнера вĕренме кĕнипе паллă çак шкул. Ч-х, 1999, 28 /, 7 с. Педагогика университечĕн художество факультетне вĕренме кĕресчĕ, дизайнер ĕçĕ илĕртет. Т-ш, 1999, 44 /, 8 с. Дизайнерсем сĕтел-пукан е пусма-тавар ĕлкине, ӳкерчĕкне... тунине пĕлетпĕр. ÇХ, 2000, 12 /, 8 с. Хальхи вăхăтра уйрăмах модăри «хуçалăх техникин дизайнерĕ» специализаци. Т-ш, 2000, 42 /, 2 с. — дизайнерсен конкурсĕ (ÇХ, 1998, 47 /, 9 с.).

диссидент

п.с. Патшалăхăн официаллă идеологине, тоталитарлă тытăма хирĕçлекен çын. Таркăнĕлеш диссидент — пирĕн йĕркене вăл хирĕç. К-н, 1977, 16 /, 4 с. Диссидентсене илес пулсан, 175 çынна гражданлăх прависĕр хăварнă. Х-р, 30.09.1992, 3 с. Ку ыйту çине диссидентла пăхасси пур çак çыннăн. ÇХ, 1997, 46 /, 6 с. Аслă писателĕн [Лев Толстойăн] Раççейри пĕрремĕш диссидент пулма тивнĕ. Х-р, 6.10.1998, 2 с. — совет диссиденчĕ (Х-р, 28.07.1992, 1 с.); вырăнти диссидент (Х-р, 29.05.1996, 2 с.); сумлă диссидент (ÇХ, 27.02.1998, 4 с.); пăхаттир-диссидент (Х-р, 16.03.2000, 3 с.); — диссидент шăпи (ÇХ, 1997, 46 /, 6 с.); диссидент шухăшлавĕ (Ă-л, 1998, 4 /, 3 с.).

ельцинист

ç.с., тирк. Б.Н.Ельцинпа пĕр шухăшлă, ун политикине майлă çын. Енчен те эсĕ коммунистсемшĕн сасăламасăр килĕнте ларсан, Патшалăх Думине каллех ельцинистсем килĕç. Ч-х, 1999, 27 /, 3 с. Çак уяв [Октябрь уявĕ] ельцинистсем Выборгри целлюлозăпа хут комбиначĕн рабочийĕсене пенипе пĕр вăхăта килнишĕн хурланнине пĕлтеретпĕр. Ч-х, 1999, 28 /, 1 с.

импотент

п.с. Ар вăйсăрлăхĕпе аптăракан, ар (арлăх) çыхăнăвне кĕме пултарайман арçын; халсăрри. Йывăра кайнă импотентсене ... инкекрен хăтарма çăмăлах мар. В-х, 7.10.1991, 8 с. Вăл хăйне импотент тесе шухăшлать, çак шухăш унăн пуçне пăралать. ÇХ, 2000, 11 /, 3 с. Эпĕ импотент мар, [анчах] ... мана секс пачах та кирлĕ мар. Х-р, 20.07. 2001, 3 с. Импотент ан пул! [Пуçелĕк]. Ар, 2001, 15 /, 4 с. — импотент-арçын (С-х, 2000, 17 /, 3 с.); импотент-еркĕн (Х-р, 18.08.2000, 3 с.); — ВЧС, 1971, 253 с.; — танл., лаша (Ашмарин, VIII, 65 с.).

интеллектуал

п.с. Ăс-тăн ĕçĕпе, ăс-хакăл туртăмĕпе пурăнакан çын; тăнлă çын. Анчах çак интеллектуалсен те ӳсĕм чирĕ çук мар иккен. В.Паймен, 1968, 10 с. Çапла, хама интеллектуал тенине пĕрремĕш хут илтетĕп. А.Емельянов, 1990, 277 с. Ют çĕршывсенче пурăнакан ... интеллектуалсем чăваш халăхĕ пирки ытларах пĕлме тăрăшни сисĕнет-и. Я-в, 1990, 9 /, 15 с. Раççейре хăюллă политиксем, интеллектуалсем ... пур. Ч-х, 1999, 28 /, 2 с. — интеллектуал ĕçĕ (Х-р, 18.10.1996, 2 с.).

интеллигентлăх

п.с. Çыннăн шалти культури, ăс-хакăл килĕшӳлĕхĕ; сапăрлăх. Ăçта творчество интеллигенцийĕн интеллигентлăхĕ. КЯ, 2.12.1989, 3 с. Селĕммĕн курăнатăн. Интеллигентлăх шалтан тапса тăнă пек. В.Энтип //Я-в, 1991, 7 /, 7 с. Авторăн кăмăл-сипет виçийĕ интеллигентлăхпа ностальгилĕх хушшинче тăрать. ÇХ, 1998, 25 /, 6 с. Унра интеллигентлăх пур. Çыннăн çак пахалăхĕ хутла пĕлменнинчен, академи пĕтернинчен килмест. Интеллигентлăх вăл — çыннăн чĕринче, чунĕнче. Х-р, 28.04.1999, 3 с. — ВЧС, 1971, 257 с.; ВЧС, 1951, 224 с.

интернет

ç.с. Тĕнчери компьютерлă çыхăну тытăмĕ тата информаци çăлкуçĕ. Компьютерпа ĕçлетĕп те пушă вăхăт тупăнсан Интернета кĕрсе каятăп. Т-ш, 1999, 8 /, 11 с. Ыйтусен анкетине Интернета кĕртрĕмĕр. ÇХ, 1999, 13 /, 8 с. Пирĕн республикăра та Интернет системи пысăк утăмсем тăвать. Чăваш патшалăх университетĕнче Интернет класĕсем уçăлнăранпа çур çул çитет. ХС, 1999, 20 /, 1 с. Курав материалĕсем ... пĕтĕмпех Интернетра пулĕç. Çак ĕçе туса ирттерме пире ЧПУн Интернет центрĕ пулăшĕ. Х-р, 9.08.2000, 4 с. — Интернетри сайтсем (ÇХ, 2000, 38 /, 4 с.); Интернетпа çыхăннă компьютер (Х-р, 18.09.2001, 4 с.); Интернет-проект, Интернет версийĕ (Х-р, 22.11.2001, 2 с.); Интернет хутлăхĕ (Х-р, 25.04.2002, 1 с.); Интернет пӳлĕмĕ, Интернет салонĕ (ПÇ, 23.04.2003, 2 с.).

ирга

п.с. Кăвакрах хĕрлĕ тĕслĕ пылак çырлишĕн тата илемшĕн ӳстерекен çӳллĕ тĕм е унăн сиплĕ çырли. Ирга, сырлан, айва, чие... кама мĕн кирлĕ, суйла кăна. Х-р, 11.09.1996, 4 с. Йĕри-тавра йывăçсемпе тĕмĕсем, тĕрлĕ чие, хурлăхан, ... слива, ирга. ÇХ, 18.09.1998, 5 с. Çак нăрă ... акаци, катăркас, ирга чечекĕсен тусанĕпе тăранать. ХС, 1999, 14 /, 2 с.

ирĕлӳ

ç.с. 1. Ăшăпа шĕвелни. Çурхи çанталăкăн пурте пĕрле, ирĕлӳ, пăрлану. Т-ш, 1993, 17 /, 1 с. 2. Куçăм. Кăмăлпа çемçелни; ынатланни, евĕкленни. Ритăшăн çак каçсем ирĕлӳ те, иртĕхӳ те. В.Эктел, 1996, 45 с.

йĕкехӳре

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан вуникĕ паллăран пĕрремĕшĕ. Йĕкехӳре çулĕнче çуралнисен асăрханулăхпа тимлĕх сахал. ЯБ, 1990, 1 /, 63 с. Нарăс уйăхĕн 19-мĕшĕнче унта [Китайра] Йĕке хӳре çулĕ пуçланать. Х-р, 23.01.1996, 3 с. 1996 çул, Йĕкехӳре çулĕ республикăна харăсах тăватă генерал парне-ленĕччĕ. ÇХ, 1998, 1 /, 2 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Йĕкехӳрен çынсемпе çураçуллăрах пулма вĕренмелле. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Гороскоппа эпĕ Йĕке хӳре. ÇХ, 1999, 1 /, 12 с. Пĕччен Йĕке хӳресем Качака çулĕнче юрату авăрне сикеççĕ. ÇХ, 2003, 2 /, 5 с.

йĕке хӳре

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан вуникĕ паллăран пĕрремĕшĕ. Йĕкехӳре çулĕнче çуралнисен асăрханулăхпа тимлĕх сахал. ЯБ, 1990, 1 /, 63 с. Нарăс уйăхĕн 19-мĕшĕнче унта [Китайра] Йĕке хӳре çулĕ пуçланать. Х-р, 23.01.1996, 3 с. 1996 çул, Йĕкехӳре çулĕ республикăна харăсах тăватă генерал парне-ленĕччĕ. ÇХ, 1998, 1 /, 2 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Йĕкехӳрен çынсемпе çураçуллăрах пулма вĕренмелле. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Гороскоппа эпĕ Йĕке хӳре. ÇХ, 1999, 1 /, 12 с. Пĕччен Йĕке хӳресем Качака çулĕнче юрату авăрне сикеççĕ. ÇХ, 2003, 2 /, 5 с.

йĕкĕлтӳ

п.в. Йĕкĕлтев, тăрăхлав, витлев. Йĕкĕлтӳ, тарăху, тавăру çиçĕмĕ çиçсе илчĕ унăн шĕл кăвар сирпĕтен куçĕнче. А.Талвир, 1965 (Никĕс), 284 с. Ăçтан килет çак йĕкĕлтӳ. В.Тимаков //Х-р, 30.06.1995, 4 с.

йытă

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ыл-машăвне кăтартакан вуникĕ паллăран вунпĕрмĕшĕ. Хăш-пĕр çĕршыв-сен календарĕсенче кашни çулталăка выльăх-чĕрлĕх тата тискер кайăк ятне панă, ... Упăте, Автан, Йытă, Сысна. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Ман тусăмЙытă çулĕнче çуралнă Арăслан. Т-ш, 1994, 27 /, 8 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Йыттăн хăйне çăмăлрах тытма, шӳтлеме вĕренмелле. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Йытă, Тигр пекех шанăçне çухатнăскер, малалла вăрттăн кĕрешет. Х-р, 31.12.1992, 3 с. Йытăсем çĕнĕ юлташсем тупĕç. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с.

