Шырав: ăçта

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

аппа

5.
девушка, подружка, невеста (в народных песнях)
ыр аппаçăм, аппаçăм ăçта санăн телейӳ? — фольк. добрая наша подруженька, где-то твое счастье?

аршăн

аршинный
Аршăнра кирек ăçта кайсан та тăват шит. — посл. Куда бы ты ни пошел, в аршине четыре пяди. (соотв. Как лиса ни вертись, а хвост все позади).

ау

межд.
ау
ау! ăçта эсир? — ау! где вы?

ачам

2.
малыш, дитя мое
дитятко
уст. (при обращении)
ăçта каятăн, ачам? — куда ты идешь, малыш?

васка

торопиться, спешить
васкаса кай — идти торопясь, быстро
ăçта васкатăн аплах? — куда ты так спешишь?
васкамаллах мар-ха — нет нужды слишком торопиться, не к спеху
Хыпаланмасан та васкарах пар. — погов. Спешить не спеши, а поторапливайся.

вырт

1.
лежать
валяться

апат хыççăн выртса ил — полежать после обеда
выртса çӳре — валяться
кĕнекесем ăçта пынă унта выртса çӳреççĕ — книги валяются где попало
выртса тăр —
1) полежать (какое-л. время)
2) разг. жить, проживать где-л.
3) разг. сожительствовать
Выртан каска мăкланнă. — посл. Лежачая колода мхом обрастает.

изоглосса

лингв.
изоглосса (пĕр-пĕр сăмах е чĕлхе уйрăмлăхĕ ăçта-ăçта тĕл пулнине карттă çинче кăтартакан йĕр)
диалект сăмахĕн изоглосси — изоглосса диалектного слова

ислет

2.
промочить
уруна ăçта ислетрĕн? — где ты промочил ноги?

йăкăлтат

5.
лебезить
ăçта çитнĕ унта йăкăлтатса çӳрет — он перед всеми лебезит

кай

II. глаг.

1. глагол движения,
обозначающий движение по направлению от говорящего
— перевод зависит от способа передвижения:

идти, уходить, ехать, уезжать, улетать, отправляться и т. д.
автобуспа кай — поехать автобусом
ĕçе кай — идти на работу
ăçта каятăн? — куда ты идешь?
ан кай-ха — не уходи-ка, подожди-ка
кайăр унтан! — отойдите!

канаш

2.
сговор
уговор, соглашение

канаша кил — прийти к соглашению
канаш тыт — сговариваться
ик карчăкăн пĕр канаш: ăçта сăра, унталла — фольк. две старушки договариваются об одном: идти туда, где пирушка

капаш

II. глаг.

1.
равняться с кем-чем-л. в чем-л., догонять в чем-л.
ывăлĕ кӳлепипе ашшĕне капашать — сын в росте догоняет отца
ăçта сан унпа капашма! — куда тебе равняться с ним

кастар

7.
нестись, двигаться с большой скоростью
ăçта кастаратăн? — куда ты несешься?

кĕр

14.
с деепр др. глагола выступает в роли вспом. глагола:
аванса кĕр — вогнуться

кайса кĕр —
1) исчезнуть, скрыться, пропасть, деться
ăçта кайса кĕчĕ вал? — куда он исчез?
2) поступить
вăл ĕçе кайса кĕчĕ — он поступил на работу

килсе кĕр —
1) войти к кому-л.
2) явиться неожиданно
вăл кĕтмен çĕртен килсе кĕчĕ — он явился неожиданно

пуçтарса кĕр — убрать, собрать (напр. урожай)

путев кĕр —
1) увязнуть, засесть, застрять (напр. в грязи)
2) ввалиться (напр. о щеках, глазах)

пырса кĕр — нагрянуть, заявиться куда-л.
тухса кĕр — 1) сходить куда-л. 2) выйти и вернуться
шăтарса кĕр — впиться, врезаться

кил

II. глаг.

1.
глагол движения, обозначающий направление к говорящему
— перевод зависит от способа передвижения:

приходить, приезжать прибывать, являться и т. д.
пуйăспа кил — приехать поездом
вĕçетмĕшпе кил — прибыть самолетом, прилететь
çуран кил — прийти пешком
чĕнтернипе кил — явиться по вызову
вырăнсенчен килнĕ делегатсем — делегаты, прибившие с мест
каç килекен автобус — вечерний, прибывающий вечером автобус
хирĕç килекен пуйăс — встречный поезд
килĕрех! — добро пожаловать!
килĕрех! — проходите, пожалуйста!
эпĕ киличчен кĕт — жди до моего прихода
килĕç-ши вара вĕсем? — навряд ли они придут
килсе кай — приходить, навестить
килсе кĕр — 1) попасть (сюда) 2) ворваться
килсе кур — приходить повидать кого-л., наведаться к кому-л.
килсе пар — принести
килсе çит — 1) дойти, добраться (сюда) 2) настигнуть (напр. о дожде)
килсе тух —
1) очутиться где-л., попасть куда-л.
ăçта килсе тухрăмăр эпир? — куда мы попали?
2) случиться, стрястись (напр. о беде)

Пӳрни пӳрт хыçнех килет. — посл. Суженый сам к дому подойдет.
Шăнса килекене ăшăтса яр, выçса килекене тăрантарса яр. — посл. Согрей озябшего, накорми голодного.
Каврăç касма каякан пуртă çухатса килекен. — посл. Поехал ясень рубить, вернулся без топора.

