Шырав: ăна

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

ав

3. перен.
склонять (на свою сторону)
уламывать разг.
нумай калаçрăм, çапах аврăм ăна — я долго говорил и все-таки уломал его

авкала

2. перен.
гнуть, ломать
трепать, изматывать

пурнăç ăна хытă авкаланă — жизнь изломала его

авкалантар

4.
приносить тяготы, лишения
изматывать, трепать

пурнăç ăна хытă авкалантарнă — жизнь сильно потрепала его

айăпла

1.
винить, обвинять
считать виновным, виноватым

суд йĕркипе айăпла — предъявить судебное обвинение
айăплакан приговор — обвинительный приговор
ăна ахалех айăплаççĕ — его напрасно обвиняют
ăна мĕншĕн айăплаççĕ? — в чем его обвиняют?

аллăн

I.
в собственные руки, из рук в руки, собственноручно, лично
ăна аллăн тыттартăм — я ему вручил собственноручно
Аллăн пар та уран ут. — посл. Даешь руками, а получаешь ногами. (о долге, который долго не возвращают).

аппарат

3.
аппарат (ĕçлекенсен йышĕ)
ăна министерство апаратне ĕçлеме чĕнсе илнĕ — его пригласили на работу в аппарат министерства

аптăрат

3.
мучить (о недуге, болезни)
причинять боль
ăна пуç ыратни аптăратать — его мучит головная боль

ара

2. усил.
ну и, же, уж, ведь
эп ăна палламастăп-çке, ара — я ведь не знаком с ним
учĕ те чаплă çав, ара! — ну и славный у него конь!

арпаштар

4.
путать, принимать за другого, за другое
эпĕ ăна урăх çынпа арпаштарнă — я спутал его с другим человеком

асат

искривление позвоночника
ăна асат хуçнă — у него искривлен позвоночник

астар

4.
развращать, портить
ăна çăмăл пурнăç астарчĕ — его развратила легкая жизнь

ахалĕн

союз против.
иначе, в противном случае
пулăшас пулать, ахалĕн ăна йывăр пулĕ — надо помочь, иначе ему будет трудно

ахăр

III. вводн. сл.

очевидно, видимо
возможно, вероятно, наверное, должно быть

вăл килнĕ те ахăр — должно быть, он уже приехал
ахăр эс ăна пĕлместĕн пулĕ — возможно, ты его не знаешь
ахăр çумăр пулать пулĕ паян — наверное, сегодня будет дождь

ачаш

в неге, в холе
ачаш ача — избалованный ребенок
ăна ачаш усранă — его растили в холе
аннӳ патĕнчи ачаша çӳп шăтăкне пăрахса хăвар — фольк. негу, которую ты видела у матери, оставь в углу с мусором (из свадебной песни)
Ачаш хĕр ача тăвать, ачаш ывăл вăрă тăвать. — посл. Избалованная дочь родит в девушках, избалованный сын становится вором.

аякран

1.
издали, издалека
аякран кил — приехать издалека
эпĕ ăна аякранах палласа илтĕм — я узнал его издали

вара

3. в знач. частицы
— перевод зависит от выражаемых чувств:

же, разве, едва ли, ну и и. т. д.
ăна мĕн пулнă вара? — что же такое с ним случилось?
ку инçе-и вара? — разве это далеко?
ташлать те вара ку каччă — ну и пляшет этот парень!

ватă

старческий
ватă сасă — старческий голос
ватă енне кай — клониться к старости
ватта сулăн — клониться к старости
ăна ватă сăн çапнă — он постарел на лицо (букв. приобрел старческий вид)
ун ватти çитмен-ха — он еще не старый (букв. не достиг старости)

вăйăçă

1.
ведущий хоровод
ăна вăйăçă турĕç его — выбрали ведущим хоровод

вăл-ку

дат.-вин. п. имеет форму ăна-кăна)

собир.

то-се, то да се
кое-что
что-либо

вăл-ку пулмасан лайăхчĕ — хорошо, если бы ничего не случилось
пӳртри вăл-ку ĕçсене тукала — сделать кое-что по дому
вăл ăна-кăна чухлакан çын — он человек в таких делах опытный

вăрçтар

2.
дразнить, раздражать
злить

йытта вăрçтар — дразнить собаку
вăрçтарса яр — привести в раздражение; разозлить
ан вăрçтар-ха ăна! — не раздражай ты его!

вăт

частица разг.
вот
вăт мĕн туса хутăн эсĕ! — вот что ты наделал!
вăт çапла — так-то вот
вăт-вăт — усил. от вăт
вăт-вăт, çапла кирлĕ-ха ăна! — вот-вот, так ему и надо!

вестибулярлă

вестибулярлă апаратанат. вестибулярный аппарат (ӳт-пӳ тайăлнине туйса ăна тӳрĕ тытма пулăшакан орган)
вестибулярлă апарат пăсăлни — расстройство вестибулярного аппарата

вĕчĕлентер

злить, озлоблять, раздражать, вызывать раздражение, озлобление
ăна йăлтах вĕчĕлентерет — все его раздражает

вĕчĕрхентер

2.
вызывать зависть
çын телейĕ ăна вĕчĕрхентерет — чужое счастье вызывает у него зависть

вилесле

до смерти, смертельно
вилесле ĕçес килет — до смерти хочется пить
ăна вилесле хĕненĕ — его избили до полусмерти

ер

5.
приставать, прилипать прост. (о болезни)
ăна грипп ернĕ — он заразился гриппом, он подхватил грипп

ил

10.
пронизывать, пробирать
брать

çил витĕрех илет — ветер пронизывает насквозь
ăна пуля та илмест — его и пуля не берет
чуллă тăпра кĕреçе — илмест каменистую почву лопата не берет

илĕрт

1.
прям. и перен.
манить, тянуть, влечь, завлекать
илĕртекен ĕмĕт — манящая мечта
йытта çăкăрпа илĕрт — манить собаку хлебом
ăна пуринчен те ытларах театр илĕртет — больше всего его привлекает театр

илĕрт

2.
соблазнять, обольщать, прельщать
ăна укçапа илĕртеймĕн — его не соблазнить деньгами

инçетрен

издали, издалека, издалека
инçетрен пăх — смотреть издали
вăл инçетрен килнĕ — он приехал издалека
эпĕ ăна инçетренех палларăм — я узнал его издали

йăлăнтар

II.
утомлять
вăрăм çул ăна йăлăнтарчĕ — длительная поездка утомила его

йĕрт

заставлять плакать, доводить до слез
ан йĕрт ăна — не доводи ее до слез
Çĕтĕк майра çынна йĕртет. (Сухан). — загадка От оборванной барышни люди плачут. (Лук).

йывăр

тяжело, опасно
йывăр суран — тяжелая рана
йывăр чирлисем — тяжелобольные
ăна йывăр амантнă — его тяжело ранило

кам

1.
мест. вопр.-относ.
кто
переводится также формами косвенных п.
кам вара вăл? — кто он такой?
кам пĕлет ăна — кто его знает
кам пулса ĕçлетĕн? — ты кем работаешь?
кам патне каяс-ши? — к кому же пойти?
кам çинчен калать вăл? — о ком он рассказывает?
Кам ĕçлемест, çав çимест. — посл. Кто не работает, тот не ест.
Кам армана, кам вăрмана. — посл. Кто на мельницу, а кто в лес. (соотв. Кто в лес, кто по дрова).

кама — кого, кому
кама куртăн эсă унта? — кого ты там увидел?
кама пула кая юлтăмăр эпир? — из-за кого мы отстаем?
Кама тилĕ тăлăпĕ, кама алăк хăлăпĕ. — посл. Кому лисий тулуп, а кому дверная ручка. (соотв. Кому привет, а кому от ворот поворот).

камăн
1) кому, у кого
камăн киле кая с килет? — кому хочется домой?
камăн укçа пур? — у кого есть деньги?
2) в форме камăн, также кам
чей, чьи
камăн кĕнеки ку? — чья это книга?
кам ывăлĕ пулатăн? — ты чей сын?
Кам çуни çине ларатăн, çавăн юррине юрлатăн. — посл. В чьи санки сядешь, того и песенку затянешь. (соотв. С кем поведешься, от того и наберешься).

камра — у кого
алăк çăраççи камра? — у кого ключ от двери?  

камран — кого, у кого, от кого и т. д.
камран хăрать вăл? — кого он боится?
камран вĕрентĕн эсĕ ку юрра? — у кого ты перенял эту песню?  

кампа — с кем
кампа килтĕн? — с кем ты пришел?
кампа кăна тĕл пулмарăмăр-ши эпир! — с кем только мы не встречались!  

камшăн — для кого, ради кого
камшăн пит тăрăшатăн эсĕ? — ради кого ты так стараешься?

кам

2. мест. неопр.
кам та пулин — кто-нибудь
кам та пулсан — кто-нибудь
кам та нулин пур-и кунта? — есть здесь кто-нибудь?
кам пулсан та — кто бы то ни был
кирек кам — кто бы ни был, кто угодно, всякий
кирек кам та — кто бы ни был, кто угодно, всякий
ăна кирек кам та пĕлет — его знает всякий
кам та кам — кто-нибудь; тот, кто
кам та кам килеймест пулсан, малтанах пĕлтерсе хумалла — если кто-нибудь не сможет прийти, то об этом следует предупредить заранее

канăçла

успокаивать, утешать
ăна мĕнпе канăçлас? — чем его утешить?

канăçлантар

1.
удовлетворять, ублаготворять
ăна нимпе те канăçлантарма çук — его ничто не удовлетворяет

кап

II.

1. подр. —
о быстром и неожиданном действии

эпĕ ăна аллинчен кап! ярса тытрăм — я его цап за руку
пулă вăлтана кап! хыпать — рыба жадно хватает крючок с наживкой

каплаттар

2.
цапать, хватать ртом, пастью
йытă ăна уринчен каплаттарчĕ — собака цапнула его за ногу
каплаттарса яр — проглотить

карт

4.
считать кем-чем-л., принимать за кого-что-л.
кил хуçи вырăнне карт — считать главой семьи
ăна лайăх çын вырăнне картаççĕ — его считают хорошим человеком

кастар

10.
губить
подводить, мешать

ăна пĕлӳ çитменни кастарать — его губит отсутствие знаний

кăлăх

напрасно, попусту, зря, без оснований
кăлăхах ан мухта — попусту не хвали
ăна кăлăхах айăплаççĕ — на него возводят напраслину

кăмăл

2.
настроение, самочувствие, расположение духа
пусăрăнчăк кăмăл — подавленность
тулли кăмăл — удовлетворенность, удовлетворение
хаваслă кăмăл — радостное настроение
кăмăла кай — нравиться, прийтись по вкусу
кăмăла кил — нравиться, прийтись по вкусу
кăмăла пăс — испортить настроение
кăмăла хуç — испортить настроение
кăмăла пусар — успокоить душу, утешить
кăмăла çавăр — 1) привести в хорошее расположение духа 2) угодить, ублажить
кăмăла уç — 1) привести в хорошее расположение духа 2) угодить, ублажить
кăмăла çемçет — смягчить душу, сердце
кăмăла çĕкле — поднять настроение, воодушевить
кăмăла хăпарт — поднять настроение, воодушевить
кăмăла хытарса — скрепя сердце
эпĕ ăна хам кăмăлпа турăм — я это сделал по своей воле
Кăмăл вылянă хыççăн ан çӳре. — посл. Не следуй за игрой настроения.
Кăмăла хирĕç кăмăл. — погов. Добро за добро.

кăмăлла

1.
любить кого-что-л.,
симпатизировать
кому-чему-л.,благоволить к кому-л.
кăмăлламалла çын — симпатичный человек
кăмăлласа вула — читать с удовольствием
вĕсем пĕр-пĕрне кăмăллаççĕ — они любят друг друга
эпĕ ăна кăмăлламастăп — он мне несимпатичен, я его не люблю

кĕçĕнлет

2. перен.
понижать в должности
ăна кĕçĕнлетрĕç — его понизили в должности

кил

10.
выходить замуж
вăл ăна килмест — она не пойдет за него замуж

килĕш

8.
быть подходящим, годным, подходить
капла хăтланни ăна килĕшмест — ему не годится так вести себя

килĕш

9.
идти впрок, быть на пользу
ăна курорта кайни килĕшнĕ — поездка на курорт пошла ему на пользу
мана кăнтăрти климат килĕшмест — мне южный климат противопоказан

кирек

частица, обобщ.
любой, хоть какой, хоть как
кирек ăçта — 1) кое-где, где-либо 2) кое-куда, куда-либо
кирек ăçта та — 1) везде, где бы ни было, хоть где 2) куда бы ни было, хоть куда
кирек ăçтан туп! — хоть где найди!, найди где хочешь!
кирек кам — кое-кто, кто-либо
кирек кам та — любой, кто угодно, хоть кто
кунашкал сĕнӳпе кирек кам та килĕшмелле — с таким предложением любой согласится
кирек епле сăлтавпа та — по любому поводу
лавккара кирек мĕн те пур — в магазине есть все, что угодно
кирек мĕн каласан та — что бы там ни говорили
кирек мĕн пултăр — что бы ни случилось
кирек мĕн пулсан та — что бы ни случилось
кирек мĕн пуласран — на всякий случай

кирек мĕнле —
1) любой, хоть какой
ăна кирек мĕнле ĕç те ал çемми — ему любая работа по плечу
2) хоть как
кирек мĕнле пулсан та — при любых обстоятельствах, во что бы то ни стало

кирек хăçан та — всегда, когда угодно,когда бы ни было
вăл кирек хăçан та хаваслă — он всегда в хорошем настроении
кирек хăш — любой, хоть какой
кирек хăш киле кĕр — войти в любой дом
кирек хăшĕ те — кто угодно, кто бы то ни было

кирек сахарна пар, ай, пылна пар, кил шухăшĕ ӳкрĕ пуç çине — фольк. ты потчуй меня хоть сахаром, хоть медом — все равно я хочу домой

Кирек мĕнле ĕç те ăстаран хăрать. — посл. Дело мастера боится.

кирĕк

4. перен.
грязь
ăна кирĕк витмĕ — к нему грязь не пристанет

контузиле

контузить
ăна пуçран контузиленĕ — его контузило в голову

кукăрт

1.
делать кривым
— перевод зависит от контекста:
искривлйть, загибать, сгибать и т. д.
пăта кукăрт — загнуть гвоздь
пӳрнене кукăрт — согнуть палец
çурăма кукăрт — нагнуть спину
ыратни ăна кукăртсах лартнă — его скрючило от боли

кунтанпа

с этих пор, с этого времени
теперь
(уж)
эпĕ кунтанпа ăна юлташ мар — ну теперь уж я ему не товарищ

курпунлат

1.
делать горбатым
горбить, сутулить

çурăма курпунлат — сутулить спину
ăна чир курпунлатрĕ — его сгорбила болезнь

кутăн

6.
упрямство, строптивость, своенравие
ăна кутăнĕ чăрмантарать — ему мешает излишнее упрямство

кӳпке

2. перен.
пробирать, сильно ругать
бить

пухура ăна кӳпкемеллипех кӳпкерĕç — на собрании его как следует пробрали

кӳптер

2. разг.
кормить, поить
потчевать

эпĕ ăна пайтах кӳптернĕ — я его много кормил и поил


тăшмана тăхлан кӳптер — угощать врага свинцбм

ларт

25.
обыгрывать, оставлять
картла выляса ăна иккĕ лартрăм — я дважды обыграл его в карты

лăплантар

1.
успокаивать, утихомиривать, унимать
шавлакансене лăплантар — унять шумящих
ăна лăплантарма çук — его невозможно утихомирить

лăпчăт

2. перен.
давить, придавливать
ăна хуйхă лăпчăтрĕ — его горе придавило

лăшлантар

2.
обессиливать, лишать сил, приводить в изнеможение
ăна чир лăшлантарчĕ — его изнурила болезнь

лектер

3. разг.
проучить
задать трепку, поколотить

хăлха чиккинчен лектерсе яр — дать затрещину
ăна хытă лектерчĕç — его крепко проучили

лутăрка

4.
изнурять, ослаблять, обессиливать
чир ăна самаях лутăркаса хăварнă — болезнь изнурила его

лӳпперлентер

2.
делать ленивым, нагонять лень
ăна ыйхă лӳпперлентерчĕ — сон нагнал на него лень

ма

8.
ма тесен, ма тесессĕн
союз
потому что
потому как
разг.
ăна пурте пĕлеççĕ, ма тесессĕн вăл тахçанах кунта пурăнать — его всезнают, потому что он давно здесь живет

май

4.
основание
повод, предлог

май шыра —искать повод, прделог чему-л.
тĕл пулма май туп — найти предлог для встречи
ăна айăплама нимĕнле май та çук — нет ниаких оснований обвинять его

манер

3.
причина, основание, повод, предлог
ăна айăплама манер çук — нет оснований обвинять его

материализм

филос.
материализм (наука тĕлĕшĕнчен тĕрĕс философи вĕрентĕвĕ
идеализма хирĕçлесе, вăл çут тĕнчере мĕн пуррин пуçламăшĕ ăстăн мар — матери пулнине, матери ăстăнран килменнине тата ăна пĕлсе çитме май пулнине çирĕплетет)

мăйăх

I.

1.
ус и усы
сарă мăйăх — русые усы
шăрт мăйăх — щетинистые усы
мăйăх айĕн кул — улыбаться в усы
мăйăх хыр — брить усы
ăна мăйăх сăрнă — у него отросли длинные усы
мăйăх ӳстерсе яр — отпустить усы

мăкăлта

3. перен.
причинять вред, наносить ущерб
ăна хытă мăкăлтанă — ему нанесли большой ущерб

мăнтăрлат

2.
полнить, толстить
ку кĕрĕк ăна мăнтăрлатать — эта шуба ее полнит

медаль

медальный
асăнмалăх медаль — памятная медаль
ВДНХ медалĕ — медаль ВДНХ
«Ленинграда хӳтĕленĕшĕн» медаль — медаль «За оборону Ленинграда»
шкула медальпе пĕтер — окончить школу с медалью
ăна виçĕ медальпе наградăланă — он награжден тремя медалями

мелиораци

мелиорация (çĕр пулăхне ӳстерме ăна шăварни е типĕтни)

местком

месткомовский разг.
местком ларăвĕ — заседание месткома
местком членĕсем — члены месткома
ăна месткома суйларĕç — его избрали в местком

мĕн

1. мест. вопр. относ.

что (переводится также формами других падежей)
мĕн ку? — что это?
мĕн пулчĕ сана? — что случилось с тобой?
мĕн тума? — для чего? зачем?
мĕн пирки? — из-за чего?
мĕн пирки тавлашу? — из-за чего спор?
хăвна мĕн каланине итле — слушай, что тебе говорят
мĕн тусан та ăна юраймăн — что ни делай, на него не угодишь

мĕне (в форме дат.-вин. п.)чему, чего и т. д.
мĕне пула? — из-за чего? благодаря чему?
мĕне пула килеймерĕ вăл? — из-за чего он не смог прийти?
мĕне кура? —
1) чего ради?
мĕне кура кун пек шукăллентĕн? — чего ради ты так вырядился?
2) из-за чего? по какой причине? зачем?
мĕне кура хуйхăрас манăн! — что мне горевать!

мĕнре (в форме местн. п.)в чем?
мĕнре-ха ыйту тупсăмĕ? — в чем же суть вопроса?

мĕнрен (в форме исх. п.)чего, из чего и т. д.
мĕнрен хăратăн эсĕ? — чего ты боишься?
мĕнрен пуçламалла? — с чего начать?
мĕнрен начар ку кĕпе? — чем плоха эта рубашка?
мĕнрен тунă-ши ку теттене? — из чего сделана эта игрушка?

мĕнпе (в форме тв. п.)чем?, с чем? и т. д.
мĕнпе тĕлĕнтеретĕн пире? — чем ты нас удивишь?
кукăле мĕнпе пĕçернĕ? — с чем (испечен) пирог?

миçе

сколько
стройкăра миçе çын ĕçлет? — сколько человек трудится на стройке?
миçе хут каланă эпĕ ăна кун çинчен! — сколько раз я говорил ему об этом!
эсĕ миçе çулта? — сколько тебе лет?

мур

2. бран.
черт, дьявол, бес
мур ачи! — чертов сын!
ах, мур чĕппи! — ах, ты, бесенок!
мур илесшĕ! — черт побери!
мур пеле^и ăна! — черт его знăет!
мĕн мур тума! — на кой черт!
таçта мурта — черт знает где
Çынтан юличчен муртан юл. — погов. Лучше избегать черта, чем людей.

мутала

7.
мучить, терзать, изводить
ăна хуйхă муталать — он страдает от горя
чир ачана самаях муталарĕ — болезнь заметно подточила здоровье ребенка

мухтантар

понуд. от мухтан
ытла ан мухтантар ăна — не давай ему слишком возноситься

награда

наградной
правительство награди — правительственная награда
пысăк награда — высокая награда
тивĕçлĕ награда — заслуженная награда
награда листи — наградной лист
награда пар — наградить
лайăх ĕçленĕшĕн ăна пысăк награда панă — за хорошую работу он удостоен высокой награды

намăс

совестно, стыдно
манăн намăс таса — у меня совесть чиста
ăна намăсĕ асаплантарать — его мучает совесть
ăçта санăн намăс? — где у тебя совесть?
мĕнле намăс мар сире? — как вам не стыдно?
калама намăс — стыдно сказать
намăса пĕл! — стыдись!, знай совесть!
пĕр намăса пĕлмесĕр суять — он бессовестно врет
намăса ниçта чикме пĕлместĕп — я не знаю, куда деваться от стыда

намăслантар

1.
стыдить, совестить
срамить
прост.
ăна çын умĕнче ан намăслантар ĕнтĕ! — не срами его перед людьми!

начарлат

2.
ослаблять, изнурять
чир ăна пĕтĕмпех начарлатрĕ — болезнь изнурила его

нехек

напрасный, необоснованный, клеветнический
нехек сас-хура — клеветнические слухи
ăна нехек тиврĕ — на него возвели поклеп, его оклеветали

нехекрен

2.
напрасно, беспричинно, зря, ни с того ни с сего, ни за что ни про что
ăна нехекрен лекрĕ — ему попало ни за что-ни про что

ним

3. в знач. нареч.
нисколько, ничуть
совсем, совершенно

ăна ăçта курнине ним те астумастăп — совсем не помню, где я его видел
эпĕ ним те хăрамарăм — я ничуть не испугался
вăл санран ним те кая мар — он нисколько не хуже тебя

нимĕнсĕрех

2.
зря, напрасно, без причины
ни за что ни про что, ни с того ни с сего

ăна нимĕнсĕрех тиврĕ — ему попало ни за что ни про что

нихçан

(нихăçан)

1.
никогда
эпĕ ăна нихçан та курман — я никогда его не видел
кун пекки пирĕн хулара нихçан пулман — такого в нашем городе никогда не было

ну

2. частица неопр.
да ну, ну, неужели
ăна орден панă — ну? — его наградили орденом— (да) ну?

орден

орденский
Ленин орденĕ — ист. орден Ленина
Октябрьти Революци орденĕ — орден Октябрьской Революции
Хĕрлĕ Ялав орденĕ — орден Красного Знамени
Ĕç Мухтавĕн орденĕ — орден Трудовой Славы
Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕ — орден Красной Звезды
«Хисеп палли» орден — орден «Знак Почета»
Мухтав орденĕ — орден Славы
Тăван Çершыв вăрçă орденĕ — орден Отечественной войны
Халăхсен Туслăхĕн орденĕ — орден Дружбы народов
«Ача амăшĕ-героиня» орден — орден «Мать-героиня»
орден ленти — орденская лента
орден ил — получить орден
орден пар — 1) наградить орденом 2) вручить орден
орден çакса çӳре — носить ордена
ăна орден панă — его наградили орденом

отпуск

отпускной
декрет отпускĕ — декретный отпуск
кĕске сроклăх отпуск — краткосрочный отпуск
хушма отпуск — дополнительный отпуск
черетлĕ отпуск — очередной отпуск
эрнелĕх отпуск — недельный бтпуск
отпуск вăхăчĕ — отпускное время
отпуск укçи — отпускные (деньги)
отпускри çын — отпускник
отпуск пар — предоставить отпуск
отпуска тух — уйти в бтпуск
отпускран таврăн — вернуться из отпуска
ăна отпускран чĕнсе илнĕ — его отозвали из отпуска

пай

2.
доля
май пая ăна парăр — отдайте мою долю ему
пĕр тан пайсене уйăр — делить на равные доли
Ху пайна пăрахса, çын пайĕ хыççăн ан кай. — посл. Не гоняйся за чужой долей, бросив свою.

пайăрка

5. мат.
отрезок
тӳрĕ лини çинчи пăнчă ăна икĕ пайăркана уйăрать — точка на прямой делит ее на два отрезка

палла

2.
знать
быть знакомым

палланă вырăн — знакомое место
паллакан çын — знакомый
палламан çын — незнакомый
эпĕ ăна тахçантанпах паллатăп — я его знаю с давних пор

пар

III. глаг.

1.
давать, выдавать, отдавать, отпускать
вручать

кивçен укçа пар — дать взаймы денег
лашана сĕлĕ пар — задать лошади овса
чечек çыххи пар — преподнести букет цветов
çак кĕнекене пар-ха — дай-ка вот эту книгу
паян шалу параççĕ — сегодня выдают зарплату
лайăх вĕренекен студентсене стипенди параççĕ — успевающим студентам выплачивается стипендия
памаллипех пар — отдать насовсем
парса пĕтер — раздать (все)
парса тух — раздать, вручить (всем подряд)
парса яр —
1) отдать
эпĕ ăна юлашки укçана парса ятăм — я отдал ему последние деньги
2) передать, послать что-л. через кого-л.
кĕнекене йăмăкран парса яр — передай книгу через мою сестренку
Паракантан ил, çапакантан тар. — погов. Дают — бери, бьют — беги.