канăç

ç.п. Арлăх йăпанăвĕ, секс (туп.) киленĕçĕ; рехетлĕх. Эксгибиционизм çыннăн ăс-тăнĕ секс енчен тĕрĕс мар аталанни... Хирĕç пулакан çынсем хăраса ӳкни, çухалса кайни вĕсене канăç кӳрет. ÇХ, 1998, 38 /, 4 с. Чылайăшĕ çак ĕмĕтсене [секс фантазине] канăçу патне çитме пулăшакан хăватлă мел вырăнне хурать. С-х, 1998, 7 /, 4 с. — ар канăçлăхĕ (Х-р, 2.03.1993, 3 с.; В.Абрамов, 1998, 6 с., 11 с.).

канăçу

ç.п. Арлăх йăпанăвĕ, секс (туп.) киленĕçĕ; рехетлĕх. Эксгибиционизм çыннăн ăс-тăнĕ секс енчен тĕрĕс мар аталанни... Хирĕç пулакан çынсем хăраса ӳкни, çухалса кайни вĕсене канăç кӳрет. ÇХ, 1998, 38 /, 4 с. Чылайăшĕ çак ĕмĕтсене [секс фантазине] канăçу патне çитме пулăшакан хăватлă мел вырăнне хурать. С-х, 1998, 7 /, 4 с. — ар канăçлăхĕ (Х-р, 2.03.1993, 3 с.; В.Абрамов, 1998, 6 с., 11 с.).

канăçлăх

ç.п. Арлăх йăпанăвĕ, секс (туп.) киленĕçĕ; рехетлĕх. Эксгибиционизм çыннăн ăс-тăнĕ секс енчен тĕрĕс мар аталанни... Хирĕç пулакан çынсем хăраса ӳкни, çухалса кайни вĕсене канăç кӳрет. ÇХ, 1998, 38 /, 4 с. Чылайăшĕ çак ĕмĕтсене [секс фантазине] канăçу патне çитме пулăшакан хăватлă мел вырăнне хурать. С-х, 1998, 7 /, 4 с. — ар канăçлăхĕ (Х-р, 2.03.1993, 3 с.; В.Абрамов, 1998, 6 с., 11 с.).

кантурçă

п.с., калаç. Кантурта,хуçалăхпа финанс ыйтăвĕсене татса паракан çĕрте ĕçлекен çын; тиек (туп.), чиновник. Çак аптраман чăваш пупсемпе пуянсенчен, куштан-семпе хыт кукарсенчен, патша кантурçисенчен куç умĕнчех йĕкĕлтесе кулнă. В.Ахун, 1977, 81 с. Анчах лав вырăнтан тапранмасть, ... кантурçă-хыснаçăсене хĕтĕртсе тăмалла. Х-р, 10.12.1996, 3 с. Кĕçех вырăнти чиновник-кантурçăсем пирки тивĕçлĕ органсем уголовнăй ĕç пуçараççĕ. К-н, 1999, 3 /, 4 с.

качака

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан 12 паллăран саккăрмĕшĕ. Качака [çулĕ] çĕнĕ туйăмсемпе хавхалантарать. Т-ш, 13.02.1991. 8 с. Качака, Сурăх, Кушак — зороастризм календарĕнчи çулсен ячĕсем. Я-в, 2000, 4 /, 52 с. Китай календарĕпе 2003 çул Хура Качака çулĕ шутланать. КÇ, 2002, 52 /, 1 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Кăçал Качакан илĕртӳллĕ çулçӳрев, ... кĕтмен тĕлпулусем пулĕç. Т-ш, 13. 02.1991, 8 с. Качакасем аранах ... бизнес ăнăçлă аталанасса кĕтсе илĕç. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с. Вăл [Кушак] Качакана лайăх пăхать. Т-ш, 1999, 1 /, 2 с. — Хĕрарăм-качакасем (Ар, 2001, 3 /, 3 с.).

качака

Ту качаки, ç.п., астрол. Çулталăк çаврăмĕпе пыракан Хĕвел çав ятлă çăлтăрсен ушкăне кĕрсен (22.XII—20.I) çуралнă çын. Ту качакине Непал астрологĕ чуна çĕклентерсе яракан ĕç-пуç пуласса шантарать. Т-ш, 27.02.1991, 7 с. Ту кача-кисен çĕнĕ туссем тата хӳтĕлевçĕсем тупăнĕç. ХС, 1999, 11 /, 3 с. Çăлтăрçăсем Ту качакисене çак профессисене суйласа илме сĕнеççĕ, сад ăсти, политик, ученăй, шахтер. Ар, 2001, 3 /, 3 с. — Ту качаки палли (ÇХ, 1999, 3 /, 11 с.)

кăваклăх

п.с. Кăвак сĕм, кăвак талккăш; сенкерлĕх. Кăваклăхра курнать ик мачта. С.Шавлы, 1958, 80 с. Каçкӳлĕм канлĕн киленеççĕ çӳл тӳпери кăваклăхпа. Ю.Сементер, 1987, 5 с. Таçта лере, çăлтăрсем хушшинче курăнакан кăваклăхра, сип-сивĕ инçет хуçаланать. А.Емельянов, 1990, 55 с. Кăваклăхри çак сивĕ юр та чуна ыраттарса юлать. А.Т.-Ыхра, 2001, 76 с. — сĕм кăваклăх (Çеçпĕл М.); ирхи кăваклăх, хуп-хура кăваклăх, тӳпе кăваклăхĕ, инçет кăваклăхĕ (Хв.Агивер, 1984, 16 с., 48 с., 78 с., 109 с.); тăп-тăрă кăваклăх (П.Афанасьев, 1985, 22 с.); çурхи кăваклăх (ХП, 1990, 2 /, 11 с.).

кăмăл-сипетсĕрлĕх

ç.с. Ĕренкесĕрлĕх, чыссăрлăх, путсĕрлĕх. В.Иванов та хальхи несĕлсĕрлĕхпе кăмăл-сипетсĕрлĕхе çак тĕнпе тӳреммĕнех çыхăнтарасшăн. В.Егоров //Х-р, 16.08.2000, 4 с.

кăруççел

п.в. Ача-пăчана е уяври халăха çавăрса ярăнтармалли хатĕр; карусель. Ни хатĕрленме, ни пуç тавра çавăрттарса пăхма! Чисти кăруççель! Хв. Агивер //К-н, 1982, 2 /, 6 с. Мĕнпур япала хăрушă кăруççель пек пăлтăртатура. В.Эктел, 1996, 89 с. Апла-тăк çаврăнтăр круççелĕ çак пысăк та хивре тĕнчен! Г.Ирхи, 1991, 69 с. (Çавах //ÇХ, 2002, 6 /, 10 с.). Виçĕ круççел умĕнче те çынсем туллиех. Х-р, 16.05.2002, 4 с. — «кăруççел» ту (В.Садай, 1969, 23 с.); кăруççел çаврăн (ХС, 1997, 32 /, 2 с.).

кăруççель

п.в. Ача-пăчана е уяври халăха çавăрса ярăнтармалли хатĕр; карусель. Ни хатĕрленме, ни пуç тавра çавăрттарса пăхма! Чисти кăруççель! Хв. Агивер //К-н, 1982, 2 /, 6 с. Мĕнпур япала хăрушă кăруççель пек пăлтăртатура. В.Эктел, 1996, 89 с. Апла-тăк çаврăнтăр круççелĕ çак пысăк та хивре тĕнчен! Г.Ирхи, 1991, 69 с. (Çавах //ÇХ, 2002, 6 /, 10 с.). Виçĕ круççел умĕнче те çынсем туллиех. Х-р, 16.05.2002, 4 с. — «кăруççел» ту (В.Садай, 1969, 23 с.); кăруççел çаврăн (ХС, 1997, 32 /, 2 с.).

круççел

п.в. Ача-пăчана е уяври халăха çавăрса ярăнтармалли хатĕр; карусель. Ни хатĕрленме, ни пуç тавра çавăрттарса пăхма! Чисти кăруççель! Хв. Агивер //К-н, 1982, 2 /, 6 с. Мĕнпур япала хăрушă кăруççель пек пăлтăртатура. В.Эктел, 1996, 89 с. Апла-тăк çаврăнтăр круççелĕ çак пысăк та хивре тĕнчен! Г.Ирхи, 1991, 69 с. (Çавах //ÇХ, 2002, 6 /, 10 с.). Виçĕ круççел умĕнче те çынсем туллиех. Х-р, 16.05.2002, 4 с. — «кăруççел» ту (В.Садай, 1969, 23 с.); кăруççел çаврăн (ХС, 1997, 32 /, 2 с.).

кăсăклану

ç.с. Мĕн патне те пулин чун туртни, алă выртни; интерес, ăнтăлу. «Карăшра» ытларах орнитологсем. Çамрăк вĕренекенсем çак кăсăкланăва ачаранах алла илеççĕ темелле-и. Х-р, 28.09.1996, 3 с. Кăсăкланăвĕ питĕ пысăкран Леонид иккĕмĕш çул ĕнтĕ пурсуй йытăсен ăмăрту куравне йĕр-келет. ÇХ, 1998, 45 /, 2 с. Ку арçыншăн халь пурнăç йăлт ар-каннăн туйăнать. Уншăн нимле кăсăклану та юлман. ÇХ, 2000, 14 /, 8 с. Пĕр-пĕр кăсăклану пулмаллах. ÇХ, 2000, 37 /, 9 с.

