Шырав: Байкал шыв кăмпи

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авăн

2.
петлять, извиваться, делать извилины
шыв улăх тăрăх авăнаса юхать — речка петляет по лугу

авкалан

1.
гнуться, изгибаться, извиваться
шыв авкаланса юхать — река течет извиваясь
йывăçсем çилпе авкаланаççĕ — деревья гнутся от ветра

ай


алă айĕнче — под руками, тут же
алă айне лек — попасть в руки, подвернуться
мĕн алă айне лекнĕ — что попало, что подвернулось
айĕн çи — наговаривать, клеветать
айран кала — говорить намеками

сăмах айне ту
1) одержать верх в споре
2) заговаривать зубы, отвлекать разговорами внимание от чего-л.
сăмах айне пулчĕ — забыли за разговором (о предмете обсуждения)
айне пул — оказаться внизу, быть побежденным

Кушака çĕнсе шăши айне пулнă, теççĕ. — посл. Одолев кошку, поддался мыши.
айне шыв кĕмен — он не видел горя (букв.под него вода еще не подтекла)
ая яр —  1) мочиться под себя  2) перепугаться

айлăм

низинный
шыв-шурлă айлăм — болотистая низина
айлăм çĕр — низменное место

ака


ака кăмпи — сморчок (гриб)
ака пăтти (яшки) уст. празднество по случаю окончания весеннего сева
ака уйăхĕ — апрель (букв. месяц сева)

акваланг

акваланг (шыв айĕнче сывласа ишмелли хатĕр)
аквалангпа чăм — нырять с аквалангом

акватори

акватория (шыв çийĕ)
порт акваторийĕ — акватория порта

акведук

акведук
шыв пăрăхĕ валли хывнă акведук — акведук для водопровода

аккумуляцилен

аккумулироваться
шыв аккумуляциленни — аккумулирование воды

алылмаш

попеременно, поочередно
шыв витрине алылмаш йăт — нести ведро воды то одной, то другой рукой

амфиби

2.
амфибия (çĕр çинче те, шыв çинче те çӳрекен машина; çĕр çине те, шыв çине те ларакан самолет)
амфиби автомобиль — автомобиль-амфибия
амфиби самолет — самолет-амфибия

ан

4.
появляться, разливаться (о воде)
çырмасене шыв аннă — в оврагах появилась вода

анкарти

гуменный
анкарти лупасĕ — гуменный навес
пӳрчĕ анкарти пек аслă — изба просторна, как гумно
анкартинче, юр çинче шăнкăртатса шыв юхать — фольк. за гумном по снегу течет вешняя вода

антар

1.
спускать
— перевод зависит от характера действия:
опускать, снимать (сверху), сбрасывать т. ыт.
ачана пукан çинчен антар — спустить ребенка со стула
десант антар — сбросить десант
перпендикуляр антар — опустить перпендикуляр
хуран антар — снять котел (с огня)
юр антар —
1) сбрасывать снег (с крыши)
2) заполнять снегом (погреб)
ялав антар — опустить флаг
карапа шыв çине антарни — спуск судна на воду
кĕтĕве тапăра антарнă — стадо пригнали на водопой
антарса ларт — опустить, спустить
антарса яр — упустить, утопить (напр. ведро в воде)

араслан

2.
разливаться
шыв арасланса юхать — река широко разлилась

арăш-пирĕш

2.
буйно, сильно
шыв арăш-пирĕш сарăлса кайнă — река сильно разлилась
арăш-пирĕш ӳссе кайнă сад — буйно разросшийся сад

арман

мельничный
алă арманĕ — ручная мельница
вутлă арман — паровая мельница
кĕрпе арманĕ — крупорушка
механизациленĕ арман — механизированная мельница
çăм арманĕ — шерстобойка
çил арманĕ — ветряная мельница, ветряк
шыв арманĕ — водяная мельница  
арман лаççи — 1) помещение мельницы 2) пристройка к мельнице (для хранения хлеба)
арман пĕви — 1) мельничная плотина, запруда 2) мельничный пруд
арман çунатти — 1) крылья ветряка 2) перен. вспыльчивый человек
арман таппи — подпор воды в мельничном пруду
арман урапи — мельничное колесо
арман чулĕ — жернов
арман хуçи — 1) хозяин мельницы 2) мельник
арман хӳри — правило ветряка (поворотное устройство)
арман авăрт — молоть муку
арман авăртакансем — помольщики
арман хуп — 1) остановить мельницу 2) запереть затвор мельничной плотины
Уй варринчи çил арманĕ ни авăрать, ни авăрмасть. — фольк. В чистом поле ветряная мельница не то мелет, не то нет.

ароматла

ароматизировать
ароматланă шыв — ароматизированный напиток

артезиан

артезианский (çĕр айĕнчен тарăнтан шыв кăларакан)
артезиан çăлĕ — артезианский колодец

аюях

межд.
выражает удивление

ба, вот ведь

аюях, шыв епле сарăлса кайнă! — ба, как разлилась вода

бак

бак
бензин бакĕ — бензиновый бак
пĕчĕк бак — бачок
шыв бакĕ — бак для воды

бассейн

1.
бассейн (шыв тытма тунă вырăн)
ишмелли бассейн — плавательный бассейн
хĕллехи бассейн — зимний бассейн

бекас

бекас (вăрăмсăмса, шур таки, шыв качаки)

бидон

бидон
пĕр бидон шыв — бидон воды
сĕт бидонĕ — молочный бидон

бон

мор.
бон и боны (шыв çинчи карта)

боржом

боржоми (минераллă шыв)

буй

буй (шыв çине лартнă сигнал палли)
пĕчĕк буй — буек
ăшăха буйпа паллă ту — отметить мель буем

валак

желоб
шыв валак тăрăх юхать — вода течет по желобу

варак

2.
русло
шыв варакĕ — русло речки

варала

1.
пачкать, грязнить, делать грязным
марать
разг.
кĕпӳне ан варала! — не испачкай рубашку!
шыв-шура варалани — загрязнение водоемов
вараласа пăрах — испачкать
вараласа пĕтер — напачкать, намазать
вараласа тух — перепачкать (все подряд)
Тилĕ хăй тĕкне-çӳçне вараламасть. — посл. Лиса своего хвоста (букв. меха) не замарает.

вараланчăк

грязный, загрязненный
измазанный

вараланчăк кĕпе — грязная рубашка
вараланчăк шыв — загрязненная вода
ытла та вараланчăк ку ача! — ну и замарашка же этот мальчишка!

васанкă

ложбинка, впадина
васанкăра шыв тăрать — в ложбинке стоит вода

ват

5.
размывать
çулсене çурхи шыв ватса кайнă — дороги размыло вешними водами

вăйкăн

I.
быстрый, стремительный, бурный
ту хушăкĕпе вăйкăн шыв юхать — по ущелью протекает бурная речка

вĕрет

1.
кипятить
сăмавар вĕрет — кипятить самовар
чей вĕрет — кипятить чай
вĕретнĕ шыв — кипяченая вода
вĕретнĕ сĕт — топленое молоко

вĕри

горячо, жарко
вĕри апат — горячая пища
вĕри вут — жаркое пламя
вĕри шыв — горячая вода
алла вĕри — рукам горячо
кăмакаран вĕри çапать — печь пышет жаром
мунчана вĕри хутнă — баня жарко натоплена

вĕçĕмрен

2.
подряд, один за другим
шыв тăрăх вĕçĕмрен хула ларать — вдоль реки цепочкой расположены города

виç

I.

1.
мерить, измерять
взвешивать

температура виç — измерять температуру
шыв тарăнăшне виç —измерять глубину реки
тумтир çĕлеме виç — снять мерку
алăпа виç — прикинуть (вес) на руке
виçсе пар — отмерить, взвесить для кого-л.
виçсе тух — измерить, вымерить (напр. луг)
куç виçейми — неоглядный, необозримый
Çиччĕ виç те пĕрре кас. — посл. Семь раз отмерь, один раз отрежь.

вит

6.
промокать
урана шыв витрĕ — ноги промокли
шыв витмен тумтир — непромокаемая одежда, водонепроницаемая одежда
Сăсар тирне шыв витмест, тайма пуçа хĕç витмест. — посл. Мех куницы вода не промочит, повинную голову меч не сечет.

витреле

1.
таскать ведрами
мерить ведрами

мунча хутма шыв витреле — натаскать воды в баню
çĕрулмине пахчаран витрелесех йăтрăмăр — картофель с огорода мы перетаскали ведрами

водянка

мед.
водянка (ӳтре шыв каплантаракан чир) (шыв чирĕ)

вупкăн

1. миф.
Вупкăннечистый дух
шыв вупкăнĕ — водяной

вут

5.
пожар
вăрманта вут тухнă — в лесу возник пожар
вут тĕрт поджигать, делать поджог
вут кăлар — вызвать пожар
вут çути — 1) свет огня 2) зарево пожара
Вут сӳнсен шыв нумай. — погов После пожара воды много.

вылян

1.
переливаться, играть разными цветами
шыв çинче хĕвел вылянать — на воде играют солнечные блики

гагара

гагара (шыв кайакĕ)

газла

газировать
газланă шыв — газированная вода

гидрокостюм

гидрокостюм (шывра ĕçлемелли шыв яман тумтир)

графин

графин
пĕр графин шыв — графин воды

дебит

дебит (шыв, нефть е газ çăлкуçен паллă вăхăтри тухăçĕ)
артезиан çăлĕн дебичĕ — дебит артезианского колодца

дельта

геогр.
дельта (шыв вăрри темиçе юппа уйрăлни)
Нил дельти — дельта Нила

дельфин

дельфин (шыв сысни)

дистилляциле

дистиллировать
дистилляциленĕ шыв — дистиллированная вода

драга

драга (шыв тĕпĕнчен тăпра ăсакан машина)

ейĕл

1.
разливаться (о реке)
ейĕлсе кайнă шыв — широко разлившаяся река

ейӳ

1.
разлив, половодье, паводок
ейӳ шывĕ — половодье, полые воды
кăçал ейӳ хытă сарăлчĕ — в этом году разлив был большой
шыв ейĕве кайрĕ — наступило половодье

елке

диал.
сочиться, просачиваться
каткаран шыв елкесе тăрать — из кадки просачивается вода, кадка протекает

елпĕр

1. разг.
растекаться, разливаться
быть разлитым

шыв елпĕрсе кайнă — вода разлилась

иксĕл

1.
убывать, уменьшаться
кӳлĕри шыв иксĕлнĕ — вода в озере убыла
яшка вĕресе иксĕлнĕ — суп выкипел

йăкăр

подр. —
о скольжении, стекании

шалçа тăрăх йăкăр шуса ан — соскользнуть вниз по шесту
йăкăр-йăкăр — усил. от йăкăр
валак тăрах шыв йăкăр-йăкăр юхать — по желобу с журчанием течет вода

йăлтăр

йăлтăр-йăлтăр — усил. от йăлтăр I. 1.
шыв çинче хĕвел шевли йăлтăр-йăлтăр вылять — на воде играют солнечные блики

йăр-яр

2. подр. —
о блеске, сверкании, сиянии

хĕвел шевлисем шыв çинче йăр-яр выляççĕ — на воде играют солнечные блики

йĕрлен

2.
покрываться морщинами, рябью, морщиться
шыв çийĕ хумпа йĕрленчĕ — по водной глади пошла рябь

йӳлекелен

1.
покрываться ряской, зеленью, цвести (о воде)
шыв йӳлекелене пуçланă — вода зацвела

йӳрĕккĕн

проворно, расторопно, шустро, быстро, ловко
йӳрĕккĕн ĕçле — работать проворно
шыв тăрăх моторлă кимĕсем йӳрĕккĕн кускалаççĕ — по реке быстро снуют моторные лодки

йӳçĕх

2.
прокисать
портиться
тухнуть

шыв йӳçĕхнĕ — вода застоялась, протухла

каблограмма

каблограмма (шыв айĕнчи кабель тăрăх панă телеграмма)

кавар

2.
заговор
происки

кавар ту — устроить заговор
кавара кĕр — принять участие в заговоре
тăнăç тăшманĕсен каварĕсене тăрă шыв çине кăлар — разоблачать происки врагов мира

кайăк

птичий
кайăк ами, ама кайăк — птица-самка
кайăк аçи, аçа кайăк — птица-самец
вăçен кайăк—  птица
çăткăн кайăк — хищная птица
шыв кайăкĕ — водоплавающая птица
кайăк йăви — птичье гнездо
кайăк чĕппи — птенец, птенчик
Ир тăракан кайăк тутă пулнă. — погов. Ранняя пташка всегда сыта бывает.

кальян

кальян (тĕтĕме шыв витĕр кăлармалли чĕлĕм)

канав

канава
çул хĕрринчи канав — придорожная канава, кювет
тарăн канав — глубокая канава
шыв юхмалли канав — водосточная канава
шурлăх типĕтмелли канавсем — дренажные канавы
машина канава кĕрсе ларчĕ — машина засела в кювете
канав чав — рыть канаву

кантар

3.
утолять (жажду)
шыв ĕçсе ăша кантартăм — я утолил жажду, выпив воды

каплам

1.
скопление
— перевод зависит от особенностей массы:
клубы, вал, груда и т. д.
пăр капламĕ — ледяной затор, скопление льда
тĕтĕм капламĕ — клубы дыма
шыв капламĕ — скопление воды
юр капламĕ — снежный занос

каплантар

2.
собирать, накапливать, сосредоточивать
аккумулировать

шыв каплантар — накапливать воду (напр. в водоеме)
энерги каплантар — аккумулировать энергию

капланчăк

1.
скопление, нагромождение
чул капланчăкĕ — нагромождение камней
шыв капланчăкĕ — скопление воды, лужа

карап

корабельный, судовой
парăслă карап — парусное судно
çар карапĕ — военный корабль
карап команди — команда судна
карап мачти — корабельная мачта
карап сăмси — нос корабля
карап тăвакан верфь — судостроительная верфь
карап хӳри — корма
карап путни — кораблекрушение
парăслă карап — парусное судно
тинĕс карапĕ — морское судно
хурал карапĕ — сторожевое судно
шыв айĕнчи çунатлă карапĕ — судно на подводных крыльях
карап журналĕ — судовой журнал
карап механикĕ — судовой механик

карст

карст (шыв çисе кайнипе çĕр айенче хăвăлсем пулни)

кас

12.
размывать, разрушать (текущей водой)
çул хыттине шыв каснă — дорогу размыло (водой)

касă

4.
часть чего-л.
хулан пĕр касси шыв ку енче, тепĕр касси шыв леш енче — одна часть города на этой стороне реги, другая — на той

каçма

переход
перекладина, мостки

каçма хыв — устроить, сделать переход
шыв урлă каçма хур — положить мостки через речку

каяш

идущий в отходы
кăларни каяшĕ — отходы производства
чĕртавар каяшĕ — отходы сырья
каяш шыв — сточные воды

кăкăр

грудной
сарлака кăкăр — широкая грудь
кăкăр шăмми — грудная клетка
шыв кăкăр таран — воды по грудь
унăн кăкăр тулли орден-медаль — у него вся грудь в орденах и медалях

кăмăска

плесенный, плесневой
кăмăска шăрши — плесенный запах
кăмăска кăмпи — плесневой грибок
сăра кăмăска тутакалать — пиво отдает плесенью

кăмпа

грибной
ăвăс кăмпи — подосиновик
ăвă кăмпи — древесный гриб, трутовик
йывăç кăмпи — древесный гриб, трутовик
кăтра кăмпа, ака кăмпи — сморчок
масла кăмпа — масленок
сар кăмпа — лисичка
сăвăр кăмпи — дождевик
сыр кăмпи — дождевик
çерем кăмпи — опенок луговой
карта кăмпи — опенок луговой
çерем кăмпи — шампиньон
тислĕк кăмпи — навозник, поганка
тунката кăмпи — опенок
хурăн кăмпи — подберезовик
хыр кăмпи — волнушка
шăна кăмпи — мухомор
шурă кăмпа — боровик, белый гриб
яка кăмпа — сыроежка
майра кăмпи — сыроежка
кăмпа аври — ножка гриба
кăмпа туни — ножка гриба
кăмпа шлепки — шляпка гриба
кăмпа тымарĕ — мицелий, грибница
кăмпа яшки — грибной суп
кăмпа çумăрĕ çăвать — идет грибной дождь