пар

5.
давать, предоставлять
канăç пар — дать покой
кану пар — дать отпуск
çăмăллăх пар — предоставить льготы
ăна çĕнĕ хваттер панă — ему дали новую квартиру

пар

9.
давать (при определении возраста)
ăна никам та утмăл çул памасть — никто не даст ему шестидесяти лет

пар

13. прям. и перен. разг.
дать, ударить
хăлха чикки пар — закатить оплеуху
ăна пухура хытă пачĕç — ему крепко досталось на собрании

парăмлă

в долгу
парăмлă çын — должник; недоимщик
парăмлă пул — оказаться в долгу
эпир пурте ăна парăмлă — перен. мы все ему должны, мы все в долгу перед ним

парăн

1.
сдаваться, капитулировать
парăнас шухăш — пораженчество
пĕр сăмахсăр парăнни — безоговорочная капитуляция
Тăшман парăнмасан, ăна тĕп тăваççĕ. — посл. Если враг не сдается, его уничтожают.

пĕкĕрĕлтер

нагибать, наклонять
сгибат
ь
ватăлăх çулĕсем ăна пĕкĕрĕлтернĕ — годы согнули его

пĕлтĕртенпе

с прошлого года
пĕлтĕртенпе эпĕ ăна курман — я его не видел с прошлого года

пĕррехинче

однажды, один раз, как-то раз
пĕррехинче ачасем вăрмана кайнă — однажды дети пошли в лес
пĕррехинче курнăччĕ эпĕ ăна — как-то раз я встретил его

пĕçеркке

2. перен.
разнос, критика
ăна вăйлах пĕçеркке панă — 1) его сильно избили 2) его сильно критиковали

пĕçерт

3.
устроить разнос, пробрать
пухура ăна хытă пĕçертрĕç — на собрании его крепко пробрали

пĕчĕкле

в детском возрасте, в детстве
с детства

ашшĕ ăна пĕчĕклех ĕçе хăнăхтарнă — отец с детства приучал его к труду
Тихана пĕчĕкле лайăх çитер. — погов. Не жалей корма жеребенку.

пикен

3.
собираться, приготавливаться
пытаться

ачасем шыва кĕме пикенеççĕ — дети собираются купаться
ăна ӳкĕте кĕртме пикентĕмĕр — мы попытались уговорить его

пиллĕк

2. в качестве обст.
пять раз

пиллĕк те каланă ăна — его предупреждали пять раз

пиç

1.
вариться, печься
çăкăр пиçрĕ — хлеб испекся
яшка пиçмен-ха — суп еще не сварился
пиçнĕ çĕрулми — вареный картофель
Пиçмен, касман, сĕтел çине хуман, ăна çимен çын та çук. (Кăкăр сĕчĕ). — загадка Не пекут, ножом не режут, на стол не ставят, но все его едят. (Материнское молоко).
Пиçнĕ-пиçмен иккĕ тăрантарать. — погов. Свежесваренное вдвое сытнее.

подполковник

подполковничий
медицина службин подполковникĕ — подполковник медицинской службы
ăна подполковник ятне панă — ему присвоено звание подполковника

пул

6.
получаться, выходить, удаваться
приходиться

нимĕнле мар пулчĕ — получилось ни то ни се
санран пулать ку — у тебя это получится
ку тихаран ырă лаша пулас çук — из этого жеребенка доброго коня не получится
таврăнасси час пулмарĕ — скоро вернуться не удалось

май пулудасться, представиться возможным
ăна курма май пулмарĕ — мне не удалось повидать его

пулса тухполучаться
мĕнле пулса тухрĕ ку? — как это получилось?

Ĕçлемесĕр çурт пулмасть. — погов. Без труда не построить дома.

пул

18.
с инфинитивом на -ма (-ме):
обещать, обязаться
вăл ӳкерчĕкĕсене илсе килме пулчĕ — он обещал принести свой рисунки
ăна пулăшма пултăмăр — мы обязались помочь ему

пурпĕр

все равно, безразлично
маншăн пурпĕр — мне, для меня безразлично
кирек ырăпа ыйт ăна, кирек хытарса кала — пурпĕрех итлемест  —  хоть добром его проси, хоть приказывай — все равно он не слушается

пурте

2.
все
пурте йĕркеллех — все в порядке
кунта ăна пурте савăнтарать — здесь его все радует

пус

4.
давить, угнетать
мучить

ăна уйрăлас шухăш пусать — его мучит мысль о разлуке
манăн чĕрене тунсăх пусать — тоска гложет мое сердце

пус

8.
одолевать
мана ыйхă пусать — меня одолевает сон
ăна мухмăр пуснă — его одолел хмель

пуçĕпе

1.
совсем, навсегда
вăл пуçĕпех таврăннă — он совсем вернулся
ăна сехете пуçĕпе патăм — я отдал ему часы насовсем

пуçла

1.
начинать, класть начало, приниматься за что-л.,
приступать к чему-л.
вăрçă пуçла — развязать войну
ĕçлеме пуçла — начать работать, приступить к работе
митинг пуçла — открыть митинг
юра пуçла — запеть
пуçласа яр — начать, положить начало
авалтан пуçласа — с древнейших времен
эпĕ ăна пуçласа куратăп — я его вижу впервые
хулара тролейбуссем çӳреме пуçланă — в городе начали ходить троллейбусы

пуççап

2. перен.
бить челом, кланяться (обращаться с просьбой)
мĕн пуççапатăн ăна, вăл пурпĕрех пулăшас çук — что ты кланяешься ему, он все равно не поможет

пут

2.
тонуть
шыва пут — тонуть в воде
йывăç шывра путмасть — дерево в воде не тонет
путса ан — затонуть
путса вил — утонуть
ăна путакансене çăлнăшăн медаль панă — ему дали медаль за спасение утопающих
Шыва путакан улăм пĕрчинчен ярса тытать. — погов. Утопающий за соломинку хватается.

пӳр

II. глаг.

предназначать, предопределять (о судьбе)
мана унпа тĕл пулса ĕçлеме пӳрнĕ — мне было суждено, судьбой предназначено встретиться и работать с ним
ăна чĕрĕ юлма пӳрнĕ — ему суждено было остаться в живых
сана вăйăçă пулма пӳрмен пулĕ — наверное, тебе не суждено стать музыкантом
Пӳрмен çăкăр çăвартан тухса ӳкет, пӳрнĕ çăкăр шăл хайăрса кĕрет. — посл. То, что не суждено, то изо рта вываливается, суженый кусок сам в рот лезет.

разряд

разрядный
спорт разрячĕ — спортивный разряд
разряд нормисем — разрядные нормы
разряд илме экзамен тыт — сдавать экзамен на разряд
ăна пиллĕкмĕш разряд панă — ему присвоен пятый разряд

савăнтар

1.
радовать, веселить
чуна савăнтар — радовать душу
савăнтарса пăрах — обрадовать
савăнтарса яр — развеселить
мĕнпе савăнтаратăр? — чем порадуете?
ăна нимĕн те савăнтармасть — его ничто не радует

салхулăх

2.
скука, тоска
ăна салхулăх пусать — его одолевает скука

сарăмсăр

напрасно, бесполезно, безуспешно
попусту, понапрасну
разг.
ăна калани сарăмсăр — бесполезно ему говорить
укçа сарăмсăр сая кайрĕ — деньги пропали напрасно

сăлтавсăр

без причины, необоснованно
напрасно, зря

сăлтавсăр чăркăшни — необоснованные придирки
сăлтавсăр хаваслăх — беспричинное веселье
ним сăлтавсăр — без всякой причины
ăна сăлтавсăрах айăпланă — его обвинили без оснований

сăх

3.
жалить, кусать (о насекомых, змеях)
ăна вĕлле хурчĕ сăхрĕ — его ужалила пчела
Пĕрре çĕлен сăхнă çын çĕрĕк пăявран та хăрать. — посл. Ужаленный змеей человек и обрывка веревки боится (соотв. Пуганая ворона и куста боится).

сĕн

1.
предлагать
рекомендовать, советовать

канаш сĕн — дать совет, посоветовать
ларма сĕн — предложить сесть
тухтăрсем ăна чĕлĕм туртма сĕнмеççĕ — врачи не рекомендуют ему курить
вулама сĕннĕ кĕнекесен списокĕ — рекомендованный список литературы

сикĕм

прыжок, скачок
ăна виçĕ-тăвата сикĕм туса хăваласа çитрĕм — я настиг его в три-четыре прыжка

сипле

1.
лечить
излечивать

шăла сипле — лечить зубы
шăннăран сипле — лечить от простуды
курăксемпе сиплени — лечение травами
шывпа сиплени — водолечение
санаторире ăна лайăх сиплерĕç — в санатории его хорошо подлечили

сисĕмсĕрлĕх

нечуткость, невнимательность, черствость
ăна сисĕмсĕрлĕхшĕн критиклерĕç его критиковали за отсутствие чуткости

сулчăлат

2. перен.
ослаблять, лишать прочности
чир ăна сулчăлатрĕ — он ослаб от болезни

сумсăрлат

лишать уважения, почета
лишать авторитета

каппайчăклăх ăна сумсăрлатрĕ — он потерял уважение из-за зазнайства

суранла

1.
ранить, наносить рану
ушибать

алла касса суранла — порезать руку
ăна йывăр суранланă — его тяжело ранило
суранласа пĕтер — изранить

сусăрла

2.
калечить, делать калекой, уродовать, увечить
ăна пуля ĕмĕрлĕхех сусăрланă — пуля навсегда сделала его калекой

так

2. частица
вообще
так юратмастйп эпĕ ăна — он мне вообще не нравится

тапта

5.
наезжать, совершать наезд
давить
разг.
ăна лаша таптанă — на него наехала лошадь
таптаса вĕлер — задавить насмерть
таптаса ӳкер — наехать на кого-л.  
машина çынна таптанă — машина задавила человека

таптаттар

3.
наезжать, совершать наезд
давить
разг.
ăна машинăпа таптаттарса вĕлернĕ — его задавило машиной насмерть

тархасла

1.
просить, упрашивать, умолять
тархасласа йăлăн — умоляюще просить
тархасласа макăр — слезно умолять, упрашивать со слезами
ăна темĕн тĕрлĕ тархасларăмăр — мы его по-всякому упрашивали

таçтан

2.
издалека, с большого расстояния
таçтан горн сасси илтĕнет — издалека слышатся звуки горна
ăна таçтан паллатăп — я узнаю его издалека

тăн

2.
сознание, рассудок
тăн çухат — потерять сознание

тăнран кай
1) потерять сознание, лишиться сознания
тăнран кайса ӳк — упасть в обморок
2) дойти до изнеможения, измучиться
ку ĕçпе тăнран кайрăм — я измучился с этой работой

тăнран кăлар
тăнран яр
1) лишать сознания, рассудка
ăна тăнран яриччен хĕненĕ — его избили до потери сознания
2) довести до изнеможения, измучить
вăл пире ыйтусемпе тăнран ячĕ — он донял нас вопросами

тăна кĕр
1) войти в разум
вăл тăна кĕмелĕх пулнă ĕнтĕ — ему уже пора набраться ума
2) образумиться, одуматься
тинех тăна кĕчĕ — наконец-то он одумался
3) прийти в сознание

тăна кĕрт
1) образумить, вразумить, наставить на ум
2) привести в сознание
3) перен. проучить, наказать

тăнсăрлат

2.
* лишать рассудка, делать безумным, сводить с ума**
хуйхă ăна тăнсăрлатрĕ — горе лишило его рассудка

тăра-киле

постепенно, со временем, с течением времени
через некоторое время

тăра-киле куç тĕттĕмре куракан пулать — постепенно глаза привыкают к темноте
тăра-киле эпĕ ăна аса илтĕм — потом я его вспомнил
тăра-киле вăл çурт лартрĕ — спустя некоторое время он построил себе дом

те


тейĕпĕрвводн. сл. допустим, предположим
эсир ăна пĕлмен тейĕпĕр — допустим, вы этого не знали

темерĕннедаром; на то и
çĕвĕç темерĕн — çĕлерĕ те пăрахрĕ  —  взял и сшил — недаром он портной

тенĕ пекех
1) чуть ли не, почти что, едва ли не;
кашни кун тенĕ пекех — чуть ли не каждый день

тени
1) то, что говорят, считают, думают;
распространенное мнение, предположение

вăл усал тени тĕрĕс пулмарĕ — мнение, что он злой человек, не оправдалось
2) употр. для подчеркивания значения предыдущего слова:
тир тени чăтăмлă пулмалла — коли уж это кожа, так должна быть прочной

тетякобы, будто; говорят, что
пурăннă, тет, карчăкпа старик — фольк. жили-были, говорят, дед да баба

теççĕ
1) якобы, будто; говорят, что
вăл килмен теççĕ-ха — 1) говорят, что он еще не приехал
2) при ссылке на пословицы и поговорки: говорят, говорится
Çăмарти чăххине вĕрентмест, теççĕ. — посл. Говорят, что яйца курицу не учат.

темиçе

2.
несколько
сколько-то
ряд
много

темиçе кăранташ ил — купить несколько карандашей
темиçе ĕмĕр хушши — в течение ряда веков
ăна темиçе хут та чĕнтерчĕç — его вызывали несколько раз

тĕк

2. прям. и перен.
задевать, трогать, касаться
ăна пӳрнепе те ан тĕкнĕ пултăр! — не смей его и пальцем тронуть!

тĕлле

5. перен.
примечать кого-что-л.
эпĕ ăна тахçанах тĕллесе хунă — я его давно приметил
хĕр тĕллесе хур — присмотреть невесту для кого-л.

тĕш

разг.
ценность, стоимость
ку темĕн тĕшне те тăрать — это стоит очень дорого
вăл ăна ним тĕшне те хумасть — он его ни во что не ставит

тĕшмĕрт

2.
догадываться
понимать
смекать
прост.
вăл ăçта пытаннине тĕшмĕртрĕм — я догадался, куда он спрятался
ку ĕçре эпĕ нимĕн те тĕшмĕртместĕп — я в этом деле ничего не понимаю
тĕшмĕртсе ил — догадаться
ăна-кăна тĕшмĕрт — смекать кое-что

тивĕçлипе

1.
заслуженно, по заслугам, по достоинству
тивĕçлипе мухтан — заслуженно гордиться чем-л.
тивĕçлипе мухта — похвалить кого-л. по заслугам
ăна тивĕçлипе хаклаççĕ — его ценят по заслугам

тилĕрт

приводить в ярость, в бешенство, разъярять
мăшкăллани ăна тилĕртрĕ — насмешка привела его в ярость

ту

7.
делать, назначать, ставить (на должность)
директор ту — назначить директором
партизансем ăна хăйсен командирĕ тунă — партизаны сделали его своим командиром

тулаштар

дразнить, озлоблять
вызывать злобу, ярость
приводить в буйство

аи тулаштар ăна! — не озлобляй его!

туп

2.
находить, подыскивать что-л. кому-л.
ăна майлă ĕç тупса панă — ему подыскали подходящую работу
хĕр тупса пар — подыскать, сосватать невесту

тӳ

4. разг.
колотить
тузить, дубасить

ăна вирлĕ тӳсе хăварнă — его сильно отдубасили

тылла

2. разг.
задавать трепку
ăна пухура тылларĕç — ему задали трепку на собрании

уйăр

13.
выделять, отличать
отбирать
(из общего числа)
ăна çемьере уйăрса пăхнă — его в семье всегда выделяли

уралантар

1.
воспитывать, ставить на ноги
ăна ашшĕ-амăшĕ уралантарнă — он вышел в люди благодаря родителям

усаллантар

1.
злить, делать злым, вызывать злобу, ярость
мĕн усаллантарчĕ ăна? — что привело его в такую ярость?

усă

польза, эффект
хире-хирĕç усă — взаимная выгода, польза
усă кăтарт — приносить пользу
усă кӳр — приносить пользу
усса кил — оказаться полезным
эмел ăна усса килчĕ — лекарство пошло ему на пользу
усă кур — пользоваться, использовать
техникăпа тухăçлă усă кур — производительно использовать технику
усă пар — 1) оказывать помощь (напр. медицинскую) 2) оказываться полезным (напр. о лекарстве)
унран виçĕ пуслăх та усси çук — пользы от него нет ни на грош (букв. ни на три копейки)

усăсăр

без пользы, бесполезно
усăсăр япала — бесполезная вещь
усăсăр пурăн — жить без пбльзы
ăна калани усăсăр — ему бесполезно говорить
вăхăта ним усăсăр ирттертĕмĕр — мы провели время безо всякой пользы

хай

2.
вот, ну вот, ну и
ак хай ăна калатăп эпĕ... — ну вот я говорю ему...

хакла

3.
ценить, дорожить, уважать
фирма пурлăхне хаклас пулать — надо дорожить имуществом фирмы
ăна ĕçре питĕ хаклаççĕ — на работе его очень ценят

хал

1.
сила, бодрость
хорошее самочувствие

хал ил — прийти в себя, набраться сил
ăна хал кĕчĕ — он пришел в себя, набрался сил
хал пух — восстанавливать силы, собираться с силами
халăм пĕтрĕ — у меня силы совсем иссякли
унăн хал çук — у него нет сил, он ослабел
хал çухат — лишаться сил, бодрости
халтан кай — изнемочь, выбиться из сил
халтан ӳк — изнемочь, выбиться из сил
халтан яр — выматывать, изнурять, доводить до изнеможения
халтан ӳкер — выматывать, изнурять, доводить до изнеможения
тăшмана çĕнтерме хал çитер — набраться сил, чтобы одолеть врага
тӳсме хал çитмест — невтерпеж, нет мочи терпеть

хăй

I.  мест. личн.-возвр.

1.
он сам, она сама
хăех —
1) он сам, самостоятельно, без чужой помощи
ача хăех çăвăнать — ребенок умывается сам
2) самопроизвольно
торф хăех тивсе кайни — самовозгорание торфа

хăй каларăшле — как он сам говорит, выражаясь его же словами
хăйне евĕрлĕ — специфичный, своеобразный, оригинальный

хăйне майлă —
1) самобытный, своеобразный, оригинальный
вал хăйне майлă çын — он своеобразный человек
2) своеобразно, оригинально, по-своему

хăй тĕллĕн —
1) самостоятельно
хăй тĕллĕн вĕреннĕ çын — самоучка
хăй тĕллĕн вĕренни — самообразование
2) сам с собою; про себя
хăй тĕллĕн калаçать — он разговаривает сам с собою
хăй халлĕн сам — по себе, независимо от других

хăйне хăй — сам себя; сам себе; самое
хăйне хăй мухтани — самовосхваление
хăйне хăй сыхлани — самосохранение
вăл хăйне хăй хуçа — он сам себе хозяин
калăр ăна, вăл хăй килтĕр — скажите, чтобы он пришел сам лично

хăпарт

6.
возвышать, возносить
ят хăпарт — возвеличивать чье-л. имя
ăна ытлашши хăпартса ячĕç — его слишком уж возносят

хăюлантар

придавать смелости, решимости, делать более смелым, решительным
малтанхи çитĕнӳ ăна хăюлантарчĕ — первый успех приободрил его, придал ему смелости

хевтесĕрлентер

ослаблять, делать слабым, хилым, немощным.
чир ăна хевтесĕрлентерчĕ — болезнь сильно ослабила его

хӳне

бить, избивать, сечь
ăнран яриччен хӳне — избить до потери сознания
тытса хӳне — схватить и избить
хӳнесе асаплантар — истязать
хӳнесе кăвакарт — наставить синяков
ăна хытă хӳненĕ — его сильно избили

хĕрелтер

3. перен.
стыдить, пробирать разг.
пухура ăна хĕрелтерчĕç — на собрании ему пришлось покраснеть

хĕрĕнкĕлентер

пьянить (о напитках)
ăна килти сăра та хĕрĕнкĕлентерет — даже домашнее пиво пьянит его

хĕрхев

разг.
жалость
манăн ăна хĕрхев çук — у меня нет к нему жалости

хĕскĕчле

3. перен.
давить, угнетать, гнести, тяготить
ăна йывăр шухăшсем хĕскĕчленĕ — его гнетут мрачные мысли

хĕтĕрт

1.
подстрекать, науськивать
провоцировать
подбивать
на что-л.
йĕркене пăсма хĕтĕрт — подстрекать к беспорядкам, провоцировать беспорядки
усал ĕç тума хĕтĕрт — подбивать на дурное дело
ăна вăл çын хĕтĕртнипе тунă — он это сделал по наущению других

хир

II. глаг.

1.
приподнимать, поддевать
пĕренене кӳсекпе хир  — поддеть бревно рычагом
чула лумпа хир — приподнять камень ломом
хирсе кăлар —
1) вывернуть, выкорчевать
йывăç тункатине хирсе кăлар — выкорчевать пень
2) перен. вытеснить, выгнать, выжить
ăна патакпа та хирсе кăлараймăн — его и палкой не выгонишь

хирĕç

5.
в сравнении с, по сравнению с
ăна хирĕç эсĕ ниме те тăмастăн — по сравнению с ним ты ничего не стоишь

хирĕçтер

2.
раздражать
портить настроение

эсĕ ăна ан хирĕçтер — ты его не раздражай

хисепле

2.
почитать, уважать
воздавать честь, почести

ваттисене хисепле — уважать стариков
эпир ăна питĕ хисеплетпĕр — мы его очень уважаем
Этеме çын вырăнне хисепле. — погов. Почитай каждого за человека.
Аçупа аннӳне хисепле, хăвнах ырă пулĕ. — посл. Почитай отца и мать — тебе же будет лучше.

хисепле

3.
считать, признавать кем-чем-л.
ăна ăста инженер тесе хисеплеççĕ — его считают хорошим инженером

хуплантар

3.
губить
ăна ăссăрлăхĕ хуплантарчĕ — его погубило собственное безрассудство

хуптĕрле

2.
одолевать, охватывать
овладевать
кем-чем-л.
ăна йывăр шухăшсем хуптĕрленĕ — его угнетали мрачные мысли

хур

7.
считать кем-чем-л.
признавать за кого-что-л.
ăсла хур — быть высокого мнения об уме, считать умным
пысăка хур — высоко ценить
вăл ăна ним вырăнне те хумасть — он его ни во что не ставит

хуçлат

то же, что хутлат
ура хуçлатса лар — сидеть подогнув ноги
хут листине хуçлатса хур — сложить листок бумаги
чир ăна тем тери хуçлатать — его корчит от боли

хутлат

3.
корчить, корежить прост.
ăна радикулит хутлатса лартнă — его скорчило от радикулита

чаплантар

1.
делать известным, прославлять, покрывать славой, приносить славу
ку открыти ăна чаплантарчĕ — это открытие принесло ему славу

чар

8.
пресекать, останавливать
прерывать

калаçăва чар — прервать разговор
тăшман каварĕсене чарса ларт — пресечь козни врагов
тытса чар —
1) удержать
ăна нимпе тытса чарма çук — его ничем не удержишь
2) задержать, арестовать
Çын çăварне тутăр карса чарас çук. — посл. Чужой рот платком не накроешь.
чĕлхене чар — придержать язык
хăвна ху чар — совладать с собой

чашлаттар

1.
выливать с шумом, выплескивать
такам ăна шывпа чашлаттарчĕ — кто-то окатил его водой

чăркăштар

раздражать, выводить из себя
ан чăркăштар ăна! — не раздражай его!

чĕмере

2. перен.
беда, напасть
ăна тем чĕмери пулчĕ — с ним приключилось что-то непонятное

чĕн

4.
звать, именовать, называть
ăна Алмантай тесе чĕнеççĕ — его зовут Алмантай
мана Явăш тесе чĕнеççĕ — меня зовут Явăш
ятран чĕн — обращаться, называть по имени
ятран чĕнсе тĕрĕсле — произвести перекличку

чун

3.
душа, сердце
унăн чунĕ ырă — у него добрая душа
чунтан тав ту — благодарить от души, сердечно
музыкăна пĕтĕм чунтан юрат — иметь страстное влечение к музыке
ман ăна чун сивĕнчĕ—  я охладел (букв. моя душа охладела) к нему
Куç курать, чун чухлать. — посл. Глаза видят, а сердце чует.

чух


çавă чух ăна — поделом ему, так ему и надо

чух

III. (чухне)
послелог

1.
во время
когда
в

ача чух — в детстве
ĕçре чух — во время работы
пĕр-пĕр чух — когда-нибудь
сивĕ чух — когда холодно

тепĕр чух —
1) в другой раз
2) иной раз, иногда

ун чух — тогда
хăш чух —
1) когда?
2) иногда, иной раз
хăшпĕр чух — в отдельных случаях

çамрăк чух вăл питĕ хитреччĕ — в молодости она была очень красива
эпĕ ăна киле килнĕ чух куртăм — я встретил его, когда шел домой
Хĕр чух хĕрĕх тус. — погов. В девичестве — сорок подруг.

чухлĕ

1.
столько
сколько
в
каком-л. количестве

кирлĕ чухлĕ — (столько), сколько нужно

мĕн чухлĕ —
1) сколько?, как много?
ку костюм мĕн чухлĕ тăрать? — сколько стоит этот костюм?
кун çинчен ăна мĕн чухлĕ калана пуль! — сколько ему об этом говорили!
2) сколько?, как долго?
ĕçе пĕтерме вăхăт мĕн чухлĕ кирлĕ? — сколько нужно времени для завершения работы?

нимĕн чухлĕ те — нисколько, ничуть
эпĕ нимĕн чухлĕ те шăнмарăм — я нисколько не замерз
мĕн чухлĕ те пулин — сколько-нибудь
кирек мĕн чухлĕ — сколько угодно

çавăн чухлĕ —
1) столько, так много
ăçтан туп на асĕ çавăн чухлĕ значок? — где ты набрал так много значков?
2) столько, так долго
çавăн чухлĕ ăçта çухалса çӳренĕ вĕсем? — где они так долго пропадали?

темĕн чухлĕ — очень много, видимо-невидимо
ланулми кăçал пĕлтĕрхи чухлĕ çук — яблок в этом году меньше, чем в прошлом (году)
вăл икĕ çын чухлĕ ĕçлет — он работает за двоих

шалкăм

II.

паралич, апоплексический удар, инсульт
шалкăм çапни — паралич
шалкăм çапнă çын — паралитик, больной параличом
пит нервĕн шалкăмĕ — паралич лицевого нерва
ăна шалкăм çапнă — его разбил паралич

шан

III.

1.
верить, доверять, доверяться, оказывать доверие
полагаться

юлташа шан — верить другу
ăна шанма пулать — на него можно положиться
вăл ăна пур енчен те шанать — он ему во всем доверяет
вăрттăнлăха шанса кала — доверить кому-л. тайну
шанса янă çын — поверенный, доверенное лицо
час шанакан — легковерный
хăй вăйне ытлашши шанакан — самоуверенный

шанми пул —
1) разувериться в ком-чем-л.
2) стать подозрительным, недоверчивым
Ватă лашана шанса кӳлеççĕ. — посл. Старого коня запрягают, вполне полагаясь на него. (соотв. Старый конь борозды не испортит).