кирек

частица, обобщ.
любой, хоть какой, хоть как
кирек ăçта — 1) кое-где, где-либо 2) кое-куда, куда-либо
кирек ăçта та — 1) везде, где бы ни было, хоть где 2) куда бы ни было, хоть куда
кирек ăçтан туп! — хоть где найди!, найди где хочешь!
кирек кам — кое-кто, кто-либо
кирек кам та — любой, кто угодно, хоть кто
кунашкал сĕнӳпе кирек кам та килĕшмелле — с таким предложением любой согласится
кирек епле сăлтавпа та — по любому поводу
лавккара кирек мĕн те пур — в магазине есть все, что угодно
кирек мĕн каласан та — что бы там ни говорили
кирек мĕн пултăр — что бы ни случилось
кирек мĕн пулсан та — что бы ни случилось
кирек мĕн пуласран — на всякий случай

кирек мĕнле —
1) любой, хоть какой
ăна кирек мĕнле ĕç те ал çемми — ему любая работа по плечу
2) хоть как
кирек мĕнле пулсан та — при любых обстоятельствах, во что бы то ни стало

кирек хăçан та — всегда, когда угодно,когда бы ни было
вăл кирек хăçан та хаваслă — он всегда в хорошем настроении
кирек хăш — любой, хоть какой
кирек хăш киле кĕр — войти в любой дом
кирек хăшĕ те — кто угодно, кто бы то ни было

кирек сахарна пар, ай, пылна пар, кил шухăшĕ ӳкрĕ пуç çине — фольк. ты потчуй меня хоть сахаром, хоть медом — все равно я хочу домой

Кирек мĕнле ĕç те ăстаран хăрать. — посл. Дело мастера боится.

лапра

грязный, раскисший
çăрса тухма çук лапра — непролазная грязь
Ăçта лапра, унта тупра. — погов. Где грязь, там и урожай. (соотв. Сей в грязь — будешь князь).

леш

2.
в функции подл. и доп. обычно с аффиксом притяж. 3 л.
он
тот, о котором говорится

ку мар, лешĕ кирлĕ мана — мне нужна не эта (вещь), а та
лешĕ ăçта кайрĕ-ха? — а куда он ушел?

намăс

совестно, стыдно
манăн намăс таса — у меня совесть чиста
ăна намăсĕ асаплантарать — его мучает совесть
ăçта санăн намăс? — где у тебя совесть?
мĕнле намăс мар сире? — как вам не стыдно?
калама намăс — стыдно сказать
намăса пĕл! — стыдись!, знай совесть!
пĕр намăса пĕлмесĕр суять — он бессовестно врет
намăса ниçта чикме пĕлместĕп — я не знаю, куда деваться от стыда

ним

3. в знач. нареч.
нисколько, ничуть
совсем, совершенно

ăна ăçта курнине ним те астумастăп — совсем не помню, где я его видел
эпĕ ним те хăрамарăм — я ничуть не испугался
вăл санран ним те кая мар — он нисколько не хуже тебя

пăчлан

2.
исчезать, пропадать
ăçта кайса пăчланчĕ вăл? — куда он запропастился?

пĕт

5.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола
с общим значением интенсивности или законченности действия:

асапланса пĕт — измучиться
вараланса пĕт — испачкаться, вымазаться чем-л.
кайса пĕт —
1) деться, деваться, подеваться куда-л.
ăçта кайса пĕтнĕ вĕсем? — куда они подевались?
2) сойти (о снеге, льде)
юр кайса пĕтмен-ха — снег еще не сошел
вăл кăмăла килсех пĕтмест — мне он не очень нравится
саланса пĕт — разойтись, разбрестись
юрланса пĕт — вывозиться в снегу

пуçтарăн

4.
собираться, снаряжаться
çула пуçтарăн — снаряжаться в дорогу
эсĕ ăçта пуçтарăнатăн? — куда ты собираешься?

путлан

5. перен.
пропадать, исчезать
сгинуть

вăйĕ путланчĕ — у него иссякли силы, он лишился сил
ăçта кайса путланчĕç вĕсем? — куда они запропастились?
путлан! — бран. сгинь!

пытан

1.
прятаться, таиться, скрываться
йывăç хыçне пытан — спрятаться за дерево
ăçта кайса пытанчĕ вăл? — где же он спрятался?
унран нимĕн те пытанса юлмĕ — от него ничего не укроется
пытанмалла выля — играть в прятки
Мана кĕтеççĕ, эпĕ тухатăп та тарса пытанаççĕ. (Çумăр пĕлĕчĕ). — загадка Меня ждут, а когда показываюсь — все прячутся. ((Дождевая) туча).

сăрнай

2. диал.
волынка
Ăçта сăра, унта сăрнай. — погов. Где пир, там и волынка.

сĕвен

5. перен.
слоняться разг., шататься прост.
ăçта сĕвенсе çӳретĕн? — где ты шатаешься?

сĕтĕр

2. перен.
тащить , тянуть
эсĕ мана ăçта сĕтĕретĕн? — куда ты меня тащишь?
судсем тăрăх сĕтĕрсе аптăрат — затаскать по судам
çӳçрен сĕтĕр — таскать за волосы

сĕтĕрĕн

3. разг.
бродить
слоняться
таскаться, шляться
прост.
ăçта сĕтĕрĕнсе çӳретĕн эсĕ кунĕпе? — где ты слоняешься целый день?

сут

III.

1.
продавать, сбывать
йӳнĕ хакпа сут — продавать дешево
сутса пĕтер —распродать
сутмалли хак — продажная цена
сутмалли япала — вещь на продажу
билет ăçта сутаççĕ? — где продают билеты?
Икĕ енчĕкре икĕ шăрçа, пин тенкĕпе сутмастăп. (Куç). — загадка В двух кошельках по бусинке, не продам их и за тысячу рублей. (Глаза).
Упине тытмасăр тирне ан сут. — посл. Не поймавши медведя, не продавай его шкуру. (соотв. Делить шкуру неубитого медведя).

сухал

2. перен.
бородач, борода
шур сухал — почтенный старец, аксакал
ăçта каятăн, сухал? — куда идешь, борода?

та

10.
в сочет. с вопр. местоимениями и наречиями
при деепричастиях на
-сан (-сен):
как бы ни, кто бы ни, чтб бы ни, когда бы ни, где бы ни и т. п.
кăм пулсан та — кто бы ни был
ăçта пулсан та пире ан ман — где бы ты ни был, нас не забывай
хăçан килсен те кунта халăх нумай — когда ни приди — здесь много народу

та

4.
в составных местоимениях и наречиях:
кам та пулин — кто-нибудь, кто-либо
мĕн те пулин — что-нибудь, что-либо
ăçта та пулин — 1) где-нибудь, где-либо 2) куда-нибудь, куда-либо
ăстан та пулин — откуда-нибудь, откуда-либо
хăçан та пулин — когда-нибудь, когда-либо

талпăн

3.
отправляться, направляться
ăçта талпăнатăн? — куда ты отправился?