кĕнеке

кун кĕнеки, ç.я. Пулни-иртнине тата шухăш-кăмăла куллен-кун палăртмалли тетрадь; дневник. Çырнисене пĕтĕмпех ... пичетлесе кăларать (кун кĕнекисем, ... çырăвĕсем таранах). ТА, 1988, 10 /, 29 с. Кун кĕнекинче те çак фактсене кăшт-кашт палăртнă. КЯ, 7.10.1989, 3 с. Поэт кун кĕнеки çырса пынă. Х-р, 4.02.1997, 3 с. Çыравçă ... кун кĕнекисенче, аса илӳсенче Тайăра асăнмасăр иртмен. Т-ш, 1999, 5 /, 5 с.

кĕретлетсе

п.в. Курăмлă, уçăмлă, кĕретленсе; уççăн, куçкĕрет. Анчах Наçтаç никампа та кĕретлетсе пуплешмерĕ. В.Алентей, 1982, 221 с. КПСС Тĕп Комитечĕн мартри Пленумĕ хыççăн кăна ку ĕçе [эрозипе кĕрешессине] кĕретлетсе тытăнчĕç. А.Емельянов, 1990, 65 с. Вăл [намăс] çак туйăмпа кансĕрленекен этемĕн чун-чĕре тасалăхне ... кĕретлетсе кăтартать. В.Петров //С-на, 1990, 18 с. — ЧВС, 1961, 160 с.; Ашмарин, VII, 282—283 с.

кĕтретлĕ

ç.с. Асамлă, ăрăмлă, тĕлĕнмелле. Çитрĕç çак ĕмĕтри кĕтретлĕ кунсем! Шĕкĕр Турра! Н.Егоров //ЧХК, 1995, 110 с.

кĕтретлĕх

п.с. Асам, асамлăх, тĕлĕнтермĕш. Ачашшăн çех сĕртĕнсе пăхас та килет, ... анчах куç пекех тулли çак кĕтретлĕхе пăсса пăрахасран та хăратăп. А.Назул, 1981, 45 с. Унăн [Бельманăн] импровизациллĕ ăсталăхне авалхи мифсенчи Орфей кĕтретлĕхĕпе танлаштараççĕ. Г.Айхи //Бельман, 1999, 5 с. Патша пукан хуçи пулсассăн, поэт — кĕтретлĕх, тухату. Ю.Сементер //Я-в, 2000, 4 /, 9 с.

киллер

ç.с. Çын вĕлерме тара кĕрĕшекен этем. Бизнесменсенчен пĕрне вĕлерме ятарлă киллера янă. ÇХ, 2000, 38 /, 4 с. Шура Петровăпа унăн икĕ юлташне вĕлернĕ киллера тупас тесе органсем çанă тавăрсах ĕçлеççĕ. ÇХ, 2000, 39 /, 3 с. Киллерсем ан лектерейччĕр. ÇХ, 2001, 20 /, 12 с. Экспертсем палăртнă тăрăх, çак хăрушă преступление профессионал-киллер тунă. Х-р, 19.04.2003, 1 с.

киреметçĕ

п.с. Киремете пуç çапакан, чăваш тĕнĕпе пурăнакан çын. Парăнми çав киреметçĕсен сыпăран сыппа, йăхран йăха тухнă витĕмлĕ чĕлхеçĕсем. П.Хусанкай, 1968, 225 с. — Кала-ха, киреметник, лайăха-и çак е начара.ыйтать вăл [пуп] Кукша Чаканран. К-н, 1974, 19 /, 19 с. Хальхи киреметçĕсем çураçайми хире-хирĕç тăратнă икĕ Йăвана [И.Яковлевпа И.Юркина] — вĕрентӳçĕпе писателе — пĕрлештерекенни те пур. В.Егоров //Х-р, 16.08.2000, 4 с.

киреметник

п.с. Киремете пуç çапакан, чăваш тĕнĕпе пурăнакан çын. Парăнми çав киреметçĕсен сыпăран сыппа, йăхран йăха тухнă витĕмлĕ чĕлхеçĕсем. П.Хусанкай, 1968, 225 с. — Кала-ха, киреметник, лайăха-и çак е начара.ыйтать вăл [пуп] Кукша Чаканран. К-н, 1974, 19 /, 19 с. Хальхи киреметçĕсем çураçайми хире-хирĕç тăратнă икĕ Йăвана [И.Яковлевпа И.Юркина] — вĕрентӳçĕпе писателе — пĕрлештерекенни те пур. В.Егоров //Х-р, 16.08.2000, 4 с.

кисренӳ

п.в. Хускав, хускану, тăвăл; кисрев. Рево-люциллĕ кисренӳ тапхăрĕсен хăйсен гениллĕ юрăçисем пулаççĕ. Ип.Иванов //Я-в, 1969, 4 /, 24 с. Çак хайлавсен авторĕсем ... социаллă пурнăçри кисренӳсене (коллективизаци, хăрушă репрессисен вăхăчĕ) тӳссе ирттернĕ. ЧЛ, 1994, 11 кл., 4 с. Нумайăшĕ вара çав хăнăху авăрĕнче çухалса каять. Кун пек чух темле кисренӳ кирлĕ. ÇХ, 1999, 29 /, 5 с. — ВЧС, 1971, 787 с.; Егоров, 1954, 90 с.

клип

ç.с. Видеоклип (туп.). Ыран суйлав тенĕ каç Ельцинăн юлашки клипне [телевиденипе] пачĕç. ÇХ, 1997, 28 /, 2 с. Çак ... юрăпа ӳкернĕ икĕ клипа телевиденипе кăтартнă ĕнтĕ. Т-ш, 1998, 9 /, 12 с. «Юрату» ушкăн ... Чăваш телевиденийĕпе пĕрле пилĕк клип ӳкернĕ. Х-р, 11.08.2000, 4 с. — клип кăлар (Т-ш, 1998, 9 /, 12 с.); клип кур (Т-ш, 1998, 6 /, 5 с.); клип пăх (ÇХ, 2001, 49 /, 8 с.); клип презентацийĕ (ÇХ, 2001, 47 /, 5 с.); клипсенче ӳкерĕн (Х-р, 29.04.2003, 3 с.).

команда

1. Ç.п. Суйланас тĕллевлĕ çыннăн е пĕр-пĕр пуçлăхăн таврашĕ, çывăх йышĕ. Премьер команда пухать [Пуçелĕк]. Х-р, 26.01.1994, 1 с. Министр канашлăва пухăннисене хăйĕн çĕнĕ командипе паллаштарчĕ. Х-р, 6.03.1998, 1 с. Н.Федоров команди В.Шурчанов командине пĕр листовкăпа та вараламан. Х-р, 28.03.1998, 7 с. Кăлава... хăйĕн командипех килчĕ, хĕрлĕ хăю касрĕ. К-н, 2002, 16 /, 19 с. 2. Ç.п. Пĕрлехи тĕллевсене пурнăçлама пĕтĕçнĕ ушкăн. Н.Григорьевăн (вăл Шурчановпа пĕр командăра) вара хăйĕн рабочийĕсене тӳлемелли парăм та питĕ пысăк. Х-р, 25.12.1997, 3 с. Федераци центрĕнче регионсемпе ăста ĕçлеме пĕлекен команда çаплипех çук. Х-р, 6.08.1998, 3 с. Çак команда комбинат укçине хăйĕн кĕсйине чикмесен, «Химпромри» вăтам ĕç укçи ... темиçе хут пысăкрах пулмалла. Ч-х, 1999, 27 /, 6 с.

компьютеризаци

ç.с. Компьютерсемпе анлăн усă курма пуçлани; обществăна компьютерсемпе тивĕçтерни. Çак çĕнĕ ăнлавсемпе юнашарах вунă çул каялла никамах та илтмен «компьютеризаци», «информатика» сăмахсем тăраççĕ. ТА, 1989, 9 /, 59 с. Унта [Америкăра], паллах, пĕтĕм çĕнĕ прибор, çӳллĕ шайри технологи, компьютеризаци. ÇХ, 2001, 31 /, 3 с. Компью-теризациялта та малти вырăнта [Пуçелĕк]. Х-р, 27.12. 2001, 2 с. — компьютеризаци шайĕ (Х-р, 28.02.1997, 1 с.).

кондоминиум

ç.с. Хваттерсен хуçисем пĕтĕм çурта пĕрлехи йышпа пăхса (йĕркене кĕртсе) пурăнни тата çавăн йышши çурт. Малашне пĕр-пĕр çуртра пурăнакансем çав çурта, унăн таврашне тытса тăрассишĕн хăйсем яваплă пулаççĕ. Çак «пĕрлехи харпăрлăха» пĕлтерекен ăнлава урăхла ... «кондоминиум» сăмахпа çирĕплетеççĕ... Кондоминиума тытса тăракан хуть мĕнле юлташлăх та хăйĕн çуртне лайăхрах тытма тăрăшĕ. Х-р, 12.02.1997, 1 с. Хоккеист [Павел Буре] Майамири чи чаплă кондоминиумсенчен пĕрин икĕ хутне йышăннă. ÇХ, 2000, 11 /, 5 с.

консервативлăх

п.с. Кивĕ йăла-сăлая хӳтĕлени, çĕнĕлĕхе хирĕçлени. Çак институт ... паян кунчченех хăйĕн наци нигилизмĕпе тата консервативлăхĕпе палăрса тăрать. Б.Чиндыков //А-и, 1991, 5 /. Уйрăмах çемьеллĕ хĕрарăмсен савăнмалла, милици консервативлăхне пула çеç çĕрлехи ресторансем тĕтĕм кăларса ĕçлемеççĕ. ÇХ, 1998, 1 /, 6 с. — ВЧС, 1971, 291 с.

криптограмма

п.с. Шифрласа çырнă пĕчĕк çыру; пытарăнчăк çыру, шахвăрту. Пуç ватмăшсен йышне крипто-граммăсем те кĕреççĕ... Çак криптограммăра туслăх çинчен калакан ваттисен сăмахĕ вуланмалла. Т-ш, 1999, 1 /, 5 с. Криптограммăра салам сăмахĕсем вуланĕç. Т-ш, 1999, 10 /, 12 с.