шантар

2. перен. разг.
ослаблять, обессиливать
чир ăна самаях шантарнă — болезнь заметно ослабила его

шаплаттар

3.
накладывать (напр. взыскание)
влепить прост.
ăна ятлав шаплаттарса хучĕç — ему влепили выговор

шăл


шăл курăкĕбот. тысячелистник
шăл суран курăкбот. чистотел
хур шăлĕ ту — обметывать края ткани

шăл çемми
1) по зубам кому-л. (о мягкой пище)
2) посильный,сподручный
шăл çемми ĕç — посильная работа
3) по зубам, под силу, по силам
ку ĕç ăна шăпах шăл çемми — эта работа ему как раз по силам

шăл йĕр — зубоскалить, насмехаться
шăл ей — зубоскалить, насмехаться
шăл хăйра — точить зубы на кого-л.

шăла çырт
1) прикусить язык, замолчать
2) стиснуть зубы, напрячься
вăл шăлне çыртса чăтнă — он терпел, стиснув зубы

шăл витĕр сăрхăнтарса кала — цедить слова сквозь зубы
шăл шуррй те кăтартмарĕ — он и рта не раскрыл

шăп

2. разг.
как раз, в самый раз, точь-в-точь
шăп вăхăтлă — 1) вовремя 2) в самый раз (по размеру)
шăп та лап — тютелька в тютельку, точь-в-точь
пиншак ăна шăп та шай — пиджак ему как раз, впору

шăхăрт

4. перен. разг.
околпачивать, одурачивать, оставлять с носом, оставлять в дураках
ăна шăхăртса хăварнă — его оставили в дураках

шутла

4.
хотеть, намереваться, ставить целью
рассчитывать

шутласа хур — задумать что-л.
эпĕ ăна тĕл пулма шутламанччĕ — я не рассчитывал встретить его

шутламасăр —
1) исключая, за исключением
2) оптом, огулом разг., чохом   прост.
юлашкине шутламасан — за вычетом последнего

шутлаттар

2.
заставлять думать, вызывать раздумья
ку хыпар ăна хытă шутлаттарчĕ — это известие заставило его крепко задуматься

шутлă

4.
умеренный
сдержанный
непритязательный

тухтăрсем ăна ĕçсе çиесрен шутлă пулма хушаççĕ — доктора рекомендуют ему быть умеренным в еде

шухăш

2.
размышление и размышления
раздумье и раздумья
дума и думы
иккĕленчĕк шухăш — сомнения, мучительные раздумья
шухăша пут — погрузиться в раздумья
шухăша кай — погрузиться в раздумья
кĕтмен хыпар ăна шухăша ячĕ — неожиданное известие заставило его призадуматься

шухăшла

2.
полагать, предполагать
лайăх шухăшла — 1) хорошенько подумать 2) быть хорошего мнения о ком-чем-л.
эпĕ ăна-кăна шухăшламан — я не предполагал этого

шухăшлаттар

2.
заставлять думать, размышлять
наводить на размышления

кĕтмен тĕлпулу ăна пайтах шухăшлаттарчĕ — неожиданная встреча заставила его долго размышлять

ытала

4. перен.
завладевать, захватывать (о чувствах, мыслях)
ку шухăш пуçа ыталарĕ — эта мысль захватила меня
ăна тунсăх ыталарĕ — им завладела грусть

ытла

2.
слишком, чересчур, очень
ытла хаклă — слишком дорогой
ăна ытла ан мухта — ты слишком его не хвали
вăл ытла та ырă çын — он очень добрый человек

эйлеш

церемониться, деликатничать
мĕн эйлешсе тăратăн ăна? — что ты с ним церемонишься?

электролиз

хим.
электролиз (вещество витĕр электричество ярса, ăна пайăн-пайăн уйăрни)

элле

1. вопр.
разве, неужели
элле качча тухман-им вара вăл? — разве она не вышла замуж?
ăна паллаймарĕ-шим элле? — неужели он не узнал его?

юлашкинчен

наконец, в конце концов, в конечном счете
под конец
напоследок
разг.
юлашкинчен тупрăм-тупрăмах ăна — в конце концов я его все-таки нашел
юлашкинчен вăл тӳсеймерĕ, тухса утрĕ — под конец он не выдержал, ушел

юра

1.
угождать
ублажать
разг., потрафлять прост.
ăна юрама йывăр — ему трудно угодить
Тӳрĕ калакан тăванне юраман. — посл. Правду говорить — и родным не угодить.

юравлă

2.
впору, в самый раз
костюме ăна питĕ юравлă — костюм ему, в самый раз

яту

идет, к лицу
ку костюм ăна питĕ яту — этот костюм ему очень идет

ӳсĕр

2.
опьянение
ăна ӳсĕр пусрĕ — у него наступило сильное опьянение
ӳсĕр чирĕ — алкоголизм

çав


çав вăхăтрах — 1) в то же время 2) а между тем
çав хушăрах — 1) в то же время 2) а между тем
çав хаççăнах — в это же время, одновременно
çавна пула — из-за этого, по этой причине
тăман тухрĕ, çавна пула чарăнма тиврĕ — поднялась метель, из-за этого пришлось остановиться
çавăн пирки — из-за этого
çавна май — в связи с этим
çав майпа — таким образом, таким путем
çавă кăна — только и всего
çав-çке-ха — вот ведь что, вот ведь оно как
çав халлĕнех — в таком же виде, состоянии
çавăн чухлĕ — столько

çавăн пек
1) такой
çавăн пек çын вăл — такой он человек
2) так
пурăнкалатпăр çавăн пек — вот так мы и живем
çав кирлĕ-ха ăна! — так ему и надо!

çавах

2.
все равно
непременно, обязательно

кĕтер мар ăна, çавах пымасть вăл — не будем ждать его, он все равно не пойдет
эпир çавах çĕнтеретпĕр — мы непременно победим

çаклан

6. разг.
доставаться, выпадать, приходиться на долю
чи пысăк тӳпи ăна çакланчĕ — самая большая доля досталась ему
паян дежурство сана çакланчĕ — сегодня дежурить выпало тебе

çамрăк

молодо, по-молодому
çамрăк сăнлă çын — моложавый на вид человек
çамрăк хастарлăх — молодой задор
çамрăк курăн — выглядеть молодо
Çамрăк ĕмĕр иккĕ килмест, ăна лайăх ирттерес пулать. — посл. Молодые годы не приходят дважды, нужно их прожить хорошо.

çап

6.
поражать, одолевать (о болезни)
тытамак çапнă çын — эпилептик, больной эпилепсией
ăна шалкăм çапнă — его разбил паралич

çапах

2.
в знач. вводн. сл.
однако, все же
çапах та, мĕнле шыраса тупас-ха ман ăна? — как мне, однако, разыскать его?

çăлкала

разг.
колотить, лупить
ăна ахалех çăлкаларĕç — его поколотили ни за что

çăх

клеветать, доносить, делать доносы, наушничать разг.
çăхса çӳре — наушничать
ăна такам çăхнă — его кто-то оклеветал

çĕлен

змеиный
наркăмăшлă çĕлен — ядовитая змея
хура çĕлен — гадюка
хурăн пуçлă — çĕлен уж
çĕлен ăйăрĕ — змея-самец
çĕлен йăви — змеиное гнездо
çĕлен наркăмăшĕ (сĕлеки) — змеиный яд
çĕлен сăнни — змеиное жало
çĕлен тирĕ (кепи) — змеиная шкура
çĕлен чĕлхи — 1) змеиный язычок 2) уст. наговор против змеиного укуса
ăна çĕлен сăхнă — его змея ужалила
çул çĕлен пек авкаланать — дорога вьется змейкой
Çĕлене çĕлен çимест. — посл. Змея змею не ест. (соотв. Ворон ворону глаз не выклюет).
Çĕленпе калтан чĕлхи пĕр. — посл. У змей и ящериц один нрав (букв. язык).

çĕлен

подлый, коварный
Тăшман — çĕлен, ăна ан ĕнен. — посл. Враг коварен, не верь ему.

çĕн

II. глаг.

1.
побеждать
одолевать, брать верх

вăрçăра çĕн — победить в войне
тăшмана çĕн — одолеть врага
никам çĕнми — непобедимый
эпĕ ăна çĕнтĕм — я поборбл его
çĕнсе ил — завоевать
ирĕклĕх çĕнсе — ил завоевать свободу
Хастарлă пулсан, çĕнеймĕ тăшман. — посл. Если мы отважны, нас не одолеет враг.

çĕр

3. в качестве обст.  
сто раз
кун çинчен ăна çĕр те калана — сто раз ему об этом говорили

çĕрлесерен

2.
каждую ночь, еженощно
ăна çĕрлесерен тĕлĕк тĕлленет — ему каждую ночь снятся сны

çĕтĕлтер

2.
раздражать, дразнить, злить
ан çĕтĕлтер ăна! — не раздражай его!

çи

9. перен.
бранить, есть
хаять, злословить
сплетничать

çынна çи  — злословить о человеке
упăшкине çимеллипех çиет — она поедом ест мужа
институт çинче ăна çиеççĕ — в институте о нем ходит дурная молва

çийĕнчех

сразу же, тотчас
немедленно, безотлагательно, незамедлительно

çийĕнчех çырса пĕлтер! — безотлагательно сообщи письмом!
çийĕнчех хуравларĕ — он тотчас же ответил
эпĕ ăна çийĕнчех палларăм — я тотчас же узнал его

çиллен

1.
сердиться, злиться
приходить в гнев, в ярость
выходить из себя

ма çилленетĕн? — из-за чего ты злишься?
ăна хытă çиллентĕм — я сильно разозлился на него
çилленсе кай — разозлиться, вспылить
çилленсе çӳре — злобствовать
вăл çилленмеллипех çилленнĕ — он вне себя от ярости
унăн çилленни часах иртсе кайрĕ — гнев у него быстро прошел
Час çилленекен çын час ватăлать. — посл. Вспыльчивый человек быстро старится.

çиллентер

1.
сердить, злить, приводить в гнев, в ярость
гневить
уст.
çиллентерсе çитер — вывести из себя
çиллентерсе яр — рассердить, разгневать уст.
ан çиллентер ăна — не выводи его из себя

çирĕплет

2.
укреплять, прибавлять крепости, сил
лайăх апат ăна часах çирĕплетет — от хорошего питания он быстро поправится

çит

10.
постигать, обрушиваться
ăна хуйхă çитрĕ — его постигло горе

çук

2. частица отриц.
не
эсĕ ăна çĕклеес çук — ты это не сможешь поднять
вăл килес çук — он не придет

çум

2. в роли служ. имени
при обозначении соседства, близости:


çума, çумна, çумнек; рядом, с
ун çумне лар — садись рядом с ним
мĕн çыпăçрĕ вăл сан çумна? — что он привязался к тебе?
манран савни сивĕнсен, çума лартмастăп эп ăна — фольк. коли милый остынет ко мне, я не посажу его рядом с собой  

çумпа, çумĕпемимо, около, вдоль
ял çумĕпе шыв юхса иртет — рядом с деревней протекает речка  

çумра, çумăнта, çумĕнчепри, рядом, возле, подле, у

çумрах
1) рядышком, совсем рядом
çумрах вăрман — совсем рядом лес
2) при себе, с собой
манăн хутсем çумрах — у меня документы при себе

стена çумĕнче —
1) у стены
стена çумĕнче тăр — стоять у стены
2) на стене
расписани стена çумĕнче — расписание висит на стене
шкул çумĕнчи пахчи — пришкольный участок  

çумран, çумĕнчен
1) мимо, вдоль
машина пирĕн çумран иртсе кайрĕ — машина прошла мимо нас
2) от, с
хăп ман çумран! — отвяжись от меня!

çунтар

8. разг.
прорабатывать, пробирать, задавать перцу
ăна пухура çунтарнă — его проработали на собрании
ну çунтарчĕ! — ну и задал он перцу!

çураçтар

3.
угождать, удовлетворять
ăна нимпе те çураçтараймăн — ему не угодишь ничем

çыпăç

6.
приключаться, случаться (о беде)
ăна инкек килсе çыпăçрĕ — с ним случилась беда

çырлахтар

1.
удовлетворять
вулакансем ыйтнине çырлахтар — удовлетворять запросы читателей
ку ăна çырлахтарать — это его устраивает
санăн хураву мана çырлахтармарĕ — твой ответ меня не удовлетворил

ăмсантар

1.
вызывать зависть
пурнете ăмсантармалăх — на зависть всем
санăн костюму ăна ăмсантарчĕ — твой костюм вызвал у него зависть

ăн

I.
сознание, рассудок, чувство
ăна кĕр — прийти в сознание, очнуться
ăна кĕрсе çитрĕ — к нему полностью вернулось сознание
ăна килсе кĕчĕ — он пришел в чувство
ăн çухат — потерять сознание
ăнсăр пул — потерять сознание
ăнсăр вырт — лежать без сознания
ăна кĕрт — 1) приводить в сознание 2) вразумлять перен.

ăнран кай —
1) потерять сознание
ăнран кайса ӳк — упасть в обморок, лишиться чувств
2) изумиться, прийти в изумление перен.
сана кунта курнипе ăнран кайрăм — я пришел в изумление, увидев тебя здесь
3) выбиться из сил
ăнран тух — потерять рассудок

ăнран яр —
1) измучить, донять, истерзать
мана ыйтусемпе ăнран ячĕç — меня замучили вопросами
2) довести до потери сознания
3) свести с ума;  задурить голову разг.
4) оглушить, ошеломить

ăна

мест.
дат.-вин.п. от вăл

ăна

мест.
дат.-вин.п. от вăл


1.
ему, ей
ăна преми панă — ему выдали премию

ăна

2.
его, ее
ăна командировкăна ячĕç — его послали в командировку
мĕн кĕтет ăна? — что его ждĕт?
ăна кура — глядя на него, по его примеру
ăна кура ыттисем те киле кайрĕç — глядя на него, и другие разошлись по домам

ăна пула
1) из-за него, по его вине
ăна пула эпир кая юлтăмăр — из-за него мы опоздали
2) благодаря ему
ăна пула бригада мала тухрĕ — благодаря ему бригада вышла вперед

ăна-кăна

мест. собир.
дат.-вин. от вăл-ку


1.
кое-что
ăна-кăна тавçăр — разбираться кое в чем, соображать кое-что
эпĕ ăна-кăна вуланă — я кое-что читал

ăна-кăна

2. с отриц. ф. гл.
ничто, ничего
ăна-кăна пăхмасăрах — несмотря ни на что
вăл ăна-кăна тиркемест — он неразборчив, он ничем не брезгует
эпир ăна-кăна сисмерĕмĕр — мы ничего такого не заметили

ăнăçу

3.
счастье
ăна ăнăçу курса пулмарĕ — ему не довелось испытать счастья

ăнлан

3.
разбираться, смыслить в чем-л.
политикăна ăнлан — разбираться в политике
ăнланса ил —
1) понять, осознать
ăнланса илме çук — совершенно непонятно, уму непостижимо
2) разгадать, распознать
раскусить кого-что-л. разг.; разобраться в ком-чем-л.
эсир ăна ăнлансах илеймен-ха — вы его еще не раскусили
ăнланса çит — осмыслить

ăнсăрлат

1.
лишать сознания, приводить к беспамятству
ăна юн çухатни ăнсăрлатнă — он потерял сознание от потери крови

ăнсăрлат

2.
делать безумным, лишать разума
ăна курайманлăх ăнсăрлатнă — от ненависти он потерял разум

ăншăрт

злой, свирепый, лютый, злобный
ăншăрт çилĕ — свирепый ветер, наступление
ăншăрт çил-тăвăл — жестокий ураган
ăна ăншăрт килчĕ — он впал в ярость
вăл ăншăртне пытарайман — он не мог скрыть злобу

ăшшĕ

частица разг.
еще
вăл ăна пĕлмест ăшшĕ — он этого ещĕ не знает

ĕлĕш

2.
счастливый случай, удача
мана ăна курма ĕлĕш пулчĕ — мне посчастливилось видеть его

ĕнентер

1.
убеждать, уверять
ĕнентермелле кала — говорить убедительно
ăна каласа ĕнентерме çук — его невозможно убедить словами

ĕнерччен

до вчерашнего дня
ĕнерччен эпĕ ăна курманччĕ — до вчерашнего дня я его не видел

ĕрлеш

2.
шумно ссориться, скандалить, спорить
ăна ĕрлешсе çĕнтереймĕн — его не переспоришь
вĕсем ялан ĕрлешеççĕ — они постоянно скандалят

ĕшенчĕк

усталый, утомленный
изнуренный

ĕшенчĕк куç — усталые глаза
ача ĕшенчĕк пăхать — мальчик выглядит устало
ăна йывăр ĕшенчĕк пусса илчĕ — его охватила крайняя усталость

3.
разве
эпĕ курмастăп-и ăна? — разве я это не вижу?

-шим

частица вопр.
ли, неужели
калас-шим вара ăна кун çинчен? — сказать что ли ему об этом?

кăсăклантар

интересовать, занимать
увлекать

калав вĕренекенсене кăсăклантарса ячĕ — рассказ заинтересовал учащихся
ку ыйту пире кăсăклантармасть — этот вопрос нас не интересует
ку мана кăсăклантармасть — это меня не интересует
ăна балет кăсăкланатарь — он увлечен балетом

-çке

3.
в ответах при объяснении, возражении
да ведь, вот, же
илесчĕ те, укçа çук-çке — надо бы купить, да ведь денег нет
каларăм-çке ăна — да ведь я сказал ему

çеç

частица

1. огранич.
только, лишь
паян çеç — лишь сегодня
кунта эпир çеç — здесь только мы
пăхса илетĕп çеç — я только взгляну
ку çеç те мар — не только это, мало того
пĕрре çеç мар — не раз, неоднократно

кăшт çеç —
1) лишь немного
кăшт çеç сыпса ил — отпить немножко
2) чуть не, едва не
кăшт çеç шыва каяттăм — я чуть не утонул

тин çеç —
1) только что
вал тин çеç кунтаччĕ — он только что был здесь
2) уже, сейчас уже
тин çеç ăна хăваласа çитеймĕн — его уже не нагонишь

пăрах

2.
бросать, оставлять, покидать
ăна арăмĕ пăрахнă — его бросила жена
вал ку шухăша пăрахмарĕ — он не оставил эту мысль
пăрахса тар — убежать, оставив что-л.
ку кĕнекене кам пăрахса хăварнă? —кто забыл эту книгу?

якат

6. разг.
обирать, грабить, обчищать
ăна пĕтĕмпех якатнă — его обобрали до нитки, ободрали как липку

юнсăрлат

обескровливать
йывăр суран ăна юнсăрлатса янă — тяжелая рана обескровила его

тив

9.
поражать
охватывать

ăна сĕрĕм тивнĕ — он угорел, пострадал от угара
ачана чир тиврĕ — ребенок заболел

шутла

6.
почитать, уважать
чтить
книжн.
ватăсене шутлас пулать — надо уважать стариков
вăл ăна ашшĕ вырăнне шутланă — он почитал его за отца

пĕтер

12.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола
с общим значением завершенности или интенсивности действия:

вуласа пĕтер — дочитать
ĕçлесе пĕтер — закончить работу
итлесе пĕтер — дослушать (до конца)
тем те пĕр каласа пĕтер — наговорить всего (о ругани)
култарса пĕтер — насмешить до слез
пурне те пĕлсе пĕтереймен — всего, что есть на свете, не узнаешь
ăна шанса пĕтерме çук — ему нельзя верить полностью

чĕн

5.
говорить
молвить
уст.
сăмах чĕн —
1) обмолвиться мельком, вскользь сказать что-л.
2) вступить в разговор, подать реплику
вăл нимĕн те чĕнмест — он молчит
чĕнмесĕр тăр — безмолвствовать, хранить молчание
сăмах ан чĕн — безмолвствовать, хранить молчание
хирĕç чĕн — 1) откликнуться, ответить 2) возразить, сказать против
хирĕç чĕнмесĕр — не прекословя, без возражений
ан чĕн ăна хирĕç — не прекословь ему
çул тăршшĕпех чĕнмесĕр пыр — молчать всю дорогу

иртенпе

с самого утра
эпĕ ăна иртенпе кĕтетĕп — я его жду с самого утрă

хупла

12.
препятствовать, мешать
губить

ăна ĕçе пĕлменни хуплать — его губит незнание дела

кил


тӳр кил — доводиться, случаться
мана унпа паллашма тӳр килчĕ — мне довелось познакомиться с ним
мĕн килчĕ ăна — что попало, все подряд
ăçта килчĕ унта — 1) где попало 2) куда попало
кăмăла кил — нравиться
çĕнĕ юрă пурне те кăмăла килчĕ — новая песня понравилась всем
пурăна киле — со временем
май кил — удаваться
май килнĕ таран — по мере возможности
май килсенех — при первой возможности

такам

2.
всякий, каждый
ăна такам та пĕлет — его всякий знает
унта такам та тĕл пулать — там встречаются всякие люди

пулĕ

1.
возможно, пожалуй, вероятно, наверное
ваттисем астăваççĕ пулĕ — возможно, старики помнят
эпĕ кăштах тытăнса тăратăп пулĕ — я, пожилуй, немного задержусь
эсĕ ăна пĕлетĕн пулĕ — ты, наверное, его знаешь
кĕçех таврăнаççĕ те пулĕ — должно быть, они скоро вернутся
пулĕ те — все может быть

кур


витĕр курса тăр — видеть насквозь
пăх та кур пире — знай наших
пурнăç курнă çын— тертый калач, видавший виды человек
тăкак кур — быть в убытке
нумай кур — быть в барыше
юп кур — благоприятствовать
мĕн курман эсĕ унта? — чего ты там не видел?
ăна курса та юлаймарăмар — только мы его и видели
тĕм курса лармалла пулĕ — как бы чего не вышло

епле


епле апла? — как же так?
епле те пулин — как-нибудь
епле те пулсан — как-нибудь
ăна епле те пулин пулăшас пулать — надо как-нибудь помочь ему
епле пулсан та — как бы то ни было, при всех условиях, во что бы то ни стало
епле килнĕ çапла — как попало
мĕнле килнĕ çапла — как попало

пур


пур çинче — при наличии чего-л.
ăна мĕн вĕрентесси пур? — чего его учить?
мĕн каласси пур! — что и говорить!

хăйăхла

1.
трогать, задевать кого-л.
задираться прост.
ан хăйăхла ăна! — не тронь его!

таранччен


ăна вăл мĕн таранччен юратнă! — как он ее любил!

тӳрĕ


тӳрĕ кĕтес — мат. прямой угол
тӳрĕ пилĕк — белоручка
тӳрĕре кăлар — оправдывать
суд ăна тӳрĕре кăларнă — суд его оправдал
халăх шанчăкне тӳрĕре кăлар — оправдать доверие народа
тӳрĕре тух —  1) оправдаться, быть оправданным 2) осуществляться, сбываться
унăн ĕмĕчĕ тӳрĕре тухнă — его мечта сбылась

тив


ăна сăмах тиврĕ — ему сделали выговор
кирĕк тивнĕ — отсталый, закоснĕлый, заскорузлый
пуçа тиврĕ — я угорел
шăла тиврĕ — заломило зубы (напр. от холодной воды)
тут тивнĕ пит — веснушчатое лицо
хура тут тивнĕ — тронутый веснушками (о брюнете)
сарă тут тивнĕ— тронутый веснушками (о блондине)

тейĕпĕр

вводн. сл.
допустим, предположим
эсир ăна пĕлмен тейĕпĕр — допустим, вы этого не знали

яваплă

3.
ответственный, важный
яваплă задача — ответственная задача
яваплă тапхăр — ответственный период
ăна яваплă ĕçе уйăрса лартна — его выдвинули на ответственный пост

сăн


ашшĕ сăнĕ пур
— он похож на отца
сăнĕ те çук — нет никакого вида; не имеет (никакого) вида
сăнран кай (ӳк) — 1) спасть с лица 2) осунуться, побледнеть
ăна сăн кĕчĕ — на вид он поправился, поздоровел

ахаль

7. в роли усил. частицы
и так, и без того уже
çынни ахаль аран çӳрекелет, а эсĕ ăна чăрмантаратăн — человек и так едва ходит, а ты его беспокоишь

çитер


ал çитереймерĕм
— руки не дошли, я не успел (сделать что-л.)
ăс çитер — догадаться, сообразить
эпĕ ăна шансах çитерейместĕп — я ему не совсем доверяю

кирлĕ


ăçта кирлĕ (килнĕ) унта
— 1) где попало, там и сям 2) куда попало
пулма кирлĕ — должно быть
вăл килнĕ пулма кирлĕ — он, должно быть, пришел
çав кирлĕ те ăна — так ему и надо
пушă кирлĕ сана! — кнут плачет по тебе!
çăкăр та кирлĕ мар — хлебом не корми

лек


ăна сĕрĕм лекнĕ
— он угорел

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Тăхтаман

яз. и. м. Рысайк., Ялюха М., Рекеев, Патраклă, Сред. Юм., Иревли, Менча Ч., СПВВ, ИА. Тăхтаман — çуралнă ачасем вилсех пырсан улăштаракан ят, улăштарса хуракан ят... Пĕр çыннăн аслă ывăлĕсем вилсе пĕтсен, пĕр кĕçĕн ывăлĕ анчах юлсан, ăна Тăхтаман тенĕ (Ашм. Сл. XV, 10-11). См. Тохтаман.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

аграрник

ç.с. 1. Ял хуçалăхĕнче е ял хуçалăх ыйтăвĕ-семпе ĕçлекен çын. Ун шухăшĕпе чылайăшĕ килĕшет, аграрниксем те, хуларисем те. Х-р, 20.01.1994, 1 с. Уя тухса курман аграрник-теоретиксем халăхăн çĕр йĕркелӳ традицине тĕпрен шута илес çук. Х-р, 11.09.1996, 3 с. А.П.Айдак тата аграрниксен юхăмĕн ытти ертӳçисем... Хресченсен союзне туса хурас енĕпе ĕçленĕ. А-д, 17.12.1999, 2 с. Ăна [хресчене] ... Шупашкарти тата Мускаври аграрник чиновниксем пулăшма шутламаççĕ. Х-р, 17.10.2000, 1 с. — журналист-аграрник (Х-р, 7.05. 1998, 1 с.). 2. Аграри партийĕн членĕ; аграри (2). Ирех, сесси пуçланиччен, аграрник-депутатсем канашланă. Х-р, 30.07.1992, 1 с. Коммунистсемпе аграрниксем ... фракци ертӳçисем хушнă пек сасăлаççĕ. Ч-х, 1999, 27 /, 3 с.