таçта

1.
где-то, где-нибудь, неизвестно где
таçта инçетре — где-то далеко
таçта Çĕпĕрте — где-то в Сибири
вăл ăçта çӳрет? — где он ходит?
таçта — неизвестно где
вăл таçта та çитсе курнă — он побывал везде и всюду

тĕпĕртеттер

2. перен.
нестись, лететь
ăçта тĕпĕртеттеретĕн? — куда ты так несешься?

тĕшмĕрт

2.
догадываться
понимать
смекать
прост.
вăл ăçта пытаннине тĕшмĕртрĕм — я догадался, куда он спрятался
ку ĕçре эпĕ нимĕн те тĕшмĕртместĕп — я в этом деле ничего не понимаю
тĕшмĕртсе ил — догадаться
ăна-кăна тĕшмĕрт — смекать кое-что

тив

3.
брать, пользоваться, трогать
кĕнеке ăçта? — пĕлместĕп, эпĕ тивмен — где книга? — не знаю, я не трогал
Çынăнне ан тив, хăвăнне ан пăрах. — погов. Чужого не бери, своего не бросай.

унта

2.
туда
ан кай унта — не ходи туда
ăçта пулнă, унта хур! — положи на место, туда, где лежало

хăямат

1. бран.
черт, бес
леший

ку кам? — xăямат пĕлет-и! — кто это?— а бес его знает!
вăл паян хăямат пек усал — он сегодня злой как черт
хăямата! — к черту!
ахалех çыхлантăм çав хăяматпа — напрасно я связался с этим негодяем
ăçта хăямата кайса çухалтăн? — где тебя черти носят?

хур

2.
девать разг.
класть
манăн кĕнекесене ăçта хутăн? — куда ты дел мой книги?

хыпалан

1.
спешить, торопиться
ăçта хыпаланатăн? — куда ты торопишься?
ан хыпалан! — не спеши!
хуравлама хыпаланмасть — он не спешит с ответом
хыпаланмасăр вула — читать не спеша
хыпаланса кай — пойти поспешно, торопливо, поспешить

чавкăн

1. диал.
то же, что чалкăш 2.
ăçта чавкăнатăн? — куда ты несешься?

чечек

цветочный
кил чечекĕ — комнатный цветок
пуш чечек — пустоцвет
çăка чечекĕ — липовый цвет
хир чечекĕ — полевой цветок
чĕрĕ чечексем — живые цветы
чечек ăсти — цветовод
чечек йăранĕ — клумба, цветочный газон
чечек калчи — цветочная рассада
чечек папакĕ — цветочная почка
чечек папки — цветочная почка
чечек пуххи — соцветие
чечек пылĕ — цветочный мед
чечек савăчĕ — 1) цветочный горшок 2) ваза для цветов
чечек сĕткенĕ — нектар
чечек çуначĕ — лепесток
чечек çыххи — букет (цветов)
чечек туни  — цветоножка
чечек аври — цветоножка
чечек тусанĕ — цветочная пыльца, перга
чечек чейĕ — цветочный чай
чечек тыттар — преподнести цветы
чечек ӳстер — выращивать цветы, заниматься цветоводством
чечеке лар, чечек кăлар — цвести, расцветать
чечек так — отцвести, осыпаться
чечексем çурăлчĕç — цветы распустились
Ăçта чечек, унта пыл пулать. — посл. Где цветок, там и мед.

чик

6.
класть
совать
прятать
девать
разг.
кĕпене арчана чик — положить рубашку в сундук
вăл аллисене чĕр-çитти айне чикнĕ — она спрятала руки под передник
пуçтарса чик — прибрать, убрать, спрятать
эсĕ ман çĕлĕке ăçта чикрĕн? — куда ты задевал мой шапку?
Пĕр кунлăх каяс тесен çичĕ кунлăх çăкăр чик. — погов. Едешь на день — клади хлеба на неделю.

чухлĕ

1.
столько
сколько
в
каком-л. количестве

кирлĕ чухлĕ — (столько), сколько нужно

мĕн чухлĕ —
1) сколько?, как много?
ку костюм мĕн чухлĕ тăрать? — сколько стоит этот костюм?
кун çинчен ăна мĕн чухлĕ калана пуль! — сколько ему об этом говорили!
2) сколько?, как долго?
ĕçе пĕтерме вăхăт мĕн чухлĕ кирлĕ? — сколько нужно времени для завершения работы?

нимĕн чухлĕ те — нисколько, ничуть
эпĕ нимĕн чухлĕ те шăнмарăм — я нисколько не замерз
мĕн чухлĕ те пулин — сколько-нибудь
кирек мĕн чухлĕ — сколько угодно

çавăн чухлĕ —
1) столько, так много
ăçтан туп на асĕ çавăн чухлĕ значок? — где ты набрал так много значков?
2) столько, так долго
çавăн чухлĕ ăçта çухалса çӳренĕ вĕсем? — где они так долго пропадали?

темĕн чухлĕ — очень много, видимо-невидимо
ланулми кăçал пĕлтĕрхи чухлĕ çук — яблок в этом году меньше, чем в прошлом (году)
вăл икĕ çын чухлĕ ĕçлет — он работает за двоих

эйккея

межд. разг.
выражает досаду, сожаление

эх, ох, ах
черт возьми

ĕлкĕреймерĕмĕр автобуса, эйккея! — эх, не успели на автобус!
эйккея, ăçта кайса кĕчĕ-ха вăл? — куда же он, черт возьми, запропастился?

çавăнччен

2.
так долго, столь долго
до этих пор

ăçта çухалса çӳренĕ эсĕ çавăнччен? — где ты пропадал до этих пор?

çак


çак кунсенче — на этих днях (в будущем)

çакăн пек —
1) такой
мана шăпах çакăн пек костюм кирлĕ — мне нужен точно такой костюм
2) так
ăçта васкатăн çакăн пекех? — куда ты так спешишь?

çак таранччен — до сих пор
çак тарана çитсе — до сих пор, покуда прост.
çакăншăн, çакăн пирки — из-за этого
çакăнпа пĕрлех — вместе с тем
çакăн чухлĕ — столько, в таком количестве
çакна май — в связи с этим

çамлан

диал.
погибать, исчезать, пропадать
сгинуть
разг.
ăçта кайса çамланчĕ çав? — куда он запропастился?