кăна

2. частица усил.
очень, такой
хитре кăна чечек — такой красивый цветочек
лутра кăна хурăн — низенькая березка
шăнкăр кăна шăнкăр шыв юхать — фольк. журчит, журчит звонкий ручей

кăнтарăн

1.
торчать, высовываться
шыв айĕнчен чул кăнтарăнса тăрать — из воды торчит камень

кăпăкла

пенить, вспенивать
шыв кăпăкла — вспенить воду

кем

1.
убывать, уменьшаться
шыв кемет — вода (в реке) убывает

кессон

тех.
кессон (шыв айĕнче ĕçлеме тунă хӳтлĕх)

кĕвенте

1.
коромысло (для ведер)
кĕвенте çекли — крючки коромысла
пĕр кĕвенте шыв — два ведра воды

кĕр

5.
проникать, проходить, пробиваться
алăкран сивĕ кĕрет — в дверь дует (букв. проникает холод)
нӳхрепе шыв кĕне — в погреб проникла вода

кĕр

7.
есть, попадать
куçа кĕр —
1) есть глаза (напр. о дыме)
2) бросаться в глаза (напр. о дыме)
2) бросаться в глаза

кĕрсе тул —
1) набиться, наполнить (помещение)
пӳлĕме вăрăмтунасем кĕрсе тулнă — в комнату налетело много комаров
2) набраться, наполниться
шăтăка шыв кĕрсе тулнă — яма наполнилась водой

кĕрсе ӳк —
1) упасть во что-л.
пылчака кĕрсе ӳк —упасть в грязь
2) перен. попасть (в какое-л. положение)
йывăрлăха кĕрсе ӳк — попасть в затруднительное положение

кĕрле

1.
шуметь, гудеть, рокотать
грохотать
бурлить, бушевать

музыка кĕрлесе кайрĕ — грянула музыка
вăрман кĕрлет — сильно шумит лес
пуху кĕрлет — собрание бурлит
мотор кĕрлет — мотор рокочет
çурхи шыв кĕрлет — бурлят весенние воды

кĕрленчĕк

стремнина
шыв кĕрленчĕкĕ — стремнина реки

кимĕ

лодочный
моторлă кимĕ — моторная лодка
кимĕ пуçĕ — нос лодки
кимĕ сăмси — нос лодки
кимĕ хĕрри — борт лодки
кимĕ хӳри — руль лодки
кимĕ хыçĕ — корма
кимĕ станцийĕ — лодочная станция
ачасене кимĕпе ярăнтар — катать детей на лодке
кимме çырана туртса кăлар — вытянуть лодку на берег
кимме шыв юхтарса кайнă — лодку отнесло течением
кимĕ ӳпĕнсе кайрĕ —лодка перевернулась
Икĕ кимĕ хӳрине тытакан перине те чарайман. — посл. Кто правит двумя лодками. ни с одной не управится. (соотв. За двумя зайцами погонишься, ни одного не поймаешь).

кимĕл

уменьшаться, убавляться, убывать
шыв кимĕлнĕ — вода убыла

кран

крановый
шыв пăрăхĕн кранĕ — водопроводный кран
сывлăш кранĕ — воздушный кран
кран уç — открыть кран
кран хуп — закрыть кран
крантан шыв юхать — из крана бежит вода

куб

3.
куб (шыв вĕретмелли савăт)

кукăр

криво
кукăр вĕçлĕ патак — палка с изогнутым концом
кукăр ураллă — кривоногий
çул кукăрĕ — поворот дороги
çырма кукрисем — извилины оврага
шыв кукри — излучина, изгиб реки

кукăрăл

1.
искривляться
— перевод зависит от контекста:
изгибаться, сгибаться, извиваться и т. д.
кукăрăлса кай — изогнуться
шыв кукăрăлса юхать  — река течет извиваясь
çул сылтăмалла кукăрăлса каять — дорога сворачивает вправо

кукăрăлчăк

извилистый
шыв кукăрăлчăкĕ — изгиб реки
Йĕкĕрĕлчĕк, кукăрăлчăк, ик айăкки авăнчăк. (Йĕнерчĕк). — загадка Сдвоенный, изогнутый, обе стороны вогнуты. (Седелка).

кукăр-макăр

криво, косо, вкривь и вкось
кукăр-макăр йĕр — ломаная линия, зигзаг
кукăр-макăр йывăç — искривленное дерево
кукăр-макăр çул — извилистая дорога
шыв кукăр-макăр юхать — речка течет, делая множество извилин
Кукăр-макăр турат пур, турат çинче кукăль пур, кукăль ăшĕнче çăмарта пур. (Пăрçа). — загадка Весь изогнутый сучок, на сучке пирожок, в пирожке яички. (Горох).

кунча

I.
голенище и голенища
паголенок и паголенки
алса кунчи — часть рукавицы, прикрывающая запястье
атă кунчи — голенище сапога
шăлавара кунча ăшне чик — заправить брюки в голенища сапог
шыв кунча урлă юхса кĕчĕ — вода залилась за голенища

курăк

травяной, травянистый
акса ӳстернĕ курăксем — сеяные травы
нумай çул ӳсекен курăксем — многолетние травы
сулхăна юратакан курăксем — тенелюбивые травы
çырла курăкĕ — ягодник, ягодные растения
шыв курăкĕ — водоросли
эмел курăкĕсем — лекарственные травы
пĕр тăплăм курăк — пучок травы
курăк пусси — участок под травами
курăк пыйти — растительная вошь
курăк çăнăхĕ — травяная мука
курăк тĕкĕ — волосок
курăк туни — стебель травы, былинка
курăк пĕрчи — стебель травы, былинка
курăк çинчи хоккей — спорт. травяной хоккей  
курăксем симĕслене пуçларĕç — травы зазеленели
кĕпене курăкпа варала — зазеленить платье травой
курăка таптаса пĕтер — истоптать траву
Пасар çулĕ çинче курăк ӳсмест. —
погов. На базарной дороге трава не растет.

курка

1.
ковш, ковшик
кĕреке курки — ковш с длинной ручкой
сăра курки — ковш для пива
шыв курки — ковш для воды
Куркипе парать те аврипе тĕртет. — погов. Пивом угощает, а ручкой ковша тычет.

куç


выçă куç — жадюга
кăвакарчăн куçĕбот. незабудка
турат куçĕ — отверстие от сучка в доске
чĕп куç — 1) куриная слепота (болезнь) 2) мигалка, коптилка
чĕп куç курăкĕбот. лютик
шыв куçĕ — полынья, промоина
куç пав — гипнотизировать
куç хӳрипе пăх — коситься, смотреть косо
куçран пăхтар — держать в зависимости
куç хупса иличчен — в мгновение ока
куç тулли — ненаглядный (букв. заполняющий взор)
куçне уç — открыть глаза кому-л. на что-л.
куçран ӳкер — ронять себя в чьих-л. глазах
куçпа çисе яр — есть глазами
кури куçа курми ту — закрывать глаза на что-л.
куç умĕнче кала — говорить в глаза, прямо
куç хыçĕнче — за глаза, заглазно
Куç умĕнче ан мухта, куç хыçĕнче ан хурла. — посл. В глаза не льсти, а за глаза не хули.
куç умĕнчех — очевидно,
наглядно
айăпĕ куç умĕнчех — его виновность очевидна

куç

2.
превращаться, обращаться во что-л.
шыв пăса куçни — превращение воды в пар

куçлан

1.
пузыриться, образовывать пузыри
шыв куçланса тăрать — вода пузырится (напр. от капель дождя)

кӳкĕртлĕ

сернистый
кӳкĕртлĕ шывăш — сероводород
кӳкĕртлĕ шыв — сернистая вода

кӳлленчĕк

лужа, скопление воды
шыв кӳлленчĕкĕ — лужа
çумăр хыççăн кӳлленчĕксем юлнă — после дождя остались лужи


кӳлленчĕк курăкĕбот. капустница, калужница болотная

кӳлленчĕклен

стоять лужами, разливаться
шыв кӳлленчĕкленсе тăрать — вода стоит лужами

кӳр

I. глаг.

1.
доставлять (к себе)
— перевод зависит от контекста:
приносить, завозить, привозить, таскать и т. д.
вутă кӳр — возить дрова
кӳрсе кил — привезти, завезти
кӳрсе тултар — нанести, навезти (много), наводнить (напр. товарами)
каткана шыв кӳрсе тултар — наносить воды в кадку
Вĕре пĕлмен йытă кашкăр кӳнĕ. — посл. Неумело лающая собака лишь волка приманивает.

лакăртат

1.
булькать, клокотать, бурлить
кĕленчерен шыв лакăртатса юхать — из бутылки с бульканьем выливается вода

лакчăк

диал.
яма, колдобина
шыв лакчăкĕ — яма с водой

лампăр

подражание всплеску, бульканью
лампăрр — усил. от лампăр
шыва лампăрр! ӳк — с плеском упасть в воду
лампăр-лампăр — усил. от лампăр
каткари шыв лампăр-лампăр тăвать — в кадке плещется вода

лампăртат

1.
булькать, плескаться
пичкере шыв лампăртатать — в бочке плещется вода

лапам

низинный, низменный
лапам вырăн — низменная местность
лапама шыв илнĕ — низину затопило водой

лапраллă

грязный, загрязненный, испачканный
лапраллă атă — покрытые грязью сапоги
лапраллă шыв — грязная вода

лаптăк

1.
площадь, пространство
участок

акмалли лаптăк — посевная площадь
шыв лаптăкĕ — акватория, водное пространство
усă куракан çĕр лаптăкне ӳстер — увеличивать площадь возделываемых земель

лач

I.

1.
насквозь (пропитаться влагой)
лач шыв пул — промокнуть насквозь

лăнкăртат

1.
плескать, бултыхаться
шумно бродить
(напр. о пиве)
пичкере шыв лăнкăртатать — в бочке плещется вода

лăрла

1.
кипеть, бурлить
клокотать, булькать

шыв лăрласа вĕрет — вода громко бурлит

лăрлаттар

1.
бурлить, клокотать
çырмара шыв лăрлаттарса юхать — вода в речке бурлит на перекатах

лĕкĕллĕ

2.
мутный, грязный, содержащий взвеси
лĕкĕллĕ шыв — мутная вода

лĕп

тепло, не жарко и не холодно
лĕп ăшă — тепло, не жарко и не холодно
лĕп кăна çил — теплый ветерок
çанталăк лĕп — погода в меру теплая
лĕп шыв — тепловатая вода

лĕплен

делаться тепловатым
становиться чуть теплым
(остывая или нагреваясь)
шыв вĕри, кăшт лĕплентĕр-ха — вода горячая, пусть немного остынет
вĕри ăшă лĕпленчĕ — жара спала
хĕвел çинче ларнă шыв лĕпленсех кайнă — вода на солнце стала теплой

лили

бот.
лилия
шурă лили — белая лилия
шыв лилийĕ — водяная лилия

лот

мор.
лот (шыв тарăнăшне виçмелли хатĕр)

лотос

лотос (шултра çулçăллă шыв курăкĕ)
лотос чечекĕ — цветок лотоса

лупашка

1.
яма, колдобина, рытвина, ухаб
шыв лупашки — яма с водой, лужа воды
лупашкара шыв шăннă — вода в луже замерзла

лӳпем

низменный
лӳпем çĕр — низменное место
лӳпемре тахçанччен шыв тăчĕ — в низине очень долго стояла вода

макинтош

макинтош (шыв яман юпăнчă)

малтанхилле

по-прежнему, как и раньше
çырмари шыв малтанхиллех шăнкăртатса юхса выртать — по-прежнему журчит ручеек в овраге

махинатор

разг.
махинатор
махинаторсене тара шыв çине кăлар — вывести махинаторов на чистую воду

мăй

шейный
горловой

çинçе мăй — тонкая шея
мăй çакки — 1) украшение в виде подвески на шее у женщин 2) виселица
мăй çыххи — 1) монисто, ожерелье из бус и монет 2) ошейник (у собаки)
мăй тутри — шейный платок
мăй шăмми — анат. шейнный позвонок
мăйран пăв — душить
мăйран ытала — обнять за шею, обвить шею руками
пĕвере шыв мăй таран — в пруду воды по шею

мăнă

2.
широкий, обширный, просторный
мăнă картиш — просторный двор
мăнă улăх — широкий луг
мăнă шыв — половодье, большая вода

мина

минный
шыв айне лартакан минă — подводная мина
минă взрывателĕ — минный взрыватель
минă зарячĕ — минный заряд
минă катăкĕсем — осколки мины
минăсене сиенсĕрлет — обезвреживать мины

минераллă

1.
минеральный
минераллă удобренисем — минеральные удобрения
минераллă çăлкуç — минеральный источник
минераллă шыв — минеральная вода

молекула

молекулярный
шыв молекули — молекула воды
молекула йывăрăшĕ — молекулярный вес
молекула пайланни — распадение молекулы
веществон молекула тытăмĕ — молекулярное строение вещества

нарзан

нарзан (минераллă шыв)

наркăмăшла

1.
примешивать яд, отраву, отравлять
наркăмăшланă шыв — отравленная вода

нăрă

жук
Колорадо нăрри — колорадский жук
мăйракаллă нăрă — жук-носорог
сар нăрă — 1) майский жук 2) перен. увалень, копотун
тислĕк нăрри — жук-навозник
упа нăрри — медведка
шыв нăрри — жук-плавунец

ĕне нăрри — личинка овода

ним

(нимĕн)
мест. отриц.

1. обычно с усил. частицей -те:
ничто, ничего
нечего

ним те курăнмасть — ничего не видно
вăл нимрен те хăрамасть — он ничего не боится
нимĕн те тăваймăн — ничего не поделаешь
унран ним кĕтмелли те çук — от него нечего ждать
лайăх ĕçлеме ним те кансĕрлемест — ничто не мешает хорошо работать
Ним çукран — нимĕр. — погов. Когда нечего есть, и кисель хорош. (соотв. На безрыбье и рак рыба).
Ним пĕлмен çынна шыв та эрех. — посл. Для неразбирающегося человека и вода — что вино.

ним


ним пĕлми — без памяти; без чувств
нимех те мар — пустяки, ничего, не стоит обращать внимания
ним те марразг. легко, свободно, запросто, раз плюнуть
вăл икĕ пăт пуканне ним те мар çĕклерĕ — он запросто поднял двухпудовую гирю
ним туса та — никак, никаким образом
ним çук çĕртен — попусту, ни за что
ниме юрăхсăр — никуда не годный
ниме тăман — никуда не годный
ним чухлĕ те — нисколько, вовсе
шыв ним чухлĕ те чакман — воды нисколько не убыло

нутри

нутрия (шыв йĕкехӳри)

нӳрет

увлажнить, делать влажным, сырым
простыне шыв пĕрĕхтерсе нӳрет — побрызгать простыню (для увлажнения)
асăрхамасар тырра нӳретсе янă — по недосмотру допущено увлажнение зерна

ондатра

ондатра (паха тирлĕ шыв чĕрчунĕ)

пакăртат

1.
булькать
шыв пакăртатса юхать — вода течет с бульканьем

паккал

разг.
бокал
кружка

пĕр паккал шыв — кружка воды

палăр

2.
быть видным, виднеться
становиться видным, заметным

çырмара шыв чакни палăрать — стал заметен епад воды в реке
çул лайăх палăрать — дорога хорошо видна
саплăк палăрсах каймасть — заплатка почти не заметна

палка

I.

1.
бить ключом, клокотать, бурлить
булькать

çăлкуç палкаса тухать — родник бьет ключом
кĕленчерен шыв палкаса юхать — вода с бульканьем выливается из бутылки

пар

2.
давать, подавать
снабжать, обеспечивать
чем-л.
шыв пар — дать воду
çĕнĕ çуртсене газ панă — в новые дома подан газ
парса тăр — снабжать, поставлять
савăтсене чĕртавар парса тăр — поставлять на заводы сырье

пат

IV.
подражание звуку падения, удара
панулми пат ӳкрĕ — яблоко со стуком упало с дерева
шыв пат та пат тумлать — вода звонко капает
пат-пат — усил. от пат IV.