аналитика

ç.с. Тишкерӳ, анализ. «Халăх шухăшĕ» фондăн аналитика центрĕн ертӳçи. Х-р, 29.05.1996, 1 с. Ăна [кĕнекене] Раççейри чи паллă аналитика агентстви хатĕрленĕ. Х-р, 7.05.1998, 3 с. — аналитика тĕрĕслевĕ (Х-р, 18.10.2001, 2 с.).

анлăх

п.с. 1. Анлă уçă вырăн; уçлăх. Эпир [погра-ничниксем] çил-тăман çаврăнса, ахрашса тăракан тĕксĕм шурă анлăха ыткăнатпăр. В.Алендей, 1965, 21 с. Шур тĕтре пулса вăл [Сывлăмпи] çитнĕ çӳл тӳпемĕр анлăхне. Н.Теветкел, 1982, 91 с. Вĕçсĕр-хĕрсĕр анлăх ăна [ачана] хăй ытамне çавăрса илчĕ. Т-ш, 1993, 35 /, 7 с. Эпĕ вара дельтапланпа вĕçесшĕнччĕ, тĕнче çийĕн виçесĕр анлăхра ярăнасшăнччĕ. Л.Сачкова, 1996, 108 с. — ВЧС, 1971, 872 с. 2. Анлăш, талккăш, лаптăкăш. Çĕршыв анлăхĕ тĕлĕнтерчĕ ĕнтĕ икĕ пĕчĕк чуна. В.Элпи, 1983, 96 с. Кунашкал эпикăллă анлăх Агиверăн яланах новелла формипе шайлашать. Г.Федоров, 1996, 173 с. Тĕнчене хăвăр ăсăрпа виç енлĕ анлăх ăнлавне хĕссе кĕртсе лартнă та, çав картаран тухаймастăр. В.Эктел, 1996, 70 с.

аркатуçă

п.с. Аркатакан, ватакан, çĕмĕрсе çӳрекен çын; тустаруçă. Палладий аркатуçă мар... Ăна ун чурăс вăхăчĕ çапла ят панă. Г.Айхи, 1974, 49 с. Эсаркатуçă... Çак киле аркатма сана ирĕк памастпăр. Г.Айхи. 1988, 28 с. Çынвĕлеренсен, аркатуçăсен вăрă-хурахла ушкăнĕсем пирĕн тĕп хула урамĕсене пырса кĕчĕç. Х-р, 8.10.1993,1 с. Сылтăмрисемшĕн вăл революционер тата аркатуçă пулнă, сулахайрисемшĕнсутăнчăк. Х-р, 6.04.2001,3 с. — ВЧС,1971, 649 с.

арман

1. П.п. Аш-какай е пахча çимĕç вĕтетмелли, фарш тумалли хатĕр. Анчах «кайф» тапхăрĕ иртсен вара шăм-шака хуçать, аш арманĕ витĕр тухнăн туйăнать. ÇХ, 27.02.1998, 4 с. Помидора аш арманĕ витĕр кăлармалла. Т-ш, 2001, 36 /, 12 с. Гайморитран сипленме хура йӳç кăшман лайăх пулăшать. Ăна аш арманĕпе вĕтетмелле. С-х, 2001, 11 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 357 с. 2. Ç.п. Тĕлсĕр вăрçă-харçă; юнлă çапăçусем. 1995 çулта алла диплом илнĕ хыççăн Чечняна лекрĕм — «аш арманне». Ар, 2000, 10 /, 3 с. Çар операцийĕ мар, чăн-чăн аш арманĕ тейĕн... Чăваш ен йĕкĕчĕ çав армантан тухайман. Ар, 2002, 40 /, 1 с.

аш арманĕ

1. П.п. Аш-какай е пахча çимĕç вĕтетмелли, фарш тумалли хатĕр. Анчах «кайф» тапхăрĕ иртсен вара шăм-шака хуçать, аш арманĕ витĕр тухнăн туйăнать. ÇХ, 27.02.1998, 4 с. Помидора аш арманĕ витĕр кăлармалла. Т-ш, 2001, 36 /, 12 с. Гайморитран сипленме хура йӳç кăшман лайăх пулăшать. Ăна аш арманĕпе вĕтетмелле. С-х, 2001, 11 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 357 с. 2. Ç.п. Тĕлсĕр вăрçă-харçă; юнлă çапăçусем. 1995 çулта алла диплом илнĕ хыççăн Чечняна лекрĕм — «аш арманне». Ар, 2000, 10 /, 3 с. Çар операцийĕ мар, чăн-чăн аш арманĕ тейĕн... Чăваш ен йĕкĕчĕ çав армантан тухайман. Ар, 2002, 40 /, 1 с.

арманçă

п.с. Арман авăртса паракан çын; арман хуçи, мелник. Хĕр-упраç... писев сĕрсе чиперленме ĕлкĕрнĕ — арманçă пек шап-шурă питлĕ. В.Ухли, 1984, 347 с. «Шупашкар элеваторĕ» предприятире ĕçлекен В.Емельянов арманçă. ХС, 1997, 106 /, 1 с. Ял çыннисем те ăна, тырă авăртса панине кура, арманçă теççĕ. Я-в, 1999, 2 /, 64 с. Голланди арманçисем ăна [сĕлĕ пăттине] уйрăмах юратса çинĕ. С-х, 1999, 26 /, 3 с. — ВЧС, 1971, 338 с.

асапçă

ç.с. 1. Асаплантаракан, хĕн кăтартакан, хур тăвакан çын. [Çав] сутăнчăксене, асапçăсене никам умĕнче те явап тыттарман. Н.Исмуков, 1990, 50 с. Палланă хушамат — Шитов, асапçă, Миттана «урнă йытă пек туллаканни». Я-в, 1991, 5 /, 8 с. 2. Асап тӳснĕ, хĕн курнă çын. Ăна [чиркĕве] студентсене хута кĕрекен асапçă Татьянăна халалланă. Х-р, 30.05.2001, 1 с.

асилӳ

п.в. Асаилӳ; иртнине шухăшпа тавăрни. Кинемейсем, ...асилӳпе паян куççуль ан тăкăр. А.Лукин, 1979, 25 с. Ăна йывăр асилӳсем асаплантарнине чи малтан Петя асăрхарĕ. Д.Гордеев, 1985, 105 с. Уçсамăр асилӳ кĕнекине! Н.Теветкел //Х-р, 11.04.1998, 7 с. Асилӳ катине шухăшсем вĕçсе кайрĕç. ÇХ, 1998, 42 /, 76 с. Асилӳ çăкĕсем — Шупашкар çăкисем. А.Смолин, 1999, 77 с.

астрал

ç.с., астрол., оккульт. Космос вăйĕпе этем чун-хавалĕн çыхăнăвĕ. Ухсайсем..., хаяр çавра çилсем кăларса, астрал шайĕнче хăйсен çуртне аркатнă. Ю.Яковлев //ÇХ, 1998, 48 /, 9 с. Танл., Çын автокатастрофăра амансан та астральнăй ӳт [кирлĕ, астрал вăйĕ] аманмасть. Çав вăхăтрах ăна ырă мар шухăшпах ватма пулать. Я-в, 1995, 9 /, 102 с.

аттелĕх

п.с. Тăван çĕршыв (ытларах 1941-1945 çулсенчи вăрçă ятне каланă чухне усă кураççĕ). «Отечество» вырăнне Митта Ваçлейĕ «аттелĕх» теме сĕннĕччĕ. Г.Юмарт //С-на, 1990, 390 с. Ăна Хĕрлĕ Çăлтăр, 1 степень Аттелĕх вăрçин орде-нĕсемпе... наградăланă. Н.Кушманов //Т-ш, 22.01.1998, 4 с. — Аттелĕх вăрçи (М.Юхма //Пике, 1991, 7 /, 24 с.); Аслă Аттелĕх вăрçи (ЧЕ, 1992, 21 /, 16 с.; К-ш, 27.04.1996; ХС, 25.09.1997; ТА, 2003, 2 /, 41 с.; ЧХ, 2003, 19 /, 1 с.); иртнĕ Аттелĕх вăрçи (Л.Таллеров //Х-р, 24.07.2001, 2 с.).

ахрăмлан

ç.с. 1. Ахрăм пул, ян кайса çапăн (сасă пирки). Вăл [пӳлĕм], пĕчĕкскер, сасса пăчлантарать..., памасть ăна ахрăмланса янăрама вуçех. А.Галкин //К-н, 1991, 3 /, 10 с. 2. Йĕр хăвар; ӳкерĕн, йĕрлен. Ашшĕ [Михетер] ... усал вăя вăратрĕ, усалĕ вара ахрăмлана-ахрăмлана кайрĕ, Нарспийĕ упăшкине вĕлерчĕ, ... вăр-хурах тĕнчи Сетнер пуçне çирĕ. Г.Федоров, 1996, 55 с. Тĕнче хĕрне чĕнет Огинский полонезĕ, асаплă чунăмра тасан ахрăмланса. ЧХ, 2000, 34 /, 5 с.

банкнот

п.с. Хут укçа; банк билечĕ. Чăн-чăн банкнотсем çинче Шурă çуртăн чӳречисем çурри кăна уçă пек курăнаççĕ. К-н, 1968, 8 /, 11 с. Укçа кăларса тыттармалли вăхăт çитсен вăл банкнотсен тĕркине мар, хĕç-пăшал туртса кăларнă. ÇХ, 1999, 42 /, 4 с. Пурĕ 14 миллиард банкнота тĕрлĕ номиналпа пичетлесе кăлармалла. Х-р, 18.08.2000, 3 с. Ултавçă ... ăна [кинемее] 50 пин тенкĕлĕх укçа тыттарнă. Çапла, унашкал банкнот çук халь. Х-р, 31.01.2001, 1 с. — ВЧС, 1971, 31 с.; ЧВС, 1961, 54 с.; ВЧС, 1951, 26 с.

бартер

ç.с. Укçаран татăк пулнипе тавара таварпа улăш-тарса илни е пулăшушăн тавар парса татăлни. Халĕ унчченхи пек планпа килсе парасса кĕтсе лараймастăн... Ку тĕлĕшпе чи шан-чăклă меслет — бартер. Х-р, 23.01.1996, 2 с. Мĕн тăвăн, халĕ вăхăчĕ çавнашкал пăтравлă, завод туса кăларакан продукцишĕн ăна туянакансем бартерпа татăлаççĕ. К-н, 1999, 4 /, 7 с. Крахмал питĕ кирлĕччĕ те бартер шучĕпе автомобиле пама тиврĕ. ХС, 1999, 16 /, 6 с. Ялта та бартер! Ар, 2001, 9 /, 2 с. — бартер экономики, бартер операцийĕсем (Х-р, 15.05.1997, 3 с.); бартер йĕрки (ХШ, 1999, 6 /, 36 с.); — бартера йĕркеле (Х-р, 19.09.1996, 2 с.); бартерпа ĕçле (Х-р, 10.10.1998, 1 с.); бартерла туян (ХС, 1999, 35 /, 1 с.); бартерпа пар (ÇХ, 2000, 11 /, 3 с.); бартер ту (Ар, 2002, 39 /, 2 с.).

бельманçă

ç.с. Швед поэтне тата мусăкçине (туп.) Карл Микаэль Бельмана сумлакан, пурнăçра тата пултарулăхра ăна евĕрлекен çын. Чăваш бельманçисен тăванлăхĕ. Х-р, 6.09.1996, 1 с.; Х-р, 21.03.1997. Чăваш бельманçисем хăйсен обществин пĕрремĕш «Хыпарçине» кăларма май тупрĕç. Х-р, 27.03.1997, 4 с.

бордель

ç.с. Аскăнлăх çурчĕ, ясарлăх килĕ, савăшу (туп.) йăви. Унăн амăшĕ Минск хулинче бордель тытатчĕ, эп унта çӳреттĕм. Я-в, 1991, 12 /, 20 с. Илем шкулĕн хĕрĕсене Турцире бордель валли вăрласа юлнă имĕш. ÇХ, 9.10.1998, 2 с. Туй хыççăн юлташĕсем ăна бордельте кураççĕ. ÇХ, 2000, 39 /, 12 с. «Хĕрлĕ хунарсен урамĕнчи» пĕр бордельте 21 çулти çамрăк вилсе кайнă. Х-р, 28.09.2001, 3 с.

брифинг

ç.с. Официаллă çын, пĕр-пĕр элчĕ (предста-витель) — журналистсене пухса — пайăр ыйтăва, темăна уçăм-латни; пĕчĕк пресс-конференци. Эпĕ ăна [информацие] СССР Шалти ĕçсен министерствинче ирттернĕ брифингран илнĕччĕ. Я-в, 1991, 5 /, 16 с. А.Яковлев Кремльти брифингра Раççей тата ют çĕршыв журналисчĕсене Кронштадри инкек-синкек чăнлăхне уçса паракан документсене кăтартнă. Х-р, 1994, 6 /, 1 с. Çа-кăн пирки Федерацин хăрушсăрлăх службин Чăваш Республикинчи управленийĕнче иртнĕ брифингра пĕлтерчĕç. ÇХ, 18.09.1998, 2 с.

вĕлерӳçĕ

ç.с. Çын вĕлерен, чун илли. Ун чухнех Ю.В.Зайцев художник ăна [Нарспие] çын вĕлерӳçĕ пек йышăннă. Вĕлерӳçĕ тени вăл публицист хĕрӳ[лĕх]не кăтартакан гротеск, гипербола пекки-тĕр ĕнтĕ. Г.Федоров, 1996, 21 с. Вĕлерӳçĕ кăмпасем [Пуçелĕк]. ÇХ, 23.10.1998, 8 с.

видеопленка

ç.с. Видеокамерăпа (туп.) ӳкернĕ ин-формацие çырса пыракан тата ăна упракан магнитлă хăю. Кон-курс вăхăтĕнче ӳкернĕ видеопленка. ÇХ, 1999, 39 /, 2 с. Хăйĕн видеопленкине Сергей пирĕн редакцине пачĕ. ÇХ, 1999, 8 /, 8 с. Çак «пултаруллă» ачасене сăнарласа хăварнă оперативлă видеопленкăна пăхатăп та шухăша каятăп. ÇХ, 1999, 29 /, 1 с.

видеотехника

ç.с. Видеоаппаратура (туп.). Паллакан хĕрсем ăна йӳнĕрех хакпа видеотехника тупса пама ыйтнă. ÇХ, 2000, 14 /, 4 с. Ют çĕршыв таварне сутакан çынсем ... видео-техникăна саппас пайсем пек кăтартаççĕ, вĕсен налукĕ темиçе хут пĕчĕк. Х-р, 6.10.2000, 3 с. Хайхи хваттертен çухалнă аудио- тата видеотехникăна ... тупнă. Х-р, 13.04.2001, 2 с.

вульгарлă

п.с. 1. Пăсăк, тӳрккес, урмăш; тӳнтерле (туп.). Ватта юлнă хĕртен те «таса» вульгарлă социологсем. В.Энтип //ТА, 1988, 10 /. 52 с. Вĕсем [критиксем] вульгарлă социологизма пăрахса (ăна тахçанах сивленĕ ĕнтĕ), ытларах илемлĕхе тĕпчемелле тесе темиçе те каларĕç. Ип.Иванов //Я-в, 1991, 3 /, 19 с. Теори пайне ют япаласем кĕртсе янине пула программăра вульгарлă социологи тени пысăк вырăн йышăнать. Г.Федоров //ХШ, 1999, 2 /, 111 с. 2. Килпетсĕр, килĕшӳсĕр, латсăр. «Стриптиз» тени Америкăран килсе ернĕ чи вульгарлă эстрадăн хăйне уйрăм тĕслĕхĕ пулать. Уйăп М., 1966, 313 с. Эстрада валли çырнă юрăсем те темле вульгарлă илтĕнеççĕ. КЯ, 25.10.1990, 4 с. — ВЧС, 1971, 102 с.; ВЧС, 1951, 84 с.

генсек

ç.с. Совет Союзĕнчи Коммунистсен партийĕн Тĕп комитечĕн ертӳçи; тĕп секретарь. Горбачева вĕлерес хăрушлăх пулнă, мĕншĕн тесен генсек тăшманĕсем ... ăна ытти меслетсемпе чарма пултарайманнине ăнланма пуçланă. Х-р, 22.09.1992, 3 с. Хăй вăхăтĕнче И.Сталин сăнӳкерчĕкĕпе ретушер питĕ нумай ĕçленĕ, мĕншĕн тесен генсек пичĕ шатраллă пулнă. Х-р, 15.03.1994, 4 с. Пленум ларăвĕ умĕн обком кулуарĕсене пухăннисем генсек пӳтсĕрлĕхне еплерех сӳтсе явнине лайăх астăватăп. Ч-х, 1999, 28 /, 6 с. — генсек пуканĕ (Я-в, 1992, 9 /, 10 с.); генсек портречĕ (Х-р, 11.08.2000, 3 с.); — пулас генсек (Х-р, 18.08.2000, 3 с.); экс-генсек (Х-р, 3.04.2001, 3 с.).

геопатогенлă

геопатогенлă вырăн (геопатогенлă зона), ç.с. Сывлăхшăн сиенлĕ пайăркасем кăларакан лаптăк; ха-тарлă вырăн. Геопатогенлă зона выльăхсемшĕн те сиенлĕ. Çак зона çуртсене те, çул-йĕре те витĕм кӳнине тĕпчесе пĕлнĕ ĕнтĕ. Я-в, 1995, 9 /, 103 с. Халĕ çĕрĕн геопатогенлă вырăнсем пуррине пĕлмен çын çук та пулĕ. С-х, 2000, 35 /, 4 с. Хăш-пĕр вырăнсем ăнăçлă мар, урăхла ăна геопатогенлă зона теççĕ. КÇ, 2001, 33 /, 1 с.

геополитика

ç.с., полит. Патшалăхăн географи уйрăмлăхĕсем (çĕрĕ-шывĕ, талккăшĕ, çанталăкĕ, çутçанталăк пурлăхĕ т.ыт.те) унăн тулашри политикине тата тĕнчери хутшăнусене витĕм кӳни. Раççейхăйĕн геополитика инте-ресĕсемлĕ никама пăхăнман çĕршыв. Х-р, 29.04.1999, 3 с. Геополи-тикăра «сакраллă (вăрттăн, сăваплă) географи» текен пĕлӳ пур. ÇХ, 1999, 10 /, 4 с. Совет Союзĕ арканни çак ĕмĕрти питĕ пысăк геополитика инкекĕ пулса тăчĕ. Ч-х, 1999, 28 /, 3 с. Геополитика текен ăнлав пур. Ăна ахаль сăмахсемпе усă курма май çук чухне асăнаççĕ. Х-р, 23.03.2000, 2 с. — геополитика чăнлăхĕ (Х-р, 16.03.1992, 2 с.); геопо-литика талккăшĕ (Х-р, 7.08.1993, 3 с.); геополитикăна пĕлни (Х-р, 21.03.1996, 1 с.); геополитикăн çивĕч ыйтăвĕ (Х-р, 10.04.2001, 3 с.).

гуманитари

ç.с. 1. Халăхсен культурипе историне ăнлантаракан пĕлӳ; ăс-хакăл культури. МВТУ, Физтех пек аслă шкулсенче те гуманитари, искусство кафедрисем уçма пуçларĕç. ТА, 1989, 9 /, 57 с. Гуманитарие аван чухлакан ача... ХС, 1999, 16 /, 2 с. — гуманитари предмечĕсене вĕрентекенсем (КЯ, 24.02.1989, 4 с.); гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕ (Х-р, 29.07.1998, 3 с.); гуманитари университечĕ (Х-р, 25.08.1998, 2 с.); гуманитари вĕрентĕвĕ, гуманитари пĕлĕвĕ (ХШ, 1999, 2 /, 55—56 с.); гуманитари класĕ (ÇХ, 1999, 12 /, 12 с.); гуманитари факультечĕсем (ХШ, 1999, 4—5 /, 120 с.); гуманитари дисциплинисем (Я-в, 2000, 5 /, 54 с.). 2. Çынлăх, чунлăх, ыркăмăллăх (туп.). Унта [конгреса] хутшăннисем çарпа политика, экономикăпа гуманитари ыйтăвĕсене сӳтсе явнă. Х-р, 10.09.1992, 2 с. Кунта кăшт леш... гуманитари пулăшăвĕ текеннине параймĕç-ши. Я-в, 1995, 10 /, 110 с. Гуманитари пулăшăвĕпе Чечен çĕрне çитсен пирĕн машина патне пĕр салтак чупса килчĕ. ÇХ, 1998, 45 /, 5 с. 3. Халăхсен историйĕпе культурине (чĕлхине, сăмахлăхне, философине т.ыт.) тĕпчекен-вĕренекен çын. Ăна сутса пуйăпăр, вара гуманитарисене словарь çырса кăларма укçа хывăпăр. Х-р, 30.04.1992, 3 с. Манăн вăтам тата аслă шкулта вĕрентекен гуманитарисене ăнланмалла сăмахсар курас килет. Х-р, 16.05.2002, 3 с.

икуйăхлăх

п.с. Икĕ уйăха пыракан (утмăл кунлăх) тапхăр. Çул-йĕрĕ те начар пулас çук — ăна юсамалли икĕуйăхлăх вĕçленсе пырать. К-н, 1979, 16 /, 5 с. Çул-йĕр тумалли икуйăхлăхра эпир республикăри штабăн куçса çӳрекен вымпелне илтĕмĕр. К-н, 1982, 17 /, 2 с. Икуйăхлăха хастар хутшăнакансем валли экологи министерстви хаклă парнесем хатĕрлет. Х-р, 29.02.1996, 4 с.

икĕуйăхлăх

п.с. Икĕ уйăха пыракан (утмăл кунлăх) тапхăр. Çул-йĕрĕ те начар пулас çук — ăна юсамалли икĕуйăхлăх вĕçленсе пырать. К-н, 1979, 16 /, 5 с. Çул-йĕр тумалли икуйăхлăхра эпир республикăри штабăн куçса çӳрекен вымпелне илтĕмĕр. К-н, 1982, 17 /, 2 с. Икуйăхлăха хастар хутшăнакансем валли экологи министерстви хаклă парнесем хатĕрлет. Х-р, 29.02.1996, 4 с.

илемлĕх

1. П.п. Пурнăçа ятарлă мелсемпе сăнарласа кăтартни, хайлавăн (туп.) эстетикăлла пахалăхĕ; художествăлăх. Хумма Çеменĕ ... произведени илемлĕхĕшĕн, чĕлхе тасалăхĕшĕн епле ĕçлемеллине кăтартса панă. Ç.Элкер //Я-в, 1946, 9 /, 21 с. Тăхти калавĕсенче пĕлмелли, вĕренмелли илемлĕхрен ытларах тенипе килĕшме çук. Ю.Яковлев //ТА, 1989, 9 /, 69 с. Илемлĕх (художественность) тени термин пĕлтерĕшлĕ, вăл кирек хăçан та конкретлă произведенин сăнарлă тытăмĕпе çыхăннă. Г.Фе-доров, 1994, 6 с. — илемлĕх енĕ (К-ш, 26.06. 1927); илемлĕх мелĕсем (Я-в, 1968, 11 /, 25 с.); илемлĕх системи (Я-в, 1980, 5 /, 29 с.); илемлĕх уйрăмлăхĕсем (ЧХС, 1985, IV т., 53 с.); илемлĕх культури (Я-в, 1990, 5 /, 28 с.); илемлĕх чăнлăхĕ (Я-в, 1990, 7 /, 29 с.); илемлĕх шайĕ (Я-в, 1991, 12 /, 25 с.); илемлĕх ăслайĕсем (ЧЛ, 1994, 11 кл., 210 с.); илемлĕх пайрăмĕ, илемлĕх хатĕрĕсем (П.Метинпа А.Мефодьев, 1997, 16 с.). 2. П.п. Сăнарлă искусство; ӳнер (туп.), художество. «Илемлĕх галерейи» çаврăнăшпа Митта Ваçлейĕ хăйĕн кун кĕнекинче тахçанах усă курнăччĕ. Г.Юмарт //С-на, 1990, 389 с. Илемлĕхпе графика факультетĕнче вĕреннĕ чухне мана В.Урташ «художник тĕк, писатель пулатăн» тенĕччĕ. Х-р, 5.09.1996, 3 с. Ăна пединститутра тин уçăлнă илемлĕхпе ӳкерӳ факультетне ĕçе илеççĕ. Т-ш, 1998, 5 /, 5 с. Вăл пирĕн журналăн илемлĕх редакторĕччĕ. Ç-т, 1999, 1—2 /, 54 с.

инаугураци

ç.с. Суйлавра çĕнтернĕ президент е кĕпĕрнаттăр ĕçе пуçăннă кун ирттерекен официаллă йăла-йĕрке (ĕнентерӳ хутне илни, тупа туни т.ыт. те). Депутатсем Чăваш Республикин пĕрремĕш Президенчĕ Н.Федоров ĕçе официаллă йĕркепе пуçăннă ятпа ирттернĕ инаугураци церемонине хутшăнчĕç. Х-р, 22.01.1994, 2 с. ЧР Президенчĕ Н.Федоров ĕçе тытăнассипе çыхăннă чаплă церемони иртрĕ. Ăна инаугураци теççĕ. Т-ш, 1998, 3 /, 1 с. Должноçа кĕнĕ ятпа ирттерекен шавлă ĕçкĕ-çикĕ (халь ăна «инаугураци» теççĕ). Ар, 2001, 6 /, 1 с. Мускав облаç кĕпĕрнаттăрĕн Б.Громовăн инаугурацийĕ. ÇХ, 2000, 5 /, 2 с.