çăхан

вороний, воронов
çăхан йăви — воронье гнездо
çăхан чĕппи — вороненок
çăхан кранклатать — ворон каркает
Ăçта вилĕ, унта çăхан. — посл. Где падаль, там и ворон.
Çăхан куçне çăхан чавмасть. — посл. Ворон ворону глаз не выклюет.

çĕр

ночной
кĕрхи çĕр — осенняя ночь
кĕçĕрхи çĕр — в эту ночь, этой ночью
пĕр çĕрлĕхе — на одну ночь
çĕр варринче — средь ночи
çĕр тăршшĕнче — в течение ночи, за ночь
çĕр вырт — заночевать где-л.
çĕр каç — переночевать, провести ночь
çĕр çĕрле — переночевать, провести ночь
çĕр каçа — всю ночь
çĕр каçипе — всю ночь
çĕр каçиччен юр нумай тултарнă — за ночь нанесло много снегу
çĕр çывăрмасăр ĕçле — работать без сна

çĕр хута —
1) ночью, в ночь
ăçта кайрăн çĕр хута? — куда ты пошел в самую ночь?
2) всю ночь, ночь напролет
халăх çĕр хута шавларĕ — народ шумел всю ночь

Кĕске çĕрĕн ыйхи тутлă. — посл. В короткую ночь сон особенно сладок.
Кун ирттĕр те çĕр ирттĕр. — погов. День да ночь — сутки прочь.

çĕркаç

прошлой, минувшей ночью, вчера ночью
вчера вечером, минувшим вечером

эсĕ çĕркаç ăçта пулнă? — где ты был вчера вечером?
çĕркаç çутăличченех çумăр çурĕ — прошлой ночью до самого рассвета шел дождь

çĕт

2.
пропадать, исчезать, теряться
йĕр çĕтрĕ — след потерялся
куçран çĕт — пропасть из глаз
хыпарсăр çĕтнисем — пропавшие без вести
çĕт ман куç умĕнчен! — прочь с моих глаз!

çĕтсе çӳре —
1) плутать, блуждать
вăрманта çĕтсе çӳре — плутать по лесу
2) пропадать (долгое время)
эсĕ ăçта çĕтсе çӳретĕн? — где ты пропадаешь?

çĕтсе юл — отстать, затеряться
ача пирĕнтен çĕтсе юлчĕ — мальчик отстал от нас и затерялся

çĕт

II.
 
1.
изнашивать, рвать, продирать
пушмак çĕт — износить ботинки
чавсуна ăçта çĕтрĕн? — где ты продрал локоть?
çĕтсе пĕтер — износить, изорвать (совершенно)
сакăр сăхман, хĕрĕх кĕпе çĕтмелле пултăр! — чтобы износить тебе восемь кафтанов и сорок рубах! (пожелание долголетия)

çил-тăман

метель, метелица, пурга
вьюга, буран

çил-тăман вĕçтерет — метет метелица
çил-тăман тулашать — вьюга беснуется
çил-тăман лăпланчĕ — буран стих
ăçта каятăр çил-тăман витĕр? — куда вы едете в такую метель?

çип

нитяный
арланă çип — пряжа
йĕтĕн çиппи — льняная пряжа
капрон çиппи — капроновые нитки
кĕр çиппи — нитки для нитченок
кумă çиппи — нити основы
мулине çиппи — нитки мулине
пасар çиппи —  фабричные нитки
пурçăн çип — шелковые нитки
пушкар çиппи — шпулечные нитки
синтетика çип — синтетическая пряжа
çăм çиппи — шерстяная пряжа
çĕлен çип — суровая нитка
ураççи çиппи, урлă çип — нитки для утка
шăрчăк çиппи — нитки в мотке
çип перчи — нитка, ниточка, нить
çип çăмхи — клубок ниток
çип ури — моток ниток
çип хутăрĕ — мотушка ниток
çип чăлха — нитяные чулки
йĕппе çип пек — как иголка с ниткой (неразлучны)
çип арла — прясть пряжу
çип арлакан хапрăк — прядильная фабрика
çип пĕвет — окрашивать пряжу
çип пăтла — лощить пряжу (чтобы сделать ее скользкой при тканье)
çиппе туртса тух — сметать на живую нитку
Çинçе çипрен çăмха пулать. — погов. И из тонкой нити образуется клубок.
Çип ăçта çинçе, çавăнтан татăлать. — посл. где тонко, там и рвется.

çыр

2.
чертить, очерчивать (размечая что-л.)
стройка чиккине çыр — очертить границу стройки
сад ăçта пулмаллине çырса тух — разметить участок под сад

ăçта

1.
где
эсĕ ăçта ĕçлетĕн? — где ты работаешь?
акă ăçта иккен манăн кĕнеке! — вот где, оказывается, моя книга!
вăл ăçтине пĕлместĕп — я не знаю, где он
эсир ăçтисем пулатăр? — откуда вы будете (жители какой местности)?

ăçта

2.
куда
ăçта каятăр? — куда вы идĕте?
ман çĕлĕке ăçта хутăр? — куда вы положили мою шапку?

кирек ăçта та —
1) где угодно; везде, повсюду
ун пек çынсем кирек ăçта та тĕл пулаççĕ — такие люди встречаются везде
2) куда угодно; хоть куда
кирек ăçта кайăр — ступайте куда хотите

ăçта та пулсан, ăста та пулин —
1) где-нибудь
вăл ăçта та пулсан çакăнта пулĕ — он, наверное, где-нибудь здесь
2) куда-нибудь
апат çиме ăçта та пулин кайса килĕпĕр — сходим куда-нибудь пообедать

ăçта

3. в роли союзн. сл.
где
куда

Ăçта чечек, унта пыл пулать. — посл. Где цветок, там и медок.

ăçта

4. в знач. частицы,  
выражает отрицание:

где уж, где уж там,
куда уж, куда уж там

укçа нумай илтĕр пулĕ? —аçта унта нумай! — —наверное, вы много денег получили? — где уж там много!