пăвăн

5.
запруживаться
скапливаться

айлăмра шыв пăвăнса тăнă — в низине скопилась вода

пăкăр-пăкăр

1.
подражание бульканью жидкости
чейникри шыв пăкăр-пăкăр туса вĕрет — вода в чайнике бурлит

пăлхан

1.
становиться мутным, мутнеть, взмучиваться
шыв пăлханнă — вода замутилась

пăлхан

2.
шевелиться, колыхаться, волноваться
бурлить

çулçăсем çилпе пăлханаççĕ — листья деревьев колышутся от ветра
шыв вĕреме кĕрсе пăлханма пуçларĕ — вода забурлила, вскипая

пăлханчăк

мутный
пăлханчăк шыв — мутная вода
пăлханчăк куçпа пăх — перен. смотреть мутными глазами

пăнтăх

плесенный, плесневой
пăнтăх кăмпи — плесневые грибки
пăнтăх шăрши — запах плесени, плесенный запах
çимĕçсене пăнтăх çапнă — продукты заплесневели, покрылись плесенью

пăрăнăç

2.
поворот, извилина, излучина
çул пăрăнăçĕ — поворот дороги
шыв пăрăнăçĕ — излучина реки
Пурăнан пурнăçра пăрăнăçсăр пулмасть. — посл. В жизни не все бывает гладко. (букв. не бывает без поворотов).

пăрăх

трубный
канализаци пăрăхĕ — канализационная труба
нефть пăрăхĕ — нефтепровод
тимĕр пăрăх — железная труба
шыв пăрăхĕ — водопроводная труба
пăрăх хыв — проложить трубы, трубопровод

пăрлă

1.
ледяной, со льдом
пăрлă шыв — вода со льдом, ледяная вода

пăртаккăн

понемногу, небольшими дозами, частями
мало-помалу
разг.
парăма пăртаккăн тӳлесе пыр — выплачивать долг частями
пăртаккăн-пăртаккăн — мало-помалу
пăртаккăн-пăртаккăнах пĕвене шыв тулчĕ — мало-помалу пруд наполнился водой

пăс

паровой
шыв пăсĕ — водяной пар
пăс пăрăхĕ — паропровод
пăс турбини — паровая турбина
пăс хуранĕ — паровой котел
пăспа ĕçлекен двигатель — паровой двигатель
пăса тух — превратиться в пар
улăма пăспа вĕрилесе çемсет — запарить солому
Вăррăн пуç тӳпинчен пăс тухать. — посл. У вора из головы выходит пар. (соотв. На воре шапка горит).

пăслан

парить, выделять пар
испаряться

вĕри çĕрулми пăсланать — от горячей картошки идет пар
çĕр пăсланать — земля парит
шыв пăсланать — вода испаряется
лаша пăсланса тăрать — от лошади валит пар

пăтран

1.
мутнить, становиться мутным
шыв пăтраннă — вода стала мутной
куçĕ пăтранса кайнă — перен. его глаза помутнели

пăтранчăк

мутно
пăтранчăк шыв — мутная вода
пăтранчăк куç — перен. мутные глаза

перемычка

тех.
перемычка
шыв яман перемычка — водонепроницаемая перемычка

перископ

перископный
шыв айĕнчи кимĕ перископĕ — перископ подводной лодки
перископпа сăна — наблюдать в перископ

пĕвелен

возвр.
образовывать лужу, стоить лужей, скапливаться (о воде)
урамра шыв пĕвеленсе тăрать — на улице лужи воды

пĕр

5.
целый, полный
пĕр пӳрт ача — полная изба детей
кун пек çипсем манăн пĕр арча — таких ниток у меня целая коробка
лаша пĕр витре шыв ĕçсе ячĕ — лошадь выпила целое ведро воды
пĕр кĕтӳ кайăк вĕçсе иртрĕ — пролетела целая стая птиц

пĕрĕх

1.
обрызгивать, сбрызгивать, опрыскивать
шыв пĕрĕхекен агрегат — поливочный агрегат
утюгламалли кĕпе-йĕме шывпа пĕрĕх — сбрызнуть белье перед глаженьем
урайне шывпа пĕрĕх — побрызгать пол водой
калчасене гербицид пĕрĕхсе тух — опрыскивать посевы гербицидами

пĕрхĕм

2.
струя
крантан юхакан шыв пĕрхĕмĕ — струя воды из крана

пĕрхĕн

1.
брызгать, разбрызгиваться, разлетаться брызгами
шыв пĕрхĕнет — вода разбрызгивается

пĕрхĕнчĕк

брызги, капли
шыв пĕрхĕнчĕкĕ — брызги воды

пĕт

1.
кончаться, заканчиваться, приходить к концу
вăй пĕтрĕ — силы кончились
ĕç кунĕ пĕтрĕ — рабочий день закончился
çăлта шыв пĕтрĕ — вода в колодце кончилась, высохла
укçа пĕтмен-ха — деньги еще не вышли
урок пĕтрĕ — урок кончился
пĕтсе пыр — исчезать, кончаться, заканчиваться
Пине çитрĕ — самах пĕтрĕ. — погов. До тысячи дошло — слов больше нет (говорят при окончании беседы).

пробирка

пробирка
кĕленче пробирка — стеклянная пробирка
пробиркăна шыв яр — налить воду в пробирку

провокаци

провокационный
хĕçпăшаллă провокаци — вооруженная провокация
провокацие тăрă шыв çине кăлар — разоблачить провокацию

процедура

процедурный
шыв процедурисем — водные процедуры
процедура пӳлĕмĕ — процедурная комната
процедурăна çӳре — ходить на процедуры

пул

14.
очутиться, оказаться где-л.
пĕлмен çĕрте пул — очутиться в незнакомом месте
тĕмĕсем шыв айне пулнă — кусты оказались под водой

пусă

колодезный
тарăн пусă — глубокий колодец
пусă кашти (тараси) — колодезный журавль, оцеп обл.
пусă алт — рыть колодец
пусăран шыв ăс брать воду из колодца
Пусăра пулă пурăнмасть. — посл. В колодезной воде рыба не водится.

пусăм

2.
давление, напор
сывлăш пусăмĕ — давление воздуха
юн пусăмĕ — мед. давление крови
пăсăн пусăм вăйĕ — сила давления пара
шыв пусăм башни — водонапорная башня
шыв пусăм машĕ — водонапорная башня

пуç

8.
исток, верховье (реки)
начало (оврага)
шыв пуçĕнчен вăрри таран — от истока до устья

пуçламăш

начальный, первичный
кĕнеке пуçламăшĕ — начало книги
партин пуçламăш организацийĕ — первичная партийная организация
çирĕммĕш ĕмĕр пуçламăшĕ — начало двадцатого века
хĕл пуçламăшĕ — начало зимы
шыв пуçламăшĕ — исток

пухăн

то же, что пуçтарăн 1, 2, 5.
пурте пухăнчĕç-и — все собрались?
хăнасем пухăнчĕç ĕнтĕ — гости уже съехались
пĕвере шыв пухăнать — в пруду накапливается вода
куçĕ айĕнче хутламсем пухăннă — под его глазами появились морщины

пӳл

1.
загораживать, перегораживать, преграждать, перекрывать
çула пӳл — загородить дорогу
пĕренесемпе пӳл — загородить бревнами
пӳлĕме пӳлсе уйăр — перегородить комнату
алăка хăмапа пӳл — загородить вход досками
шыв пӳл — запрудить речку
пӳлсе ларт — 1) перегородить 2) запрудить

пылчăк

3.
ил, тина
шыв айĕнчи пылчăк — тина на дне реки

пылчăклан

1.
грязниться, загрязняться, пачкаться грязью
шыв пылчăкланчĕ — вода загрязнилась
пылчăкланса пĕт (кай) — перепачкаться, испачкаться грязью

пыр

2.
приходить, подходить, придвигаться
пыр-ха, пулăш! — подойдй-ка, помоги!
вăл сан патна пычĕ-и? — он пришел к тебе?
çул кӳлĕ патнех пырать — дорога подходит к самому озеру
шыв патне ан пыр! — не подходи к воде!
пырса кай — навещать
пырса кĕр —
1) войти, зайти, забрести, наехать, заехать
машина чечек йăранĕ çине пырса кĕчĕ — машина заехала на клумбу
2) появляться, приходить
Укçа мĕнле пырса кĕрет, çаплах тухса каять. — посл. Деньги как приходят, так и уходят.
пырса лар — подойти и сесть
вăхăтра пырса çит — подоспеть вовремя
пырса çӳре — навещать, захаживать, заезжать
пырса тăр — 1) подойти и встать куда-л. 2) часто приходить, посещать
пырса пăх — посмотреть, подойдя близко

раковина

раковина (шыв юхтарса ямалли чашăк пек хатĕр)
шыв пăрăхĕн раковини — раковина водопровода
фаянс раковина — фаянсовая раковина

распылитель

тех.
распылитель (имçам сапмалли хатĕр)
удобрени распылителĕ — распылитель удобрений
шыв распылителĕ — распылитель воды

регенераци

регенерационный, регенеративный
шыв ăшăтмалли регенераци мелĕ — регенеративный способ нагрева воды
чĕрчунсен регенераци процесĕ — регенерационный процесс у животных

резервуар

резервуар (шĕвек, газ тытмалли пысăк савăт)
кĕленче резервуар — стеклянный резервуар
хĕснĕ сывлăш резервуарĕ — резервуар для сжатого воздуха
шыв резервуарĕ — резервуар для воды

рейка

реечный
шыв тарăнăшне виçмелли рейка — водомерная рейка
ӳкерчĕк рейки — чегртĕжная рĕйка
рейкăпа виç — измерять рейкой

риф

риф (шыв айĕнчен кăшт курăнакан чул)

риф

рифовый
коралл рифĕсем — коралловые рифы
шыв айĕнчи риф — подводный риф
риф чăрмавĕ — рифовый барьер
карап риф çине ларнă — судно село на риф

сакăлтаклă

порожистый, с порогами, с колдобинами
сакăлтаклă шыв — порожистая река

сальник

тех.
сальник (поршенĕн шыв е пăс кăларман çуланă пайĕ)

санлă

I.

1.
покрывшийся шугой, салом (о реке)
санлă шыв — река, покрывшаяся салом

сантехника

сантехника (çуртсенчи канализаци, хутмалли, шыв памалли т. ыт. хатĕрсем)

сап

2.
плескать (водой)
выплескивать
куркари шыва сап — выплеснуть воду из кружки
шыв сапса сӳнтер — залить водой, загасить
сапса яр — 1) рассыпать (напр. зерно взмахом руки) 2) выплеснуть

сап

3.
поливать, обливать, опрыскивать, сбрызгивать
йăран çине лейкăпа шыв сап — полить грядку из лейки
улмуççисене имçам сап — опрыскать яблони химикатами
пите одеколон сап — подушиться одеколоном

сапаланчăк

3.
брызги
осколки
обломки

шыв сапаланчăкĕ — брызги воды
пăр сапаланчăкĕ — осколки льда

сапăн

2.
расплескиваться, разбрызгиваться
брызгать

каткаран шыв сапăнса пырать — из кадки на ходу расплескивается вода

саркалан

1.
раскинуться
расстилаться

хуласем шыв хĕррипе саркаланса лараççĕ — города расположились вдоль реки

сасă

голосовой
çинçе сасă — высокий, тонкий голос
хулăн сасă — низкий голос, бас
мăн сасă — низкий голос, бас
пысăк сасă — низкий голос, бас
сасă чĕлĕхĕсем — голосовые связки
сасăран палла — узнать кого-л. по голосу
кулан сасăпа — калаç говорить басом
сасăпа вула — читать вслух
сасă пар — подать голос, откликнуться
сасă çĕтрĕ  — голос сел, пропал
сасă пĕтрĕ — голос сел, пропал
манăн сасă тытăнчĕ — я охрип
акăш килет ту тăрăх, сасси килет шыв тăрăх — фольк. лебедь летит над горами, а голос его разносится над водами

сассăрлан

лишаться голоса, терять голос, хрипнуть
сивĕ шыв ĕçсе сассăрлантăм — я потерял голос от холодной воды

сассăрлат

приводить к потере голоса
сивĕ шыв мана сассăрлатрĕ — от холодной воды у меня пропал голос

сахаллан

уменьшаться, становиться меньше (в числе)
сокращаться, убывать
çăлра шыв сахалланать — вода в колодце убывает
кил-йышĕ сахалланчĕ — семья у него уменьшилась
цехра пăрахăç сахалланчĕ — в цехе сократился процент брака
сахалланса пыр — уменьшаться (постепенно)
сахалланса çит — уменьшиться, сократиться (до предела)

сахаллăх

малочисленность
недостаточность

шыв сахаллăхĕ — маловодность
выльăх-чĕрлĕх сахаллăхĕ — малочисленность скота

сăвăр


сăвăр кăмпи — гриб-дождевик
сăвăр чулĕдиал. булыжник

сăрхăн

4.
течь, стекать, бежать, струиться
пит тăрăх тар сăрхăнса анать — по лицу стекает пот
йĕпе тумтиртен шыв сăрхăннă — с мокрой одежды стекала вода

сăс

II. диал.
то же, что сăсăл 1, 2
сăс кăмпи — гнилостный гриб (на дереве)

сăхăн

I.
то же, что сăрхăн 3.
шыв тăпрана сăхăнса пĕтнĕ — вся вода впиталась в почву

сĕлкĕш

мокрый, талый, сырой, рыхлый (о снеге)
сĕлкĕш юр — снег с водой
сĕлкĕш шыв — талая вода со снегом

сĕлкĕшлĕ

1.
мокрый, талый, сырой, рыхлый (о снеге)
со снегом, с шугой (о воде)
сĕлкĕшлĕ шыв — вода со снегом, с шугой
сĕлкĕшлĕ çанталăк — распутица, ненастная погода

сĕлтĕлен

щелочиться, насыщаться щелочью
шыв сĕлтĕленнĕ — вода насытилась щелочью
тăпра сĕлтĕленни — подщелачивание почв

сĕрĕш

3.
скапливаться (о ледяном крошеве)
шыв кукрисенче сĕрĕшсе пăр каять — лед идет по реке, скапливаясь в излучинах

сик

4.
проваливаться
низвергаться

шыв шавласа сикет — вода с шумом низвергается вниз
Васкакан вакка сикнĕ, тет. — погов. Торопыга в прорубь провалился. (соотв. Поспешишь — людей насмешишь).

сикĕ

3.
падение
спуск, сброс
(напр. воды)
гидроэлектростанцин шыв сикки — водосброс гидроэлектростанции

симĕслен

3.
зеленеть, плесневеть, цвести (о воде)
пĕвери шыв симĕсленнĕ — вода в пруду зацвела

сирпĕн

1.
брызгать, разбрызгиваться
сурантан юн сирпĕнчĕ — кровь брызнула из раны
крантан шыв сирпĕнсе тăрать — из крана брызжет вода

сирпĕнчĕк

1.
брызги
шыв сирпĕнчĕкĕ — брызги воды

сирпĕт

4.
сбрызгивать, вспрыскивать
опрыскивать

калчасене гербицид сирпĕтсе тух — опрыскать посевы гербицидами
якатас умĕн кĕпене шыв сирпĕт — сбрызнуть рубашку перед глаженьем

сифон

2.
сифон (шыв газламалли савăт)
сифон балонĕ — баллончик для сифона
сифон авăрла — зарядить сифон

спорт

спортивный
йĕлтĕр спорчĕ — лыжный спорт
сывлăш спорчĕ — воздушный спорт
çуллахи спорт тĕсĕсем — летние виды спорта
хĕллехи спорт — зимний спорт
шыв спорчĕн бази — водноспортивная база
спорт вăййисем — спортивные игры
спорт гимнастики — спортивная гимнастика
спорт залĕ — спортивный зал
спорт мастерĕ — мастер спорта
спорт разрячĕ — спортивный разряд
спорт хатĕрĕсем — спортивный инвентарь
спорт клубĕ — спортклуб
савăтра спортклуб йĕркеленĕ — на заводе организован спортклуб
спорт инвентарĕ — спортинвертарь
спорт площадки — спортплощадка
уçă спорт площадки — открытая спортплощадка
спорт обществи — спортобщество

стадион

стадионный
витнĕ стадион — крытый стадион
шыв стадионĕ — водный стадион
стадионта халăх туллиех — стадион переполнен

сталагмит

геол.
сталагмит (акшарлă шыв тумланипе çĕртен ӳссе пыракан шĕвреке)

сталактит

геол.
сталактит (акшарлă шыв тумланипе çӳлтен усăнса анакан шĕвреке)

сулхăнлан

1.
холодать, становиться прохладным, холодным, остывать
çанталăк сулхăнланчĕ — жара спала, погода стала прохладной
августра шыв сулхăнланчĕ — в августе вода в реке уже остыла

сур

3.
пропитывать, проходить насквозь (о влаге)
Выртан каскана шыв сурать. — посл. Лежачее бревно пропитывается влагой.