инвестици

п.с., экон. Пĕр-пĕр ĕçе, предприятие е экономика сыпăкне аталантарма чылайлăха хывакан капитал. Социализмлă çĕршывсен инвестици банкĕ — чи пысăк капиталлă экономика организацийĕ. КЯ, 8.02. 1973, 4 с. Инвестици фончĕ вăл финанс учрежденийĕ, халăх ăна хăйĕн приватизаци чекĕсене тата укçа-тенкине усă курмашкăн шанса парать. Х-р, 24.09.1992, 2 с. Налук политики таварсем туса кăларассине, инвестицисене ӳстерме хавхалантарĕ. Х-р, 22.01.1994, 2 с. — инвестиципе коммерци корпорацийĕ (Х-р, 8.04.1993, 4 с.); инвестици кредичĕ (Х-р, 28.10.1997, 2 с.); инвестици капиталĕ (Х-р, 6.08.1998, 3 с.); инвестици программи (Ч-х, 1999, 14 /, 1 с.); инвестици конкурсĕ (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.); инвестици çанталăкĕ (Х-р, 16.03.2000, 1 с.); инвестици рейтингĕ (ÇХ, 28.09.2001, 1 с.); инвестици канашĕ (Х-р, 10.10.2001, 1 с.); — инвестици хыв (ХС, 1999, 24 /, 1 с.; Ар, 2001, 6 /, 1 с.); инвестицисем уйăр (Х-р, 19.09.1996, 2 с.); инвестицисене явăçтар (ЧÇ-й, 2001, 2 /, 1 с.); — ют çĕршыв инвестицийĕсем (Х-р, 27.02.1997, 2 с.); — ВЧС, 1971, 254 с.; ВЧС, 1951, 222 с.

йӳçеклет

п.в. Йӳçеклентер, йӳçеклĕх кӳр; йӳçĕхтер, йӳçĕт. Анчах вĕсене [удобренисене] çеç хывни тăпрана эрĕм пекех йӳçеклетет. К-н, 1983, 2 /, 2 с. Тĕнче мехелĕ çапла-çке, пурнăçа йӳçеклетекенсем пур пулсан, ăна тутлăлантаракансем те пулмаллах. Н.Ишентей, 1997, 77 с.

калуçă

ç.с., лит. Литература хайлавĕн ĕç-пуçа хăй ячĕпе каласа паракан сăнарĕ. Калуçă (тĕрĕссипе ăна кунта халапçă темеллеччĕ) хушăран хушă Хĕветĕрпе пĕрлешсе каять. В.Родионов //Х-р, 18.11.1998, 3 с. Проза хайлавĕсенче калуçă (повествователь) тата калавçă (рассказчик) пуррине, автор сăнарĕ темиçе сийлĕ пулнине ăнланмалла çамрăк вулавçăсен. Х-р, 14.03.2000, 3 с. Кунта [сăвăлла юмахра] калуçă сăмахĕсене те сăвăласа çырнă. Х-р, 14.06.2000, 3 с.

канашçă

п.с. Пуçлăха канаш-сĕнӳ парса пулăшакан ятарлă çын; советник. Вăл Пăрттасăн чи шанчăклă ... канашçи. Юхма М., 1983, 129 с. Буш президентпа унăн тĕп канашçисем. Х-р, 15.01.1993, 3 с. Эпĕ ăна [президента] наци ыйтăвĕсемпе лайăхрах канашçă суйласа илме сĕннĕ пулăттăм. Х-р, 25.12.1997, 4 с. II Микулай патшан та канашçăсем нумай пулнă. ÇХ, 1998, 37 /, 3 с. — çар пуçĕн канашçи (ЧС, 1994, 9 кл., 7 с.); акционер обществин председателĕн канашçи (ÇХ, 1999, 10 /, 3 с.).

картлаç

п.в. Картлашка; пусма, пусăм. Вăл малтан запасри юстици капитанĕ çеç пулнă-мĕн, ăна тӳрех 5 картлаç сиктерсе хăпартнă. Х-р, 4.09.1996, 3 с. Пĕринчен тепри илемлĕ çамрăксем...картлаçпа анса каяççĕ. Х-р, 5.02.1997, 3 с. Чăвашлăх идейине тĕпе хурса ĕçлени вĕсемшĕн çутта тухмалли пĕрремĕш картлаç пулнă имĕш. ÇХ, 1997, 38 /, 4 с. — картлаçпа хăпар (В.И.Паймен, 1964, 59 с.); картлаç çинче тăр (Д.Гордеев, 1983, 193 с.); картлаç çине лар (М.Юхма, 1991, 93 с.); — пусма картлаçĕ (А.Эсхель, 1983, 38 с.); кун-çул пусмин картлаçĕсем (Ю.Артемьев, 1991, 140 с.); влаç картлаçĕ (Х-р, 13.04.1996, 2 с.).

киви

ç.с. Кăштăрка хăмăр хупăллă, çутă симĕс ăшлă, чăх çăмарти пысăкăш кăнтăр çимĕçĕ. Кивисене Çĕнĕ Зеландирен тиесе килнĕ, апельсинсем Израиль çĕрĕн сĕткенĕпе ӳснĕ. Х-р, 12.02.1997,1 с. Киви çимĕçе лавккасемпе пасарсенче тахçанах сутаççĕ, анчах та çынсем ăна питех туянмаççĕ. С-х, 2000, 6 /, 2 с. Хăш-пĕр çынсен киви çисен аллерги пулать. ÇХ, 2001, 14 /, 9 с. Кивие юн пусăмĕ пысăккипе аптракансен уйрăмах нумай çимелле. С-х, 2001, 34 /, 4 с.

киçтĕк

п.в. Сăрăпа ӳкермелли, сăрламалли хатĕр; кисть. [Картинăри] хĕр кĕлеткине киçтĕкпе унтан-кунтан тĕккелесе те пăхрĕпăсать кăна. В.Эктел, 1996, 105 с. Киçтĕкпе, сăрăпа ĕçлесси вĕсен пурнăç тĕллевĕ пулса тăнă. ЧТ, 28.02.1998, 4 с. Киçтĕк илсе пĕр йĕр çеç тăвĕ-и вăлçакă та ăна хавхалантарĕ. Х-р, 9.08.2000, 4 с. Чӳрече сăрлама кăна ĕлкĕреймен, киçтĕк тупайман. Ар, 2001, 20 /, 3 с. — художник киçтĕкĕ (П.Афанасьев, 1985, 46 с.); ӳнерçĕн киçтĕк вылянăвĕ (Юрий Зайцев, 1990, 5 с.); ятарлă киçтĕк (КÇ, 2000, 35 /, 3 с.); кивĕ киçтĕк (Ар, 2002, 13 /, 4 с.); — киçтĕкпе усă кур (Х-р, 15.03.1994, 4 с.); киçтĕк тыт (Х-р, 6.04.2001, 3 с.); киçтĕк ăстала (Ар, 2001, 20 /, 3 с.); сăрă-киçтĕкпе чирле (ÇХ, 2001, 34 /, 8 с.).

ксерокс

ç.с. Пĕр-пĕр документа, текста (алăпа çырнине е пичетленине) электрофотографи мелĕпе ӳкерсе илмелли, йышлатмалли аппарат. Электронлă приборсем, компьютер, ксерокс, телевизорсем тевăйлах мар электро-магнитлă пайăркасем кăлараççĕ. ÇХ, 1998, 1 /, 6 с. Ăна [ЧНК штаб-хваттерне] телевизорпа, компьютерпа, ксерокспа тивĕçтерес ыйтăва татса патăмăр. Х-р, 20.06.2000, 1 с. Пире валли хăть ăна [документа] ксерокспа кăларса памаллаччĕ. Ар, 2000, 10 /, 2 с. — ксерокспа пичетле, ксерокс хучĕ (Х-р, 18.09.1998, 3 с.); ксерокс курупки (ÇХ, 1999, 13 /, 8 с.).

культурологи

ç.с. Халăхăн ăс-хакăл культурине, ăспурлăх (туп.) аталанăвне, культурăпа общество çыхăнăвне тĕпчекен ăслăлăх. Ăна [Н.Егорова] Чăваш патшалăх уни-верситетне ĕçлеме чĕнсе илеççĕ. Килнĕ-килменех вăл кунта культурологи кафедрине туса хурать. ХС, 23.02.1999, 4 с. Хальхи вăхăтра журналист е учитель пулакансем уйрăммăн вĕренеççĕ, культурологи уйрăмĕ те пур. Х-р, 2.08.2000, 3 с. — культурологи факультечĕ (ТА, 2003, 2 /, 32 с.).

курăкçă

ç.с. Сиплĕ курăксене пухакан тата вĕсемпе эмеллекен çын; курăк ăсти. Хăшĕсем энĕç курăкне пахчара ӳстереççĕ, ăна пасарта курăкçăсенчен е аптекăра туянма пулать. С-х, 2000, 5 /, 3 с.

курăм

п.с. 1. Çын таврари пурнăç çине мĕнле пăхни, ăна епле хаклани. Яков Ухсай сăнласа пама ăста, унăн хăйĕн курăм. Вăл çын курманнине курма пĕлет. Г.Ефимов //Я-в, 1963, 4 /, 32 с. Хальхи поэтсен Шелепи тапхăрĕпе танлаштарсассăн — урăх курăм, урăх ăнлану. КЯ, 7.02.1982, 4 с. Вĕсен [çамрăксен] хăйсене евĕр курăм, хăйсен сасси. ТА, 1988, 10 /, 1 с. Чăваш шухăшлавĕпе курăмĕ çут çанталăкран çын еннелле ... куçса пыма кăмăллать. В.Родионов //Х-р, 18.11.1998, 3 с. — çĕнĕ курăм (Я-в, 1963, 11 /, 30 с.); философиллĕ курăм (Л.Таллеров, 1978, 10 с.); экзистенциаллă курăм (Х-р, 28.09.2001, 4 с.); — танл., тĕнчекурăм. 2. Куç умне тухакан сăнлăх; куçа курăнни. Чӳрече умĕнчи акацисем çине шевле ӳкнĕ... Ман чунра çак курăм иртнĕ кунсемшĕн хĕрхенӳ çеç çуратрĕ. А.Аттил //ТА, 1988, 10 /, 62 с. Сарри çĕрĕпех ... çурма ыйхăллă та çурма чăнлăхлă курăмсемпе аташса выртрĕ. В.Игнатьев, 1990, 47 с. Епле анлă курăм [тавралăх пирки]! Х-р, 30.04.1997, 7 с. Паян çав курăм харсăр Çăлтăрлăх. А.Т.-Ыхра, 2001, 80 с.

куçăмлă

ç.п. е КУÇĂН, п.п. Куллен вĕренме çӳремелли; кĕретĕн (туп.). Вĕренӳ куçăн тата куçăн мар майпа пулĕ. ÇХ, 1997, 46 /, 8 с. Аспирантурăра куçăмлă та куçăмсăр та вĕренме май пур. Ч-х, 1999, 27 /, 8 с. Ăна куçăмлă майпа вĕренме кĕртес тĕллевпе ректор патне кайрăм. ПЧЕ, 2001, 4 /, 3 с. — ВЧС, 1971, 476 с.

кӳлепеçĕ

ç.с. Йăваласа, чутласа е урăхла хайласа кĕлетке-кӳлепе ăсталакан ӳнерçĕ (туп.); скульптор, шепсутçă (туп.). Ӳкерӳçĕ, кӳлепеçĕ, çыравçă, ав, юрăçпала тăраççĕ. Х-р, 16.09.1992, 4 с. Чăвашсен паллă кӳлепеçисенчен (скульпторĕ-сенчен) И.Кудрявцев, Ю.Ксенофонтов ... ячĕсене палăртса хăварăпăр. ЧС, 1994, 8 кл, 7 с. Тен, кӳлепеçĕ çепĕç аллипе ... çемçе-çемçе тăма йăваласа ... ăна çапла хитре тума пултарнă. И.Чермаков //ÇХ, 30.04.1998, 5 с.

кӳнтер

п.с. Ӳкĕте кĕрт, çавăр, майлаштар; еккине яр. Ăна [ват çынна] ... ним каласа та кӳнтерме çук. К-н, 1983, 8 /, 4 с. Малтанхи хутĕнче Константин Николаевича кӳнтерме май килмерĕ. Д.Гордеев, 1988, 82 с. Вырăс чĕлхин «юнтармăшне» кӳнтерме чăваш чĕлхин законĕсене пăсатпăр. В-х, 8.07.1991, 12 с. — Ашмарин, VII, 75 с.

лидерлăх

ç.с. Çул пуç пахалăхĕ; ертӳçĕ тивĕçĕ-тайăнĕ. Вĕсем пĕр тантăш мăшăрсенчен кăшт кăна аслăрах-ха, анчах ... лидерлăх палли пурсăпайлă, ăслă, кăмăллă лидерлăх. А.И.-Ехвет //Х-р, 12.09.1996, 3 с. Ăна тума нимле пултарулăх та, нимле тавçăрулăх та, нимле «лидерлăх» та кирлĕ мар. Д.Гордеев //Х-р, 2.08.2000, 4 с.

лимон

ç.п., жарг. Миллион тенкĕ. Виçĕ «лимонлăх» пĕр пĕчĕк ĕç тупăнчĕ. ÇХ, 1997, 20 /, 1 с. Манран хваттер валли тесе виçĕ «лимон» илни çитмест — халь тата тăван аннӳне çаратасшăн. Х-р, 6.01.1998, 3 с. Рекламăпа çыхăннă килĕшӳсем ăна тата 6 «лимон» кӳреççĕ. ÇХ, 1998, 47 /, 8 с. — «лимон» тӳле (ÇХ, 1997, 28, 6 с.).

мануаллă

ç.с., мед. Сусăрланнă вырăна алă витĕмĕпе сиплекен; алă вăйăмлĕ. Мануаллă терапи, ăна алă терапийĕ те теме пулать, юлашки вăхăтра уйрăмах вăйлăн аталанса пырать. Х-р, 18.09.1992, 3 с. Эпĕ [психотерапевт] вара массажпа, мануаллă терапипе тата психотерапипе усă куратăп. Х-р, 13.10.1993, 4 с. — мануаллă терапевт (Х-р, 17.06.1992, 4 с.); Республикăри мануаллă терапи центрĕ (Х-р, 14.07.1993, 4 с.).

масштаблăх

ç.с. Капмарлăх, анлăлăх (туп.), мăнăлăх; анлăш. Кунта та [сăнарта] хире-хирĕçле виçесеммастшаблăхпа ансăрлăхпур. Я-в, 1986, 5 /, 29 с. Масштаблăха хăнăхнă совет халăхне ăна масштаблă япала пар. Н.Егоров //ЧХК, 1995, 111 с.

мăкăль

п.п, калаç., ç.п. Каçрашка; сĕмсĕркке, хăлăхсăрланса кайнă çын. Хăй çав-çавах паттăр пăхкалать-ха. Ахальтен мар ăна редакцинчи шăл йĕренсем Мăклакассинчи мăкăль тесе тăрăхлатчĕç. Хв. Уяр, 1965, 43 с. Поселокри «мăкăльсенчен» пĕри, Сейф хушаматлă услап лара па-рать унăн кравачĕ çинче. Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл çĕр улми туянма килнĕ çынсенчен куланай шăйăрса тăнă-мĕн. Мĕнех, ун йышши мăкăрăлчăка пусармаллах. ÇХ, 1999, 10 /, 1 с.

мăкăрăлчăк

п.п, калаç., ç.п. Каçрашка; сĕмсĕркке, хăлăхсăрланса кайнă çын. Хăй çав-çавах паттăр пăхкалать-ха. Ахальтен мар ăна редакцинчи шăл йĕренсем Мăклакассинчи мăкăль тесе тăрăхлатчĕç. Хв. Уяр, 1965, 43 с. Поселокри «мăкăльсенчен» пĕри, Сейф хушаматлă услап лара па-рать унăн кравачĕ çинче. Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл çĕр улми туянма килнĕ çынсенчен куланай шăйăрса тăнă-мĕн. Мĕнех, ун йышши мăкăрăлчăка пусармаллах. ÇХ, 1999, 10 /, 1 с.

медитаци

ç.с. Йогăра (туп.), психотерапире усă куракан хăнăхтару, канăçлăн шухăша путни. Медитаци ... чух çын ӳт-пĕвĕ çемçелет, кăмăл-туйăм палăрмасть, этем тулашри япаласенчен уйрăлать. ЧЛ, 1994, 11 кл., 236 с. Манăн медитаци пуçланнă. Х-р, 3.09.1996, 4 с. Медитаци вăрттăнлăхне-ăсталăхне ăна халăхăмăр панă. ÇХ, 10.04.1998, 7 с. ДНК кĕвви Инди çĕр-шывĕн медитаци кĕввине аса илтерет имĕш. С-х, 2000, 9 /, 4 с. — медитаци пози (С-х, 2000, 5 /, 4 с.); медитаципе аппалан (ÇХ, 2003, 8 /, 10 с.).

менеджмент

ç.с., экон. Ĕç тăвăма (производствăна) ăнăçлă йĕркелесе ертсе пымалли ăслай-меслет пĕрлĕхĕ; управлени йĕрки. Санкт-Петербургри патшалăх техника университечĕн Шупашкарти экономикăпа менеджмент институчĕ. ÇХ, 1997, 38 /, 3 с. Ăна «Менеджмент стратегийĕн тытăмĕнчи тава тивĕçлĕ ĕçсемшĕн» паллă панă. Х-р, 14.06.2000, 1 с. Паллă предприятин те менеджменчĕ япăх ĕçлет. Х-р, 21.07.2001, 1 с. — финанс менеджменчĕ, менеджментпа маркетинг центрĕ (ÇХ, 2003, 13 /, 4 с., 13 с.).

меслетлĕх

ç.с. Пĕр-пĕр ĕçе ăнăçлă ирттермелли е вĕрентмелли мел-ăслай пĕрлĕхĕ; методика. Вăл ВЛКСМ рескомĕн вĕренӳпе меслетлĕх центрĕн директорĕнче вăй хунă. ÇХ, 1998, 44 /, 3 с. Калаçу урокĕсен меслетлĕхĕ. ЧЧВМ, 1998, 14 с. Ăна чăваш чĕлхипе литературин меслетлĕх кафедрин тилхепине шанса параççĕ. Х-р, 28.04.2000, 2 с. — вĕренӳпе меслетлĕх нушисем (ХК, 1993, 8 /, 8 с.); ăслăлăхпа меслетлĕх центрĕ (Т-ш, 2000, 34 /, 3 с.); — çĕнĕ меслетлĕхе алла ил (А.Леонтьев, 2003, 11 с.).

меслетçĕ

ç.с. Меслетлĕх ăстаçи; методист, ăслайçă. Ăна [курса] ... чăваш шкулĕсен кураторĕ В.Егоров меслетçĕ ертсе пынă. Х-р, 23.02.1994, 2 с. Вăл питĕ пултаруллă тĕпчевçĕ тата меслетçĕ пулнине çирĕплетсе пачĕ. Х-р, 24.01.1998, 5 с. — вĕрентекен меслетçĕ (ЧТ, 28.02.1998, 3 с.).

мониторинг

ç.с. Çут çанталăкри е обществăри пулăма, лару-тăрăва сăнаса тишкерни тата унăн пуласлăхне палăртни. Экологи министерствин мониторинг центрĕ. ÇХ, 1997, 28 /, 1 с. Халĕ социаллă-гигиенăллă мониторинг ирттереççĕ. Ăна тĕпе хурса ... республикăра пурăнакансен сывлăхне прогнозлама пулать. Х-р, 4.10.2000, 4 с. — çĕрĕн мониторингĕ (Х-р, 25.11.1992, 6 с.).

настоятель

ч.с. 1. Мăнастир пуçлăхĕ. Ĕпхӳри Чăваш халăх шкулĕнче арçынсен мăнастирĕн настоятелĕ Серафим атте пулса курчĕ. ЧТ, 1998, 5 /, 7 с. Савватий атте, арçынсен мăнастирĕн настоятелĕ, куллен ОМОНа шăнкăравласа тăнă, йĕркеллех-и. ÇХ, 1999, 42 /, 3 с. 2. Чиркĕвĕн аслă священникĕ. Хĕрлĕ Чутай чиркĕвĕн на-стоятелĕ Николай протоиерей кĕлĕ ирттерет. ПП, 2000, 4 /, 4 с. [Ăна] хирĕç чиркӳри аслă пуп (настоятель) килет. ЧХ, 2000, 34 /, 6 с.

нăклаттар

п.п., жарг. Тивер(т), майла, йăкка. Эх, мĕнле хитре çак чикан майри, мĕнле ăна нăклаттарса юлас-ши. Х-р, 6.06.2000, 3 с.

нигилизм

п.п. е наци нигилизмĔ, п.я. Тăван халăхран ютшăнни, тăван чĕлхепе культурăран юсни; манкуртлăх (туп.). Наци нигилизмĕ вара национализм пекех сиенлĕ, сăтăрлă. КЯ, 24.02.1989, 3 с. Халĕ чăваш хушшинче нигилизм хунаса кайрĕ. КЯ, 14.12.1989, 4 с. Наци нигилизмĕн чи хăрушă та сĕм-хура тапхăрĕнче ӳссе çитĕннĕскерсен ... наци туйăмĕ ыттисенчен хуçăкрах. Б.Чиндыков //П-н, 1990, 2 /, 9 с. Чăваш халăхĕ хушшинче нигилизм сарăлнă. Ăна мĕн ĕлĕкренех хăйĕн чĕлхинчен пистерме тăрăшнă. Х-р, 5.02.1997, 3 с. — наци нигилизмне пĕтер (П-н, 1990, 5 /; Х-р, 24.10.2000, 2 с.); наци нигилизмне ӳкĕте кĕрт (Д.Гордеев //В-х, 8.07.1991, 12 с.).

нимеçĕ

п.с. Нимене хутшăнакан (е ăна ирттерекен) çын. Нимеçĕ хăрăмлă пӳрнипе Паньтти çамкине сăтăрса илчĕ. К-н, 2001, 20 /, 19 с.

офис

ç.с. Фирмăн е урăх учрежденин тĕп çурчĕ е кабинечĕ; кантур. Чăваш Республикин тĕп хулинче чăвашла çырнă ... «офиссен» ячĕсем нумай-и пирĕн. А.Смолин //Х-р, 17.03.1992, 5 с. Винокуров урамĕнчи 57-мĕш çуртра пысăках мар ĕç вырăнĕ, хальхилле офис тейĕпĕр-и ăна, пур. Я-в, 1995, 9 /, 124 с. Хăйĕн лавккине уçас е çĕнĕ офиса куçас тĕллев тытнисем ĕмĕтне пурнăçлĕç. ХС, 1999, 36 /, 4 с. — офис ĕçĕ (Т-ш, 1996, 26 /, 2 с.); офис пурлăхĕ (Х-р, 5.09.1996, 2 с.); офис уç (ÇХ, 1998, 3 /, 4 с.); офиса çарат (ÇХ, 1999, 39 /, 5 с.); офис костюмĕ (ÇХ, 2000, 14 /, 11 с.); — шеф-пуçлăх офисĕ (Х-р, 6.07.1999, 4 с.); ЧОКЦ офисĕ (Х-р, 3.11.1999, 1 с.); фирма офисĕ (ÇХ, 2000, 5 /, 12 с.); çемье врачĕн офисĕ (Х-р, 13.07.2002, 2 с.).

парнелӳ

п.с. Асăнмалăх япала халаллани; парне пани. Ăна [сирень туратне] именчĕклĕн эп тăсрăм сан енне... Телейлĕччĕ маншăн парнелӳ саманчĕ. М.Сениэль, 1971, 33 с. Питĕ мăнаçлăн пырса çитрĕç вĕсем парнелӳ церемонине ... Камăн укçа пур, çавă хуçа паян. ÇХ, 1997, 38 /, 4 с. Парнелӳ килĕшĕвĕ (договор дарения) пирки парнелекен хăй те, ... çынсем те тавăç тăратма пултараççĕ. ЫХ, 2001, 20 /, 2 с.

паянлăх

п.с. Хальхи вăхăт, хальхи самана; паянхи пурнăç. Паянлăхра ман чунăм варкăшать. А.Петтоки, 1936, 15 с. Хăй аваллăхра чакаланнăран паянлăха такамран та лайăхрах пĕлетĕп тесе шутлать. А.Емельянов, 1975, 255 с. Сăвăç [Çеçпĕл] шавах ырă вăхăт килессе шанать, ăна ыранлăхра кĕтет. Паянлăхра телей тупаймасть вăл. Г.Федоров, 1996, 29 с. — паянлăхран малашлăха (Н.Ишентей, 1997, 62 с.); аваллăхран паянлăха (ЧТАП, 2002, хупл.).

перекетсĕрлĕх

п.с. Пурлăха тирпейлĕ тытма пĕлменни, пуçтарусăр пулни. Çак тумхахлă çул çинче ăна [завода] каялла тĕкме хăтланакансем те тупăнаççĕ. ВĕсемХуçасăрлăх тата Перекетсĕрлĕх. К-н, 1984, 7 /, 4 с. Тепĕр хăруш тăшман вăлперекетсĕрлĕхпе тирпейсĕрлĕх. Х-р, 17.07.2001, 2 с. — сăмах перекетсĕрлĕхĕ (Н.Петров // Я-в, 1973, 3 /, 29 с.).

пикенӳ

п.в. Тимлени, ăнтăлу, тăрăшу; пикенчĕк. Ăна аталантарма хăтлантăм. Мĕн тăвăн, пикенӳ ăнăçмарĕ. А.Аттил //ТА, 1988, 10 /, 62 с. Чăвашшăн пикенӳпе перекетТурă хушни те, йăла та, саккун та, çăлăнăç та, тупа та... Г.Волков // Х-р, 2.07.2002, 2 с. — танл., пикенӳллĕ ĕçле (ЧÇ, 1998, 14 /, 13 с.).

презентаци

ç.с. Çĕнĕ япалапа, пултарулăх ĕçĕпе курăмлă паллаштарни, ăна йышлăн хăтлани; кăтарту (туп.). Ун чухне Хусанкай ячĕллĕ Культура керменĕнче «Аван-ин» презен-тацийĕ иртрĕ... Унччен Шупашкарта пĕр презентаци те пулман. ÇХ, 1998, 49 /, 9 с. Кунта пĕлтĕр ... пастеризациленĕ сăра тултаракан линин презентацине йĕркелерĕç. ХС, 1999, 2 /, 1 с. — архив презентацийĕ (Х-р, 30.09.1992, 3 с.); юрăсен презентацийĕ (Х-р, 20.01.1994, 4 с.); кĕнеке презентацийĕ (Х-р, 3.06.1997, 4 с.); хаçат презентацийĕ (ÇХ, 1998, 19 /, 1 с.); альбом презентацийĕ (Т-ш, 1998, 2 /); пластинка презентацийĕ (Х-р, 13.04.2001, 3 с.); — презентаци ирттер (Х-р, 20.01.1994, 4 с.; ÇХ, 1999, 8 /, 12 с.); презентацире пул (Х-р, 3.06.1997, 4 с.; ХС, 1999, 11 /, 4 с.).