ăçта каймасть — куда ни шло, так и быть
ăçта пăхнă унта — куда ни посмотришь, куда ни кинешь взгляд
ăçта пăхнă унта — çĕнĕ çуртсем куда ни посмотрю, всюду новые дома
ăçта кирлĕ унта — где попало, всюду
япаласем ăçта кирлĕ унта сапаланса выртаççĕ — вещи валяются где попало

ăçта килнĕ унта —  
1) куда ни придешь, повсюду
ăçта килнĕ унта халăх — повсюду толпы народа
2) где попало
3) куда попало
япалусене ăçта килнĕ унта пăрахса ан çӳре — не разбрасывай свои вещи где попало
ăçта çитнĕ унта — куда ни придешь, везде, повсюду

Ăçта суйса, ăçта улталаса. — посл. Всеми правдами и неправдами (букв. где ложью, а где обманом).

ĕшелен

1.
спешить, торопиться
ăçта капла ĕшеленсе васкатăн? — куда ты так спешишь?
ĕшеленсе ӳк — заспешить, засуетиться

çити

послелог
до
по

ăçта çити? — докуда?
киле çитиех — до самого дома
кунта çити — досюда
таçта çитиех — очень далеко
курăк пилĕке çити çĕкленнĕ — трава стоит по пояс

чик


чиксе турт — приметать, пришить на живую нитку
хăлхана та ан чик — не обращать внимания на сказанное, пропускать мимо ушĕй
ăша чик — удержать что-л. в памяти
сăмсуна чик — соваться, совать свой нос не в свое дело
пуçа чиксе кĕнеке вула — уткнуть нос в книгу
йĕп чиксе те куç курмасть — хоть глаз выколи, не видно ни зги
ман ăçта пуçа чикес? — куда мне деваться?

кил


тӳр кил — доводиться, случаться
мана унпа паллашма тӳр килчĕ — мне довелось познакомиться с ним
мĕн килчĕ ăна — что попало, все подряд
ăçта килчĕ унта — 1) где попало 2) куда попало
кăмăла кил — нравиться
çĕнĕ юрă пурне те кăмăла килчĕ — новая песня понравилась всем
пурăна киле — со временем
май кил — удаваться
май килнĕ таран — по мере возможности
май килсенех — при первой возможности

пулĕ

3.
в роли усилительной частицы:
кама савăнтармасть пулĕ çитĕнӳ! — кого же не радует успех
вăл ăçта кăна пулман пулĕ! — где только он не был!

унта


ăçта килчĕ унта — 1) где попало 2) куда попало

хĕсĕн

10. разг.
деться, запропаститься
ăçта кайса хĕсĕнчĕ вăл? — куда он запропастился?

пăх


алла пăх — привыкать, приручаться (о животных)
ăçта пăхнă унта — куда ни посмотри, везде
пăхса та курăнмасть-ха — видом не видать; еще долго ждать
пĕр енчен пăхсан — с одной стороны (о точке зрения)
пĕрре пăхсах — с первого взгляда
пăхсах паллă — сразу видно
карт пăх — гадать на картах
юмăç пăх — ворожить
çын куçĕнчен пăх — быть зависимым от кого-л.
вăл ашшĕне пăхнă — он весь в отца, он вылитый отец
пăх та кур! — вот тебе раз!, вот это да!

çит


çитĕ!, çитет! — хватит!, довольно!
çитрĕ пурнăç! — лафа! не жизнь, а малина!
ăçта çитнĕ унта — куда ни пойдешь, повсюду
вăл патне çитнĕ — он при смерти
вăл çитмен-ха —  мало того, вдобавок, к тому же еще

çак

III. частица вопр.

ли, же, это
кам килчĕ çак? — кто это пришел?
ăçта çухалчĕ çак вăл? — куда же он подевался?
эсĕ пирĕнпе пыратăн-и çак? — пойдешь ли ты с нами?

айкаш

7. разг.
болтаться
шляться без дела
прост.
ăçта айкашса çӳрерĕн? — где ты болтался?

пурăн


илесшĕн пурăн — намереваться, собираться купить что-л.
çĕр ĕçлесе пурăн — заниматься земледелием
çухалса пурăн — пропадать где-то
эсĕ ăçта çухалса пурăнатăн? — где ты все пропадаешь?

пут

6. перен.
исчезать
деваться, проваливаться
прост.
ăçта кайса путрăн? — куда ты запропастился?

кирлĕ


ăçта кирлĕ (килнĕ) унта
— 1) где попало, там и сям 2) куда попало
пулма кирлĕ — должно быть
вăл килнĕ пулма кирлĕ — он, должно быть, пришел
çав кирлĕ те ăна — так ему и надо
пушă кирлĕ сана! — кнут плачет по тебе!
çăкăр та кирлĕ мар — хлебом не корми

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Силхевер

так обращаются в некоторых местах к женщине иронически. Эй, Силхевер, ăçта чупса çӳретĕн? (Ашм. Сл. XI, 144): Силхе + -вер.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

видеокамера

ç.с. Пурнăç саманчĕсене сасси-мĕнĕ ӳкерме, видеофильм (туп.) тума май паракан хатĕр. 20-мĕш çулсенче чăваш хăйĕн илемлĕ фильмĕсемпе мухтанма пултарнă. Халĕ, видеокамера çине видеокамера тата ытти чаплă аппаратура пур вăхăтра, нимĕн те тумастпăр. Х-р, 19.02.1994, 1 с. Видеокамерăна ăçта вырнаçтарнине тупса пиншакпа хупламалла. ÇХ, 1999, 13 /, 8 с. Эпĕ вара çакна пĕтĕмпех видеокамерăпа сăнаса пурăнтăм. ÇХ, 1999, 41 /, 5 с. — видеокамерăпа ӳкерсе ил (Т-ш, 1999, 3 /, 8 с.; Ч-х, 1999, 27 /, 7 с.; М-лла, 2000, 6 /, 2 с.; Ар, 2001, 11 /, 1 с.).