сӳн

1.
гаснуть, тухнуть, погасать, потухать
кăвайт сӳнчĕ — костер потух
çутă ирчченех сӳнмерĕ — свет не гас до утра
сӳн-сӳнми çун — гореть еле-еле
сӳнсе лар — загаснуть, потухнуть
Вут сӳнсен шыв нумай. — посл. После пожара воды много.

сып

I.

1.
глотать, пить, есть (жидкую пищу)
хлебать прост.
чей сып — пить чай
яшка сып — хлебать суп
пер сыпкăм шыв сып — глотнуть глоток воды
сыпса ил — отхлебнуть, отпить немного
булкăна сĕтпе сыпса çи — запивать булку молоком
шыв сыпнă пек лар — сидеть, как воды в рот набрав
Тутине пĕçерсен, турăха вĕрсе сыпнă. — посл. Обжегший губы (человек) и на простоквашу дует.

сып


шыв çырантан сыпса тăрать — вода стоит вровень с берегами

сыпкăм

глоток
пĕр-икĕ сыпкăм шыв ĕç — сделать один-два глотка воды

та

I. союз

1.
и, да
при повторении и... и...
в отрицательных оборотах ни... ни...
шыв тарăн та таса — вода глубокая и чистая
икĕ ывăл та пĕр хĕр — два сына и одна дочь
кай та часрах таврăн — иди да побыстрее возвращайся
унта та, кунта та — и здесь и там, и там и сям
вăл унта та, кунта та çук — его ни там ни здесь нет

талккин

диал.

1.
полный, наполненный до краев
шыв çырма талккин юхать — вода течет вровень с берегами

талпăн

5.
бить, стремительно вытекать, выбиваться
çăлран шыв талпăнса тухать — из родника бьет вода

тамал

3.
убывать, идти на убыль, уменьшаться, сокращаться
кӳлĕри шыв самаях тамалнă — вода в озере заметно убыла

тан

I.
наледь, вода на льду
тан пăр — наледь
тан шыв — вода, выступающая из-подо льда
тан тапать — из-подо льда выбивается вода
тан таппи — место, откуда выбивается вода на лед

тапă

2.
напор, давление
нажим
напряжение

пăрăхри шыв таппи — напор воды в водопроводе
пружина таппи — отдача пружины

тапă

3.
паводок, разлив
подпор воды (напр., в пруду)
çурхи шыв таппи — весенний разлив, паводок

таса

чисто
таса тумтир — чистая одежда
таса чашăк пар-ха — дай чистое блюдо
çурта таса тыт — содержать дом в чистоте
таса мар —
1) грязный, нечистый, загрязненный
таса мар кĕпе-йĕм — грязное белье
таса мар пӳлĕм — загрязненная комната
таса мар шыв — грязная, мутная вода
2) грязно
пӳртре таса мар — в доме грязно

тасалан

1.
становиться чище
шыв тасалансах пырать — вода становится все чище и чище

тасамарлăх

1.
загрязненность, засоренность
шыв тасамарлăхĕ — загрязненность воды

татти

шыв татти —  диал. 1) начало, исток реки 2) паводок, разлив

тăварак

1.
соленый (на вкус), с соленым привкусом
тăварак шыв — соленая вода

тăварлă

1.
соленый
тăварлă çил — соленый ветер
тăварлă тутă — соленый вкус
тăварлă шыв — соленая вода

тăварсăр

1.
пресный, не содержащий соли, солей
тăварсăр шыв — пресная вода
тăварсăр шывра пурăнакан пулăсем — пресноводные рыбы

тăк

I.

1.
лить, выливать, разливать, проливать
кăшт тăк — отлить (немного)
шыв тăк — лить воду
хура шыва тăк — вылить помои
юн тăк — перен. проливать кровь

тăкăн

возвр.

1.
литься, выливаться, разливаться, проливаться
урайне шыв тăкăннă — на пол пролилась вода
сĕт вĕресе тăкăнать — молоко бежит

тăккалан

1.
выплескиваться
литься, проливаться

урайне шыв тăккаланнă — на пол пролилась вода

тăрă

II. прил.

1.
чистый, ясный
тăрă шыв — прозрачная вода
тăрă куç — ясные глаза

тăрăл

1.
отстаиваться
очищаться, становиться прозрачным

шыв тăрăлать — вода становится прозрачной
кĕл тăрăлайман-ха — щелок еще не устоялся
хăйма тăрăлнă — сливки отстоялись

тăрăлăх

I.

1.
чистота, прозрачность (жидкости)
шыв тăрăлăхĕ — чистота воды

тăрăх

II. послелог

1.
с направительным значением
по, вдоль
пăрăх тăрăх шыв юхать — по трубе течет вода
урам тăрăх йывăç лартса тух — посадить деревья вдоль улицы

тăтăшăн

1.
сплошь, по всей поверхности
урам тăрăх тăтăшăн шыв юхать — по всей улице течет вода

тендер

тендер (пăравусăн топливо, шыв тытмалли пайĕ)

тĕкĕр

зеркальный
пĕчĕк тĕкĕр — зеркальце
шыв тĕкĕрĕ — перен. зеркало воды, поверхность водоема
тĕкĕр производстви — зеркальное производство
тĕкĕр çинчи пек курăнать — видно как в зеркале
тĕкĕр витĕр пăх — смотреться в зеркало

тĕп

1.
дно
кӳлĕ тĕпĕ — дно озера
çырма тĕпĕ — дно оврага
тĕпĕнче шыв сивĕ — на дне вода холодная
шыв тĕпне чăмса çит — донырнуть до дна
карап тинĕс тĕпне путнă — судно затонуло в море

тĕп

2.
дно, днище
кимĕ тĕпĕ — днище лодки
витре тĕпĕ шăтнă — дно ведра прохудилось
шыв катка тĕпĕнче çеç юлнă — воды осталось лишь на донышке кадки

тĕпсакай

подполье
подпол
прост.
çĕрулмине тĕпсакайне антар — сложить картофель в подполье
тĕпсакайне шыв кĕнĕ — подпол залило водой

тĕслĕн

каким-л. цветом (блестеть, отливать)
тĕрлĕ тĕслĕн курăн — переливаться разными цветами
шыв кĕмĕл тĕслĕн курăнать — вода отливает серебром

тикĕссĕн

3.
плавно, ровно, равномерно
пăрăхран шыв тикĕссĕн юхса тăрать — вода из трубы льется ровной струей

тип

III. глаг.

1.
сохнуть, сушиться
высыхать, засыхать, просыхать

кĕпе-йĕм типет — белье сохнет
тырă типет — зерно сушится
типсе кай — засыхать, высыхать, пересыхать
çĕр типсе кайнă — земля пересохла

типсе лар —
1) высыхать, пересыхать
кулере шыв типсе ларнă — вода в озере высохла, озеро пересохло
пыр типсе ларчĕ — в горле пересохло
2) засыхать
пылчăк типсе ларнă — грязь засохла

типсе çит — досыхать, просыхать
урай сăрланă сăрă типсе çитнĕ — краска на полу уже просохла
типсе хăр — отсыхать
турат типсе хăрнă — ветка отсохла
тырă типсе хухнă — зерно усохло
типсе шултăрка — рассыхаться
пичке хĕвел çинче типсе шултăрканă — бочка рассохлась на солнце

тирпейлĕ

аккуратно, осторожно, бережно
хутсене тирпейлĕ усра — бережно хранить документы
шыв витрисене тирпейлĕ йăтса пыр — осторожно нести ведра с водой

титан

4.
титан (шыв вĕретмелли хатĕр)

толь

толь (çурт-йĕр витмелли шыв яман карттун)

трал

2.
трал (шыв тĕпĕнчи минăсене пухмалли хатĕр)

трамвай

трамвайный
кондукторсăр трамвай — трамвай без кондуктора
шыв трамвайĕ — речной трамвай
трамвай паркĕ — трамвайный парк
трамвай çулĕ — трамвайные пути

транспорт

транспортный
автомобиль транспорчĕ — автомобильный транспорт, автотранспорт
пассажир транспорчĕ — пассажирский транспорт
рельссăр транспорт — безрельсовый транспорт
сывлăш транспорчĕ — воздушный транспорт
хула транспорчĕ — городской транспорт
шыв транспорчĕ — водный транспорт
чукун çул транспорчĕ — железнодорожный транспорт
транспорт кантурĕ — транспортная контора
транспорт узелĕ — транспортный узел
транспорт хатĕрĕсем — транспортные средства
транспортра ĕçлекенсем — работники транспорта, транспортники

тул

2.
прибывать
разливаться
(о воде — в половодье)
тулса кай — разлиться (очень сильно)
Атăл шывĕ тулнă — Волга разлилась
шыв тулса пырать — вода прибывает (в реке)

тултар

1.
глагол с общим значением наполнения чего-л. чем-л.
— перевод зависит от материала и способа действия:

наполнять, насыпать, накладывать, наливать, набивать т. ыт.
витрене шыв тултар —  налить в ведро воды
пӳлмене тулă тултар — насыпать в сусек пшеницы
пусса çĕрулми тултар — заложить в яму картофель
йĕке арласа тултар — напрясть целое веретено пряжи
чĕлĕм тултар — набить трубку (табаком)
тултарса хур — заблаговременно наполнить
лайăхах тултар — набить до отказа
Ача-пăча пӳрт тултарать. — погов. Изба красна полна детьми. (т.е. красна).

тумлам

1.
капля
шыв тумламĕ — капля воды
юлашки юн тумламĕ тухиччен — до последней капли крови
çăва тухнă-ранпа пĕр тумлам çумăр ӳкмерĕ — с весны не было ни капли дождя
пĕр тумлам шыв та юлмарĕ — не осталось ни капельки воды

тумламăн

по капельке, по капле
шыв тумламăн-тумламăн юхса анать — вода стекает капля за каплей

турттар

I.
возить
перевозить

вăрман турттар — возить лес
машинăпа турттар — возить на машинах
тиев турттармалли машина — грузовая машина
бетон турттармалли машина — бетоновоз
утă турттаракансем — возчики сена
турттарса кай — увезти
турттарса кил — прибыть с грузом, привезти груз
турттарса тăр — подвозить регулярно, заниматься подвозкой кого-чего-л.
уй-хир станне шыв турттарса тăр — подвозить воду на полевой стан

тутă

2. разг.
запах
шыв краççын тути палать — вода отдает керосином

тӳлеккĕн

1.
тихо, спокойно
çил тӳлеккĕн вĕрет — едва дует ветер
шыв тӳлеккĕн юхать — спокойно течет река

тӳрем

2.
гладь
шыв тӳремĕ — гладь, зеркало воды

тытăн

3.
держаться, удерживаться
шыв çинче тытăн — держаться на воде
кашта аран-аран тытăнса тăрать — перекладина еле держится

ункă

2.
круг, кольцо (по форме)
çулталăк ункисем — годовые кольца (у дерева)
тĕтĕм ункисем — кольца дыма
уйăх унки — лунный ореол
шыв çийĕн ункăсем чупса сарăлаççĕ — по водной глади расходятся круги

урата

7.
порог (на реке)
шыв уратисем — речные пороги

урлăшĕ

(урлăш)

ширина, поперечник
сĕтел урлăшĕ — ширина стола
юхан-шыв урлăшĕпех пăр каять — во всю ширину реки идет ледоход

уç

8.
расчищать
канав уç — расчистить канаву
шыв уç — 1) открыть, пустить воду 2) расчистить путь воде (весной, после ливня)

уçăл

21.
очищаться, становиться свежим, чистым (о воздухе, воде)
пусăра шыв каллех уçăлчĕ — вода в колодце снова стала чистой

уçăмлă

свободно, легко, быстро
ходко
прост.
кимĕсем шыв çийĕн уçăмлă шăваççĕ — лодки легко скользят по воде

уçла

2.
качать (насосом)
выкачивать, перекачивать
шыв уçла — качать воду
уçласа кăлар — выкачивать

уçлăх

1.
открытое пространство, место
ширь, простор

уй уçлăхĕ — простор полей
тĕнче уçлăхĕ — космос, космическое пространство
шыв уçлăхĕ — водный простор

формула

3. хим.
формула (хими процесĕсене, япала составне саспаллисемпе палăртни)
шыв формули — формула воды

хăвăллантар

2.
делать полым, пустотелым
шыв юххи сăрт ăшне хăвăллантарнă — вода промыла в горе пещеру

хăмпă

2.
пузырь (воздушный)
шыв хăмписем — пузыри на воде
хăмпă кăлар — пускать пузыри

хăмпăлан

1.
пузыриться, образовывать пузыри, покрываться пузырями
шурлăхри шыв хăмпăланать — вода в болоте пузырится
çумăр хăмпăланса çусан вăраха пырать — если от капель дождя вода (в лужах) пузырится — идти дождю долго (народная примета)

хăмпăлчăлан

1.
пузыриться, образовывать пузыри, покрываться пузырями
шыв хăмпăлчăланать — вода пузырится

хăпар

6.
повышаться, подниматься, увеличиваться
ĕç тухăçлăхĕ хăпарать — производительность труда повышается
шыв шайĕ хăпарать — уровень воды поднимается

хлорелла

бот.
хлорелла (пĕр клеткăллă шыв ӳсентăранĕ)

хулленлен

1.
становиться медленнее, становиться тише
шыв юхăмĕ хулленленсе пырать — течение становится медленнее

хумхан

2.
качаться, колебаться
кимĕ шыв çинче хумханать — лодка качается на волнах
Çил вĕрмесĕр йывăçсем хумханмаççĕ. — погов. Без ветра деревья не качаются. (соотв. Нет дыма без огня).