приватизациле

ç.с. 1. Патшалăх харпăрлăхĕнчи пурлăха уйрăм çын(сен) харпăрлăхĕ ту. Хулари муниципалитет предприятийĕсене, пурăнмалли çуртсене патшалăхран уйăрасси тата приватизацилесси çинчен калакан положени. Х-р, 21.07.1992, 1 с. Халăх колхоз фермине приватизацилеме кайма хатĕрленнĕ. Я-в, 1992, 9 /, 11 с. [Вăл] служба хваттерне каялла памасть, ... ăна хăй ячĕпе приватизацилет. ЧÇ, 1998, 14 /, 13 с. Аслă вĕренӳ заведенийĕсене приватизацилессине чартăмăр. Ч-х, 1999, 14 /, 1 с. — приватизациленĕ хваттер (Х-р, 11.11.1998, 2 с.); приватизациленĕ пурлăх (Х-р, 19.01.1999, 1 с.). 2. Мăкш. Прихватизациле (туп., 2). Хĕç-пăшалланнăскерсем ... маскировка мелĕпе усă курса «обpект» территорине кĕнĕ, арпуссене «приватизацилеме» тытăннă. Х-р, 27.10.1992, 4 с.

психбольница

п.с., калаç. Ăс-тăн пăсăлнине, психика чирĕсене сиплемелли больница; психиатри больници. А.Фроловский ... республикăри психбольницăра вăй хурать. К-н, 1988, 1 /, 2 с. Ирĕксĕрех кун хыççăн «Чăваш Республики — пысăк психбольница» тесе шутласа илетĕн. ÇХ, 1997, 15 /, 6 с. Ăна психбольницăра ирĕксĕрлесе сиплĕç. Х-р, 1.03.2000, 1 с. Ватă уголовника психбольницăна экспертизăна илсе килнĕ. ÇХ, 2000, 6 /, 12 с. — психбольницăна ăсат (В.Енĕш, 1981, 138 с.); псих-больницăна хуп (Х-р, 24.06.1992, 3 с.); психбольницăна вырнаçтар (Х-р, 23.03.2000, 2 с.).

психоанализ

ç.с., психол., мед. З.Фрейд никĕсленĕ психологи вĕрентĕвĕ тата нервозсене сиплемелли психотерапи меслечĕ. Психоанализ витĕмĕ 19 ĕмĕр вĕçĕнчен тытăнса литературăпа ӳнер аталанăвĕнче вăйланса пырать. ЧЛ, 1994, 11 кл., 237 с. Çапла тума ăна психо-аналитикăпа çыхăннă пултарулăхĕ пулăшать. ÇХ, 1999, 42 /, 12 с.

психоаналитика

ç.с., психол., мед. З.Фрейд никĕсленĕ психологи вĕрентĕвĕ тата нервозсене сиплемелли психотерапи меслечĕ. Психоанализ витĕмĕ 19 ĕмĕр вĕçĕнчен тытăнса литературăпа ӳнер аталанăвĕнче вăйланса пырать. ЧЛ, 1994, 11 кл., 237 с. Çапла тума ăна психо-аналитикăпа çыхăннă пултарулăхĕ пулăшать. ÇХ, 1999, 42 /, 12 с.

психотроплă

психотроплă хĕç-пăшал, ç.я. Этемĕн ăс-тăнне, психика ĕçĕ-хĕлне улăштарма пултаракан япаласем. Вăрă-хурах ушкăнĕсем ... психотроплă хĕç-пăшалпа усă курма талпăнни этемлĕх умне пысăк хăрушлăх кăларса тăратать. Ч-х, 1999, 14 /, 3 с. Ăна [музыкăна] хăйне майлă психотроплă хĕç-пăшал теме пулать. С-х, 2000, 9 /, 4 с.

пушарçă

ç.с. Пушар хуралĕнче ĕçлекен çын; пу-шарник, пожарник. Ăна [ăмăртăва] вут-çулăма сӳнтернĕ чухне сарăмсăр пуç хунă пушарçăсене халалланă. ÇХ, 1999, 42 /, 11 с.

ăраскалçă

ç.с. «Ăраскал» радиокăларăма (туп.) хатĕрлекен, ертсе пыракан çын. Канаш районĕнчи Çеçпĕлте «Ăраскал—30» фестиваль иртрĕ. Пĕрремĕш «ăраскалçă», ăна пуçарса яраканĕ Венера Большова уяв ялавне çĕклерĕ. Т-ш, 1999, 32 /, 3 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

емелле

лечить
вăл вилнĕ пулĕччĕ, ăна йумăç емелленĕ — он умер бы, но его ворожей вылечил
ачасене емеллеме — чтобы лечить детей
емеллесе чĕрт — вылечить

ийе

черт
тĕлĕкре ăна ийесем тем те пĕр пума вĕрентеççĕ — во время сна черти учат ее делать всевозможные вещи

йĕксӳ

икота
ăна йĕксӳ тытать — он икает
йĕксӳле — икать

пар

давать
сулить
задать

пама пул — сулить
тарçуна памалла укçана катса памарăн-и? — не удерживал-ли платы у своего работника? памашкăн ыйтма та çук — у того, кто не дает, нечего и просить
хăй памана памасан та пырать — тому, кто сам не дает, можно и не дать
ĕç панă — задали работу
виçсе пар — отвесить
кайалла тавăрса пар — возвратить
качча пар — выдавать замуж
уйăрса пар — наделить
Петĕртен парса йанă — послал с Петром
суса пар — отсчитывать
парассăма парса пĕтертĕм — я оплатил свой долг
парăм — долг
парăма кĕр — в долг взять
парăмлă — должный; должник
парăн — подчиняться, повиноваться, сдаваться, уступать
çулталăк ытла парăнмасăр тăнă — не сдавались более года
тĕрлĕ йĕрĕхсене хисеплесе вĕсене парăнса пурăнаççĕ — почитают различных йĕрĕхов и весьма к ним привержены
ăна парăнтама çук — его не подчинить
парне – жертва; подарок

пĕр

син.: пĕри, пĕрре
один; пĕр йышши тепĕр йышши – одни и другие; вăл манпа пĕр ăруран – он мой соплеменник; пĕр вăхăтра – в одно время; пĕр пек, пĕр пекскер – одинаковый; пĕре шуралать пĕре хĕрелет – то бледнеет, то краснеет; пĕр каймасăр, уйăрăлмасăр – неразлучный; çумăр çăвассипе пăр çăвасси пĕр мар – не одно и тоже, пойдет дождь или выпадет град; пĕр пĕрине хирĕçеççĕ (килĕшсе пурăнаççĕ) – друг с другом враждуют (живут в мире); пĕр мар – непостоянный; пĕр пек ту – сровнять; пĕр пек – тожественный; пĕр-пĕр чух – когда-нибудь; пĕр пĕлми – ничего не чувствуя; пĕр самантра тотчас; пĕр çын – некий; пĕр шухăшлă – единомышленник; пĕр-кун, пĕр-кунĕ, пĕр-кунне – намедни; на днях; пĕрехçех, пĕреççех – один (только); пĕр пĕчченчи – одинокий; епир ăна пĕрĕмĕр те (пĕри те) курмарăмăр – ни один из нас его не заметил; пĕрешкел (Ядр.) сходно; пĕррелĕхе каçар мана – прости меня на этот раз; тапăççи начар та, пĕррелĕхе йурĕ – ха хотя цеп и плох, но на один раз ладно сойдет. Пĕрĕмĕш – первый; пĕррĕн-пĕррĕнех – по одиночке; пĕрер – по одному; пĕрерĕн-пĕрерĕн пурте тухса кайрĕç – по одиночке все вышли; пĕрерĕн-пĕрерĕн чĕнсе илчĕ – позвал порознь (каждого); пĕрле – вместе; пĕрлештер – соединить; смешать, сближать; пĕрлеш – соединяться; смешаться, сближаться.

136 стр.

пĕрĕх

брызгать
вспрыснуть

ăна шывна пĕрĕх — вспрысни его водой
урай пĕрĕхсе йĕпетрĕм — я вспрыснул (водой из рта) пол

пуй

богатеть
пуйма кайнă, пуйса килнĕ — пошел за богатством, воротился богатым
пуйтар, пуйантар — обогатить
пуйанлăх — богатство
вăл пуйса кайрĕ — он разбогател
ăна пуйанне кура илнĕ — ее взяли за богатство

сав

любить, радовать; усердствовать; савăн – быть довольну, радоваться; получатьс наслаждение; чун савăнать – душа радуется; тавăра кайни савăнни, тӳре кайни çапăнни – кругом (околицей) пошел – слюбилось, прямо пошел – ушибся. Ăçта савăннă, çанта кайăр – где понравилось, туда ступайте (из моленья); савăнтар – радовать; ăна йăравĕнчен савăнтар – обрадуй нас нашими полями; савăнăçлă – радостный; отрадный; савăнăçсăр – безотрадный; савăнăç – радость; ачасен савăнăçĕ – радость детей; савăш курки – любовный ковш.

158 стр.

сĕртĕн

касаться
дотронуться

епĕ ăна пурнене те сĕртĕнмерĕм — я не коснулся его пальцем
урапа кĕтессе сĕртĕнчĕ — колесо зацепилось за угол
ăна кăшт сĕртĕнме те çук, макăрать — его нельзя чуть тронуть, заплачет
сĕртĕнкеле — дотрагиваться

сул

околдовать
очаровать
против колдунов околдовать

ăна тухатмăш сулнă — его колдун околдовал

çăл

II.
выщипывать, выдергивать
теребить

йĕтĕне вырмаççĕ, ăна çăлаççĕ — лен не жнут, его теребят

çухат

терять; сгубить; килĕнче Йаккăва çухатнă, ăна ашшĕсем куллен шыранă – дома хватились Иакова и родители ежедневно искали его; çухатни – потеря; айăпне çухат – загладить вину; укçуна ан çухат – не теряй денег; хĕре çухатрĕç – сгубили девушку.

201 стр.

ĕмĕр

век
вечный, вечно

урăх ĕнтĕ ĕмĕрте те курас çук есĕ ăна — больше ты ее уже во век не увидишь
ĕмĕр ĕмĕрле — жизнь проживать
епĕ хам ĕмĕрĕме те Питĕре пĕрехсех кайнă — я за всю свою жизнь ездил в Питер один раз
во все дни жизни твоей — ĕмĕрӳ тăрăшшĕпех
ĕмĕр ĕмĕрлĕхех ирĕке кăларнă — освободил на веки вечные
ĕмĕр ĕмĕрех пырĕ — будет существовать вечно
ĕмĕр кĕске — жизнь коротка
ĕмĕр ĕмĕрне — во вес век
ĕмĕрлĕхе — на веки
ĕмĕрхи — вечный
ĕмĕртенпе — искони

ĕнен

веровать
удостовериться
увериться

ан ĕнен ăна, вăл суйать — не верь ему, он лжет
ĕненни — уверенность

ĕнентер

уверить
ăна ĕнентерес пулать — уго нужно уверять
епĕ айăплă маррине вăл пырса ĕнентерчĕ — что я не виноват, он засвидетельствовал
ĕнентерни — удостоверение, заверение; увлечение

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

адвокат

защитник, айăпа сирекен; айăплăланнă çынсен хутне кĕрсе калаçакан çын. … прокурорпа защитник (адвокат) тавлашаççĕ. Прокурор айăплать, защитник айăпа сирет, çынна тӳрре кăларма тăрăшать [Çулталăк 1906:46]; Василийĕн вара хăйĕн те монастыре каяс килнĕ, анчах халĕ ĕнтĕ унăн ячĕ чаплă пулнă, çавăнпа ăна айăплăланнă çынсен хутне кĕрсе калаçакан çын (адвокат) туса хунă [Избранные (январь) 1904:5]. › защитник.

апрель

ака уйăхĕ. Христос тĕнне тытакан халăх XVI ĕмĕрте Стефана святой çынсен хисепне кӳртнĕ. Ăна асăнса вăл чăн тĕн çинчен тăрăшса вĕрентсе пурăннине мухтаса вăл вилнĕ куна ака уйăхин (апрелĕн) 26 кунĕнче тăваççĕ [Святой 1896:37]; Тепĕр кун пулсассăн 1873 çулта ака (апрель) уйăхĕнче пире веччен туса веччен хыçĕнчен чăвашла авалхи йăлапа туй турĕç [Чунтеров 1988:36].

архистратиг

çӳлти çар пуçлăхĕ. Эсир ку чиркĕве çӳлти çар пуçлăхĕ Михаил (архистратиг) ячĕпе лартатăр, ăна хăвăрăн çити-çитми укçăрпах тутартăр [Поучение 1903:3].

асамат кĕперĕ

сĕрек, сӳрет, сарамат кĕперĕ. Ăна çынсем ан манччăр, вăл паллă пултăр тесе асамат (сĕрек, сӳрет, сарамат) кĕперĕ курăнмалла тунă [Книга 1910:15].

бамбук

хăмăш пек хăвăл йывăç. <…> тата унта пĕр тĕрлĕ хăмăш ӳсет; курсан хăмăш темĕн, йывăç тийĕн: ун туни пĕрене пысăккĕш пулать, анчах ăшĕ хăвăл, çавăнпа çăмăл та! Ăна бамбук теççĕ [Хыпар 1906, № 12:185].

белок

çăмарта шурри йышши япала; тырăри çăнăх пек шурă япала. Ун çиминче çăв сахал тата çăмарта шурри йышшĕ япала (белок) сахал [Хыпар 1907, № 10:73]; Пĕрчĕ ăшĕнче пĕчĕкçĕ тырăран пуçне тата çăнăх пек шурă япала пур. Ăна вырăсла белок теççĕ [Золотарев 1908:9–10].

больница

сыв мар çынсем выртакан çурт. Февралĕн 12 кунĕнче чирлĕ çын каллах йывăрлана пуçланă, … ирхине 13 кунĕнче сылтăм пĕççи шыçса тухнă, вара ăна сыв мар çынсем выртакан çурта (больницана) илсе кайса выртарнă [Чума 1897:8]; Анчах чăваша çав чирсенчен сыхланма е чирсене эмеллеме вĕрентсен, ытларах тухтăрсем, хĕвершшĕлсем чăваш хушшине ярсан, чăваш хушшинче ытларах аптеккăсем, чирлĕ çынсене эмеллемелли çуртсем (болнитсăсем) лартса парсан чирлекенĕ те чăваш хушшинче сахалланатех [Комиссаров 1918:25].

ват

хĕне. Ашшĕне хирĕç тăрать, ăна хăй ватать (хĕнет) [Комиссаров 1918:7].

ватти

çурт пуç çынни; вилни. Ачамсем, кашни кил-йышра ватти (çурт пуç çынни) пур, кашни килте ватти – е ашшĕ е аслă ашшĕ, е пиччĕш, е хăйпе пĕр тăван пиччĕш пулать; çапла кашни килте кам та пулин ватăраххи çурт пуç çынни пулать; кил-йышĕсем унпа канаш тумалла, ăна итлесе пурăнмалла [Объяснительные 1903:65]; Ваттисене (вилнисене) асăннă чух кутия е харпăр хăй пылне илме, Турă шыва кĕнĕ праздникре святой шыв илме тата Христос Иерусалиме мухтавлăн кĕнĕ праздник кунĕ кăчăкă илме пит тăкăсланса, васкаса пыраççĕ [Наставление 1905:9].

вăйă

уяв. Çимĕк кунĕ вăйăра (уявра) вăл темле хăюллăланса Верăна калаçтарнă та вăл ăна ашшĕне хăтана яма хушнă [Семья 1911:5].

детрит

чечче чирĕнчен упранас тĕллевпе пăруран илнĕ прививка тумалли пĕвĕрлĕ шыв. Пĕчĕкçĕ çивĕч çĕçĕ (ăна вырăсла ланцент теççĕ) илеççĕ те хул ӳтне ик-виçĕ çĕртен каса-каса йĕр тăваççĕ, унта вара пăруран илнĕ пĕвĕрлĕ шыв (çав шыва вырăсла детрит теççĕ) сĕре-сĕре яраççĕ [Советы 1897:4–5].

драпач

вăрлăха аксассăн ăна çĕр айне тумалли сӳре пек япала. Вăрлăха аксассăн ăна тата сӳререн пуçне драпачпала, экстирпаторпала ĕçлесе çĕр айне тăваççĕ. Вĕсем те сӳре пек япаласемех, анчах вĕсем вăрлăха çĕр ăшне шаларах, тарăнтарах кӳртсе хăвараççĕ, ăна хулăмрах çĕр сийĕпе витсе хăвараççĕ [Способы 1911:3].

дума

Российăри парламент. Парламент тесе халăх суйласа янă ушкăна калаççĕ. Россияра ăна дума тетчĕç [Хыпар 1906, № 34:536].

землемер

çĕр виçекен. Çĕр виçекен (землемер) ав çурта та, чиркĕве те çывăха пымасăрах виçсе илет, çырма урлăшне, лачака урлăшне аякранах виçет, куçпа пăхать те хут çине ӳкерет [Беседы 1906:17]; ăна пире пĕр çĕр виçекен (землемер) вĕрентсе хăварчĕ [Селивановский 1910:22].

игумен

монастырьти пуçлăх. Преподобный Феодосий Печерский çав монастырте пуçлăх (игумен) пулса пурăннă [Евангелие 1879:141]; Серафим чăнах та чунне çăласшăн тăрăшнине кура монастырь пуçлăхĕ (игумен) Пахомий ăна монастыре илнĕ [Житие 1904:6].

илем

хӳхĕм. Кăларсассăн вăл мĕнне пĕлмен; çавăнпа пĕлес тесе тимĕр япалапа касса пăхнă та унăн илемне (хӳхĕмне) курса вăл ăна килне илсе кайса пĕчикçĕ хĕр ачине вылляма панă [Житие 1879:41].

йăшăк

салху. Кĕтӳре пĕр-пĕр выльăх йăшăк (салху) çӳрет пулсан, апат начар çиет пулсан е кĕтӳрен юлса пырать пулсан кĕтӳçĕн ăна часрах киле илсе тавăрăнса урăх выльăхсенчен уйрăм хупас пулать [Сельский 1910:25].

кабель

чăрканă пăралук. <…> пăралукĕ ăçта та пулин татăлсан, мĕн тусан пĕтĕм кабельне (тинĕс тĕпĕнчи пăралуксене пит хулăм чăрканă; çав чăрканă пăралука кабель теççĕ) кăларас пулать; ăна пăхса тухаччен темиçе эрне те иртĕ [çулталăк 1910:24].

канвирт

, конверт çыру хуппи, хупăлчи, кĕпи. Çыру икĕ тĕрлĕ пулать; хăш çыру канвиртсĕрех (хупăсăрах) каять, ăна открытое письмо (уçă çыру) теççĕ; çырăва канвирт ăшне хурса ярсан ăна закрытое письмо (хупăлă çыру) теççĕ [Çулталăк 1903а:21]; Çыру икĕ тĕрлĕ пулать; хăш çыру канвиртсĕрех (хупăлчăсăрах) каять, ăна открытое письмо (уçă çыру) теççĕ, çырăва канвирт ăшне хурса ярсан ăна закрытое письмо (хупăллă çыру) теççĕ [Çулталăк 1903б:26]; Çыру кĕпипе (конвертпа) ярас пулсан 7 пуслăх марка чиксе ярас пулать [Хыпар 1906, № 19:303].

кас

я.я. урам. Тата камран та пулин çыру илсен те çавăн пекех тарăхса пĕтетĕн: пĕрин патне йăтса каян – килте çук, тепĕрин патне пыран – вулаймасть; çапла хăш чухне пĕр çыру вулаттарасшăн пĕтĕм касса (урама) çавăрăнатăн; тата вăл çырура те ют çын пĕлмелле япала çинчен çырнă, те çук, ăна пĕлместĕн [Абрамов 1988:178].

князь

аслă улпут; çар çыннисене ертсе çӳреме, патшалăх ĕçĕсене пăхса тăма суйланă çын. Григорiй сямрык чохнэ, поян-мар бирьги, Пеньковъ хожаматлы асла олбут (князь) паньчэ тарысьра борынны [Жития 1874:3]; Унтах тата çар çыннисене ертсе çӳреме, патшалăх ĕçĕсене пăхса тăма çын суйланă, ăна князь тенĕ [Хыпар 1906, № 15:231].

культиватор

тырра аксассăн ăна çĕр айне тумалли япала. Тырра аксассăн ăна çĕр айне тăвас ĕçе тата ытти япаласемпе те тăваççĕ (культиваторсемпе, дисковый сӳресемпе), анчах вĕсем пит хаклă тăраççĕ, хресчен çынни илес япаласем мар [Способы 1911:4].

курçăн

супне, лăпă. Çавна пĕлсе Христоса ĕненекен çынсем Савла вĕлерме паман; вĕсем ăна çĕрле курçăн (супне, лăпă) ăшне лартса хула хӳми урлă каçарса антарса янă [Жития 1979:9].

кӳрен

ӳпкеле. Хăна ырăлăх кăтартнăшăн Турра тав тăватăн-и? Хĕнĕ килсен Ăна кӳренместĕн-и? (ӳпкелеместĕн-и?) [Требник 1886:49].

ланцет

пĕчĕкçĕ çивĕч çĕçĕ. Пĕчĕкçĕ çивĕч çĕçĕ (ăна вырăсла ланцет теççĕ) илеççĕ те хул ӳтне ик-виçĕ çĕртен каса-каса йĕр тăваççĕ <…> [Советы 1897:4–5].

левит

чиркӳре священниксене пулăшса тăракан çын. Çавăн пекех пĕр левит те (чиркӳре священниксене пулăшса тăракан çын) унтан иртсе пынă чух ăна пырса пăхнă та иртсех кайнă [Книга 1910:86–87].

михĕ

мишук; хутаç. <…> çĕр çаврака, пĕлĕт ăна хăмпă пек е мишук (михĕ) пек йĕри-тавра карса тăрать пулĕ <…> [Беседы 1906:18]; … вăл çӳçсем тăрăхла михĕ (мишук) майлă [Золотарев 1908:14]; Çак пысăк пирус пекскерĕн ăшĕнче 17 пӳлĕм пулнă, пӳлĕмсерен пĕрер пысăках мар михĕпе (хутаçпа) сывлăш пулнă [Çулталăк 1910:16].

мужик

хресчен çынни. … хресчен çыннине (мужике) пĕтĕмпех пĕтсе ларасран халех çăлас пулать; халех ăна пулăшмасан вăл йăлтах çука юлĕ [Çулталăк 1906:39].

мул

пурлăх. Вăл ăна каланă: часрах ку çĕр çинчи мула валеçсе пĕтерер те пĕлĕт çинчи мула (пурлăха) шырар тенĕ [Страдание 1897:5].

пайтах

самай. Тарçисем ăна (пуян çынна. – Э.Ф.) 100 çынтан ытла чавса кăларма тытăннă. Ăна кăлариччен (самай) пайтах вăхăт иртнĕ [Отец 1904:42].

палач

хĕнекен; сут ĕçне вырăна кӳрекен çын. Палачсем (хĕнекенсем) ăна ватма пăрахаççĕ [Хыпар 1907, № 5:37]; Палач (сут ĕçне вырăна кӳрекен çын) ĕнтĕ Елисана аллинчен ярса тытнă <…> [Акăшсем 1908:51].

папа

Римри чиркӳ пуçлăхĕ пулса тăракан архиерей. Уйрăлсан нумай вăхăт та иртмен Римри чиркӳ пуçлăхĕ пулса тăракан архиерей (вĕсем ăна папа теççĕ) çĕнĕ йăласем кăлара пуçласассăн католик тĕнĕпе пурăнакансемех килĕштереймесĕр хирĕçе пуçланă [О святой 1898:10].

Перун

славянсен аслати турри. Славянсем чăн Турра пĕлмен, вĕсем суя тĕнпе пурăннă: вăрманта вăрман турри, шывра шыв турри, çуртра хĕртсурт пулнă; чăн аслă турри Перун ятлă пулнă, вĕсем ăна аслати турри тенĕ [Рассказы 1888:6]; <…> хĕвеле, уйăха, çăлтăрсене ытти япаласене те нумайĕшне турă тесе хисепленĕ; чăн вăйлă турă Перун тесе шухăшланă, ăна аслатипе çиçĕм турри тенĕ [В память 1888:3].

пĕлĕмлĕх

ăс. Соломон халăхне лайăх тытса тăма ăс (пĕлĕмлĕх) анчах ыйтнă. Турă ăна нумай пĕлĕмлĕх (ăс), пуянлăх, чап парса мухтавлă тунă [Священная 1883:44].

посол

ют патшалăхра тăракан улпут; янă çын. Пилĕк миллион посолсем (ют патшалăхсенчен тăракан улпутсем) илеççĕ [Игнатьев 1906:14]; Михаил Федоровича патшана суйласан Авраамий ытти янă çынсемпе (посолсемпе) пĕрле Кострома хулине ăна патшана чĕнме кайнă [Покровский 1913:11–12]; Унтан Михаил Федоровичпа унăн амăшĕ монахиня Мария патне суйласа çынсем (посолсем) янă [Çулталăк 1913:2].

председатель

аслă çын; комисси пуçĕ. Унтан пур ушкăн Патшалăх Пухăвĕнчи аслă çын (председатель) валли, ăна пулăшма 4 юлташ тата секретарь суйлама тапратнă [Хыпар 1906, № 19:291]; Ку ĕçе малтан пăхса тухнă комиссиян пуçĕ (председатель) Долженков Думана çав 6 миллиона пама йăлăнать [Хыпар 1907, № 14:102].

президент

халăх хăйсем хушшинче суйланă патша; малта тăракан, пуç. Икĕ патшалăхра, Францияпа Швейцарияра, ун пек мар. Ку патшалăхсенче патшана халăх хăйсем хушшинчи çынна суйласа хурать. Суйланă çынна вĕсем президент теççĕ [Çулталăк 1906:15]; Республикăсенче патша çук, унта патша вырăнче халăх суйланă çын ларать, ăна президент (малта тăракан, пуç) теççĕ [Народное 1906:5].