кролик

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан 12 паллăран (чĕрчунтан) тăваттăмăшĕ; Кушак (туп., 1). Сайкка (Кролик ) çулĕ ... 1963, 1975, 1987, 1999. ЯБ, 1990, 1 /, 63 с. Кролик çулĕнче кун çути курнă пĕрремĕш пепкехĕр! ÇХ, 1999, 1 /, 1 с. Кролик çулĕн апогейĕ — раштав уйăхĕнчи суйлав. ÇХ, 1999, 49 /, 2 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Кролик çулĕнче) çуралнă çын; Кушак (туп., 2). Кролик Автана лăпкăн йышăнма пултараймасть. Х-р, 31.12.1992, 3 с.

курăм

п.с. 1. Çын таврари пурнăç çине мĕнле пăхни, ăна епле хаклани. Яков Ухсай сăнласа пама ăста, унăн хăйĕн курăм. Вăл çын курманнине курма пĕлет. Г.Ефимов //Я-в, 1963, 4 /, 32 с. Хальхи поэтсен Шелепи тапхăрĕпе танлаштарсассăн — урăх курăм, урăх ăнлану. КЯ, 7.02.1982, 4 с. Вĕсен [çамрăксен] хăйсене евĕр курăм, хăйсен сасси. ТА, 1988, 10 /, 1 с. Чăваш шухăшлавĕпе курăмĕ çут çанталăкран çын еннелле ... куçса пыма кăмăллать. В.Родионов //Х-р, 18.11.1998, 3 с. — çĕнĕ курăм (Я-в, 1963, 11 /, 30 с.); философиллĕ курăм (Л.Таллеров, 1978, 10 с.); экзистенциаллă курăм (Х-р, 28.09.2001, 4 с.); — танл., тĕнчекурăм. 2. Куç умне тухакан сăнлăх; куçа курăнни. Чӳрече умĕнчи акацисем çине шевле ӳкнĕ... Ман чунра çак курăм иртнĕ кунсемшĕн хĕрхенӳ çеç çуратрĕ. А.Аттил //ТА, 1988, 10 /, 62 с. Сарри çĕрĕпех ... çурма ыйхăллă та çурма чăнлăхлă курăмсемпе аташса выртрĕ. В.Игнатьев, 1990, 47 с. Епле анлă курăм [тавралăх пирки]! Х-р, 30.04.1997, 7 с. Паян çав курăм харсăр Çăлтăрлăх. А.Т.-Ыхра, 2001, 80 с.

кушак

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан 12 паллăран (чĕрчунтан) тăваттăмĕшĕ; Кролик. Тухăçри кун тăрăмра (календарьте) çулсене чĕрчунсен ячĕсемпе палăртаççĕ, Йĕкехӳре, Вăкăр, Тигр, Мулкач (Кушак), Аçтаха... ЧС, 1993, 10 кл., 6 с. 1999 çулКушак çулĕ. Т-ш, 1999, 1 /, 2 с. Гриша, Кушак çулĕнче мĕн кĕтетĕн. ÇХ, 1999, 1 /, 12 с. Кушак çулĕ мĕнпе асра юлчĕ-ха. ÇХ, 1999, 49 /, 3 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Ку-шак çулĕнче) çуралнă çын; Кролик. Кăçал Кушакăн ... кĕвĕçӳ туйăмĕ çĕнĕрен çуралать. Х-р, 13.02.1991, 8 с. Кушаксем ку çула çемье ăшшипе киленсе пăтăрмахсемсĕр ирттерĕç. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с. Хĕр Кушак ыттисене тунсăхлăхĕпе илĕртет. Т-ш, 1999, 1 /, 2 с.

кӳлем

п.с. Капаш, ĕренке, кӳлепе. Чăвашра ... юманăн кӳлемĕ те хăй евĕрлĕ. Х-р, 4.02.1993, 3 с. Çак хурансен [рак хуранĕсен] ĕлккенлĕхĕ, тĕрлĕ тĕслĕхĕ, кӳлемĕ ытла та илĕртӳллĕ-çке! В.Эктел, 1996, 58 с. — ЧВС, 1961, 184 с. (диал.); Ашмарин, VII, 69 с.

лаша

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан вуникĕ паллăран (чĕрчунтан) çиччĕмĕшĕ. 1990 çул, Авалхи Китай календарьне пăхсассăн, Лаша çулĕ ятлă. Тепĕр тĕрлĕ каласан, унăн паллиЛаша. ЯБ, 1990, 1 /, 61 с. Лаша çулĕ вăрăсене ăнăçу кӳмест. Х-р, 10.01.2002, 1 с. — Вутлă Лаша çулĕ (ЯБ, 1990, 1 /, 63 с.). 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Лаша çулĕнче) çуралнă çын. Çак çул Лашана тĕрлĕ çитĕнӳ валли вĕçсĕр-хĕрсĕр анлă майсем туса парать. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Лашасем питĕ вăйлă юратса пăрахĕç. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с. 3. П.п., спорт. Гимнастика хусканăвĕсем тумалли тĕревлĕ пăрăс. Нина «лаша» урлă сикессипе иккĕмĕш вырăн йышăнма пултарнă. ÇХ, 1999, 11 /, 12 с. 4. П.п., шӳтл. Ал туйи, патак. Кукамай кайма пуçтарăнчĕ, «Вĕт-шакăр, çавăтса килсемĕр манăн лашана». Н.Ишентей, 1997, 70 с. — кукамайăн эрешлĕ лаши (А-а, 2002, 46 /, 3 с.).

легитимлă

ç.с. Саккунлă, правăпа килĕшӳллĕ. Саккун хăй вето правине легитимлă тума май парать. Х-р, 13.02.1997, 2 с. Каччăн легитимлă тупăш çăл куçĕ çук. ÇХ, 2000, 5 /, 4 с. Эпир ... Чăваш патшалăхĕ пулса юласшăн пулсан, çак ыйтăва [«республика гражданлăхне»] легитимлă татса пама вăй çитермеллех. Х-р, 14.10.2000, 4 с.

лучăрка

п.в. Лӳчĕрке, лутăрка; тĕркеле, лапчăт. Беляев пирус тĕпне атă кĕллипе пусса лучăркарĕ. А.Артемьев, 1970, 83 с. Ывăлне çак самантра лучăркаса хурас килчĕ унăн. В.Алендей, 1986, 260 с. Вĕсене сăлтав пар çеç, ... пире нимĕн юлми таптаса, лучăркаса тăкма хатĕр. М.Юхма, 1990, 403 с. Кайран конфоркăсене типĕ çĕтĕкпе е лучăрканă хаçатпа сăтăрăр. ХС, 1999, 24 /, 4 с. — ЧВС, 1961, 217 с.; Егоров, 1954, 107 с.~~

лӳпперлĕх

ç.с. Сӳрĕклĕх, çаврăнăçусăрлăх, мăранлăх. Шел те, çак «шухăшăн» лӳпперлĕхне ăнланакансем çукпа пĕрех. Э.Илле //Х-р, 2.08.2000, 2 с. Демократие çав тери пысăк сиен кӳчĕ вăл [Б.Ельцин], ... пырне пула, лӳпперлĕхне пула. Л.Таллеров //Х-р, 17.07.2001, 2 с.~~

мешехе

ч.с. Йăла-йĕрке, йăла-сăлай, халăх хавалĕ. Çĕнĕ çул уявĕпе çыхăннă çак мешехесем (йăласем) Чăваш хут-лăхне килсе кĕни нумаях та пулмасть-ха. ХШ, 1993, 5 /, 71 с. Сасă парать пытару мешехи... К.Бельман, 1999, 126 с. Ĕмĕрсен мешехи [Пуçелĕк]. Ар, 2001, 18 /, 1 с. — туй мешехи (Я-в, 1946, 10 /, 27 с.; В.Садай, 1982, 169 с.; ЧС, 1994, 8 кл., 19 с.); кĕлĕ мешехи (М.Скворцов, 1985, 19 с.); мунча мешехи (ЧС, 1993, 10 кл, 147 с.); кĕреке мешехи (ТА, 2000, 2 /, 71 с.); хутшăну мешехи (У-ц, 2001, 38 /, 3 с.).

митталăх

п.с. Чун хавалĕпе тата кăмăл-сипетпе (туп.) Митта Ваçлейĕ пек пулни. Сăпайлăх, чăтăмлăх, çынлăх, чунлăх. Çак сăмахсем пĕр сăмахрамитталăхрашăранса-пĕтĕçсе конкретлăх тупрĕç. Митталăх... Мĕн тери çитмест вăл пире тепĕр чухне! Н.Исмуков, 1990, 94 с. В.Юмартăн пултарулăхĕ митталăха пуянлатрĕ, аталантарчĕ. Унăн сăввисенче Митталла кăмăл тасалăхĕ, сăпайлăхĕ, çирĕплĕхĕ, шухăш тарăнлăхĕ, чĕлхе тирпейлĕхĕ вăйлă сисĕнет. Г.Юмарт //ЧТ, 28.02.1998, 3 с.

нăклаттар

п.п., жарг. Тивер(т), майла, йăкка. Эх, мĕнле хитре çак чикан майри, мĕнле ăна нăклаттарса юлас-ши. Х-р, 6.06.2000, 3 с.

опер

ç.с., калаç. Оперативник. Оперсем çак ĕçпех çыхăннă тепĕр адреспа çула тухма хатĕрленетчĕç. ÇХ, 2000, 11 /, 1 с. Йывăр пулин те, оперсем алă усмаççĕ. ÇХ, 2000, 27 /, 4 с. Икĕ çĕнĕ «тус» хӳрийĕ çине «оперсем» ларнă. Ар, 2002, 42 /, 2 с. — милици уйрăмĕн оперĕ (ÇХ, 1999, 42 /, 8 с.).

пайăрлăх

п.с. 1. Пĕр-пĕр çынна ыттисенчен уйăракан паллăсен пĕрлĕхĕ; сăпат(лăх). Манăн та упранасчĕ, питĕ те упранасчĕ санăн ăшунта, санăн чунунта. Санăн тулăх та пехетлĕ пайăрлăхунта. А.Назул, 1981, 30 с. Сăнарсене калăпланă чух [Б.Чиндыков] ... сайра е пĕртен-пĕрре анчах тĕл пулакан паллăсене шырать. Урăхла каласан, типлăха мар, пайăрлăх мелне кăмăллать автор. Ю.Артемьев, 1991, 72 с. — ВЧС, 1971, 254 с. 2. Уйрăм çын пурлăхĕ; харпăрлăх, супинкке. Çак пуянлăх пире пĕр тӳлевсĕр тивĕçнĕ. Çавăнпах çак пайăрлăха, пуянлăха, ним хака хумастпăр. Д.Гордеев //Х-р, 6.06.2000, 4 с. — Егоров, 1936, 326 с.