хуп

3.
закрывать, преграждать
газ хуп — закрыть газ
шыв кранне хуп — закрыть водопроводный кран, перекрыть воду

хупах


шапа хупаххи — иван-да-марья
шуйттан хупаххидиал. папоротник
шыв (ама) хупаххи — мать-и-мачеха

хурăн


хурăн кăмпи — подберезовик
хурăн пуçлă çĕлен — уж
хурăн çырли — земляника

хутăш

II. глаг.

1.
смешиваться, перемешиваться, перепутываться
çупа шыв хутăшмаççĕ — жир не смешивается с водой
ырашпа сĕлĕ хутăшса кайнă — рожь перемешалась с овсом

хутшăн

2.
прибавляться, увеличиваться, прибывать
вăй хутшăнать — силы прибавляются
ӳт хутшăнни — прибавка в весе
шыв хутшăнать — вода в реке прибывает
пирĕн йыш хутшăнчĕ — у нас в семье прибавление
çуркунне кун хутшăнать — весной день прибывает
пĕлу вĕренсен хутшăнать — знания приумножаются, учебой

хух

1.
убывать, убавляться, уменьшаться
Çавалта шыв пит хухнă — вода в Цивиле сильно убыла
вăй хухрĕ — сил убавилось

хушăн

прибавляться, увеличиваться, прибывать
вăй хушăнать — силы прибавляются
штат хушăнать — штаты увеличиваются
ĕнесен йышĕ хушăнать — поголовье коров растет
хушăнсах пыр — (неуклонно) увеличиваться, прибавляться
шыв хушăнсах пырать — вода все прибывает

хыр


хыр кăмпи — рыжик (гриб)

циклоп

2. зоол.
циклоп (шыв хурчĕ)

чак

II. глаг.

1.
убавляться, уменьшаться, убывать
спадать

тăкаксем чакрĕç — расходы сократились
температура чакрĕ — температура спала
чакса пыр — убывать, идти на убыль
кун чакма пуçларĕ — день пошел на убыль
тинĕс чакни — мор. отлив
шыв чакни — отлив
шыв чакни вăхăчĕ — время отлива
шыв чакни юхăмĕ — отливное течение

чампăртаттар

плескать, производить плеск
шыв тăрах чампăртаттарса пыр — идти, разбрызгивая ногами воду

чапка

то же, что чаплаттар 1, 2.
йытă шыв чапкать — собака громко лакает воду
чапкаса çи — есть с чавканьем

чарлат

1.
журчать
çырмара шыв чарлатса юхать — в ручейке журчит вода

чаш

1.
то же, что чашăл 1.
хĕрнĕ çатма çинче шыв чаш турĕ — на раскаленной сковороде зашипела вода

чашла

2.
журчать
кипеть

шыв чашласа вĕрет — вода кипит ключом

чăлт-чăлт

1.
подражание слабому плеску, журчанию воды
шыв чăлт-чăлт юхать — ручей журчит

чăп

2.
полно
до краев

чăп тулли — полным-полно
витрене шыв чăп тули! — ведро наполнилось водой до краев

чăппи

полно
до краев

чăппи курка — полный ковш
пичкене шыв чăппиех тултарнă — бочка до краев наполнена водой

чăртăк

брызгалка разг.
чăртăкпа шыв сирпĕт — брызгать водой из брызгалки

чĕлтĕртет

2.
журчать
çырмара шыв чĕлтĕртетет — в овраге журчит ручеек

чĕлтĕр-чĕлтĕр

2.
подражание еле слышному журчанию воды
çырма тĕпĕнче шыв чĕлтĕр-чĕлтĕр юхать — на дне оврага чуть журчит ручеек

чĕрĕ

8.
сырой, невареный
чĕрĕ аш — сырое мясо
чĕрĕ сĕт — некипяченое молоко
чĕрĕ шыв — некипяченая вода

чир

1.
болезнь, заболевание
недуг книжн.
хворь прост.
ăшчик чирĕсем — внутренние болезни
вар-хырăм чирĕ — желудочное заболевание
вăрах чир — хроническое заболевание
вĕри чир — горячка, тиф
касу чирĕ — повальное заболевание, поветрие
сикекен чир — заразная болезнь
ерекен чир — заразная болезнь
тииĕс чирĕ — морская болезнь
тытамак чирĕ — эпилепсия, падучая
ӳпке чирĕ — легочное заболевание, туберкулез
хавшатакан чир — изнурительная болезнь
хĕрарăм чирĕсем — женские болезни
шыв чирĕ — водянка
чир паллисем — признаки, симптомы болезни
чир историйĕ — история болезни
чир таврăнни — рецидив болезни
чир ерт — 1) заразить 2) заразиться
чир ертекен микробсем — болезнетворные микробы
чире пер — прикидываться больным, симулировать болезнь
чире кай — 1) тяжело заболеть 2) страдать хроническим недугом
чиртен сыват — излечить от болезни
чиртен хăтăл —  избавиться от недуга
Чир вырăнне вăй кĕрет, хуйхă вырăнне — кĕмест. — посл. После болезни человек оправляется, а после перенесенного горя — нет.

чухăнлан

2. перен.
беднеть, скудеть, оскудевать
шыв ресурсĕсем чухăнланни — оскудение водных ресурсов

шай

4.
уровень
тинĕс шайĕнчен виççĕр метр çӳлте — триста метров над уровнем моря
Атăлти шыв шайĕ çур метр хăпарнă — уровень воды в Волге повысился на полметра

шал

III.

1.
подражание шуму воды
каткари шыв шал тăкăнса кайрĕ — вода с шумом полилась из кадки
шал-шал — усил. от шал 1.
çумăр шал-шал çăвать — идет проливной дождь

шалка

течь с шумом
шыв шалкаса юхать — с шумом течет вода

шампăлтăк

подражание всплеску

шампăлтăк-шампăлтăк — подражание многократному плесканию, бултыханию
шыв пичкере шампăлтăк-шампăлтăк тăвать — вода в бочке звонко бултыхается

шампиньон

шампиньон (çерем кăмпи)

шанкăра

то же, что шăнкăртат 2.
шанкăраса шыв юхать — звонко журчит ручей

шапăр

2.
подражание звуку льющейся жидкости
пӳрте шапăрах шыв анать — крыша дома сильно протекает

шапăр-шапăр —
1) усил. от шапăр
крантан шыв шапăр-шапăр — туса юхать из крана с шумом льется вода
2) подр. — об обильно текущих слезах, каплях пота
шапăр-шапăр куççуль тумлать — слезы капают кап-кап

шапăртат

3.
шуметь (о воде)
шыв шапăртатса юхать — с шумом течет вода

шар

3.
подражание звуку льющейся жидкости
пичкерен сăра шар юхса тухрĕ — из бочки с шумом полилось пиво

шар-шар —
1) подражание звуку журчащей воды
шыв шар-шар юхса выртать — звонко журчит ручей
2) подражание заливистому пению петуха

шарăлтат

1.
журчать
шыв шарăлтатса — юхать вода журчит

шарла

1.
шуметь
клокотать, бурлить

шарлакан çăлкуç — бурлящий ключ
шыв хытă шарласа юхать — вода течет с сильным шумом

шарлав

шумно, бурливо
çуркуннехи шарлав шывсем — бурные вешние воды
шыв питĕ шарлав юхать — вода течет очень быстро

шарлаттар

1.
шуметь, журчать, литься с шумом
шыв шарлаттарса юхать — вода течет с шумом

шатралан

2.
становиться рябым
делаться неровным

çил вĕрнипе шыв шатраланать — вода подергивается рябью от ветра

шăвăшлăх

1.
водосточный желоб (по нижним краям крыши)
шăвăшлăх тăрăх шыв юхса анать — по желобу стекает вода

шăкăр

II.  
подражание звуку, возникающему при рассыпании твердых мелких предметов
домино шакмакĕсем сĕтел çине шăкăр тăкăнчĕç — на стол с шумом посыпались костяшки домино

шăкăр-шăкăр —
1) подражание постукиванию, бряканью мелких предметов
2) подражание негромкому дробному стуку
алăкран шăкăр-шăкăр тутар — тихо постучать в дверь
3) подражание журчанию
кранран шыв шăкăр-шăкăр юхать — из крана с журчанием бежит вода

шăкăртат

2.
журчать (о воде)
чулсем хушшипе шыв шăкăртатса юхать — между камней журчит ручей

шăн

II.

1.
замерзать, леденеть, застывать
шыв шăннă — вода замерзла
шăнса пăрлан — леденеть, затягиваться, покрываться льдом
кантăк çине пăр шăнса тулнă — на стеклах намерз лед
витре сак çумне шăнса ларнă — ведро примерзло к скамье
тăпрашăнса хытнă — почва смерзлась, закаменела
турат шăнса хăрнă — ветка отмерзла, погибла от морозов

шăна

мушиный
вĕтĕ шăна — мелкая муха, мушка
симĕс шăна — мясная муха
хура шăна — муха комнатная
шăна карри — паутина
шăна кăмпи — мухомор
шăна çуначĕ — мушиные крылья
шăна хурчĕ — опарыш, личинка мухи
шăна вĕçсен те илтĕнмелле — слышно, как муха пролетит (очень тихо)

шăнкăр

1.
подражание звону, напр. монет, колокольчика
укçа шăнкăр тăкăнчĕ — монеты посыпались со звоном

шăнкăр-шăнкăр —
1) усил. от шăнкăр
шăнкăрав шăнкăр-шăнкăр тăвать — динь-динь-динь звенит колокольчик
2) подражание журчанию воды
шăнкăр-шăнкăр шыв юхать — звонко журчит ручой
3) подражание разноголосому шуму, гаму
шăнкăр-шăнкăр туй килет — со звоном и шумом едет свадебный поезд

шăнкăртат

3.
журчать, течь с журчанием
шăнкăртатса шыв юхать — звонко журчит ручей

шăнкăртаттар

2.
звенеть чем-л.
хĕр витресене шăнкăртаттарса шыв ăсма кайрĕ — девушка пошла за водой, звеня ведрами

шăпăртаттар

то же, что шапăртаттар
ачасем шыв кӳлленчĕкĕсем тăрăх шăпăртаттарса чупса çӳреççĕ — ребята бегают по лужам, разбрызгивая воду
çумăр çурт тăррине шăпăртаттарма пуçларĕ — дождь начал барабанить по крыше дома

шевле

1.
луч, блик
солнечный зайчик

хĕвел шевли — солнечный луч
шыв çинче шевле чупать — на воде играют блики

шеле

шеле кăмпи — твердый гриб-трутовик

шерпет

1.
шербет (медовая сыта)
Ĕçес килсен, шыв та шерпет пек. — посл. Захочется пить — и вода покажется шербетом.
Шыва епле тӳсен те шерпет пулас çук. — посл. Как ни толки воду, из нее шербет не получится.

шĕвел

1.
становиться жидким, становиться жиже, разжижаться
шыв ярсан раствор шĕвелчĕ — после добавления воды раствор стал жиже

штормовка

штормовка (шыв яман куртка)
штормовка тăхăн — надеть штормовку

шуйăх

1.
кричать, шуметь, устраивать шум и гам
галдеть, гомонить
прост.
шыв хĕрринче ачасем шуйăхни илтĕннĕ — у реки слышался ребячий визг и галдеж

шухăш

4.
взгляд, позиция, точка зрения
убеждение, мнение

витĕмлĕ шухăш — веское мнение
общественоç шухăшĕ — общественное мнение
çирĕп шухăш — убеждение
хăвăн шухăшу çинчех тăр — настоять на своем
шухăшсем тĕрлĕ пулчĕç — мнения разошлись
эпĕ сирĕн шухăшпа килĕшетĕп — я разделяю ваше мнение
пирĕн шухăшпа — по нашему мнению, по-нашему, с нашей точки зрения
унăн шухăшĕ çурхи шыв пек вылянать — его мнения мечутся как весенняя вода (соотв. у него семь пятниц на неделе)

шыв

водный, водяной
водо-

вĕрекен шыв — кипящая вода, крутой кипяток
вĕретнĕ шыв — кипяченая вода
дистиляциленĕ шыв — дистиллированная вода
ĕçме юрăхла шыв — питьевая вода
пăнтăх шыв — затхлая ьода
çăл шывĕ — 1) колодезная вода 2) ключевая, родниковая вода
тăварсăр шыв — пресная вода
тинĕс шывĕ — морская вода
чĕр шыв — сырая вода
юр шывĕ — талая вода
шыв кĕвенти — коромысло
шыв колонки — водоразборная колонка
шыв курки — ковш для воды
шыв кӳлленчĕкĕ — лужа
шыв лупашки — колдобина, яма с водой
шыв пăрăхĕ — водопроводная труба
шыв пусăм машĕ — водонапбрная башня
шыв витмен пусма — водонепроницаемая ткань
шыв ăсса кил — принести воды (напр. из колодца)
шыв вĕрет — кипятить воду
шыв газла — газировать воду
шыв яр — пропускать воду, протекать (напр. о крыше)
насуспа шыв уçла — качать воду насосом
сивĕ шывпа çăвăн — умываться холодной водой

шыв

водный
водяной

шыв кайăкĕ — водоплавающая дичь
шыв курăкĕсем — водоросли
шыв куçĕ — полынья, промоина (во льду)
шыв пичĕ — зеркало воды, поверхность водоема
шыв спорчĕ — водный спорт
шыв таппи — подпор воды (от плотины)
шыв тĕпĕнчи ĕçсем — подводные работы
шыв транспорчĕ — водный транспорт
шыв энергийĕ — энергия воды, гидравлическая энергия
шыв ейĕве кайрĕ — наступило половодье, вода разлилась
шыв илни — потоп, наводнение
шыв илекен улăхсем — поименные луга, заливные луга
шыв тулни — разлив, паводок
шыв çине лар — приводниться
тиев шывпа илсе кил — доставлять грузы водным путем
шыв шайĕ хăпарнă — уровень воды поднялся
Шыва путакан улăм пĕрчинчен ярса тытать.— погов. Утопающий хватается за соломинку.

шыв

речной
анлă шыв — широкая река
пĕчĕк шыв — речушка, речка
йывăç юхтаран шыв — сплавная река
шар лак шыв — порожистая река
шыв вăрри — устье реки
шыв ваксалĕ — речной вокзал
шыв кукăрĕ (кукри) — 1) излучина реки 2) затон
шыв пуçĕ — верховье, исток реки
шыв çулĕ — русло реки
шыв тăрăхĕ — поречье
шыв хушши — междуречье
шыв чикки — водораздел
шыв юппи — приток реки
шыв урлă ишсе каç — переплыть через реку
кимĕ шыва майăн ярăнать — лодка плывет вниз по течению реки
шыв çырантан тухнă — река вышла из берегов
халăх шыв пек юхать — перен. народ течет рекой
каснă вăрмана шывпа юхтар — сплавлять лес по реке

шыв

4.
вода и воды
водные потоки, массы
ейӳ шывĕ — полая вода
çĕр айĕнчи шывсем — подпочвенные, грунтовые воды
çурхи шыв — весенние воды
çырана шыв çисе кайнă — берег размыт водой

шыв

5.
напиток
сок

ăша кантаракан шывсем — прохладительные напитки
курăк шывĕ настой — на травах
минераллă шыв — минеральная вода
çырла шывĕ — ягодный сок
хурăн шывĕ — березовый сок
чей шывĕ — диал. 1) чай (заваренный) 2) кипяток

шыв

6.
обычно с определяющим словом
раствор, жидкость
амиак шывĕ — аммиачная вода (удобрение)
мăшкăлтăк шывĕ — помои
супăнь шывĕ — мыльный раствор
çăра шыв — пойло (для скота)
çĕве шывĕ — сыворотка
тăпăрчă шывĕ — сыворотка
тăвар шывĕ — рассол
юн шывĕ — 1) сукровица 2) мед. сыворотка

шывçи

1. разг.
берега реки
побережье

шывçи хĕрне анмăттăм, шыв сассине саватăп — фольк. не стала б я к реке спускаться, да люблю воды журчанье

шыв-шур

водяной
шыв-шур кайăк-кĕшĕкĕ — водоплавающая дичь

шыв-шур

2.
распутица
половодье

çурхи шыв-шур — весенняя распутица

шыв-шурлă

болотистый
шыв-шурлă çаран — болотистый луг
унти тавралăх питĕ шыв-шурлă — там очень болотистые места

шырлан

2.
промоина, буерак, овражек
шырлансенче çурхи шыв кĕрлет — в овражках шумит вешняя вода

ывăçла

брать горстью, пригоршней, забирать в горсть
пăрçа ывăçласа ил — взять пригоршней горох
ывăçла-ывăçла шыв ĕç — пить воду пригоршнями

эмеллĕ

лечебный, целебный
эмеллĕ шыв — микстура

эрози

эрозионный, эрозийный
çил эрозийĕ — ветровая эрозия
шыв эрозийĕ — водная эрозия
эрози процесĕ — эрозионный процесс
тăпрана эрозирен сыхла — защищать почву от эрозии

эттере

межд. разг.
выражает удивление

смотри-ка, вот ведь

эттере, шыв витре тĕпĕнче кăна-çке! — смотри-ка, воды лишь на донышке ведра!

юман

дубовый
ĕмĕрхи юман — вековой дуб
лашман юманĕсем — уст. корабельные дубы
юман вутти — дубовые дрова
юман çăпанĕ — дубовый орех (на листьях)
юман шкап — дубовый шкаф
Пысăк юман та пĕчĕк йĕкелтен ӳсет. — посл. И большой дуб вырастает из маленького желудя.