престол

алтарĕн вăта çĕрĕнчи тăватă кĕтеслĕ сĕтел; çӳлĕ, пит чаплă вырăн. Алтарĕн чăн вăти çĕрĕнче тăватă кĕтеслĕ сĕтел пулать, ăна престол теççĕ [О церкви 1894:8]; Вăл пĕрре Турра çӳлĕ, пит чаплă вырăн (престол) çинче ларнине курнă [Наставление 1896:64].

процент

кивçен илнĕшĕн банка тӳлемелли укçа. Çĕр ытлашши хаклăланса пынине банка кивçен илнĕшĕн тӳлемелле укçана (процент) сахаллатни те нимĕн усă та кӳреймен <…> [Хыпар 1906, № 20:314]; Процент вăл ак мĕнле: хĕлле эсĕ улпутран 1 тенкĕ илнĕ иккен, уншăн ăна çулла çав хака 2 е виçĕ тенкĕлĕх ĕç ĕçлесех паран [Акимов 1988:190].

пусă

хыт суха. <…> çĕр начар пулсан иккĕмĕш çул ăна хыт сухана (пусса) хăвармалла <…> [Çулталăк 1910:39].

равви

вĕрентекен. Нафанаил каланă ăна: Вĕрентекен! (Равви) Эсĕ Турă Ывăлĕ, Эсĕ Израил патши тенĕ [Евангелие 1880:49]; Вĕсем каланă Ăна: Равви! (Вĕрентекен!) Эсĕ ăçта пурăнатăн? тенĕ [Евангелие 1880:38].

ремесла

тĕрлĕ ăста; тĕрлĕ ăсталăх. Эсĕ урăх ĕç ним ĕç те пĕлместĕн; нимĕнле ремесла (тĕррлĕ ăста) та эсĕ пĕлни çук [Поучения 1904:19]; Филипп ăна чаплăлантарма тытăннă: монахсене валли тĕрлĕ ăсталăх (ремесла) кăларнă <…> [Избранные (январь) 1904:20].

Русь

вырăссен ĕлĕкхи патшалăхĕ. Вырăссен ĕлĕкхи патшалăхин (Руçĕн) тĕрлĕ пайĕсене вак-тĕвек князьсем пăхса тăнă, вĕсем Киев князьне пăхăнса пурăннă, ăна аслă князь тенĕ [Война 1915:23].

савăн

хĕпĕрте. Хĕр ачи ăна илсен пит савăннă (хĕпĕртенĕ) те ăна çĕтерес мар тесе çӳпçе ăшне пытарса хунă [О святой 1895:7].

савăнтар

пусар. Святой Сывлăш пур хĕн-хур, инкек вăхăтĕнче пире пулăшать, хуйхă вăхăтĕнче пирĕн чуна лăплантарса савăнтарать (пусарать), çавăнпа ăна лăплантаракан теççĕ [Объяснительные 1903:34].

саранча

шăрчăк. Тĕтĕм ăшĕнчен çĕр çине саранча (шăрчăк) тухрĕ, ăна çĕр çинчи скорпионсем пек ирĕк панăччĕ [Послания 1903:242].

сăсăл

хывăх. Лаша пуçне чиксе пашкаса тăрать пулсан ăна кӳлме юрамасть, шăварас та пăртак утă е сăсăл (хывăх) йĕпетсе парас пулать … [Сельский 1910:5].

свидетель

кĕнтеле. <…> Ăна мĕнле те пулин айăпласшăн Ун куçĕ умĕнчех суя свидетельсене (кĕнтелесене) тупса илсе пынă <…> [Два 1898:7].

сироп

икĕ пай сахăртан, пĕр пай шывран вĕретсе тунă çиме. Апат е пыл, е сахăртан тунă сироп тиекенскер параççĕ (сироп çапла тăваççĕ: 2 пай сахăр, пĕр пай шыв илеççе те ăна вĕретеççĕ) [Хыпар 1907, № 13:100].

сифилис

усал чир. <…> хăшĕ тата пĕтĕм ĕмĕрӳ тăршшĕпе асаплантарать. Çитменнине тата санран вăл урăх çынна та ерет. Çавăн пек чирсенчен пĕрне сифилис теççĕ, вырăссем ăна дурная болезнь теççĕ. Чăвашла – усал чир теççĕ [Членов 1904:1]; Эпир пĕлетпĕр ĕнтĕ: усал чир вăл – ерекен чир, вăл пĕр çынтан тепĕр çынна сикет, вăл чирĕн ерекен япали чирлĕ çыннăн шатри çинчен, кĕсенĕ çинчен е унăн таврашĕнчи япалисем çинчен, е унăн юнех сывă çынна ленксен анчах ăна чир ерме пултарать, сывă çыннăн çав чире ертекен япала ленкнĕ тĕлте ӳт çурăлни, перĕнтерсе ыраттарни е ахаль суран-мĕн пулсан вара усал чирĕ ерекен япали çав тĕлтен унăн ӳчĕ ăшне кĕрсе каять [Членов 1904:7]; Усал чир (сифилис) ан сарăлтăр тесе салтаксене киле ярас чухне командирсем кам çав чирпе чирленине полкри докторсене каламалла тунă <…> [Хыпар 1906, № 17:265].

суху

селĕп калаçакан. Ун патне пĕр хăлхасăр, селĕп (суху калаçакан) çынна илсе пынă, ăна аллуна хурсам ун çине тесе йăлăннă [Господа 1898:97].

сӳсмен

хăмăт. <…> ăна (çăмăлланакан арăма. – Э.Ф.) е кăмакана, е чулпӳне лартаççĕ, хырăмне пускаласа пĕтереççĕ, силлеççĕ, хăмăт (сӳсмен) витĕр кăлараççĕ [Сборник 1903:47].

сып

хуш, авлантар. Çапла çамрăклатсан та йывăç йĕркеллĕ çимĕç кӳмесен ăна вара çĕнĕрен сыпмалла (хушмалла, авлантармалла) [Календарь 1905:35].

сырăш

выльăхсене утă паракан çĕр. Таса Хĕр Мариянăн унта çăмăлланас вăхăчĕ çитнĕ, вăл Ывăл ача çуратнă та Ăна чĕркесе сырăш çине (выльăхсене утă паракан çĕре) вырттарнă [Книга 1910:66].

сыхла

усра. <…> Эпĕ пĕлетĕп Ăна, Унăн сăмахне те хисеплесе (усратăп) сыхлатăп [Евангелие 1880:42].

турат

хунав. Ăна ерипе туртса кăларса пăхсассăн унăн турачĕсем пурте пĕр тĕлтен тухни курăнсах тăрать, çав вырăн вара турат (хунав) тĕвви пулать [Условия 1911:7].

углекислота

сĕрĕм пек сывлăш. Сывлăшăн виççĕмĕш пайĕ сĕрĕм пек сывлăш; ăна углекислота теççĕ. Углекислотапа та сывлама юрамасть, ун ăшĕнче те япаласем çунмаççĕ [Третья 1911:103].

уй

хир. Ĕне чирленине пĕлсенех ăна карташĕнчен пĕртте кăларас пулмасть, Вите пулсан хăйне анчах витене хупса хурас пулать е уйри (хирти) картана кайса хупас пулать [Исаков 1882:5]; Эпĕ вăр-вар чӳрече виттĕр кантур çуртне каялла кĕрсе карăм та тепĕр еннелле туха уялла (хирелле) чупрăм [Комиссаров 1918:10].

уксус

хĕрхӳлентернĕ эрех. Пĕри тата чупса кайнă та губкана уксус (хĕрхӳлентернĕ эрех) сăхтарнă, ăна патак вĕçне тирсе Иисуса ĕçме парса каланă: чимĕр-ха, пăхса тăрар, Ăна антарма Илия килĕ-и тенĕ [Марк 15:36].

уçă

витмесĕр. Июлĕн 9-ш кунĕнче таса ӳт пырса çитнĕ; ăна хирĕç патша хăй, улпутсем, архиерейсем, пĕтĕм халăх тухса илнĕ те Успенский собора хунă, унта вăл 10 кунччен уççăн (тупăк хуппине витмесĕр) выртнă <…> [Избранные (январь) 1904:24].

ученый

(хальхилле ученăй) нумай вĕреннĕ çын. Ученыйсем (нумай вĕреннĕ çынсем) хресченсем мĕнтен начар пурăннине нумай шухăшланă, халĕ весем ăна пĕтĕмпех пĕлсе тăраççĕ [Хыпар 1906, № 34:532].

хитон

çанăллă кĕпе пек тум-тир. Нина каланă тăрăх, Мириан патша Христосăн¹ хитонне пытарнă вырăна тупасшăн тăрăшнă. ¹Хитон вăл − çанăллă кĕпе пек, пĕр хутăн та, икĕ хутăн та тăхăнма юракан тум-тир. Христос хитонне çĕлесе туман, ăна Турă Амăшĕ хăй аллипе тĕртсе тунă [Святая 1909:2122].

хуйхăр

пăшăрхан. Çырава пит нумай, пит ăста вĕреннĕ чăвашсем учитĕле е священнике, е урăх аслăрах вырăна кĕреççĕ, ăна эсир хăвăр та пĕлетĕр; анчах уншăн пирĕн хуйхăрас (пăшăрханас) пулмасть <…> [О грамотности 1897:8]; Пĕр-пĕр усал пулсан эсир пит хуйхăратăр (пăшăрханатăр) пулĕ, – ан хуйхăрăр: сирĕн хуйхăр Христос Элион тăвĕ çинче хуйхăрнинчен йывăрах пулас çук [Два 1898:10].

хӳпле

(хальхилле ӳпле) лупас, хӳме. Пӳрт вырăнне вĕсем патаксене авăн йăвăççи пек тăратса çине кĕççепе витсе хӳпле (лупас, хӳме) тунă, ăна вĕсем юрта тенĕ [Тутарсем 1984:185].

чăпăрккă

пушă. Хуçи ăна (лашана. – Э.Ф.) ӳркенсе чарнать пулĕ тесе пушăпа (чăпăрккăпа) е патакпа çапать [Сельский 1910:3].

шах

Перси патши. Пирĕн патша (Персияра ăна шах теççĕ) хăй çуралнă кун манифест кăларчĕ [Хыпар 1906, № 34:536].

шăтăк

типĕ пусă. Аслă пиччĕшĕ Рувим каланă: хамăрăн вĕлерес мар ăна, типĕ пусса (шăтăка) ярар та, унта вăл хăех вилĕ тенĕ [Книга 1910:22].

шетник

пысăк катка. Ăна (выльăх апатне. – Э.Ф.) ак çапла хатĕрлеççĕ: пысăк катка (шетник) çине пучах, арпа е улăма тураса тултараççĕ те çăнăхпа тăвар сапаççĕ, унтан вĕри шыв сапса пусараççĕ, каткине пĕр тавлăка яхăн витсе тăратас пулать [Çулталăк 1910:5–6].

шуйтан

(хальхилле шуйттан) усал сывлăш, Турă тăшманĕ. Ырă сывлăшсене таса ангелсем теççĕ, усал сывлăшсене шуйтансем теççĕ [О святых 1892:3]; Çапла усала тухнă ангелсене шуйтансем, усал сывлăшсем теççĕ. Чи аслă шуйтана вырăсла сатана тата дьявол теççĕ, вăл чăвашла элеклекен, астаракан, улталакан тени пулать [О святых 1892:19]; Шуйтан вăл усал сывлăш. Турă вăл сывлăша ырăлăхлă, çутă пултарнă, анчах вăл кайран мăн кăмăлланса ытти хăйне пăхăнса тăракан сывлăшсемпе Турра хирĕç тăнă; çавăншăн ăна вара Турă ытти пăтраннă ангелсемпе пĕрле пĕлĕт çинчен хăваласа антарнă, çавăнтан вара вĕсем тĕттĕмленсе усал сывлăш пулнă, Турă тăшманĕсем пулнă [Объяснительные 1903:13–14].

шыва кĕр

тĕне кĕр. Этем шыва (тĕне) кĕрсенех Турă ăна ырă, ӳтсĕр ангелне парать, çав ангел вара этем виличченех унпа пĕрле çӳрет, час-часах ăна тĕрлĕ инкекрен курăнми хăтарать <…> [Объяснительные 1903:49].

ыраш амăшĕ

пуçах çинче хурарах пĕчĕкçеççĕ патак пек ӳсекен кăмпа, вырăсла – спорынья, головня. Ыраш амăшĕ вăл кăмпа. Вырăсла ăна спорынья тата головня теççĕ. Ыраш амăшĕ пуçах çинче хурарах пĕчĕкçеççĕ патак пек тăратса тăрать [Хыпар 1907, № 9:66].

январь

кăрлач уйăхĕ; мăн кăрлач. 1907-мĕш çулта кăрлач (январь) уйăхĕнче чăваш хаçат сасси илтĕнми пулчĕ [Хыпар 1917, № 1:1]; Тата ăна святойсем хушшине йышăнса мăн кăрлачăн (январĕн) вун тăваттăмĕш кунĕнче çуллен-çул вăл вилнине асăнса праздник тума хушнă [Святая 1909:25].

çилентер

(хальхилле çиллентер) кӳрентер. Эпир ăна (Н.И. Ильминские. – Э.Ф.) пурсăмăр та хамăра çуратса ӳстернĕ атте-аннесене хисепленĕ пек савса хисеплеттĕмĕр, ăна çилентересрен (кӳрентересрен) пит хăраттăмăр, вăл мĕн вĕрентнине класра лайăх каласа параймасан вăтанса хĕрелсе каяттăмăр, пĕр-пĕр усал ĕç туса намăсланнă пек унăн умĕнче вăтанса тăраттăмăр [О Николае 1893:4].

çул пыран

иртен-çӳрен. Вĕсем патне пĕр-пĕр иртен-çӳрен (çул пыран) кĕрсен вĕсем ăна ĕçтернĕ, çитернĕ <…> [Рассказы 1909:3].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

абзац

сущ., муж., множ. абзацы
1. çĕнĕ йĕрке (ăна пуçламăшĕнче кăшт таса вырăн хăварса çыраççĕ); писать с абзаца çĕнĕ йĕркерен пуçласа çыр
2. абзац (икĕ çĕнĕ йĕрке хушшинчи текст); прочитать три абзаца виçĕ абзац вула

аттестовать

глаг. сов. и несов. (син. оценивать, характеризовать)
атгестациле, аттестаци ту, хак пар; он аттестуется положительно ăна лайăх хак параççĕ

Благовещение

сущ.сред.
Благовещени, Ырă хыпар уявĕ (христиансен чи пысăк 12 уявĕнчен пĕри; ăна çĕнĕ стильпе ака уйăхĕн 25мĕшĕнче Мария ятлă таса хĕре вăл Турă амăшĕ пуласси çинчен ырă хыпар — вырăсла «благая весть» — пĕлтернине чысласа палăртаççĕ)

больше

1. прил. (сравн. ст. к большой) пысăкрах, мăнăрах, аслăрах; наше село больше вашего пирĕн ял сирĕннинчен пысăкрах
2. нареч. (сравн. ст. к много) ытларах, нумайрах; мы заработали больше вас эпир сирĕнтен ытларах ĕçлесе илтĕмĕр
3. нареч. ытла, ытларах; ждать больше часа сехет ытла кĕт
4. нареч. (син. далее, впредь) тек, урăх, малашне; больше я его не видел тек эпĕ ăна курман ♦ больше того вводн. сл. унтан та ытларах

видный

прил.
1. (син. заметный) курăнуллă, курăнакан; наш дом виден издалека пирĕн çурт инçетренех курăнать
2. (син. значительный, известный) паллă, сумлă; видный писатель паллă çыравçă
3. (син. рослый, статный) кĕрнеклĕ, курăмлă; видный мужчина кĕрнеклĕ арçын
4. видно вводн. сл. (син. кажется, вероятно) ахăртнех, пулĕ, пулмалла; видно, мы его не дождёмся эпир ăна кĕтсе илейместпĕр пулмалла
5. кого-что и с союзом «что», в знач. сказ. курăнать; отсюда хорошо видно Волгу кунтан Атăл лайăх курăнать ♦ как видно курăнать ĕнтĕ; там видно будет куç курĕ унта

вовсе

нареч. (син. совсем, совершенно)
пачах, вуçех; кăшт та; я вовсе не хотел его обидеть эпĕ пачах та ăна кӳрентерес темен

Вознесение

сущ.сред.
Вознесени (христиансен 12 чи пысăк уявĕнчен пĕри, Иисус Христос пĕлĕте çĕкленнине асăнса ăна Мăнкун хыççăн 40 кунтан палăртаççĕ)

восстановить

глаг. сов.
1. что (ант. разрушить ) юса, çĕнет, юсаса çĕклентер; разрушенные войной города восстановлены вăрçă аркатнă хуласене юсаса çĕклентернĕ
2. кого (син. вернуть; ант. снять, уволить) тавăр; его восстановили в прежней должности ăна малтанхи ĕçе тавăрнă
3. кого против кого-чего хирĕçтер, хирĕç тăрат, хĕтĕрт; он восстановил всех против себя вăл пурне те хăйне хирĕç тăратнă

всё-таки

1. частица, подчеркивает противопоставление мĕнле пулсан та, çапах та; Может быть, ты согласишься всё-таки? Тен, эсĕ килĕшетĕн çапах та?
2. союз (син. несмотря) пулин те; Сапоги дорогие, и всё-таки я их куплю Атă хаклă пулин те эпĕ ăна туянатăп

вы

местоим. личн. 2 л. множ. ч., в форме вежливости пишется с прописной
эсир; Вы его знаете? Эсир ăна пĕлетĕр-и?; он спрашивал о вас вăл сирĕн çинчен ыйтнăччĕ; Что вам нравится? Сире мĕн килĕшет?

выписать

глаг. сов.
1. что (син. списать) çырса ил, куçарса çыр; выписать цитату из книги кĕнекерен цитата çырса ил
2. что (син. написать) çырса пар; выписать квитанцию квитанци çырса пар
3. что çырăн, çырăнса ил; выписать газету хаçат çырăнса ил
4. кого кăлар, яр; его выписали из больницы ăна больницăран кăларнă

гадюка

сущ.жен.
хура çĕлен (наркăмăшли); его ужалила гадюка ăна хура çĕлен сăхнă

глубокий

прил., глубоко нареч.
1. (ант. мелкий) тарăн; глубокий колодец тарăн çăл; глубоко нырнуть тарăна чăм
2. (син. отдалённый) инçетри, аякри; в глубоком тылу фронтран инçетре
3. (син. сильный) пысăк, вăйлă, çирĕп; хытă, питĕ; глубокий ум пысăк ăс; я его глубоко уважаю эпĕ ăна питĕ хисеплетĕп ♦ хранить в глубокой тайне вăрттăн упра, ан пĕлтер; в глубокой старости ватăлса çитсен

голый

1. (син. нагой) çара, çарапакка; голые деревья çаралнă йывăçсем; надеть одежду на голое тело тумтире çара ӳт çине тăхăн (аялти кĕпе-йĕмсĕр)
2. таса, çара, пушă, яка; голая степь пуш-пушă çеçен хир ♦ его голыми руками не возьмёшь ăна çара алăпа çĕнтереймĕн; спать на голом полу урайне ним сармасăр çывăр

григорианский

прил.: григорианский календарь григориан календарĕ, Григорий календарĕ (çĕнĕ çул шучĕ; ăна Римри папа XIII Григорий çирĕплетнĕ пулнă)

да

1. частица
1. утвердительная çапла, ийя, ара; Ты его знаешь? — Да Эсĕ ăна пĕлетĕн-и? — Ийя
2. вопросительная чăнах-и, апла-и, мĕн; Он приехал. — Да? Вăл килнĕ. — Чăнах-и?
3. в знач. «пусть» пултăр; Да здравствует дружба народов! Халăхсен туслăхĕ сывă пултăр!

действовать

глаг. несов.
1. ĕçле, ту, туса пыр; действовать смело хăюллă пул; телефонная линия не действует телефон линийĕ ĕçлемест.
2. на кого-что витер, витĕм кӳр, усă пар; лекарство на него не действует эмел ăна усă памасть

доверять

глаг. несов.
1. кого-что кому или с неопр. ф. (син. поручать) шанса пар; нельзя доверять вещи незнакомым людям палламан çынсене япала шанса пама юрамасть
2. кому (син. полагаться) шан, шанăçлă пул; я ему полностью доверяю эпĕ ăна пĕтĕмпех шанатăп

доля

сущ.жен., множ. доли
1. (син. часть) пай, вале, тӳпе; это ваша доля ку сирĕн тӳпе; разделить на равные доли тан пайсене валеç
2. (син. участь, судьба) шăпа, кун-çул, ăраскал; ему выпала счастливая доля ăна телейлĕ шăпа пӳрнĕ ♦ львиная доля чи пысăк пайĕ; войти в долю пая кĕр

дразнить

глаг. несов.
1. (син. злить, раздражать) вăрçтар, харкаштар; дразнить собаку йытта вăрçтар
2. (син. обзывать) витле; его дразнят овечкой ăна сурăх тесе витлеççĕ
3. (ст. возбуждать) йĕкĕлте, илĕрт, кăсăклантар; вид пирога дразнит аппетит кукăле курнипе питĕ çиес килет

его

местоим.
1. личн. (род., вин. п. от он, оно) ăна; мы его не знаем эпир ăна пĕлместпĕр
2. притяжат. унăн, ун; я учусь с его братом эпĕ унăн пиччĕшĕпе пĕрле вĕренетĕп

её

местоим.
1. личн. (род., вин.п. от она) ăна; Ты её видел? Эсĕ ăна курнă-и?
2. притяжат. унăн, ун; это её платье ку унăн кĕпи

еле

нареч. (син. едва)
1. аран, кăшт çеç; говорить еле слышно кăшт çеç илтĕнмелле калаç
2. аран, аран-аран; мы еле догнали его эпир ăна аран хуса çитрĕмĕр

ёлка

сущ.жен.
1. чăрăш; молодые ёлки çамрăк чăрăшсем; заяц спрятался под ёлкой мулкач чăрăш айне пытанса ларнă
2. ёлка (Çĕнĕ çул уявĕ тата ăна валли капăрлатнă чăрăш); дети вернулись с ёлки очень довольные ачасем ёлкаран питĕ кăмăллă таврăнчĕç

жалко

шел, хĕрхенмелле, шеллемелле, хĕрхенес килет; мне его жалко манăн ăна хĕрхенес килет; Купил бы, да, жалко, денег не хватает Туянăттăм та, шел, укçа çитмест

жаль

1. в знач. сказ., кого-что шел, шеллес килет, хĕрхенес килет; мне жаль его манăн ăна хĕрхенес килет
2. в знач. сказ., с союзами «что», «если» (син. досадно) хĕрхенмелле, кулянмалла, пăшăрханмалла; жаль, что он не пришёл вăл килменнишĕн пăшăрханмалла
4. вводн. сл. шел; Я бы пошёл с вами, да жаль, времени нет Эпĕ сирĕнпе пырăттăм та, шел, вăхăт çук

занести

глаг. сов.
1. кого-что (син. доставить) кĕртсе пар, çитерсе пар; занести книгу приятелю юлташа кĕнеке кĕртсе пар
2. кого-что илсе кай, илсе çитер; судьба занесла его на север шăпа ăна çурçĕре илсе çитернĕ
3. кого-что (син. записать) çырса кĕрт, çырса хур; занести в список списока çырса кĕрт
4. 1 и 2 л. не употр. (син. засыпать, замести) шăл, шăлса кай, хӳсе кай, хӳсе ларт; дорогу занесло снегом çула юр хӳсе лартнă

зачем-то

нареч.
темме, темшĕн, тем тума; его зачем-то вызвали к начальству ăна темшĕн пуçлăх патне чĕнтернĕ

звать

глаг. несов.
1. чĕн, йыхăр; звать на помощь пулăшма чĕн; тебя кто-то зовёт сана такам чĕнет
2. (син. приглашать) чĕн; звать в гости хăнана чĕн
3. кого чем или как (син. именовать) чĕн; ...те; его звать Иваном ăна Иван тесе чĕнеççĕ; Как тебя звать? Эсĕ мĕн ятла?

здесь

нареч. (ант. там)
кунта, çакăнта; здесь раньше был лес кунта ĕлĕк вăрман пулнă; будем ждать его здесь ăна çакăнта кĕтсе тăрăпăр

знать

глаг. несов.
1. пĕл, ăнлан, ăнкар; я знаю об этом эпĕ кун çинчен пĕлетĕп; знать физику физикăна ăнкар; он не даёт знать о себе вал хăй çинчен хыпар ямасть
2. обычно с отриц., что (син. испытывать, переживать) пĕл, туй, ăнлан; не знает покоя канăç курмасть, канăçа çухатнă; не знать колебаний иккĕленсе ан тăр; не знает усталости ывăнма пĕлмест, ывăннине туймасть ♦ знать не знаю нимĕн тс пĕлместĕп; как знаешь хăвăн кăмăлу, хăвăнне ху пĕл; кто его знает кам пĕлет ăна, темле; знать меру виçине пĕл, йĕркеллĕ пул

зря

нареч. (син. напрасно)
кăлăх, кăлăхах, усăсăр; зря ты на него обиделся эсĕ ăна кăлăхах кӳрентĕн

избрать

глаг. сов.
суйла, суйласа ил, суйласа ларт; избрать профессию професси суйласа ил; его избрали депутатом государственного совета ăна патшалăх канашĕн депутатне суйлана

издавна

нареч.
тахçантанпа, ĕлĕкренпе; я знаю его издавна эпĕ ăна тахçантанпах пĕлетĕп

импровизация

сущ.жен.
импровизаци (хайланă вăхăтрах каласа пани, сăм., юрă хывнă май ăна юрлани)

информатика

сущ.жен.
информатика (информаци епле пулса кайнине, ăна пухса каплантармалли тата парса тăмалли саккунсемпе мелсене тĕпчекен аслăлăх); основы информатики и вычислительной техники информатикăпа шутлав техникин никĕсĕсем

как-нибудь

нареч.
1. мĕнле те пулин, епле те пулин; Надо как-нибудь помочь ему Епле те пулин пулашас пулать ăна
2. хăçан та пулин, пĕр-пĕр; Как-нибудь зайду к тебе Пĕр-пĕр кĕрсе тухăп-ха сан патна

калач

сущ.муж.
кулач ♦ тёртый калач пурнăç курнă çын, ăна-кăна чухлакан çын; калачом не заманишь кулачпа илĕртеймĕн; ему на калачи досталось самаях лекрĕ-ха ăна

карта

сущ.жен., множ. карты
1. карттă; географическая карта географи картти
2. карт (вылямалли); козырные карты козырь картсем; играть в карты картла выля; сдавать карты карт валеç ♦ ему и карты в руки ку ĕç шăпах ăна валли

лесничество

сущ.сред.
лесничество (вăрман пайĕ, ăна тытакан хуçалăх); опытное лесничество сăнавлăх лесничество

ли

1. частица вопросит. -и, -ши; Знаешь ли ты его? Эсĕ ăна пĕлетĕн-и?
2. союз повторяющийся -и -и; рано ли, поздно ли маларах-и, каярах-и

лишить

глаг. сов., (син. отнять)
туртса ил; -сăр (сĕр) хăвар; лишить наследства еткере туртса ил; лишить свободы тытса хуп; лишить жизни вĕлер; его лишили слова на собрании ăна пухура сăмах калама чарнă

мало

1. нареч. (ант. много) сахал; çителĕксĕр, çитмест; я мало его знаю эпĕ ăна сахал пĕлетĕп; ему всё мало денег ăна укçа çаплах çитмест
2. числит. неопред. сахал; мало кто читал эту книгу ку кĕнекене вуланă çын сахал ♦ мало того вводн. сл. çитменнине; ку çеç те мар-ха

может

вводн. сл.
тен; Может, не стоит его ждать? Тен, ăна кĕтме кирлĕ мар?