парашютçă

п.с. Парашютпа сикекен, парашют спорчĕпе аппаланакан çын. Пулăн харсăр парашютçă, вĕçĕн çич çăлтăрпа тан. П.Хусанкай, 1941, 16 с. Кăвак тӳпере ярăнан парашютçăн выртать çĕр шапи, тяппипе сарăлса. Х-р, 1.08.1996, 4 с. Çак тăрăхра тĕнче рекордсменки тата чемпионки Майя Костина парашютçă çуралса ӳснĕ. А.Т.-Ыхра, 2000, 52 с.

пейĕт

п.с. Балладăлла сюжетлă (синкерлĕ ĕç-пуçа сăнлакан) халăх юрри. Хăш-пĕр чăваш пейĕчĕсем тутар халăхĕн баичĕсене питĕ çывăх. ХЭ, 1996, 21 с. Çак тискерлĕх çинчен пăлхар-чăвашсен пĕр пайăт упранса юлнă. А.Т.-Ыхра, 2000, 92 с. Эс ... пейĕтре хăварнă ху ятна. Я-в, 1997, 7 /, 68 с. — пейĕт хыв (Х-р, 10.01.2002, 3 с.); — танл., Ашмарин, IX, 152 с.

пайăт

п.с. Балладăлла сюжетлă (синкерлĕ ĕç-пуçа сăнлакан) халăх юрри. Хăш-пĕр чăваш пейĕчĕсем тутар халăхĕн баичĕсене питĕ çывăх. ХЭ, 1996, 21 с. Çак тискерлĕх çинчен пăлхар-чăвашсен пĕр пайăт упранса юлнă. А.Т.-Ыхра, 2000, 92 с. Эс ... пейĕтре хăварнă ху ятна. Я-в, 1997, 7 /, 68 с. — пейĕт хыв (Х-р, 10.01.2002, 3 с.); — танл., Ашмарин, IX, 152 с.

перекетсĕрлĕх

п.с. Пурлăха тирпейлĕ тытма пĕлменни, пуçтарусăр пулни. Çак тумхахлă çул çинче ăна [завода] каялла тĕкме хăтланакансем те тупăнаççĕ. ВĕсемХуçасăрлăх тата Перекетсĕрлĕх. К-н, 1984, 7 /, 4 с. Тепĕр хăруш тăшман вăлперекетсĕрлĕхпе тирпейсĕрлĕх. Х-р, 17.07.2001, 2 с. — сăмах перекетсĕрлĕхĕ (Н.Петров // Я-в, 1973, 3 /, 29 с.).

пĕçерт

п.п. Ют пурлăха вăрттăн ил; вăрла, йăкăрт. Каллех çурта укçине пĕçертнĕ ĕнтĕ çак эсрел. К-н, 1967, 7 /, 11 с. [Чанасем] сĕтел çинчи апат-çимĕçе пĕçертсе кайма та вăтанса тăмаççĕ. Хв. Уяр, 1978, 156 с. Кĕнекене пачах урăх арçын ача ... пĕçертсе тухнă-мĕн. В.Петров, 1989, 306 с. Вăрăсем 50 кĕленче эрех, 22 банка консерва ... тата ыттине пĕçертнĕ. ÇХ, 1999, 41 /, 8 с.

пинçуллăх

ç.с. Пин çула пĕрлеште-рекен тапхăр; вунă ĕмĕр. Хăçан та пулин килсе çăвĕ çак çумăр, пăсмасăр пин çуллăх йăли-йĕркине. П.Яккусен, 1993, 17 с. Иртнĕ пин çуллăхсенче чăваш халăхне нумай-нумай хут кăкланă — пурпĕрех пĕтереймен. ÇХ, 1999, 49 /, 1 с. Пинçуллăх кăнчĕ... А.Т.-Ыхра, 2000, 136 с. — çĕнĕ пинçуллăх (Х-р, 10.09.1992, 2 с.; Я-в, 2000, 12 /, 3 с.); пирĕн эрăчченхи пинçуллăх (ЧХ, 11.04.1998, 8 с.); пинçуллăхсем хушши (ÇХ-рĕ, 29.12.1999, 3 с.); иккĕмĕш пинçуллăх (Я-в, 2000, 12 /, 13 с.); виççĕмĕш пинçуллăха кĕр (ЧТ, 1998, 5 /, 2 с.; ХС, 1999, 27—28 /, 2 с.).

пин çуллăх

ç.с. Пин çула пĕрлеште-рекен тапхăр; вунă ĕмĕр. Хăçан та пулин килсе çăвĕ çак çумăр, пăсмасăр пин çуллăх йăли-йĕркине. П.Яккусен, 1993, 17 с. Иртнĕ пин çуллăхсенче чăваш халăхне нумай-нумай хут кăкланă — пурпĕрех пĕтереймен. ÇХ, 1999, 49 /, 1 с. Пинçуллăх кăнчĕ... А.Т.-Ыхра, 2000, 136 с. — çĕнĕ пинçуллăх (Х-р, 10.09.1992, 2 с.; Я-в, 2000, 12 /, 3 с.); пирĕн эрăчченхи пинçуллăх (ЧХ, 11.04.1998, 8 с.); пинçуллăхсем хушши (ÇХ-рĕ, 29.12.1999, 3 с.); иккĕмĕш пинçуллăх (Я-в, 2000, 12 /, 13 с.); виççĕмĕш пинçуллăха кĕр (ЧТ, 1998, 5 /, 2 с.; ХС, 1999, 27—28 /, 2 с.).

политологи

ç.с. Политикăпа общество тытăмĕн хутшăнăвĕсене, политика пулăмĕсене тишкерекен ăслăлăх; по-литика ăслăхĕ. Çак кунсенче Чăваш патшалăх университечĕн ... 4-мĕш курс студенчĕсем «политологи» текен дисциплинăпа зачет тытрĕç. Х-р, 17.06.1992, 1 с. Çапах та пирĕн юмористсем кăштах политологи еннелле сулăнаççĕ. Х-р, 28.04.1994, 3 с. Аспирантурăра политологи енĕпе вĕренетĕп... Политологипе эпĕ яланах интересленнĕ. ÇХ, 2003, 2 /, 4 с. — политологи меслечĕсем (Х-р, 22.09.1992, 3 с.); политологи профессорĕ (Х-р, 28.02.1997, 2 с.).

потенци

п.с. Арçыннăн ар çыхăнăвне кĕмелли хевти; ар пултарулăхĕ (туп.). Потенципĕр-пĕрне юратма пултарни. Я-в, 1991, 1 /, 32 с. Организма çирĕплетме тата потенцие ӳстерме арçынсен кашни кун вĕлтĕрен чейĕ ĕçмелле. С-х, 1998, 7 /, 1 с. Вĕсем çак сĕтре [кăкăр сĕтĕнче] потенцие ӳстерме пулăшакан япаласем пур тесе шутланă. ÇХ, 2000, 39 /, 11 с.

принтер

ç.с. Компьютерти информацие хут çине куçарса паракан хатĕр. [Вăрăсем] служба пӳлĕмĕсен алăкĕсене çĕмĕрсе уçса вĕсенчен компьютер принтерĕ, телефон аппарачĕ ... илсе тухнă. Х-р, 12.11.1999, 2 с. Фонд çак кунсенче ачасем валли компьютер, принтер ... туянма библиотекăна 2060 доллар куçарса панă. Х-р, 3.04.2001, 1 с. — лазер принтерĕ (Х-р, 8.10.2003, 1 с.).

психушка

п.с., калаç. Психиатри больници; психболь-ница (туп.), ухмахсен çурчĕ. Мани, шиз, паранойя, ухмах, тăм пуç! Халех психушкăна! Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 23 с. Хăйне милиционерсем тытса каясса, тĕрмене мар-тăк, каллех «психушкăна» хупса хурасса сиснĕ-ши çак этем. ХС, 1999, 30 /, 2 с.

пулăшуçă

п.с. 1. П.п. Ирĕккĕн пулăшу кӳрекен е служба тивĕçĕпе пулăшса пыракан çын; шакăрча, помощник. Çӳрен ... чăрмантарса. Тупăннă пулăшуçă! Е.Осипова, 1982, 22 с. Геннадий Константиновича министр тивĕçĕсенчен хăтарнă, ЧР Президенчĕн пулăшуçи пулма çирĕплетнĕ. Х-р, 7.10.1998, 1 с. Аннеаттен никампа улăштарайми пулăшуçиччĕ. ÇХ, 2000, 5 /, 9 с. — аслă пулăшуçă (ЧÇ, 1997, 9 /, 3 с.); çывăх пулăшуçă (Х-р, 6.08.1998, 3 с.); обществăлла пулăшуçă (ÇХ, 1999, 10 /, 8 с.); обкомăн пĕрремĕш секретарĕн пулăшуçи (Х-р, 25.09.1996, 2 с.); район прокурорĕн пулăшуçи (ЧÇ, 1997, 9 /, 3 с.); кандидат пулăшуçи (ÇХ, 1997, 41 /, 2 с.); командир пулăшуçи (Х-р, 27.06.1997, 4 с.); депутат пулăшуçи, вице-спикер пулăшуçи (ÇХ, 1999, 10 /, 8 с.); — ВЧС, 1971, 552 с. 2. Ç.п. Çынна пархатар кӳрекен, усă паракан япала. Çак учебник турккă чĕлхине вĕренме кăмăл тăвакансемшĕн тивĕçлĕ пулăшуçă пуласса шанас килет. Х-р, 24.01.1998, 5 с. Ку енĕпе, паллах, выставка чи шанчăклă пулăшуçă. ХС, 1999, 31 /, 1 с. «Сывлăх»сывлăх хуралçи. Пулăшуçă хаçатсăр ан юл, тăванăм, çырăнма васка. С-х, 2000, 16 /, 1 с. Салтак çырăвĕсем пулчĕç çав хайлавăн пулăшуçисем. ТА, 2000, 2 /, 1 с.