юман кăмпи — то же, что юманай 1.
юман лĕпĕшĕ — дубовый шелкопряд
юман пулăдиал. жерех

юплен

1.
разветвляться, расходиться, раздваиваться
çул юпленнĕ вырăн — развилка дороги
хула вĕçĕнче шыв юпленет — за городом река раздваивается
йывăç юпленсе ӳсет — дерево разветвляется

юплентер

разветвлять
шыв пăрăхесене юплентер — разветвлять водопроводную сеть

юрăхлă

1.
годный, пригодный
ĕçе юрăхлă халăх — трудоспособное население
ĕçе юрăхлă йывăç — деловая древесина (пригодная для обработки)
ĕçме юрăхлă шыв — питьевая вода
çиме юрăхлă курăксем — съедобные травы
юрăхлă çĕрсем — угодья, пригодные для возделывания земли

юхă

I.

1.
течение
движение

шыв юххи — течение реки
юхха хирĕç — против течения

юхлăх

2.
водосток, желоб (под крышей дома)
юхлăх тăрăх шыв юхать — по водостоку течет вода

юхтар

3.
уносить (течением)
кимме шыв юхтарса кайнă — лодку унесло течением

юхтар

8. разг.
говорить красноречиво
вăл сăмаха шыв пек юхтарать — он говорит очень красноречиво

юшкăнлантар

покрывать илом, тиной, наносами
сăртсенчен юхакан шыв айлăмсене юшкăнлантарать — стекающие с гор воды несут в низины ил

явăнчăклан

1.
извиваться, становиться извилистым
шыв çулĕ явăнчăкланнă — русло речки стало извилистым

яр

6.
лить, наливать
вливать

ала çине шыв ярса пар — полить на руки воды (при умывании)
витрене шыв яр — налить в ведро воды
калеме чернил яр — заправить ручку чернилами
юн яр — мед. вливать кровь

яр

9.
пропускать
атă шыва ярать — сапоги промокают, пропускают воду
шыв яман пусма — водонепроницаемая ткань

ӳпĕнтер

3. разг.
выпивать (до дна), опрокидывать (рюмку, стакан)
пĕр алтăр шыв ӳпĕнтертĕм — я выпил залпом ковш воды

ӳркенчĕк

вяло, медлительно
ӳркенчĕк шыв — тихая речка
ӳркенчĕк калаç — говорить вяло, еле шевелить языком

çавăр

1.
крутить, вертеть, вращать
кружить

велосипед педалĕсене çавăр — крутить педали велосипеда
пластинка çавăр — крутить пластинки (на проигрывателе)
шыв ГЭС турбинисене çавăрать — вода вращает турбины ГЭС

çаврăм

3.
поворот, излучина, изгиб
çул çаврăмĕ — поворот дороги
шыв çаврăмĕ — излучина реки

çаврăн

1.
крутиться, вертеться, вращаться
кружиться

ачасем чăрăш тавра çаврăнаççĕ — дети кружатся вокруг елки
кустăрма хăвăрт çаврăнать — колесо быстро крутится
спутник хăйĕн орбитипе çаврăнать — спутник движется по своей орбите
çĕр хăйĕн тĕнĕлĕ тавра çаврăнать — земля вращается вокруг своей оси
авăрта шыв çаврăнать — в омуте кружится вода
çӳлĕ ту çине арман лартрăм çиле хирĕç çаврăнма — фольк. я поставил на высокой горе мельницу, чтобы вертелась на ветру

çаврăнăш

1.
поворот, излучина, изгиб, колено
çул çаврăнăшĕнче — на повороте дороги
шыв çаврăнăшĕ — изгиб реки

çакăнтан

2.
здесь, тут, в этом месте
шыв урлă çакăнтан каçма лайăх — переправляться через речку удобно здесь

çатлат

2.
падать с шумом, хлопаться, шлепаться
çĕре çатлат — шлепнуться на землю
шыв çатлатса тумлать — звонко капает вода

çăвар

5.
глоток
кусок
(на один укус)
пĕр-икĕ çăвар шыв ĕç — выпить глотка два воды

çăт

II.

1.
глотать
апат çăт — глотать пищу
тĕтĕм çăт — глотать дым, затягиваться (при курении)
çăтса анмасть — не лезет в горло
çăтса антар — заглотнуть
шыв çăтса тултар — наглотаться воды
çăтса яр — проглотить
çăтса ярасла пăх — смотреть жадно (букв. будто желая проглотить)
челхӳне çăтмарăн пулĕ-çке? — ты что, язык проглотил?

çăт

2.
вбирать в себя, впитывать
тăпра шыв çăтать — почва впитывает воду
çăтакан хут — бумага, пропускающая чернила
шыв çăтман пусма — водоотталкивающая ткань
çăтса ил — впитать (влагу)

çăт

3.
втягивать, затягивать
засасывать, поглощать, погребать

çăтакан шурлăх — топкое болото, топь
çĕр çăтнă вырăн — провал, карстовая воронка
насус шыв çăтать — насос втягивает воду
шурлăх çăтать — болото засасывает
кимме шыв çăтрĕ — лодку поглотила вода

çăтăм

глоток
пĕр-ик çăтăм шыв ĕç — проглотить глотка два воды

çĕкле

4.
носить, таскать
шыв çĕкле — таскать воду
наçилккепе хăйăр çĕкле — носить песок носилками
çĕклесе кай — унести, отнести
çĕклесе кил — принести, притащить
çĕклесе пыр — нести, тащить
çĕклесе тух — вынести

çĕкле

7.
выносить, выдерживать
çĕклейми хуйхă — невыносимое горе
улмуççи турачĕсем улмисене çĕклесе лараймаççĕ — ветки не выдерживают тяжести яблок
Шыв çĕклеймест, çĕр çĕклет. (Чул). — загадка Вода не выдерживает, а земля выдерживает. (Камень).

çĕклем

3.
коромысло (с полными ведрами)
пĕр çĕклем шыв илсе кил — принести коромысло воды

çĕклен

возвр.

1.
подниматься, подыматься
двигаться вверх

тĕлĕннипе унăн куç харшисем çĕкленчĕç — от удивления брови у него поднялись
самолет тӳпене çĕкленет — самолет взлетает ввысь
тусан юпа пек çĕкленет — пыль поднимается столбом
шыв шайĕ çур метр çĕкленнĕ — уровень воды поднялся на полметра
хĕвел çӳле çĕкленчĕ — солнце поднялось высоко

çĕмĕр

5.
размывать, промывать, разрушать
çырана шыв çĕмĕрнĕ — берег подмыло водой
уйсене çырма-çатра çĕмĕресрен сыхласси — защита полей от разрушения оврагами

çĕмĕрĕл

8.
шуметь, грохотать, громыхать
çĕмĕрĕлсе шыв юхать — вода течет с шумом
трактăр çĕмĕрĕлет — трактор грохочет
туй çĕмĕрĕлет — свадьба шумит
мĕн çĕмĕрĕлетĕр эсир кунта? — что вы тут галдите?

çĕр


çĕр пичĕ — рельеф местности
çĕр кăмпи — 1) гриб-дождевик 2) шампиньон
çĕр мăйăрĕ — земляные орехи, арахис
çĕр мулкачи — тушканчик
çĕр çăвĕ — гриб-дождевик
çĕр çырли — клубника
çĕр чĕкеçĕ — ласточка-береговушка
çĕр шапи — жаба
çĕре кĕр — скончаться (букв. уйти в землю)
çĕр çăтман пуçне!бран. нет на него погибели!
çĕр çăтасскер!бран. нет на него погибели!
çĕр çăтманскер!бран. нет на него погибели!
çĕр тĕпне кайтăр! бран. провалиться ему в преисподнюю!
çĕр çĕмĕрсе — шумно, громогласно
çĕр çĕклейми — огромный, чудовищный, невыносимый

çĕрĕк

гнилой, прелый, тухлый
затхлый, гнилостный
разложившийся, испорченный

улăм çĕрĕкĕ — соломенная прель
çĕрĕк йывăç — гнилое дерево
çĕрĕк кăмпи — гнилостные грибки
çĕрĕк çулçă — прелые листья
çĕрĕк шăршă — гнилостный запах
кунта çĕрĕк анчах — здесь одна гниль
Пĕрре çĕлен сăхнă çын çĕрĕк пăявран та хăрать. — посл. Раз ужаленный змеей человек боится и гнилой веревки. (соотв. Пуганая ворона куста боится).

çĕр-шыв

собир.
земля, почва, грунт
çĕр-шыв типсен — когда подсохнет земля

çи

поверхностный, внешний, наружный
çĕр çийĕ — поверхность земли
шыв çийĕ — водная гладь, поверхность воды
çи çунат — надкрылья (у насекомых)
çи питти — внешность, наружность (человека)
хĕрсен çи тулли тенкĕ — девушки увешаны монистами
çие тух — пробиваться на поверхность (напр. о всходах)
Çийĕнчи кĕпине хывса пама хатĕр. — погов. Готов отдать последнюю рубашку.

çи

5. в роли служ. имени:

çире, çирен, çийĕн, çийĕпенад, поверх; по-над обл.
пирĕн çире — над нами
телемаш хула çийĕн çĕкленсе тăрать — телебашня возвышается над городом
шыв çийĕн тĕтре юхать — над водой стелется туман

çи

4.
размывать, уносить (водой)
шыв çырана çисе кайнă — вода размыла берег

çийĕнтер

то же, что çи II. 2.—6.
тăпрана çурхи шыв çийĕнтернĕ — почву размыли вешние воды

çу

3.
смывать, размывать
шыв çырана çуса кайнă — вода размыла берег

çул

3.
средство сообщения
пути сообщения

сывлăш çулĕсем — воздушные трассы
çыхăну çулĕсем — пути сообщения
шыв çулĕсем — водные пути

çум

2. в роли служ. имени
при обозначении соседства, близости:


çума, çумна, çумнек; рядом, с
ун çумне лар — садись рядом с ним
мĕн çыпăçрĕ вăл сан çумна? — что он привязался к тебе?
манран савни сивĕнсен, çума лартмастăп эп ăна — фольк. коли милый остынет ко мне, я не посажу его рядом с собой  

çумпа, çумĕпемимо, около, вдоль
ял çумĕпе шыв юхса иртет — рядом с деревней протекает речка  

çумра, çумăнта, çумĕнчепри, рядом, возле, подле, у

çумрах
1) рядышком, совсем рядом
çумрах вăрман — совсем рядом лес
2) при себе, с собой
манăн хутсем çумрах — у меня документы при себе

стена çумĕнче —
1) у стены
стена çумĕнче тăр — стоять у стены
2) на стене
расписани стена çумĕнче — расписание висит на стене
шкул çумĕнчи пахчи — пришкольный участок  

çумран, çумĕнчен
1) мимо, вдоль
машина пирĕн çумран иртсе кайрĕ — машина прошла мимо нас
2) от, с
хăп ман çумран! — отвяжись от меня!

çун

10.
желать, гореть желанием
стремиться
к чему-л.
вĕренме каясшăн çун — гореть желанием учиться
укçашăн çун — быть жадным до денег
шыв ĕçесшĕн çун — испытывать сильную жажду
вăл çав хĕршĕнех çунать — он сгорает от любви к этой девушке

çунатлă

1.
крылатый, с крыльями, имеющий крылья
çунатлă кăткă — крылатые муравьи
сил çунатлă урхамах — поэт. ветрокрылый аргамак
çунатлă ракета — крылатая ракета
икĕ çунатлă самолет — двукрылый самолет
шыв айĕнчи çунатлă карап — судно на подводных крыльях

çур

7.
подмывать, размывать, промывать
шыв пĕвене çурса кайнă — вода промыла плотину
уйсене шыв çурасран сыхла — защищать поля от размыва

çуран

пешком
çуран çар — пехота
çуран çын — пешеход
çуран çул — тропинка
çуран çӳрени сывлăхшăн усăллă — ходьба пешком полезна для здоровья
шыв урлă çуран каçрăмăр — мы перешли речку вброд
Юланпа çуран пĕр тан мар. — посл. Конный и пеший не равны (соотв. Пеший конному не товарищ).

çутă

светло, ясно
çутă каçсем — белые ночи (на севере)
çутă кăвак — светло-синий
çутă костюм — светлый костюм
çутă тӳпе — ясное небо
çутă шыв — прозрачная вода
кунта çутă — здесь светло
Тĕрĕслĕх хĕвелтен те çутăрах. — посл. Правда светлее солнца.

çӳçе

ивовый, тальниковын
ракитовый

кахăр çӳçе — плакучая ива
хĕрлĕ çӳçе — краснотал
шурă çӳçе — ива
çӳçе тĕмĕ — ракитовый куст
шыв хĕрринче çӳçе ӳсет-çке, çӳçе айĕнче çырла пиçет-ске — фольк. у речки растет ракита, а под ракитой зреют ягоды

çыр

2.
овраг
çыр тĕпĕнче шыв юхать — по дну оврага течет ручей

çыр

III. глаг.

1.
размывать, подмывать, разрушать
шыв çырана çырса кайнă — вода размыла берег

çырма

1.
овраг
пĕчĕк çырма — овражек
тарăн çырма — глубокий овраг
тип çырма — сухой овраг
çырма тĕпĕнче — на дне оврага
çырмана шыв авнă — овраг наполнился водой (дождевой или вешней)

ăвă

трут
ăвă кăмпи — трутник, трутовик (гриб, из которого делают трут)
ăвă тиверт — зажечь трут

ăвăс

осиновый
ăвăс вăрманĕ — осинник, осиновый лес
ăвăс вутти — осиновые дрова
ăвăс çулçи — 1) осиновый лист 2) ветреный человек перен.
ăвăс хуппи — кора осины
Ăвăс çулçи пек чĕтре. — погов. Дрожать как осиновый лист.
ăвăс кăмпи — подосиновик, осиновик
ăвăс кăрăçĕ — подгруздок

ăс

II. глаг.

1.
черпать (напр. воду)
шыв ăсма кай — идти за водой
шыв ăсса кил — сходить за водой
çырмаран шыв ăс — черпать воду из ручья
ăскăчпа çăнăх ăсса — ил зачерпнуть муку совком
Ăсмассерен аш турамĕ кĕмест. — посл. Не каждый раз, как зачерпнешь, попадает в ложку кусок мяса. (соотв. Не все коту масленица).

ăш

9. в роли служ. имени:

ăшнев, во, внутрь
çырăва кĕнеке ăшне хур — положить письмо в книгу
кунча ăшне чик — спрятать за голенище
юр ăшне пут — завязнуть, утонуть в снегу

ăшĕнчев, во, внутри, в глубине
хутаç ăшĕнче — в мешкĕ
вăрман ăшĕнче тилĕ юртать — фольк. в глубине леса бежит лисица

ăшĕнчен из, изнутри, из-под
шыв ăшĕнчен — из воды
аллуна çанă ăшĕнчен кăлар — вытащить руку из рукава

ăшшĕнчерез, сквозь что-л.
вăрман ăшшĕн пыр — идти лесом

ăшăн

2.
согреваться, становиться теплым, горячим
шыв ăшăнса кайнă — вода стала слишком теплой
яшка ăшăнса çитрĕ — суп разогрелся

ĕнсе

затылочный
ĕнсе шăмми — затылочная кость
ĕнсе кукли çитер — надавать подзатыльников
ĕнсе чикки пар — надавать подзатыльников
ĕнсе хыçне шыв тумлать — вода капает за шиворот
Ĕнсе хыçса илме те вăхăт çук. — погов. Нет времени даже затылок себе почесать.

ĕç

II. глаг.

1.
пить
ăш каниччен ĕç — напиться, утолить жажду
тĕксшсе ĕç — пить, чокаясь с кем-л.
шаклаттарса ĕç — пить, чокаясь с кем-л.
шыв ĕç — пить воду
эмел ĕç — принять, выпить лекарство
ĕçмелли шыв —  питьевая вода
ĕçес килет — мне хочется лить
ĕçсе пăх — отпить, попробовать (какую-л. жидкость)
ĕçсе тăран — напиться
Шăнкăр-шăнкăр шыв юхать, шăнкăрч чĕппи шыв ĕçет. — фольк. Ручей звонко журчит, а скворчонок воду пьет.