интеллигентлăх

п.с. Çыннăн шалти культури, ăс-хакăл килĕшӳлĕхĕ; сапăрлăх. Ăçта творчество интеллигенцийĕн интеллигентлăхĕ. КЯ, 2.12.1989, 3 с. Селĕммĕн курăнатăн. Интеллигентлăх шалтан тапса тăнă пек. В.Энтип //Я-в, 1991, 7 /, 7 с. Авторăн кăмăл-сипет виçийĕ интеллигентлăхпа ностальгилĕх хушшинче тăрать. ÇХ, 1998, 25 /, 6 с. Унра интеллигентлăх пур. Çыннăн çак пахалăхĕ хутла пĕлменнинчен, академи пĕтернинчен килмест. Интеллигентлăх вăл — çыннăн чĕринче, чунĕнче. Х-р, 28.04.1999, 3 с. — ВЧС, 1971, 257 с.; ВЧС, 1951, 224 с.

кроссовка

ç.с. Резина тĕплĕ, çӳллĕ хыçлă çăмăл пушмак; кросс пушмакĕ. Хаш та хаш сывлаççĕ ашшĕ-амăшĕ, çуллахи вăхăтра ачана пĕр кроссовка ĕçлесе илмелĕх ăçта ямалла. Х-р, 22.07.1992, 4 с. Улттăн пыраççĕ те ... 15 çулхи арçын ачана футболкипе кроссовкине хывма хушаççĕ. ХС, 6.08.1999, 2 с. Упнер вăтам шкулĕнче 15 çулхи М. пĕрле вĕре-некенĕн кроссовкине «уралантарнă». Т-ш, 1999, 7 /, 8 с. Шурă носки спорт костюмĕпе, кроссовкипе лайăх. ÇÇ, 2000, 4 /, 4 с. — çăмăл кроссовка (К-н, 1986, 19 /, 11 с.); ют çĕршывра кăларнă кроссовка (Х-р, 4.09.1992, 1 с.); юрăхлă кроссовка (Х-р, 6.02.1993, 2 с.).

кроссовки

ç.с. Резина тĕплĕ, çӳллĕ хыçлă çăмăл пушмак; кросс пушмакĕ. Хаш та хаш сывлаççĕ ашшĕ-амăшĕ, çуллахи вăхăтра ачана пĕр кроссовка ĕçлесе илмелĕх ăçта ямалла. Х-р, 22.07.1992, 4 с. Улттăн пыраççĕ те ... 15 çулхи арçын ачана футболкипе кроссовкине хывма хушаççĕ. ХС, 6.08.1999, 2 с. Упнер вăтам шкулĕнче 15 çулхи М. пĕрле вĕре-некенĕн кроссовкине «уралантарнă». Т-ш, 1999, 7 /, 8 с. Шурă носки спорт костюмĕпе, кроссовкипе лайăх. ÇÇ, 2000, 4 /, 4 с. — çăмăл кроссовка (К-н, 1986, 19 /, 11 с.); ют çĕршывра кăларнă кроссовка (Х-р, 4.09.1992, 1 с.); юрăхлă кроссовка (Х-р, 6.02.1993, 2 с.).

паччушки

п.с., калаç. Хытă тĕлĕннине е унпа пĕрлешнĕ кăмăл хусканăвне (тĕсл., хăраса кайнине) палăртакан пулăшу сăмахĕ. Паччушки! Камит кăтартас терĕн-им, Хĕветĕр. К-н, 1972, 23—24 /, 19 с. Пачушки-и! Мĕнле кăна çимĕç çук-ши унта [уяв сĕтелĕ çинче]! К-н, 1982, 21 /, 2 с. Паччушки, Гений Моторовичăн ... ывăлĕ те гение тухса пырать-иç! В.Енĕш, 1986, 15 с. Ай, паччушки, ачам, ывăлăм! Ăçта эс. ХС, 1999, 130 /, 2 с.

пăтравлăх

ç.с. Хирĕçӳлĕх, майсăрлăх, уçăмсăрлăх (туп.). Акă ăçта унăн [сăнарăн] пăтравлăхĕ, аташăвĕ, çылăхĕ. В.Эктел //Я-в, 1992, 9 /, 29 с. Театрти лару-тăру «пăтравлăхне» кура Тани Юн тепĕр ĕçе — куçару ĕçне... — пуçăнать. ХК, 1993, 6 /, 2 с.

прихватизаци

ç.с.,сивл. Халăх пурлăхне ултавлă майпа уйрăм харпăрлăха куçарни; тӳнтерле приватизаци (туп.). Пирĕн колхозра приватизаци мар, «прихватизаци» пуçланчĕ. Х-р, 10.04.1992, 1 с. Çав «прихватизаци» пире ăçта илсе çитернине ... халь пурте куратпăр. Х-р, 11.11.1998, 1 с. Правительство прихватизаципе кĕрешет, анчах национализаци çулĕ çине пăрăнасшăн мар. ХС, 1999, 19 /, 2 с. — «прихватизаци» тапхăрĕ (Х-р, 22.07.1992, 2 с.); «прихватизаци» вăхăчĕ (Ар, 2001, 6 /, 1 с.).

ĕрĕхтерӳ

ç.с. Вĕçнĕ пек чупни, çил пек ыткăнни, çиçтерсе пыни; вирхĕнӳ, ыткăну. Çак тĕлли-паллисĕр ĕрĕхтерӳрен айккинче юлас тесен мĕн тумалла. ... Ăçта тата мĕншĕн чупнине те пĕлместĕн. ÇХ, 1998, 44 /, 8 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

мăшăр

пара; санăн мăшăр ăçта? где твоя половина? мăшăрăн-мăшăрăн – парами.

115 стр.