пуçелĕк

ç.п. Пĕр-пĕр хайлавăн (произведенин) е унăн пайĕн ячĕ; заголовок. (Çак словарьте усă курнă çĕнĕ пĕлтерĕш).

пушлăх

п.в. Пушăлăх, тĕпсĕрлĕх (туп.); çаралăх, пĕчченлĕх. Эпĕ таçта темĕнле вĕçĕмсĕр пушлăха чăматăп, чăматăп пек. Хв. Агивер, 1984, 112 с. Вăл ... хăйне темĕнле пушлăхри пек туйнă. Ч-х, 1999, 27 /, 7 с. Çак пушлăхра шăна та вăратаймĕ санăн шухăшна. К.Бельман, 1999, 34 с. — пушлăха тултар (Хв. Уяр, 1984, 170 с.; Х-р, 21.04.1993, 3 с.).

ăрăмлă

ч.с. Асамлă, ытаруллă, тĕлĕнмелле. Темĕнле ăрăмлă ункă тухатăвĕнче эпир. Х-р, 24.08.1993, 3 с. Ăрăмлă (магиллĕ) сăмахлăх тĕслĕхĕсем ытларах йăла-йĕрке поэзийĕнче тĕл пулаççĕ. ЧС, 1994, 8 кл., 13 с. Чăвашăн ăрăмлă йăли-йĕркине, юмах-халапне... юратать çак калавçă. Г.Федоров, 1996, 188 с. — ăрăмлă йăла, ăрăмлă сăмахлăх (ЧС, 1993, 10 кл., 25 с., 35 с.).

ăспурлăх

ç.с. Халăхăн пурнăç палă-рăмĕсен тата пултарулăхĕпе çитĕнĕвĕсен пĕрлĕхĕ (тĕнче курăмĕ, чĕлхи, тум-тирĕ, йăли-йĕрки, сăмахлăхĕ т.ыт. те); культура. Чăваш халăхĕн тата мĕнпур Чăваш енĕн ирĕкĕпе чысĕ, ырлăх-сывлăхĕпе ăспурлăхĕ (культури). В.Станьял //Х-р, 19.12.1991, 2 с. Çак тапхăрта тăван чĕлхе, ăспурлăх (культура) пирки калаçни теприне тарăхтарать те пулĕ. А.Смолин //Х-р, 17.03.1992, 5 с. Пирĕн этикетра ун [хурав] валли ăспурлăх çителĕклĕ. Х-р, 3.10.1992, 2 с. Çак музей пирĕн ăспурлăхăн, культурăн уйрăлми пайĕ. Ç-т, 1995, 4—5 /, 31 с. — тăван йăх ăс пурлăхĕ (ЧС, 1993, 10 кл., 3 с.); тăван халăх ăс пурлăхĕ (ЧЛ, 1994, 11 кл., 6 с.).

ăшăлăх

ç.с. Ăшă кăмăл, кăмăллăх, чун ăшши. Юлташ... Çак сăмахра мĕн чухлĕ ăшăлăх, хисеплĕх тата ыркăмăллăх! Х-р, 30. 06.1992, 4 с. Çемçелĕх, ăшăлăх — чăваш юнĕнче, чунĕнче. ÇХ, 1997, 52 /, 4 с. Килти ăшăлăха, ирĕклĕхе туйса савăнтăм. ÇХ, 1998, 1 /, 5 с. Кристина сăнарĕ чуна ăшăлăх, лăпкăлăх парнелерĕ. Т-ш, 1999, 32 /, 4 с.

ĕмĕтсĕрлен

п.с. Выçăх, непĕслен, çăтăх, çăткăнлан, хыпкăнлан. Тăшман вăйлă, тĕнчене хыпса-çăтса яма ĕмĕт-сĕрленсе, ... тахçанах хатĕрленсе тăнă. А.Алга, 1955, 59 с. Ытлашши ĕмĕтсĕр ан пул, ĕмĕтсĕрленмен-тĕкшутласа илнĕ пулăттăн. Юхма М. //К-н, 1961, 17 /, 6 с. «Çук, каллех ĕмĕтсĕрленмелле», — ятлаçса илчĕ Çумкка, те шурă путекшĕн çеç каларĕ çак сăмахсене... Ю.Силэм, 1989, 48 с. Çинĕ чухне ан васкăр, апата лайăх чăмласа вĕтетĕр, ан ĕмĕтсĕрленĕр. ХС, 1999, 24 /, 4 с.

ĕрĕхтерӳ

ç.с. Вĕçнĕ пек чупни, çил пек ыткăнни, çиçтерсе пыни; вирхĕнӳ, ыткăну. Çак тĕлли-паллисĕр ĕрĕхтерӳрен айккинче юлас тесен мĕн тумалла. ... Ăçта тата мĕншĕн чупнине те пĕлместĕн. ÇХ, 1998, 44 /, 8 с.

ĕштелен

п.в. Ăшталан; тăрмаш, хыпалан, тĕркĕш. Кунĕпех çак хура вучах патĕнче ĕштеленетпĕр. К-н, 1972, 5 /, 9 с. Вăл ача чухнех çак ĕçре ĕштеленетчĕ, паян кун та бригадирта ав. Ю.Силэм, 1989, 139 с. Çамрăк çыравçăсене хавхалантарма ĕштеленекенскер ... мана та ют вырăнне хуман вăл [А.Воробьев]. Ю.Айдаш //Т-ш, 1998, 9 /, 8 с. Депутата та пулин суйланасшăнччĕ. Чупрĕ, ĕштеленчĕ. Х-р, 11.08.2000, 1 с. — ĕштеленсе çӳре (К-н, 1979, 4 /, 3 с.; К-н, 1987, 18 /, 7 с.); ĕштеленсе ӳк (Д.Гордеев, 1983, 33 с.; Т-ш, 1992, 34 /, 8 с.).

ĕçтеш

ç.с. 1. Ыттисемпе пĕр йышши ĕç тăвакан çын; коллега, партнçр. Çак ыйтусене митинг хыççăн хама та, ĕçтешсене те, йăхташсене те паратăп. П-н, 1990, 2 /,11 с. Милици генерал-майорĕ Е.Салмин хăйĕн ĕçтешĕсемпе пĕрле ... Я-в, 1995, 10 /, 85 с. Çапла пурăнатчĕ, ĕçлетчĕ журналистикăри ĕçтешĕмĕр. Т-ш, 1999, 32 /, 2 с. Элĕк район судйи Г.Скворцов вара ку енĕпе ытти ĕçтешĕсенчен уйрăларах тăрать. ХС, 1999, 19 /, 2 с. 2. Сотрудник, работник, ĕçчен. Пирĕншĕн, кафедра ĕçтешĕсемшĕн, асран кайми кун. Х-р, 2.10.1998, 22 с. «Мечта» парикмахерски ĕçтешĕсем таçти пĕлĕтри шухăшсене путнă пулас. ÇХ, 17.04.1998, 4с. —ăслăлăх ĕçтешĕ (А.Т.-Ыхра, 2000, 7 с.); гуманитари институчĕн ĕçтешĕсем (АМХ, 2001, 7—8 /, 8 с.).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

ерне

I.
неделя
ерненĕн — неделями, понедельно
ерни-ернипе — по целым неделям
ернипе — целую неделю
ернелĕхе — на неделю
çак ернере — на этой неделе
çĕнĕ çул иртни миçе ерне-ши? — сколько недель прошло от нового года
аçусем ĕнтĕ сана пĕр ернеренпе кĕтеççĕ — уже неделя, как твои родители ждут тебя
ерне кунĕсем — дни недели

илемлĕлет

син.: илемлет
украсить
пӳлĕме илемлĕлет — комнатку украсить
илемлĕлетни, илемлĕлетекенни — украшение
пур çĕрте те пĕр илемлĕлетни анчах — везде одно только украшение
çак çурта илемлĕлетекенни — это украшение дому

йăла

обычай
мода
церемония
характер, темперамент

çак лашан йăли пит лайăх — у этой лошади нрав очень хороший

мăшкăла

насмехаться; позорить; çак ачасенчен мăшкăлаччĕç – насмехались на этими детьми.

116 стр.

сиктер

качать, сдвинуть
çак куркана манран сиктерсе хăварсам — пронеси эту чашу мимо меня
ача сиктер — качать ребенка

çак

I.
повесить, вешать
епĕ çĕлĕке йалан çак пăтана çакатăп — я постоянно вешаю шапку на этот гвоздь

çак

II. син.: çакă
этот
çак сехетрех — сейчас
çак кунсенче — на днях

çуркунне

син.: (çур)
весной
çитес çуркунне — в будущую весну
çуркунне пĕр майах — всю весную
çак çуркунне — в эту весну

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

акартси

(диал., Элшел; хальхилле акаци) кил таврашĕнче лартса ӳстерекен сап-сарă чечеке ларакан йытă пăрçи пек пăрçи пулакан ешĕл йывăç. Хăшĕ-хăшĕ халĕ çак яхăнсенче кăна пӳрт умĕсене, пӳрт çумĕсене, карташ-хуралтă хыçĕсене сап-сарă чечеке ларакан, унтан йытă пăрçи пек пăрçи пулакан ешĕл йывăçсем (элшелсем хăйсем акартси теççĕ) ларта-ларта яркалаççĕ [Тимофеев 2002:56].

берейтор

юлан утпа çӳреме вĕрентекен. Унтан пире пăхса çӳрекен берейтора (юлан утпа çӳреме вĕрентекене) чĕнсе илсе каларĕ: ак çак ачасене лашасем парăр, вĕсем те юлан утпа çӳреме вĕренесшĕн терĕ [Третья 1911:26].

вар

гл. пытар. Çак çӳп-çапсене, хурт виллисене çĕр айне варас (пытарас) пулать … [Сергеев 1907:10].