ĕçтер

2.
вызывать жажду
тăварлă пулă шыв ĕçтерет — соленая рыба вызывает жажду

ĕçтер

3.
поить
лашасене шыв ĕçтер — поить лошадей
эмел ĕçтер — дать выпить лекарство

каска

2.
намогильный столб


каска кăмпи — ивишень (гриб)

тритон

зоол.
тритон (◊ шыв калти)

усрав

4.
хранилище
çĕрулми усравĕ — картофелехранилище
тислĕк усравĕ — навозохранилище
пахчаçимĕçе усрава хыв — заложить овощи в хранилище
водохранилище — шыв усравĕ

усал

плохо
погано
прост.
усал ĕç —
1) дурной поступок
2) зло, злодеяние
3) плохая работа (нудная, хлопотливая)
усал лаша — дрянная лошадь
усал кăмпа — гриб-поганка
усал сăмах — 1) дурной отзыв о ком-чем-л. 2) нецензурная брань
усал çанталăк — поганая погода
усал хыпар — дурная весть
усал шăршă — дурной запах
усал шыв — помои
усал ят — дурная слава, худая молва
усал кала — дурно отзываться о ком-чем-л.

çăвăнчăк

помойный
çăвăнчăк витри — помойное ведро
çăвăнчăк шыв — помои, грязная вода

уç

14.
освежать, придавать бодрости, бодрить
мухмăр уç — 1) опохмелиться разг. 2) протрезветь
ыйхă уç — снимать сон
сивĕ шыв уçса ярать — холодная вода освежает

хутлăх

7.
употр. в роли служ. имени:

хутлăха, хутлăхнев, на
вăрман хутлăхне кĕр — войти в лес
пирĕн хутлăха ан кĕр! — не вмешивайся в наше дело!

хутлăхĕпе
1) по; вдоль
шыв хутлăхĕпе пыр — идти вдоль реки
2) между
карта хутлăхĕпе пыр — идти между заборами

хутлăхра, хутлăхĕнчесреди, посреди, посредине; между
пирĕн урам паркпа стадион хутлăхĕнче ларать — наша улица расположена между парком и стадионом
пӳлĕм хутлăхĕнче сĕтел ларать — посреди комнаты стоит стол

-çке

1.
выражает подтверждение высказываемого
или согласие с собеседником:

да, ну да
конечно, разумеется

ку ĕçмелли шыв-и? — еçмелли-çке — это питьевая вода? — да, питьевая
эсĕ пирĕнпе пыратăн-и? — пыратăп-çке — ты идешь с нами?— иду, разумеется
çапла-çке ĕнтĕ — да уж так

вĕттĕн

вĕттĕн-вĕттĕн —
1) мелко-мелко
шыв çийĕ вĕттĕн-вĕттĕн хумханать — по воде идет мелкая рябь
2) часто-часто
вĕттĕн-вĕттĕн пускала — идти частыми шагами

лапкăш

площадь, пространство (занимаемое чем-л.)
пахча лапкăшĕ — площадь огорода
шыв лапкăшĕ — акватория, водное пространство

шыв

9. перен.
вода
унăн докладĕнче шыв анчах — в его докладе много воды

шыв


вил шывĕфольк. мертвая вода
чĕр шывĕфольк. живая вода
шыв вăкăрĕзоол. выпь
шыв вутăшмиф. водяной
шыв калти — тритон
шыв качакизоол. бекас
шыв лĕппи — поденка (насекомое)
шыв лĕпĕшĕ — поденка (насекомое)
шыв нăрри — жук-плавунец
шыв сарани — водяная лилия
шыв сысниуст. дельфин
шыв хупаххибот. кубышка желтая
шыв чирĕмед. водянка
шыва кĕр — купаться
ваннăра шыва кĕр — принимать ванну
шыва кĕмелли тумĕ — купальный костюм

шыва кĕрт
1) купать
2) церк. крестить, совершать обряд крещения

чăм шыва ӳк — сильно вспотеть, быть мокрым от пота
çăвартан шыв килет — слюнки текут (от аппетита)
шывпа сапса уйăрас çук — водой не разольешь
тăрă шыв çине кăлар — вывести на чистую воду, разоблачить, развенчать, изобличать
çынна элек тăрăх шыва яр — клеветать на честного человека, возводить напраслину на невинного человека
шыва путнă пек çухал — как в воду кануть
шыв сыпнă пек лар — молчать, словно воды в рот набрав

татăл


шыв татăлнă — река вскрылась, начался ледоход
татăлса йĕр — надрывно плакать
татăлса макăр — надрывно плакать

çерем


çерем кăмпи — 1) шампиньон 2) опенок луговой
çерем уçăмĕдиал. отава

вăрă

III.
только в притяж. ф. 3-го л.
вăрри — устье
шыв вăрри — устье реки
Атăл вăрринче — в устье волги

шĕшкĕ

орешниковый, лещиновый
шĕшкĕ тĕмĕ — куст орешника
шĕшкĕ качки — орешниковые сережки
шĕшкĕ кăмпи — подорешник (гриб)
шĕшкĕ çатраки — сухой орешник, хворост

така


така кăмпи
— гриб-баран

майра


майра аппаобращение к замужней русской женщине
майра инке — русская невестка
майра йĕппи — булавка
майра кайăк (кайăкĕ) — канарейка
майра кĕпçи (хуххи) — бот. свербига
майра кăмпи — сыроежка
майра пуç (пуçĕ) —
1) швейка (подушечка для ручного шитья)
2) бот. хвощ полевой
3) бабка (особая кладка снопов)
майра çухи — отложной воротник
майра хупĕ (хуппи)— гребень (для расчесывания кудели перед прядением)

çемçе


çемçе курăкдиал. пырей
çемçе тулă сорчĕсемс.-х. мягкие сорта пшеницы
çемçе шыв — мягкая вода
çемçе ӳтлисемзоол. мягкотелые (моллюски)

вилĕ


вилĕ çыхă — мертвый узел
вилĕ тĕвĕ — мертвый узел
вилĕ шывдиал. роса

чатлаттар

шлепать (по воде)
шыв урлă чатăрласа чуп — бежать, шлепая ногами по воде

чăхă


ăсан чăххи — тетерка
кĕл чăххи — домосед
лачака чăххи — дупель (птица)
хир чăххи — 1) куропатка 2) фазан
шыв чăххи — кулик

хăях

бот.

1.
осока
тĕклĕ хăях — волосистая осока
вăрман хăяхĕ — лесная осока
мулкач хăяхĕ — заячья осока
шыв хăяхĕ — водяная осока
хăяхлă çырма — река, заросшая осокой

хурама


хурама кăмпи — ивишень, ивишенье (гриб)

хуплан

1.
накрываться, покрываться, прикрываться чем-л.
йывăçсем çулçăпа хупланĕç — деревья покрылись листьями
шыв пăрпа хупланнă — вода покрылась льдом

суя


суя пиçенбот. серпуха
суя тунката кăмпи — ложный опенок

сироп

сироп
сахăр сиропĕ — сахарный сироп
чие сиропĕ — вишневый сироп
сироппа шыв ĕç — пить воду с сиропом

сĕлĕ


хир сĕлли — овсяница
сĕлĕ утибот. овсяница
сĕлĕ тăрри — овсюг
хура сĕлĕ — овсюг
мулкач сĕлли — овсец, заячий овес
сĕлĕ кăмпи — рогатик (гриб)
сĕлĕ çыххиуст. коралловый браслет
аллăм тулли сĕлĕ çыххи, аллăма йывăр килмĕ-ши? — фольк. на руках у меня коралловые браслеты, не придется ли тяжело от них рукам?
сĕлĕ кĕлти — коротышка, низкорослый человек (букв. сноп овса)

ил


алла ил — прибрать к рукам
аса ил — вспомнить
ăша ил — 1) проглотить 2) воспринять 3) думать, беспокоиться о ком-л., чем-л.
вăй ил — окрепнуть, набраться сил
куç илмесĕр пăхать — он смотрит, не сводя глаз
мур илесшĕ!бран. черт побери!
сăмах ил — взять слово, выступить
ташша ил — отплясывать, плясать вовсю
ху çине ил — брать на себя (какое-л. дело)
сурана ӳт илнĕ — рана затянулась
куçа шур илнĕ — глаз затянуло бельмом
шыв илнĕ — затопило, залило водой что-л.
чуна ил — выматывать душу
ят ил — прославиться, прослыть кем-чем-л.

тислĕк


тислĕк кăмпи — 1) шампиньон 2) поганка, гриб-навозник

çăра


çăра шыв — 1) помои 2) пойло, болтушка (для скота)

карта


карта кăмпи — опенок
кăмпа карти — грибная россыпь, выводок грибов
тимĕр картафольк. магический круг
чĕре картианат. грудобрюшная преграда
эрешмен карти — паутина
картине кĕртсе пултăр — лишь бы сошло (о небрежной работе)

таракан


çăка тараканĕзоол. божья коровка
шыв тараканĕ — водяной жук

тар

4.
исчезать, пропадать, уходить
ыйхă тарчĕ — сон пропал
çăлри шыв тарнă — из колодца ушла вода

тăрă


кĕл тăрри — настой золы, щелок
тăрă çăмарта — неоплодотворĕнное яйцо
тăрă шыв çине кăлар — вывести на чистую воду, разоблачить

тăкăскă


тăкăскă шыв — жесткая вода

кăлар


аçа-çиçĕм кăлар — метать громы и молнии
виçерен кăлар — вывести из равновесия
вут кăлар — устроить пожар
пăрахăçа кăлар — 1) забраковать 2) привести в негодность
юрăхсăра кăлар — 1) забраковать 2) привести в негодность
тăрă шыв çине кăлар — вывести на чистую воду
тинкене кăлар — измучить, вымотать, довести до изнеможения
ухмаха кăлар — свести с ума, лишить рассудка
чапа кăлар — прославить
чуна кăлар — 1) испустить дух 2) вымотать душу
чысран кăлар — обесславить
ят кăлар — ославить, распустить дурные слухи

сăр


Сăр шыв — река Сура

сăрăх

1.
сочиться, просачиваться, протекать, проникать
пробиваться

шыв сăрăхса тухать — пробивается вода
кранран шыв сăрăхать — из крана сочится вода

пиç


питĕм пиçрĕ — я осрамился, мне было стыдно
Хăна килсен аш пиçет, аш пиçмесен пит пиçет. — посл. Для гостей мясо варится, а если не доварится, то хозяин осрамится.
пиçмен пашалу — недотепа
пиçнĕ шыв — кипяченая вода
ăшĕ пиçрĕ — он измучился

авăрлан

II.
быть омутистым, изобиловать омутами, водоворотами
шыв унта та кунта авăрланса тăрать — в реке там и тут водовороты

вĕршĕн

стриж
шыв çийĕн вĕршĕнсем вĕçеççĕ — над водой носятся стрижи

йăпăр-йăпăр

1.
усил. от йăпăр 1, 2.
пĕчăк ача йăпăр-йăпăр чупса пырать — ребенок семенит ножками
валак тăрăх шыв йăпăр-йăпăр юхать — по желобку бежит вода

навус


навус кăмпи
— гриб-навозник

пĕтĕрĕн

2.
извиваться, изгибаться
шыв пĕтĕрĕнсе юхать — речка течет извиваясь

пакăл-пакăл

1.
подражание бульканью, журчанию
шыв пакăл-пакăл туса юхать — булькая течет вода

пароходство

пароходство
юхан-шыв пароходстви — речное пароходство

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

бизнес-центр

ç.с. Пуçаруллă идейăсене пĕтĕçтерекен, ĕçлĕ çынсене пулăшу кӳрекен йĕркеленӳ (организаци). Бизнес-центр бизнеса пулăшасшăн. Х-р, 30.06.1995, 1 с. Республикăри бизнес-центр предпринимательсене проектсем хатĕрлеме пулăшать. Х-р, 14.02.1997, 1 с. Вĕсем [инвесторсем] Шупашкар юхан шыв порчĕн таврашĕнче Тĕнче бизнес-центрне тăвассипе чăнласах интересленнĕ. Х-р, 18.09.2001, 1 с.

биосфера

п.с. Чĕрĕ çутçанталăка юрăхлă талккăш, çĕр сийĕ, шыв-шур, сывлăш; пурнăç хутлăхĕ. Наукăпа техника революцийĕ ... кĕтмен хăрушлăхсем те илсе килчĕ — сăмахран, çутçанталăкпа биосферăна сиен кӳме пикенчĕ. Ю.Артемьев, 1980, 88 с. Пултăрччĕ таса та сывă биосфера яланах. М.Сениэль, 1990, 61 с. Этем кӳлепине биосфера [кирлĕ, биоуй] хупăрласа тăрать. Х-р, 17.07.1992, 4 с. Çавăн пекех çыншăн, биосферăшăн аван зонăсем те пур, вĕсене биокомфорт зони теççĕ. Я-в, 1995, 9 /, 104 с. — ВЧС, 1971, 52 с.

биоуй

ç.с., парапсихол. Чĕрĕ япалана (этеме, чĕрчуна, ӳсен-тăрана) хупăрласа тăракан, организма сиенлĕ витĕмрен упранма пулăшакан уçăмсăр çутă сий; чĕрĕлĕх хуппи, аура. Çав энергие вăл хăйĕн биохирĕ [кирлĕ, биоуйĕ] урлă ярать. КЯ, 19.12.1989, 4 с. Асăрхарăр пулĕ, ӳсентăрансем еплерех çутă сапаççĕ. Биоуй палăрăмĕ вăл. М.Сунтал //Я-в, 1991, 12 /, 15 с. Шыв пылчăка тата ывăннине кăна мар, аякран пырса сырăннă ют ... биоуйсен татăкĕсене те çуса тăкать. Х-р, 24.09.1992, 4 с. Йывăçран ăсталанă тура ... çынпа йывăç биоуйĕсене пĕрлештерет. С-х, 2000, 27 /, 4 с. — биоуй вăйĕ, биоуй пысăкăшĕ (Х-р, 27.06.1992, 3 с.).

индей

п.с. (ИНДÇĂ, ç.с.). Америкăра европеецсенчен маларах тымар янă çынсен тăхăмĕ; индеец. Резерваци тĕрлĕ хурлăх кăтартан индейсене кăшкăратăп эп шыв урлă. П.Хусанкай, 1967, 176 с. Америка континентне 25—30 пин çул каяллах кайса вырнаçнă индçăсем. В.Енĕш //В-х, 1991, 25 /, 13 с.

инçетлĕх

п.с. Инçет, ката; уçлăх, анлăх (туп.). Йывăç тĕмĕсем ... шупкалса пыракан инçетлĕхре пач палăрми пулса, куçран çухалаççĕ. П.Афанасьев, 1985, 46 с. Пĕтĕм инçетлĕхе юр чаршавĕ картланă. Н.Мартынов, 1985, 30 с. Мĕскĕнлĕхпе вак шухăшсен купи çĕтет те, карăнать инçетлĕх. Г.Ирхи, 1991, 51 с. Тĕтресĕр уçă ирпе, инçетлĕхре-горизонтра пулин те, вăрман курăнать. Х-р, 12.09.1996, 3 с. — уй инçетлĕхĕ (А.Медведев, 1941, 15 с.); шыв инçетлĕхĕ (Хв.Агивер, 1984, 91 с.); тинĕс инçетлĕхĕ (Х-р, 27.06.2003, 3 с.); кăн-кăвак инçетлĕх (Н.Теветкел, 1964, 78 с.); асăмри инçетлĕх (Г.Юмарт, 1983, 14 с.); тӳрем инçетлĕх (Св.Асамат //П-н, 1990, 2 /, 15 с.); — инçетлĕхе йыхăр (В.Эктел, 1996, 58 с.); инçетлĕхе çывăхлат (Ю.Сементер //Я-в, 1999, 11—12 /, 9 с.).