пул

быть, стать, уродиться
пулать, йурать, май пур — возможно
пулас пулать — следует, приходится
пĕрле пул — сходиться
хăçан мĕн, пуласса (пулассине) пĕлсех тăнă — знал прекрасно, когда и что будет
ăçта пуласси ара! халĕ те ашшĕ патĕнчех... — чего где! конечно, до сих пор около отца
хĕç айне пуласса анчах ĕрчеççĕ — размножаются лишь для того чтобы попасть под меч
тĕттĕм пуласпа хапхана хупас чухне — когда же в сумерки надлежало затворять ворота
пулас çукки — неосуществимый
сута кайас пулать — нужно идти в суд
тĕл пул — встретить; заставить
каç пула (пулма) пуçласан — когда стало смеркаться
каç пуларахпа — с приближением вечера
санăн унта кайма пулать-и? — имеешь-ли ты возможность идти туда?
сĕлли пулчĕ пулмасла — овес уродился просто на диво
пулĕ, пуль — чай, чать, должно быть
килет пулĕ — идет, чать

пулăш — помогать
пулăшу — помощь

пултар — мочь, совладеть

сав

любить, радовать; усердствовать; савăн – быть довольну, радоваться; получатьс наслаждение; чун савăнать – душа радуется; тавăра кайни савăнни, тӳре кайни çапăнни – кругом (околицей) пошел – слюбилось, прямо пошел – ушибся. Ăçта савăннă, çанта кайăр – где понравилось, туда ступайте (из моленья); савăнтар – радовать; ăна йăравĕнчен савăнтар – обрадуй нас нашими полями; савăнăçлă – радостный; отрадный; савăнăçсăр – безотрадный; савăнăç – радость; ачасен савăнăçĕ – радость детей; савăш курки – любовный ковш.

158 стр.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

ичел

(хальхилле элчел) вилĕм. Василий каланă: ман çук япалана илеймĕн, ют çĕре ярасран та хăрамастăп, кирек ăçта та Турă çĕрĕ; вĕлерттерсен мана ырăлăх тăвăн: ичел (вилĕм) мана Туррăмпа пĕр çĕре хутшăнтарĕ тенĕ [Евангелие 1879:130]; Çав çĕнĕ кĕнĕ çук йĕкĕте тутăр парса янă; ярсан вăл хуçи хушнипе нимĕн пĕлмесĕр ичеле (вилĕме) кайнă [Букварь 1880:36].

кабель

чăрканă пăралук. <…> пăралукĕ ăçта та пулин татăлсан, мĕн тусан пĕтĕм кабельне (тинĕс тĕпĕнчи пăралуксене пит хулăм чăрканă; çав чăрканă пăралука кабель теççĕ) кăларас пулать; ăна пăхса тухаччен темиçе эрне те иртĕ [çулталăк 1910:24].

кăлава

старшина. Вулăс пухăвĕ вулăс укçине ăçта пĕтернине кăлаваран (старшинаран) хисеп илнĕ майлах хисеп илет [Высочайшие 1906:15].

равви

вĕрентекен. Нафанаил каланă ăна: Вĕрентекен! (Равви) Эсĕ Турă Ывăлĕ, Эсĕ Израил патши тенĕ [Евангелие 1880:49]; Вĕсем каланă Ăна: Равви! (Вĕрентекен!) Эсĕ ăçта пурăнатăн? тенĕ [Евангелие 1880:38].

смета

укçа хисепĕ, бюджет. Хысна укçине пăхса тăракан министр (министр финансов) çулленех çĕнĕ çул умĕн çитес çулшăн хыснана укçа ăçтан кĕмелли çинчен, вăл укçана ăçта ямалли çинчен хисеп çырать; вăл хисепе вырăсла смета (бюджет) теççĕ. Халĕ çак укçа хисепне (сметăна) ĕнтĕ министр малтан Патшалăх Пухуне памалла [Высочайшие 1906:14].

тĕшмĕш

ваттисем вĕрентнĕ-кăтартнă тăрăх туни. Ваттисем çамрăккисене ăçта мĕскер тумаллине, мĕшĕн апла тумаллине кала-кала вĕрентеççĕ. Çав каласа вĕрентнисене тумасан ваттăн кăмăлĕ юлать. Çав унта-кунта ваттисем вĕрентнĕ, кăтартнă тăрăх тунине тĕшмĕш теççĕ [Тимофеев 2002:105].

шпион

вăрттăн сыхласа çӳрекен çын. Вĕсем тара тытса янă çынсем, шпионсем*****, ăçта кирлĕ унта чупса кам короле хирĕç тăнине шыраса çӳренĕ. *****Вăрттăн сыхласа çӳрекенсем [Хыпар 1906, № 37:574]; Тата шпионсене (çын хыçĕнчен вăрттăн сыхласа çӳресе ун çинчен пуçлăхсене элеклесе кăтартакансем пит хытă наказать тăваççĕ <…> [Хыпар 1906, № 38:598].енпса шпионсем)нрашн ирторсем)

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

быть

глаг. несов.
1. (син. существовать, иметься); пул, пур; у нас есть собака пирĕн йытă пур; не было свободного времени ерçӳ пулмарĕ
2. (син. присутствовать, находиться; ант. отсутствовать) пул (ăçта та пулин); Я целый день был в школе Эпĕ кунĕпех шкулта пулнă; Ты будешь завтра дома? Эсĕ ыран килте пулатăн-и?
3. (син. происходить, случаться) пул, пулса ирт; это было давно ку вăл тахçанах пулнă; вчера была ясная погода ĕнер çанталăк уярччĕ
4. употр. как часть составного сказуемого: самолёт был сбит самолёта персе антарнă; мы будем играть в шашки эпир шашкăлла выльăпăр ♦ была не была, будь что будет мĕн пулин пулать; кто бы то ни был кам пулсан та; что бы то ни было мĕн пулсан та

где

1. нареч. и союзн. сл. ăçта; Где вы провели лето? Эсир çулла ăçта пултăр?; город, где я живу эпĕ пурăнакан хула
2. частица, выражает отрицание, сомнение: Хорошо отдохнули? — Где там! Аван кантăри? — Мĕн аванни унта!

где-нибудь

где-либо нареч. ăçта та пулин; где-нибудь встретимся ăçта та пулин тĕл пулăпăр

девать

глаг. сов. и несов. (син. помещать, прятать, класть)
хур, чик, чиксе хур, пытар; Куда девать эти книги? Ку кĕнекесене ăçта хумалла?; Куда он девал ключи? Вăл çăраççисене ăçта чиксе хунă? ♦ денег некуда девать укçан шучĕ çук

деваться

глаг. сов. и несов. (син. исчезать, пропадать)
пĕт, çухал, кай, кайса çухал; Куда деваются деньги? Укçа ăçта кайса çухалать? ♦ некуда деваться ниçта та кайса кĕреймĕн, ним те тăваймăн

деть

глаг. сов.
чик, хур; кайса чик, кайса хур; Куда вы дели мою шапку? Манăн çĕлĕке ăçта кайса хунă эсир?