ереç

йăнăш вĕрентни. Çак Арийĕн йăнăш вĕрентнине (ереçне) пĕтĕм тĕнчери епископсем (архиерейсем) Христос çуралсан 325-ш çулта Никея хулине пухăнса сут айне тунă (тĕрĕс мар вĕрентни тесе айăпланă) та епле тĕрĕс ĕненмеллин паллине (тĕнĕн символне) кĕскен çырса хунă <…> [Избранные (январь) 1904:7].

закон

йăла; Иисус Христосăн пĕлĕт çинчи аслă сăмахĕ. Çакăнтан пурăр та ĕçĕр, çакă Манăн сирĕншĕн те ытти нумай çынсемшĕн те çылăхĕсене каçарасшăн юхтарнă çĕнĕ закон (йăла) юнăм [Церковные 1883:78]; Иисус Христос вĕсене пурне те лайăх ăнлантарасшăн вĕсене юмахпа кала-кала вĕрентнĕ, çĕр çинчи пĕр-пĕр пĕлмен япала çинчен юмах каласа Вăл хăйĕн пĕлĕт çинчи аслă сăмахне (законне) пур çынна та лайăх ăнламалла тунă [О боге 1891:76]; Еврейсем çак Турă каланă вунă тĕрлĕ пурăнăç йĕркине (закона) итлесе пĕтерсен хăраса Моисее каланă: Турăпа калаçма эсĕ ту çине ху кай; Вăл сана мĕн калĕ, эпир çавна пурне те тума тăрăшăпăр тенĕ [Наставление 1896:45]; Патшалăх Пухăвĕ законсем (йĕркесем) кăлармалла пултăр <…> [Хыпар 1906, № 2:18].

Иверия

(хальхилле Ивери) Грузи. Çак кунах (февралĕн 12-мĕшĕнче. – Э.Ф.) тата Турă Амăшин Иверияри (Грузияри) таса сăнне хисеплесе уяççĕ [Избранные (февраль) 1904:32].

инквизитор

1. авал хĕвел анăç енчи патшалăхсенче пулнă Христос тĕнне хăйсем пек мар вĕрентекен çынсене пит хытă асаплантарнă çын. 2. çынна тĕрĕс мар пек шухăшĕшĕн асаплантаракан çын. Инквизитор авал хĕвел анĕç енчи патшалăхсенче пулнă. Вĕсем Христос тĕнне хăйсем пек мар вĕрентекен çынсене пит хытă асаплантарнă. Аслă инквизитор тесе çак асапа кăларакан çынна каланă. Халĕ инквизитор тесе çынна тĕрĕс мар пек шухăшĕшĕн асаплантаракан çынсене калаççĕ [Хыпар 1907, № 9:66].

инкек

хĕн. «Дом трудолюбия» туса çитереспе пит йăвăр инкек (хĕн) пулнă. Сĕм тĕттĕм çĕр варринче çумри çуртра вут тухнă та сасартăках темиçе çурта хыпса илнĕ. Çук çынсем валли лартнă çурт ытти çуртсемпе пĕрле пĕтĕмпех çунса пĕтнĕ. Çак йăвăр инкек (хăш-хăш çĕрте вут тухнине шар теççĕ) çӳлтен сăнмалăх пулчĕ пулĕ тесе Иоанн атте никама та хуйхăрма хушман [Отец 1904:25].

кайăкçă

сунарçă. Тепĕр çул çак мулкача кайăкçă (сунарçă) тытать тет [Букварь 1900:36].

каччă

çураçакан арçын. Çак çураçакан арçынни те (каччи) хăйсенĕн ĕлĕкхи Пĕркил ялĕнче иккĕмĕш пуян çын пулса пурăннă … [Юркин 1984:206].

лепта

пус, вак укçа. Çавăн чухне пĕр мĕскĕн тăлăх арăм пынă та укçа яракан арчана икĕ лепта (икĕ пус) янă [О боге 1891:88]; Пĕр мĕскĕн тăлăх арăм та çавăнта икĕ лепта (икĕ вак укçа) хунине курсан Вăл каланă: чăн калатăп сире: çак мĕскĕн тăлăх арăм пуринчен те ытла хучĕ [Новый 1911:169].

майлă

латлă. Çак япала хĕрне тăтăшах телĕкре темĕн-темĕн тĕрлĕ курăннă; <…> ашшĕ майлă (латлă) япала мар ку тесе юмăçсем каланипе çав япалана хире (уя) кăларса пăрахнă [Житие 1879:42].

мина

кĕрепенке кĕмĕл. Вăл хăйĕн вунă чурине чĕнсе илсе вĕсене вунă мина (вунă кĕрепенке кĕмĕл) парса каланă: эпĕ тавăрăниччен çак минăсемпе тупăш тăвăр тенĕ [Лука 19:13].

михĕ

мишук; хутаç. <…> çĕр çаврака, пĕлĕт ăна хăмпă пек е мишук (михĕ) пек йĕри-тавра карса тăрать пулĕ <…> [Беседы 1906:18]; … вăл çӳçсем тăрăхла михĕ (мишук) майлă [Золотарев 1908:14]; Çак пысăк пирус пекскерĕн ăшĕнче 17 пӳлĕм пулнă, пӳлĕмсерен пĕрер пысăках мар михĕпе (хутаçпа) сывлăш пулнă [Çулталăк 1910:16].

патрон

пăшал пуллин кĕпçи. Французсен пĕр вĕреннĕ çынни Ланглуа ятлă çар пуçлăхĕ çак вăрçăра мĕн чухлĕ снаряд (тупă йĕтĕри), мĕн чухлĕ патрон (пăшал пуллин кĕпçи) пĕтнине хисеп тунă [О войне 1915:8].

пăс

я.я. сывлăшри шыв. Хурт купинче ăшши çак 12° ытларах пулсан пичетлемен пыл сывлăшри шыва (пăса) илес çук <…> [Хабачев 1910:30–31]; Сывлăшăн тăваттăмĕш пайĕ пăс, вĕçсе çӳрекен шыв [Третья 1911:103].

поэт

сăвăç. <…> çак ĕçе пĕлес тесен, хамăр чуна усă кӳрес тесен пирĕн сăвăçсемпе (поэтсемпе) те, халăхсем епле пурăнса ирттернине пĕлекенсемпе те, пур çынпа та калаçса унтан вĕренмелле… Çавăнпа тĕрлĕ вĕрентӳ хушшинче пĕр пекрех япаласем пулсан вĕсене вĕренни усăллă [Избранные (январь) 1904:5].

референдум

. Законсене улăштарас е çĕнĕрен кăларас пулсан правительство хăш чухне халăх хушшине хутсем салатать. Çав хутсем çине кашни çын çырса ярас пулать: е улăштарас, е улăштарас мар тесе. Улăштарас теекенсем нумайтарах пулсан закона улăштараççĕ; сахал пулсан улăштармаççĕ. Çак йĕркене референдум теççĕ [Хыпар 1906, № 41:638].

сивĕ

тăм ӳкни. Çак çуркуннехи юлашки сивĕсем (тăм ӳкнĕ) пирки пахча çимçисĕр тăрса юлас мар тесен пахча хуçисем халĕ хĕлле те телейпе Турра шанса ахаль ларас пулмасть [Хыпар 1907, № 4:28].

скарлатина

пыр чирĕ, пыр шыçса пӳрленсе тулса ларни. <…> cкарлатина чирĕ пырта пулать: пыр шыçса пӳрленсе тулса ларать; чирлĕ çын вĕриленсе выртать [Отец 1904:43]; Скарлатина (пыр чирĕ), хĕрлĕхен, дифтерит тиекен чир, юнлă вар витти, холера, Сибирь чирĕ – çак чирсем пурте куçа курăнман чунлă япаласенчен, йывăç-курăксенчен лексе сарăлаççĕ [Сборник 1903:145].

смета

укçа хисепĕ, бюджет. Хысна укçине пăхса тăракан министр (министр финансов) çулленех çĕнĕ çул умĕн çитес çулшăн хыснана укçа ăçтан кĕмелли çинчен, вăл укçана ăçта ямалли çинчен хисеп çырать; вăл хисепе вырăсла смета (бюджет) теççĕ. Халĕ çак укçа хисепне (сметăна) ĕнтĕ министр малтан Патшалăх Пухуне памалла [Высочайшие 1906:14].

снаряд

тупă йĕтри. Французсен пĕр вĕреннĕ çынни Ланглуа ятлă çар пуçлăхĕ çак вăрçăра мĕн чухлĕ снаряд (тупă йĕтĕри), мĕн чухлĕ патрон (пăшал пуллин кĕпçи) пĕтнине хисеп тунă [О войне 1915:8].

столица

аслă хула. Çак халăх суйланă çынсем патшалăхра аслă хулана (столицăна) кайса халăх суйланă çынсен пухăвĕ тăваççĕ [Хальхи 1906:20].

тар чирĕ

вĕри чир. Тар чирĕ (вĕри чир), чечек, скарлатина (пыр чирĕ <…> – çак чирсем пурте куçа курăнман чунлă япаласенчен, йывăç курăксенчен лексе сарăлаççĕ [Сборник 1903:145]; Хресченсем хушшинче пуринчен ытла тар чирĕ (вĕри чир), хăр суран, тĕрлĕрен юхан-шăтан чирĕсем [О земстве 1906:19].

тĕн символĕ

тĕрĕс ĕненмеллин палли. Çак Арийĕн йăнăш вĕретнине (ереçне) пĕтĕм тĕнчери епископсем (архиерейсем) Христос çуралсан 325-ш çулта Никея хулине пухăнса сут айне тунă (тĕрĕс мар вĕрентни тесе айăпланă) та епле тĕрĕс ĕненмеллин паллине (тĕнĕн символне) кĕскен çырса хунă <…> [Избранные (январь) 1904:7].

трапеза

чиркӳри апат пӳлĕмĕ. Малтанах эпĕ çак чиркĕвĕн апат пӳлĕмĕнче (трапезара) пурăнаттăм [Пустынница 1897:34].

тӳс

чăт. Анчах халăх королĕн татăлса юлнă çак ирĕклĕхне те Аран-аран тӳссе (чăтса) тăнă [История 1917:7].