назначить

глаг. сов.
1. что палăрт, палăртса хур; назначить день выборов суйлав кунне палăрт
2. кого кем ларт, ту, уйăрса ларт; его назначили бригадиром ăна бригадир пулма уйăрса лартнă

нарисовать

глаг. сов.
ӳкер, ӳкерсе хур, ӳкерсе пар; нарисовать дерево йывăç ӳкер; Нарисуй ему цветы! Ăна чечек ӳкерсе пар!

наркотики

сущ.множ.; един. наркотик муж.
наркотиксем (этемĕн нерв системине витерсе ăна йĕркерен кăларакан им-çам)

невиновный

прил.
айăпсăр; суд признал его невиновным суд ăна айапсăр тесе йышăннă

никак

нареч.
нимĕнле те, ниепле те, нимле майпа та; его никак не уговорить ăна ниепле те ӳкĕте кĕртме çук

никто

местоим. отрицат.
никам та; его никто не видел ăна никам та курман; мы ни с кем об этом не говорили эпир кун çинчен никампа та калаçман

ничто

местоим. отрицат.
ним те, нимĕн те; его ничто не волнует ăна ним те хумхантармасть; мы ни о чём не договорились эпир нимĕн пирки те калаçса татăлаймарăмăр ♦ ничего подобного пачах апла мар

нота

1. сущ.жен.
нота (кĕвĕре — уйрăм сасă тата ăна çырмалли паллă); нота «до» «до» нота

осудить

глаг. сов.
1. кого-что (ант. одобрить) сивле, хурла, питле; ребят осудили за шалость ачасене ашкăннăшăн сивлерĕç
2. (син. приговорить; ант. оправдать) айăпла (судра приговор йышăнса); осуждённый подал апелляцию айăпланă çын апелляци панă
3. кого-что на что (син. обречь) пӳр, çыр; тив; он осуждён на муки ăна асап курма пӳрнĕ ♦ Не осудите! Каçарсамăр! Айăп ан тăвăр!

палец

сущ.муж., множ. пальцы
пӳрне; пальцы рук алă пӳрнисем; большой палец пас пӳрне; указательный палец шĕвĕр пӳрне; средний палец вăта пӳрне; безымянный палец ятсăр пӳрне; мизинец – кача пӳрне ♦ обвести вокруг пальца чике тăршшĕ ларт; можно по пальцам перечесть пӳрнепе шутламалăх кăна; смотреть сквозь пальцы пӳрне витĕр пăх, курмăш пул; палец о палец не ударит йăшăлт та тумасть; знает как свои пять пальцев витĕр пĕлет; ему пальца в рот не клади ăна шанма çук; из пальца высосать çуккине пур туса кăтарт

параграф

сущ.муж.
параграф (текст сыпăкĕ тата ăна уйăрса кăтартакан «§» паллă); параграф закона саккун параграфĕ

пасха

сущ.жен.
1. Мăнкун (христиансен тĕп уявĕ); справлять Пасху Мăнкун уявла
2. Мăнкун çимĕçĕ (ăна тăпăрчăран пĕçереççĕ)

переваривать

глаг. несов. (син. усвоить)
ирĕлтер, шăрат (çинĕ апата); ăнлан, ăса хыв (мĕн вуланине) ♦ я его не перевариваю эпĕ ăна чăтма пултараймастăп

пёс

сущ.муж.
йытă, анчăк; цепной пёс сăнчăрти йытă ♦ пёс его знает мур пĕлет ăна

побить

глаг. сов.
1. хĕне, ват, хĕнесе пĕтер; его сильно побили ăна хытă хĕненĕ
2. (син. разбить) ват, çĕмĕр, çĕмĕрсе пĕтер; посуда вся побита савăт-сапана çĕмĕрсе пĕтернĕ ♦ побить рекорд рекордран ирттер; хлеба побило градом тырра пăр çапса кайнă

пойти

глаг. сов.
1. ут, уттар, кай, кайтар; пойти пешком çуран ут; пойти в лес вăрмана кай; Пошёл вон! Кай кунтан!
2. çума пуçла, çума тытăн; пошёл снег юр çума пуçларĕ
3. (син. начать) пуçла, тытăн, тапран; парни пошли плясать каччăсем ташша ячĕç ♦ коль на то пошло пит кирлех пулсан; так не пойдёт кун пек юрамасть; он пойдёт на всё ăна ним те чарса тăраймĕ; сын пошёл в отца ывăлĕ ашшĕне хывнă

показать

глаг. сов.
1. кого-что кому, на кого-что кăтарт; показать детям картинки ачасене ӳкерчĕксем кăтарт; показать рукой на нужный дом кирлĕ çурта алăпа тĕллесе кăтарт
2. кого-что (син. обнаружить, проявить) кăтарт, палăрт; студенты показали хорошие знания математики студентсем математикăна лайăх пĕлнине кăтартрĕç ♦ Я ему покажу! Кăтартăп ак эпĕ ăна! (юнаса калани)

принять

глаг. сов.
1. кого-что йышăн, ил (панине); принять подарок парне ил; его приняли в институт ăна института йышăннă
2. йышăн (ĕçпе килекене, хăнана); врач принял больных тухтăр чирлĕ çынсене йышăнчĕ
3. йышăн, çирĕплет; парламент принял закон парламент саккун йышăнчĕ ♦ принять участие хутшăн; принять ванну ваннăра çăвăн; принять лекарство эмел ĕç; принять экзамен экзамен тыттар

противный

прил.
(син. отвратительный; ант. приятный), противно нареч. йĕрĕнчĕк, ирсĕр, йĕксӳ; противный запах йĕрĕнтерекен шăршă; противно его слушать ăна итлес килмест

психология

сущ.жен.
психологи (ăс-тăнпа кăмăл-туйăм; ăна тĕпчекен ăслăлăх)

пускай

частица и союз
ан тив, юрĕ, пултăрах; пускай ошибается, его поправят ан тив, йăнăштăрах, ăна тӳрлетĕç; пусть он читает побольше вăл ытларах вулатăрччĕ

разбить

глаг. сов.
1. что çĕмĕр, ват; çĕмĕрсе пăрах, ватса пăрах; разбить нечаянно стакан ăнсăртран стакана ватса пăрах
2. кого-что пайла, пайласа тух; разбить спортсменов на команды спортсменсене командăн-командăн пайласа тух
3. кого-что аркат, çапса аркат; разбить войска противника тăшман çарĕсене çапса аркат ♦ разбить сад сад хыв; его разбил паралич ăна шалкăм çапнă

ранить

глаг. сов. и несов.
амант, суранла, суран ту; его ранило осколком гранаты ăна граната ванчăкĕ суранланă

реклама

сущ.жен.
реклама (тавар таврашĕ çинчен хыпарлани, ăна мухтани); газетная реклама хаçатри реклама

себя

местоим.
хама (мана), хăвна (сана), хăйне (ăна); хамăра (пире), хăвăра (сире), хăйсене (вĕсене); они работают, не жалея себя вĕсем хăйсене хĕрхенмесĕр ĕçлеççĕ; ты думаешь только о себе эсĕ ху çинчен çеç шухăшлатăн ♦ выйти из себя тарăхса кай; вывести из себя тарăхтарса яр; говорить про себя ăшра кала; не по себе чун вырăнта мар; прийти в себя тăна кĕр, лăпланса çит

случиться

глаг. сов.
1. (син. произойти) пул, пулса ирт; Что с ним случилось? Мĕн пулнă ăна?
2. безл., с неопр. ф. (син. прийтись) тӳр кил, тив, пулса тух; -малла (-мелле) пул; однажды нам случилось ночевать в лесу пĕррехинче пирĕн вăрманта çĕр каçмалла пулчĕ

слушать

глаг. несов.
1. итле, тăнла; слушать музыку юрă-кĕвĕ итле; внимательно слушать учителя вĕрентекен каланине тăнла
2. итлесе вĕрен, итле (вĕренме); он слушал известных профессоров вăл паллă профессорсене итлесе вĕреннĕ
3. итле, шута ил, шута хур; Не слушайте его! Ан итлĕр ăна! ♦ слушай, слушайте вводн. сл. итле-ха, итлĕр-ха

сметь

глаг. несов.
хăй, хăю çитер; не смею его беспокоить ăна чăрмантарма хăймастăп

сразу

нареч.
тӳрех, çав самантрах, çийĕнчех; я сразу его узнал эпĕ ăна тӳрех палларăм

стать

2. глаг. несов.
1. 1 и 2 л. не употр. (син. сделаться) пул, пулса кай; Что с ним стало? Мĕн пулчĕ ăна?
2. с неопр. ф. (син. начать) тытăн, пуçла, пикен; он стал лучше учиться вăл лайăхрах вĕренме тытăнчĕ
3. кем-чем и безл. (син. превратиться ) пул, тух, пулса тăр; он стал артистом вăл артиста тухрĕ ♦ дорого стало хакла ларчĕ; во что бы то ни стало мĕнле пулсан та; стало быть вводн. сл., союз çапла ĕнтĕ

считать

глаг. несов.
1. шутла; считать до десяти вунна çити шутла; считать деньги укçа шутла
2. кого-что кем-чем, за кого-что или с союз ом «что» (син. полагать) шутла, хыв, хур, те; шутне хур; его считают знатоком музыки ăна юрă-кĕвĕ ăсти тесе шутлаççĕ

трепать

глаг. несов.
1. кого-что (син. дёргать, тормошить) тăрпала, лăска, турткала; трепать за волосы çӳçрен лăска
2. (син. развевать) вĕлкĕштер, варкăштар; ветер треплет знамёна çил ялавсене вĕлкĕштерет
3. (син. похлопывать) çупăрла, лăпка (ачашласа)
4. тылла, шăртла (сӳсе) ♦ трепать нервы тарăхтар; трепать языком сӳпĕлтет, пуш сăмах çап; его треплет лихорадка ăна сив чир силлет

трижды

нареч.
виçĕ хут, виççĕ; я трижды напоминал ему эпĕ ăна виçĕ хут аса илтертĕм

Троица

сущ.жен.
Троица (христиансен 12 тĕп уявĕнчен пĕри, ăна Минкун хыççăн 50 кун иртсен уявлаççĕ)

тяжесть

сущ.жен.
1. йывăрăш, йывăрлăх, сулмаклăх; тяжесть ящика ещĕк йывăрăшĕ
2. йывăр япала; ему нельзя поднимать тяжести ăна йывăр япала йăтма юрамасть

убедить

глаг. сов.
ĕнентер, шантар, ӳкĕте кĕрт; я убедил его в своей правоте эпĕ ăна хам тĕрĕс каланине ĕнентертĕм

убить

глаг. сов.
вĕлер; его убили в бою ăна çапăçура вĕлернĕ ♦ убить время вăхăт ирттер

уважать

глаг. несов.
хисепле, уя, сума су; уважать законы саккунсене хисепле; я его уважаю за доброту эпĕ ăна ырă кăмăлĕшĕн сума сăватăп

угодить

глаг. сов.
1. кому и на кого юра, тивĕçтер, кăмăлне ту; на него не угодишь ăна юрама çук
2. в кого-что (син. попасть) лек, лектер; кĕрсе ӳк; угодить в цель тĕл лектер; угодить в яму шăтăка кĕрсе ӳк

узнать

глаг. сов.
1. что пăл; я узнал об этом сегодня эпĕ кун çинчен паян пĕлтĕм
2. кого-что палла, палласа ил; его не узнать ăна паллама çук

укусить

глаг. сов.
çырт; его укусила собака ăна йытă çыртнă

Успение

сущ.сред.
Успени (христиансен 12 тĕп уявĕнчен пĕри, ăна Турă амăшĕ вилнине асăнса çурла уйăхĕн 15-мĕшĕнче паллă тăваççĕ)

характеризовать

глаг. несов.
хакла, хак пар; его характеризуют с положительной стороны ăна ырă хак параççĕ

хронология

сущ.жен.
хронологи (пулни-иртнисен вăхăт йĕрки; ăна çырса пыни); хронология Русского государства Вырăс патшалăхĕн хронологийĕ

ценить

глаг. несов.
хакла, хисепле, пахала, хака хур; я ценю его за трудолюбие эпĕ ăна ĕçченлехшĕн хисеплетĕп

чад

сущ.муж. (син. дым)
сĕрĕм, тĕтĕм-сĕрĕм; он угорел от чада ăна сĕрĕм тивнĕ

чёрт

сущ.муж., множ. черти
шуйттан, усал, мур (тĕн ĕненĕвĕсенче, юмах-халапсенче) ♦ Чёрт его знает! Мур пĕлет-и ăна!; Чёрт возьми! Мур илесшĕ! (тарăхса калани); Чем чёрт не шутит! Тем те пулма пултарать!; Чёрт с ним! Пултăрах!

чин

сущ.муж., множ. чины
чин (хĕсметри пусăм, ăна тивĕçлĕ ят); офицерский чин офицер чинĕ

эпос

сущ.муж.
1. эпос (калуллă литература жанрĕ, ăна лирикăпа драмăран уйăрса çапла калаççĕ)
2. эпос (паттăрсен чаплă ĕçĕсене, халăх пурниçĕнчи паллă самантсене сăнлакан халăх сăвви-юррисен пуххи)

юлианский

прил.: юлианский календарь юлиан календарĕ, Юлий календарĕ (кивĕ çул шучĕ, ăна Юлий Цезарь çирĕплетнĕ пулнă)

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ик

(ик', ик); два. См. икĕ; иккĕ. Орау. Вăрăм сăмсаллине кунта эп ик çынна (или: ик çын) пĕлеп. СТИК. Ик ĕмĕр тытаймĕ-ха, унтан та юлĕ, тупăкне илсе кĕреймĕ (два века не проживет). Орау. Ик чӳлмек сĕт исе килчĕ. Нринесла целых два горшка (или две кринки) молока. Завражн. Ку ик ял арман. Эта мельница принадлежит двум деревням. Сборн. † Пĕчĕкçĕ тутăр, хрантсус тутăр — ăна ик сум вуннă (т.-е. шестьдесят кол. на серебро) кам памĕ? Сред. Юм. Ик чон полсан, пĕрне сана парăтăм, тесе, пит юратнине пĕлтерсе калани. Сред. Юм. Ик послăх ӳстереть. Иккĕ алланнă (=авланнă) çынна: ик послăх ача ӳстерет, теççĕ: (два выводка ребят ростит). 1b. Ик май та кастарать (говорят про человека изменчивого; с одним он говорит так, а с другим по другому). 1b. Ик айкки те тăвайкки. Маншĕн полсан, ик айкки те тăвайкки. Для меня все равно. Орау. Ик эрнериача; ребенок двух недель от рождения. Шурăм-п. Ик-виçшер лаша, по две, по три лошади.

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

ыраш çĕртми

(с'ö˘рт'ми), пар (под рожь). Аттик. Чӳке пирĕн ăна ыраш çĕртми умĕн «Хурăн-вар» ятлă çырмара тăваççĕ.

явăнчăк

явăнчăк (jавынζ'ык, jавын'цъык), извивающийся.
- Н. И. Полорус. Явăнчăк тĕрĕ анат. (По палке) спускается извилистая нарезка, полоска, узор. Туя йĕри-тавра кукăр-макăр тĕрлесе анаççĕ, ăна çапла калаççĕ.
- N. Явăнчăк йывăç.

|| Ib. „Почти тоже [sic!], что явкаланчăк: питĕ явăнчăк, сăмахăн вĕçне тухаймаç“. Ib. Пĕр май киле-киле, хĕрен пек çаврăнса çӳрекен (с какими-то намерениями) çынна явăнчак теме пултараççĕ.

|| О грязной дороге, когда грязь навивается на колёса.
- Стик. Явăнчăк çул — грязная дорога («грязь не так жидка, чтобы она не приставала к телеге»).

|| Моток лент из мочала, достаточный для тканья одной рогожи.
- Икково. Пĕр явăнчăк корăс чĕртĕм (приготовил). См. явкаланчăк

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

амур

амур (авалхи грексен юрату турри, картина çинче ăна ухăпа çĕмрен тытнă пĕчĕк ача пек сăнлаççĕ).

антипатия

антипати ( килĕштерменни, кăмăла каймании); я чувствую (питаю) к нему антипатию манăн ăна чун туртмасть, эпĕ ăна килештерместĕп.

апостол

апостол (1. христиансен мифологийĕнче — Христосăн вĕренекенĕ, унăн вĕрентĕвне саракан; 2. пĕр-пĕр идейăна хӳтĕлекен, ăна саракан).

аспект

аспект (пĕр-пĕр япала, явлени çине мĕнле пăхни, ăна мĕнле ăнланни).

ассигновать

-ную, ч т о, с о в. и н е с о в. пĕр-пĕр ĕç, валли мĕн чухлĕ укçа кирлине малтанах кăтартса хур, ăна сметăна кĕрт.

вдогонку

хыççăн, хыççăн хăваласа; я пустился за ним вдогонку эпĕ ăна хăвалама тытăнтăм.

виснуть

несов., повиснуть сов. усăнса, çакăнса тăр, çакăн, уртăн; дети так и виснут на нем ачасем ăна мăйран çакăнаççĕ.

вменить

что кому во что сов., вменять несов. хур, шута хур; вменить ему в вину (в заслугу) ăна куншăн айăпа хур (мухтав).

возбуждение

(сисӗм-туйăм) тапранни, хускални; ăна тапратни, хускатни.

вооружать

кого, что несов., вооружить, -жу, -жишь сов. 1. хĕç-пăшаллантар; 2. хĕтĕрт, хирĕç тăрат; он его вооружает против меня вăл ăна мана хирĕç пыма хĕтӗртет.

расчёт

1. шутласа тупни, шута илни, шутласа кӑларни; 2. ӗҫрен кӑларнӑ чух хӑйне тивӗҫлине тӳлесе татни; 3. пӗр-пӗр япалапа усӑ курасшӑн ăна малтанах тӗллесе хуни; 4. усӑ, пайта; мне нет расчёта ехать туда мана унта кайма усӑллӑ мар; мы с ним в расчёте эпир унпа татӑлнӑ; принимать в расчёт шута ил.

сон

сна 1. ыйхӑ; его клонит ко сну ăна ыйхӑ пуснӑ; 2. тӗлӗк; мне снился сон эпӗ тӗлӗк куртӑм.

положиться

-жусь на кого, что сов. шан; можете на него положиться ăна шанма пултаратӑр.

час

1. сехет; мы сидели до часу ночи эпир çур çĕр иртни пĕр сехетчен лартăмăр; 2. вăхăт, тапхăр; настанет час расплаты тавăрас вăхăт çитĕ; в добрый час телей пултăр, ĕçӳ ăнăçлă пултăр; ждём его с часу на час эпир ăна кĕç-вĕç килсе çитĕ тесе кĕтсе тăратпăр; пробил мой последний час манăн вилĕм çитрĕ; стоять на часах часовой пулса, хуралта тăр.

чаять

, чаю кого, чего несов. устар. кĕт, ĕмĕтлен; он в нем души не чает вăл ăна çав тери юратать.

талисман

талисман (тĕшмĕш çынсем ĕненнĕ тăрăх, çынна тĕрлĕ усалтан хăтарса тăракан, ăна телей паракан, ĕçе ăнăçлă тума пулăшакан япала).

толк

1. сăмах-юмах, сӳтсе явни; не придавай значения толкам сăмах-юмаха питех хăлхана ан чик; 2. йĕрке, тĕл, тулăк, пархатар; он говорит без толку вăл йĕркесĕр (тулаксăр) калаçать; из него не выйдет толку унран тулăк (пархатар) пулас çук; никак не возьму в толк ниепле те ăнланса илейместĕп; он сбил с толку вăл ăна ăнтан ячĕ.

травля

1. (тискер кайăксене) йытăсемпе хăваласа тытни; 2. çынна уссăр айăпа кĕртни, ăна хĕсĕрлени, ним сăлтавсăр элеклесе тарăхтарни.

требовать

, -бую кого, что и чего несов. çине тарса ыйт, хуш, чĕн, хисте; его требуют в суд ăна суда чĕнеççĕ; он требовал только должного вăл хăйне тивĕçлине çеç ыйтнă.

трогать

кого, что несов., тронуть сов. 1. тив, тĕрт, тĕртĕн, тĕк, тĕкĕн, хускат; тиверт, тыт; я его пальцем не тронул эпĕ ăна пӳрнепе те тĕртмен, тĕкĕнмен; 2. перен. кăмăла çемçет; 3. тив, çап; мороз тронул, деревья йывăçсене тăм тивнĕ.

туда

унта, унталла, лере, лерелле; туда ему и дорога çав кирлĕ те ăна, тĕсех ăна.

хватать

кого, что несов. хватить, -чу, -тишь сов. 1. тыт, ярса ил, ярса тыт (алăран, ĕнсерен), айтар; 2. çап, тив; он хватил его по голове вăл ăна пуçран çапрĕ; морозом хватило капустную рассаду купăста калчине сивĕ (тăм) тивнĕ; хватить через край ытлашши, вырăнсăр каласа пăрахма.

хватиться

за кого, за что сов., хвататься несов. 1. ярса тыт (хĕçе); 2. пуçăн, тытăн (пур ĕçе те); 3. çухалнине сиссе шырама тытăн; он хватился за часы сехет çуккине сиссе, вăл ăна шырама тытăнчĕ.

фатализм

фатализм (турă çырнине ĕненни, тĕнчене малашне мĕн пулассине пĕтĕмпех турă палăртса хунă, çавăнпа ăна никам та улăштарма пултараймасть тесе йăнăш шутлани).

уговаривать

кого, что несов., уговорить сов. каласа итлеттер, каласа килĕштер, ӳкĕтле; он упрям, его не уговоришь вăл кутăн, ăна каласа итлеттереймĕн.

угода

ему в угоду ăна юрасшăн.

угодить

-жу, -дишь кому, чему, на кого, на что, в кого, во что сов., угождать несов. 1. юра; ему трудно угодить ăна юрама йывăр; на всех не угодишь пурне те юраса çитереймĕн; 2. лекме (тĕрмене, капкана); 3. лектер, тиврет; он угодил пулей в сердце вăл пульăпа чĕрене лектернĕ.

угораздить

-зжу, -здишь кого, что сов. разг. терт, хисте, хĕтĕрт, хуш (ăнăçсăр ĕç тума); угораздило же его прийти сюда ăçтан шухăшласа кăларнă вăл кунта килме, мĕне кирлĕ пулнă ăна кунта килме.

укорять

кого, что несов., укорить сов. ӳпкеле, ятла; его укоряют в скупости ăна хытă тесе ӳпкелеççĕ.

улыбаться

несов., улыбнуться сов. 1. йăл кул, йăл кулса ил; 2 перен., кăмăла кай, килĕш; эта идея улыбнулась ему ку шухăш ăна пит килĕшрĕ (кăмăлне кайрĕ).

унижение

çынна ним вырăнне те хуманни, ăна кӳрентерни.

упускать

кого, что несов., упустить, -щу, -стишь сов. 1. алăран ярса çухатма, сисмесĕр юлма, тытаймасăр юлма; 2. перен., усă курмасăр юлма (май килнĕ чух); в страду день упустишь — годом не наверстаешь ĕççинче пĕр кун ĕçлемесĕр ирттерсен, ăна çулталăкра тавăраймăн; я это упустил из виду эпĕ ăна маннă, астумасăр хăварнă.

бесхозяйственный

хуçалăха лайăх, тирпейлĕ ертсе пыма пултарайман, ăна япăхтарса яракан (çын).

бить

, бью, бьёшь сов. бей кого, что, несов. 1. çап, хĕне, кӳпке, ват; 2. бить (скот) пус (выльăх); бить стекло, щебень кĕленче ват, чул ват; бить в ладоши алă çуп, бить в барабан параппан çап; лихорадка его бьёт ăна сиве тытать; вода бьет ключом шыв палкаса тухать; бить масло çу çаптар, уйран уçла; бить шерсть çăм таптар; бить по рукам алă çап; часы бьют сехет çапать.

бойкот

бойкот (пĕр-пĕр çынна ыттисем унпа пĕр сăмах хушма та чарăнса, курми пулса çӳресе ăна хисепрен кăларни).

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

ăна

аңа, аны

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

депозитарий

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

инаугурация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

информатика

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

католицизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

крепостничество

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

летосчисление

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

монотеизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

наряд

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

невменяемость

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

нефтедоллары

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

пацифизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

хоругвь

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

хронология

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

хоругвь

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

хронология

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

ăнăçу ăнăçулăх ăнăçуллă ăнăçусăр « ăна » ăна-кăна ăнкай ăнкайлă ăнкар ăнкарт

ăна
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org