деться

глаг. сов.
кай, çухал, пĕт; кайса кĕр, кайса çухал, кайса пĕт; Куда делись варежки? Алсиш ăçта кайса кĕнĕ? ♦ некуда деться нимĕн те тăваймăн

куда

нареч. вопросит. и относит.
ăçта, ăçталла; Куда вы идёте? Эсир ăçта каятăр?

куда-нибудь

нареч.
ăçта та пулин, ăçта та пулсан; Положь эти книги куда-нибудь Çак кĕнекесене ăçта та пулсан хур-ха

попасть

глаг. сов.
1. в кого, во что лек, тив, лектер, тиверт; попасть в цель тĕл лектер
2. лек, çаклан, пырса тух, кĕрсе ӳк; волк попал в капкан кашкăр капкана çакланнă; Как ты сюда попал? Мĕнле лекнĕ эсĕ кунта?
3. лек, тив; мальчику попало за баловство ачана ашкăннăшăн лекрĕ ♦ как попало мĕнле килчĕ çапла; где попало ăçта килчĕ çавăнта; кто попало кам лекнĕ çавă, кирек кам

путёвка

сущ.жен.
путёвка (ăçта та пулин каймалли хут); путёвка в санаторий санатори путёвки

-то

частица
1. употр. для выделения чего-л. тата, та (те); ĕнтĕ; -ши; Где-то он сейчас? Ăçта-ши вăл халь?
2. употр. со знач. неопределенности: кто-то такам; где-то таçта; зачем-то темшĕн

хоть

1. союз уступительный пулин те, пулсан та, -сан та, -сен те; Петя сильный, хоть и невелик ростом Петя пысăк мар пулсан та вăйлă; Хоть убей, не понимаю Вĕлерсен те ăнланмастăп
2. частица усилительная (син. даже): хоть сейчас халь тесен халь; хоть куда кирек ăçта; ему хоть бы что вăл хăнк та тумасть

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

явăç

явăç (jавыс'), свиться; связаться; сдружиться; сходиться друг с другом.
- М. П. Петр. Хыпар № 15, 1906. Ачасем пурте пĕр-пĕринпе явăçса, пĕр-пĕрне чуп-туса: халăх хушшинче килĕшӳ пултăр, тесе, турра кĕл-тăва пуçларĕç.

|| Увиваться.
- КС. Паян çав виле (вил'э) панче кунĕпех çахансам явăçаççĕ.

|| Привадиться.
- Зап. ВНО. Арман кутне йăтăсем явăçнă. К мельнице привадались собаки.
- Юрк. † Уй варринчи  хурамана курак-çăхан явăçнă, явăçнă та сивĕнмест. (Свадеб. п.).
- Зап. ВНО. Кăвакарчăн явăçсан, çын пуять, теççĕ. Если привадятся (к дому) голуби, то человек разбогатеет. (Поверье).

|| Кишеть.
- Зап. ВНО. Ача-пăча ăçта кирлĕ, унта хурт-кăткă пек явăçать (кишат).

|| Болтаться, „тереться“ около кого-нибудь, приставать к кому-л.
- Козм. Явăç, болтаться. Эсĕ ун çумăнче [sic!] мĕн явăçса çӳретĕн? Что ты около него болтаешься?

|| Смешаться (попав в число других вещей)
- Ст. Чек. Явăçса карĕ пулĕ. Вероятно, смешалось с другими вещами.
- Ib. Явăçса (кайнă ĕçлеме) пĕрлешсе, хутшăнса.
- Ib. Явăçса кай çавсемпе пĕрлешсе кай. Об интимной связи.
- Хыпар № 30, 1906. Санăн арăму иртĕнет-мĕн, Евстигнейпа явăçнă, теççĕ, тет.
- Чебокс. Çав арăмпа явăççа çӳрет (путается) вăл.
- КС. Вăл çавăн арăм(ĕ) патне явăçнă (повадился, т. е. они „кусаççĕ“).
- Бiтр. Çав ывăлсенчен кĕçĕнни çав карчăкăн хĕрĕ патне йывăçнă, тет те, кайран сивĕннĕ, тет. Младший из сыновей связался с дочерью той старухи, а потом охладел к ней.

|| „Путаться“ с кем
- Юрк. † Хура хĕрсемпе явăççа, хура-хутаç илсе хуплантăм. Путаясь с девушками-чернушками я замаялся покупать им рожки (плоды ceratonia siliqua).

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

адрес

адрес (1. конверт çине е посылка çине ăçта, кам патне ямаллине кăтартса çырни; 2. пĕр-пĕр çын ăçта пураннине ĕ пĕр-пĕр организаци е учреждени ăçтине кăтартни; 3. пĕр-пĕр çынна унăн пурнăçĕнчи паллă «унта, сăмахран, юбилей куненче, обществăшăн паха ĕçсем тунăшăн тав туса ларакан саламлă хут); обращаться не по адресу йăнăш (урăххи вырăнне хурса); по чьему-либо адресу кам çинчен те пулин.

везде

пур çĕрте те, кирек ăçта та, таçта та.

вход

1. кӗмелли алăк, хапха; 2. ăçта та пулин кĕни; вход воспрещён кĕме юрамасть.

посланный

ăçта та пулин ӗҫпе янă çын.

тащить

-щу кого, что несов. 1. сĕтĕр (пĕрене), сĕтĕрсе пыр, çĕклесе пыр, йăтса пыр, турт, туртса кай (кил); 2. сĕтĕрсе кай; куда вы меня тащите? эсир мана ăçта сĕтĕрсе каятăр? 3. кăлар, туртса кăлар (пăта); 4. вăрттăн çаклатса (вăрласа) кайма.

угловатый

1. кĕтеслĕ, яка мар; 2. перен., кăнттам; угловатый человек кăнттам, тӳрккес çын, ăçта пынă унта перĕнсе, лектерсе (ватса) çӳрекен.

угодно

1. кирлĕ; что вам угодно? мĕн кирлĕ сире? 2. кирек; кто угодно кирек кам; где угодно кирек ăçта.

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

ăçта

кая, кайда

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

шифр

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

«Гринпис» «зелёные» ă ăăх « ăçта » ăçталла ăçтан ăçтиçук ăв ăвă

ăçта
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org