хырăç

(хальхилле хырçă) куланай. Куланай çак йĕркепе пухассине вырăсла подоходный налог теççĕ, чăвашла вăл тухăçа кура хырăç (куланай) тени пулать [Çулталăк 1906:31].

шар

вут тухни. Сĕм тĕттĕм çĕр варринче çумри çуртра вут тухнă та сасартăках темиçе çурта хыпса илнĕ. Çук çынсем валли лартнă çурт ытти çуртсемпе пĕрле пĕтĕмпех çунса пĕтнĕ. Çак йăвăр инкек (хăш-хăш çĕрте вут тухнине шар теççĕ) çӳлтен сăнмалăх пулчĕ пулĕ тесе Иоанн атте никама та хуйхăрма хушман [Отец 1904:25].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

бюллетень

сущ.муж.
1. (син. сообщение) пĕлтерӳ; хыпар хучĕ; вывесить бюллетень хыпар хучĕ кăлăрса çак
2. избирательный бюллетень суйлав бюллетенĕ
3. бюллетень (чирлени çинчен панă хут); закрыть бюллетень бюллетене хуп; находиться на бюллетене бюллетеньпе лар (чирленĕ пирки)

вешалка

сущ.жен.
1. вешалка, çакă, çакмалли (тумтир валли туни); повесить шубу на вешалку кĕрĕке вешалка çине çак
2. (син. гардероб) вешалка, салтăнмалли пӳлĕм, тумтир пӳлĕмĕ
3. çакă, йăлă (тумтир çинчи); вешалка пальто оборвалась пальто çакки татăлса кайнă

вешать

1. глаг. несов.
1. что çак, урт, çакса яр; вешать одежду на гвозди тумтире пăтана çакса яр; вешать оконные занавески чӳрече карри çак
2. кого çакса вĕлер

галстук

сущ.муж.
галстук; повязать галстук галстук çак (мăя); завязать галстук галстука çых; галстук-бабочка лĕпĕш евĕр галстук

гардероб

сущ.муж.
1. тумтир шкапĕ; повесить костюм в гардероб костюма гардероба çак
2. (син. раздевалка) гардероб, тумтир пӳлĕмĕ, хывăнмалли пӳлĕм
3. (син. одежда) тумтир (пĕр çын тăхăнаканни); обновить гардероб тумтире çĕнет, çĕнĕ тум туян

данный

прил. (син. этот)
ку, çак, шăп çакă; хальхи; данный случай ку тĕслĕх; в данное время хальхи вăхăтра

день

сущ.муж., множ. дни
1. кун; солнечный день хĕвеллĕ кун; рабочий день ĕç кунĕ; через несколько дней темиçе кунтан; отметить день рождения çуралнă куна паллă ту
2. множ. дни (син. время, период) кунсем, вăхăт, тапхăр; в дни войны вăрçă вăхăтĕнче; вспоминать дни детства ачалăх кунĕсене аса ил ♦ День Победы Çĕнтерӳ кунĕ (Тăван çĕршыв вăрçинчи çĕнтерӳ ячĕпе çу уйăхĕн 9-мĕшĕнче ирттерекен уяв); на днях çак кунсенче, çывăх вăхăтра; день ото дня кунран-кун; изо дня в день куллен-кун; со дня на день паян мар ыран, кĕç-вĕç; третьего дня виçĕм кун; ребёнок растёт не по дням, а по часам ача самантсерен ӳссе пырать

запомнить

глаг. сов. (ант. забыть)
асту, астуса юл, асра хăвар; я запомню этот день надолго эпĕ çак куна нумайлăха асра хăварăп

именно

частица, усиливает указание на что-либо
шăп, шăпах, шăп та лăп; именно сегодня шăпах паян; мне нужна именно эта книга мана шăпах çак кĕнеке кирлĕ ♦ а именно пайăррăн каласан

кормушка

сущ.жен.
1. сырăш, валашка (выльăха апат памалли); устроить кормушку для птиц кайăксем валли сырăш туса çак
2. çăмăл укçа, янтă укçа (нумай ĕçлемесĕр пуймалли май)

куда-нибудь

нареч.
ăçта та пулин, ăçта та пулсан; Положь эти книги куда-нибудь Çак кĕнекесене ăçта та пулсан хур-ха

настоящий

прил.
1. (син. подлинный; ант. поддельный) чăн, чăн-чăн, тĕрĕс; настоящий коралл чăн мерчен; он скрыл свою настоящую фамилию вăл хăйĕн чăн-чăн хушаматне пытарнă
2. (син. этот, данный) çак, ку; хальхи; в настоящий момент хальхи вăхăтра, çак самантра ♦ настоящее время хальхи вăхăт (грамматикăра)

немедленно

нареч. (син. срочно, безотлагательно)
халех, çийĕнчех, çак самантрах, вăраха ямасăр; о преступлении немедленно сообщили в милицию преступлени çинчен çийĕнчех милицие пĕлтернĕ

отсюда

нареч. (ант. сюда)
кунтан, çакăнтан, çак вырăнтан; отсюда хорошо виден город кунтан хула аван курăнать

повесить

глаг. сов.
çак, çакса яр; Повесь шубу на гвоздь! Кĕрĕке пăтаран çакса яр!

причастие

2. сущ.сред.
1. причасти (Турă юнĕ ячĕпе кăшт эрех, Турă ӳчĕ ячĕпе просвир татăкĕ астивни)
2. причасти (çак йăлана тума чиркӳре усă куракан эрехпе просвир); принять причастие причасти ил

самый

местоим.
1. употр. для уточнения шăп, шăпах, шăп та шай; на этом самом месте шăпах çак вырăнта
2. при обозначении предельной степени чего-либо чăн, чи, мĕн, шăпах; самый сильный чи вăйлă; с самого детства мĕн ачаранпах ♦ самое время шăп вăхăтлă; в самом деле чăнах та; на самом деле чăннипе, тĕрĕссипе; в самый раз шăп та шай

сегодня

нареч.
паян, çак кун; сегодня холодно паян сивĕ; встретимся сегодня или завтра паян е ырăн тĕл пулăпăр ♦ не сегодня завтра паян-ыранах

сегодняшний

прил.
паянхи; сегодняшняя газета паянхи хаçат ♦ на сегодняшний день паянхи куна, çак саманта

сейчас

нареч.
1. халĕ, халь, çак самантра; сейчас десять часов халĕ вунă сехет
2. (син. скоро) халех, кĕçех, кĕç-вĕç; они сейчас придут вĕсем кĕçех килеççĕ

текущий

прил.
1. (син. теперешний) хальхи, çак, ку; в текущем месяце çак уйăхра; текущий момент хальхи самант
2. (син. повседневный) кулленхи, яланхи; заниматься текущими делами кулленхи ĕçсемпе аппалан

цеплять

глаг. несов.
çаклат, çак, çыхăнтар; цеплять крючком çекĕлпе çаклат

этот

местоим., муж, эта жен., это сред., эти множ.
ку, çак, çав; мне нужна эта книга мана çак кĕнеке кирлĕ; на этом берегу Волги Атăлăн ку çырăнĕнче; я об этом не знал эпĕ кун çинчен пĕлмен

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

хĕве хупни

назв. свадебного обряда. Альш. Хĕве хупас — «на секрет запереть». ''Ск. и пред. чув''. 83. Тăхтаманпа Нарспие хĕве хупрĕç кĕлете. ''Ала'' 66°. Пӳртре туй тукалаççĕ те хĕрпе каччине исе кĕлете каяççĕ хĕве хупма. ''Юрк''. Хĕве хупсан кăна çĕнĕ çын теççĕ. Çак ятпа вăл ача çураличчен çӳрет.

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

ямăшкă

/Йамăшкă/ (jaмы̆шкы̆), то же, что ямшăк. V. S. Ямăшкă, ямщик. N. Ямăшка кĕтĕм, поступил в правленские ямщики или к участковому фельдшеру или доктору (на земский счет). Торп-к. Ямăшки утне пушăпа çаппăрĕ, тет, çак ачайăн ашшĕ тохса ӳкрĕ, тет те, касакне кӳлсе карĕç, тет. Собр. † Улпучĕсем урхамах кӳлеççĕ, ямăшкисем пăхса тăраççĕ.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

аппликация

аппликаци (1. материрен е хутран касса кăларнă татăксене мĕн çине те пулин çыпăçтарса ӳкерчĕк туни; 2. çак майла тукă ӳкерчĕк).

вешать

кого, что несов., повесить сов. 1. çак, çакса хур; 2. çакса вĕлерме.

вздёрнуть

кого, что сов. вздёргивать несов. туртса хăпарт, ту.ртса çак; вздернуть нос сăмсуна каçăрт, мăнкăмăллан, ҫынна паллами пул.

волок

сĕтĕрек, хире-хирĕç юхса выртакан икĕ шывăн типĕ хушши; çак типĕ вырăн тăрăх кимӗсене пĕр шывран тухса теприн патне сĕтĕрсе, туртса çитернĕ.

вывесить

-ешу, -сишь что сов., вывешивать несов. тухса çак, кăларса çак (кĕпе-йĕме); çак (пĕлтерӳ).

выветрить

что сов., выветривать несов. çил çине кăларса çак (тум-тире), алăка уçса тасат (пӳртри сывлăша).

текущий

1. юхакан; 2. перен. хальхи, çак; 10-го числа текущего месяца çак уйăхăн 10-мĕшĕнче; текущие вопросы хальхи вăхăтри ыйтусем.

теперешний

хальхи, - ку чухнехи, çак вăхăтри.

цензура

цензура (пичете яма, сцена çинче лартма хатĕрленĕ произведенисене тĕрĕслени тата çак ĕçе туса тăракан учреждени)

баритон

баритон (тенорпа бас хушшинчи арçын сасси, çак сасăпа юрлакан).

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

çак

эләргә (вешать)

çак

шушы (этот)

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

плакат

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

çаврăну çаврăнулăх çавринке çавтăн « çак » çакă çакăн çакăнта çакăнталла çакăнтан

çак
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org