ишев

п.с. Шыв тăрăх ал-ура вăйĕпе е кимĕ-караппа куçни. Ишев тĕреклетет хула. П.Хусанкай, 1962 (Лирика), 119 с. Ишев мĕнле пынине пĕлтеретĕп çынсене. Е.Афанасьев, 1972, 54 с. Синхронлă ишевре ... ӳт-пӳпе сăн-пит те пысăк пĕлтерĕшлĕ шутланнă. Х-р, 15.05.1997, 3 с. Шыв ай киммин экипажĕ ишеве тухнă та каялла таврăнман. Т-ш, 2000, 34 /, 1 с. — комплекслă ишев (Х-р, 31.01.1998, 6 с.); академилле ишев (Т-ш, 1999, 11 /, 4 с.); — ишев мелĕсем (Х-р, 31.01.1998, 6 с.); ишев федерацийĕ (ÇХ, 1999, 3 /, 12 с.); ишев секцийĕ (Т-ш, 1999, 1 /, 4 с.; Х-р, 2000, 37 /, 2 с.).

кока-кола

ç.с. Ăша уçăлтарса хавал кӳрекен газлă пылак шыв тĕсĕ. Пурте «сникерспа» «марс» е «кока-колăпа» «фанта» сутаймаççĕ. Х-р, 25.02.1997, 3 с. Варвитти чухне ... лимонадпа, [кока-] колăпа, сĕтпе апатра ан усă курăр. С-х, 1999, 1 /, 2 с. Кока-колăсемпе пепсисене ăмсанар мар, вĕсем ăш пиçнине те ирттермеççĕ. С-х, 2001, 32 /, 1 с.

кӳлмек

ç.в., п.с. Шыв сăмси, тинĕс аври, тинĕс кукăрĕ; залив. Кӳлемекри лăпкăлăх поэтшăн мар. Н.Исмуков, 1990, 95 с. Шупашкарăн кӳлмекĕ хĕрринче капмар шурă çурт ларать. Х-р, 16.03.1994, 3 с. Чăваш Республикин вара Шупашкар кӳлмекĕ урлă хăйăртан хăпартнă çулпах çырлахмалла-им. ТА, 2002, 5 /, 64 с.

кӳлемек

ç.в., п.с. Шыв сăмси, тинĕс аври, тинĕс кукăрĕ; залив. Кӳлемекри лăпкăлăх поэтшăн мар. Н.Исмуков, 1990, 95 с. Шупашкарăн кӳлмекĕ хĕрринче капмар шурă çурт ларать. Х-р, 16.03.1994, 3 с. Чăваш Республикин вара Шупашкар кӳлмекĕ урлă хăйăртан хăпартнă çулпах çырлахмалла-им. ТА, 2002, 5 /, 64 с.

матрус

п.в. Ахаль моряк; матрос. Тăварлă çилпе кастарса кăкăра, ишер, матруссем! П.Хусанкай, 1941, 8 с. Хамăр ял ачи, ман тус ... пулнă тинĕсре матрус. Я.Ухсай, 1971, 189 с. Ман тусăм, хĕрлĕ питлĕскер, матрус пекех вăл сĕмсĕрскер. К.Бельман, 1999,157 с. А.Дмитриев Тинĕс Çар флотĕнче, шыв айĕпе çӳрекен атом кимми çинче матрус службине таса кăмăлпа пурнăçланă. Ар, 2001, 4 /, 2 с. — Егоров, 1936, 297 с.; Ашмарин, VIII, 211 с.

пепси

ç.с., п.с. Ăша уçăлтарса хавал кӳрекен газлă пылак шыв тĕсĕ. Ашшĕпе пĕрле пепси, шампански кĕленчисенчен ӳпле ăсталанă. ÇХ, 1998, 49 /, 12 с. Çие юлсан газлă пылак шывсем, лимонад, кока- тата пепси-колаĕçме юрамасть. С-х, 1999, 19 /, 3 с. Кусем ... «пепси» ĕçеççĕ, «попса» итлеççĕ, боевик пăхаççĕ. Х-р, 14.06.2000, 3 с.

пепси-кола

ç.с., п.с. Ăша уçăлтарса хавал кӳрекен газлă пылак шыв тĕсĕ. Ашшĕпе пĕрле пепси, шампански кĕленчисенчен ӳпле ăсталанă. ÇХ, 1998, 49 /, 12 с. Çие юлсан газлă пылак шывсем, лимонад, кока- тата пепси-колаĕçме юрамасть. С-х, 1999, 19 /, 3 с. Кусем ... «пепси» ĕçеççĕ, «попса» итлеççĕ, боевик пăхаççĕ. Х-р, 14.06.2000, 3 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вит

покрывать
одевать
зарывать
проникать

шыв витрĕ ата витĕр — вода проникла через сапоги
халĕ шыв витмест — теперь вода не пройдет, вещь не промокнет
вар витти — понос

йĕпен

обмочиться; мокнут; пĕтĕмпех йĕпен – взмокнуть; шыв кутне пырсан ура йĕпенмесĕр çук, теççĕ – подошедши к воде нельзя не обмочить ног, говорят.

74 стр.

йух

течь, литься
йухăн шыв — проточная вода

кăмпа

гриб; шур кăмпа – белянка; хырă кăмпи – волжанки; хурăн кăмпи – березовик.

89 стр.

курка

ковш
шыв курки — ковш для воды
савăш курки — любовный ковш
çичĕ курка сăра — семь ковшей пива
курка шыв — ковш воды
курканăн-курканăн — ковшами
йатлă курка — именной ковш

куç

I.
глаз
куç тĕкĕ, хăрпăвĕ — ресница
куç хупаххи — веки
куç харши — бровь
куçлă çĕрĕ — перстень
куçа-куçăн, куçран куçа — на глаз
куç хыçĕнче, кут хыçĕнче — заглазный, заглазно
куç кĕски — зеркало
куçран тайăл — ослабеть глазами
куç хыв — высмотреть, пометить
куçлă хура — медовый цвет
куç шурри — белок (глаза)
куç хури — зрачок
куç çулĕ — слеза
куç хĕс — прищуривать глаза
куç хуп — мигать, жмуриться
çăл куçĕ — родник
йĕп куçĕ — игольные уши
шыв куçĕ — полынья
Атăл куçĕ — полынья на Волге
куçлăх — очки
куçран кайни — сглаз
куç чĕлхи вĕр — отчитывать от сглаза
çын çине час сивĕ куç ӳкет — человека легко можно сглазить
куç курла выльани — игра в жмурки
куç хӳри — внешний угол глаза
куç сăмси — внутренний угол глаза

кӳр

приносить, привозить; йĕркене кӳр – приводить в порядок; шыв кӳме кай – итти за водой.

106 стр.

пайан

сегодня
пайанхи — нынешний
сирĕн пайанлăха шыв пур-и? — есть-ли у вас воды на сегодня?

пуç

голова
начало
начальник
главный
колос
покорность

аслине пуç — старшему покорность
пуçлă йĕп — булавка
пуçла — начинать
пуçлан — начинаться
пуç-çап — челом бить, покланяться, молиться; жаловаться, благодарить
пуç çавăр — отуманить
кил пуçĕ — домоправитель
туй пуçĕ — распорядитель свадебного пира
çарă пуçĕ — полководец
йал пуçĕ — вождь деревни, своего народа
шыв пуçĕ — исток, вершина реки
çырма пуçĕ — начало оврага
вар пуçĕ — начало долины
кӳлĕ пуçĕ — начало озера
шурăмпуç — заря
вут пуççи — головня
çул пуççи — проводник
хул-пуççи — предплечие
ан-пуççи — плечео
пуç пÿрне — большой палец
пуç тури — гребень
пуç тăрри, тӳпи — темя
пуç шăмми — череп
пуç йанаххи — виски
пуç тутăри — головной платок
пуç-кашăл — венец
вăл кĕнекене пуçĕпех патăм — я отдал ему эту книгу совсем
пуçламăш — начало
пуçне — кроме, отдельно, особенно, исключая
пăт пуçне пиллĕк пус тӳлес пулать — нужно платить по пять копеек с пуда
пуçах, пучах — колос
хăмла пучаххи — хмелевая шишка
пуçалăх, пуçелĕк — из головы, брус в окне
пуç вĕçĕ — изголовье
пуçлăх — начальник; глава
пуç хирлĕ ӳкер — упасть стремглав п
пуç хур – ложиться ("голову класть")
çичĕ çул йамшăк чупрăм, пĕр турта пуç катмарăм — семь лет я гонял ямщину и не отколол конца ни у одной оглобли
пуç-тах çын — бесшабашный
пуççăрла [Етĕр.] — быть бесшабашным
пуç çинчен пĕркен — закрываться с головой
çын пуçне пĕрер çăмарта пĕçереççĕ — на человека варят по одному яйцу
пуçланса кайать — начинается
ĕçле пуçлать — принимается за работу
ĕрет пуçланса йарать — начинает ряд

сар

стлать, расширить
распространять

шаналăк сар — растели полог
тӳшек сар — постели перину
сартар — велеть  разостлать
килсе сартарчĕ — он приказал постлать
йат сар — распространить молву, прославить
чап сар — распространять молву
сарăл — распространяться, расширяться
шыв сарăлать — река разливается
йывăç çулçисем сарăлчĕç — распустились древесные листья
кĕтӳ хире сарăлса кайнă — стадо разошлось по полю
саркалан — топорощиться
сарăлтар — расширить (понуд. форма)
хăй пахчине сарăлтарчĕ — он расширил свой огород
чап сарăлтарать — он распускает молву
сарлака — широкий
сарлакăш — широта
Атăл сарлака — Волга широкая
пӳрт ăш-чикки сарлака — внутренность избы обширна
сарма — скатерть
сĕтел сарми — столовая скатерть (широка)
хырăм сарлăхĕ — подпруга
сарни — женский наряд из прозрачной ткани, распускаемый полотном от затылка до поясницы
сарăмсăр — немедленно, внезапно

сăрхан

просачиваться, процеживаться; куркашĕчне (курка ăшĕнчен) шыв сăрханать – вода просачивается через ковшик.

168 стр.

сăхăн

течь, просачиваться; ку витре сăхăнать – из этого ведра течет. Ку витререн шыв сăхăнать – из этого веда вода просачивается.

169 стр.

суккăр

слепой
суккăр пирки пуçтаратăп — сослепу собираю
суккăра сĕт те шыв — слепому и молоко вода

супăньла

намылить
супăньлă шыв — намыленная вода

сывлăм

роса
сывлăм шыв — роса

сыр

II. ...:
сыр кăмпи – вид гриба

çĕр

земля
место

çĕр-шыв — земля и вода
çĕр ĕçлекен — земледелец
çĕр çырли — клубника
çĕр чавакан — землекоп

хырă

сосна
хырă кăмпи — рыжик
хырлăх — сосновый лес

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

аслă

малтан çурални; пысăк. Малтанхи йывăрлăхĕнче Египет çĕрĕнчи шыв пĕтĕмпех юн пулса тăнă, кайранхи йывăрлăхĕнче Египетри пур тĕрлĕ чĕрĕ чунтан та малтан çуралнисем (аслисем) вилсе пĕтнĕ [Наставление 1896:42]; Пĕр Ниагара шывех сиксе 17000000 лаша вăйне пама пултарнă тет, анчах çакăн пек аслă (пысăк) шыв вăйĕсем халĕ ахалех выртаççĕ [Никольский 1988:81].

ватти

çурт пуç çынни; вилни. Ачамсем, кашни кил-йышра ватти (çурт пуç çынни) пур, кашни килте ватти – е ашшĕ е аслă ашшĕ, е пиччĕш, е хăйпе пĕр тăван пиччĕш пулать; çапла кашни килте кам та пулин ватăраххи çурт пуç çынни пулать; кил-йышĕсем унпа канаш тумалла, ăна итлесе пурăнмалла [Объяснительные 1903:65]; Ваттисене (вилнисене) асăннă чух кутия е харпăр хăй пылне илме, Турă шыва кĕнĕ праздникре святой шыв илме тата Христос Иерусалиме мухтавлăн кĕнĕ праздник кунĕ кăчăкă илме пит тăкăсланса, васкаса пыраççĕ [Наставление 1905:9].

водянка

шыв чирĕ. Унăн сывлăхĕ начарланса пынă, çапла вăл тата пĕр ултă çул ĕçнĕ те шыв чирĕпе (водянка) вилсе кайнă [Эрех 1911:6].

детрит

чечче чирĕнчен упранас тĕллевпе пăруран илнĕ прививка тумалли пĕвĕрлĕ шыв. Пĕчĕкçĕ çивĕч çĕçĕ (ăна вырăсла ланцент теççĕ) илеççĕ те хул ӳтне ик-виçĕ çĕртен каса-каса йĕр тăваççĕ, унта вара пăруран илнĕ пĕвĕрлĕ шыв (çав шыва вырăсла детрит теççĕ) сĕре-сĕре яраççĕ [Советы 1897:4–5].

ешĕл

симĕс. Кумен улăхĕ шыв енчен тухса симĕс (ешĕл) курăкпа витĕнчĕ [Селивановский 1913:1].

йӳçĕ

кăвас. Йӳççе (кăваса) ытлашши ĕçес пулмасть, тин тунă йӳççе е вĕретмен шыв хушнă, е сивĕ йӳççе ĕçме те юрамасть [Береженного 1892:3].

канал

пăрахутсем çӳреме алтса тунă çырма; шыв çулĕ. Вĕсем Панамски каналти (пăрахутсем çӳреме алтса тунă çырма) шыв çулне хунарпа çутатса çĕрле те аван çӳремелле тăвасшăн [Çулталăк 1914:11]; Чăвашсене Петр Великий шыв çулĕсем (каналсем) чавтарнă <…> [Комиссаров 1918:20].

кăвакал хăй

кайăк кăвакал. Кунта пайтах кăвакал ячĕ калаççĕ: шыв чăххи, чăмкăç, хĕлĕх хӳре, шăркалчă кăвакал, кăвакал хăй (кайăк кăвакал) теççĕ [Тимофеев 2002:81].

крепĕç

(хальхилле крепость) карман хула. Чăвашсене Петр Великий шыв çулĕсем (каналсем) чавтарнă, карап тăмалли вырăнсем (портсем) тата карман хулисем (крепĕçсем) тутарнă [Комиссаров 1918:20].

лутка

кимĕ. Çитсенех вĕсем лутка (кимĕ) çине ларчĕç те шыв урлă каçрĕç [Çулталăк 1908:44].

океан

аслă тинĕс. Япония çĕрĕ шыв варринче: унăн пĕр енче Тихий океан (аслă тинĕс), ытти енĕсенчен Охотское, Японское, Восточно-Китайское тиекен тинĕссем [Абрамов 1988:174].

пăс

я.я. сывлăшри шыв. Хурт купинче ăшши çак 12° ытларах пулсан пичетлемен пыл сывлăшри шыва (пăса) илес çук <…> [Хабачев 1910:30–31]; Сывлăшăн тăваттăмĕш пайĕ пăс, вĕçсе çӳрекен шыв [Третья 1911:103].

Перун

славянсен аслати турри. Славянсем чăн Турра пĕлмен, вĕсем суя тĕнпе пурăннă: вăрманта вăрман турри, шывра шыв турри, çуртра хĕртсурт пулнă; чăн аслă турри Перун ятлă пулнă, вĕсем ăна аслати турри тенĕ [Рассказы 1888:6]; <…> хĕвеле, уйăха, çăлтăрсене ытти япаласене те нумайĕшне турă тесе хисепленĕ; чăн вăйлă турă Перун тесе шухăшланă, ăна аслатипе çиçĕм турри тенĕ [В память 1888:3].

порт

карап тăмалли вырăн. Чăвашсене Петр Великий шыв çулĕсем (каналсем) чавтарнă, карап тăмалли вырăнсем (портсем) тата карман хулисем (крепĕçсем) тутарнă [Комиссаров 1918:20].

пусă

тараса, çăл. Турă шыва кĕнĕ кун шыва кĕл туса тасатма тата турăшсемпе çырмана е кӳлĕ çине, е пусă (тараса) кутне каяççĕ [Наставление 1896:80]; Çула çырмари шыв ăшă, пусăри (тарасари, çăлри) сивĕ, – мĕншĕн-ши? [Букварь 1900:22].

Россия

пирĕн çĕр-шыв, вырăс патшалăхĕ. <…> Патшалăхна тени пирĕн çĕр-шыва, Вырăс (Россия) патшалăхне тени <…> [Объяснительные 1903:67].

сироп

икĕ пай сахăртан, пĕр пай шывран вĕретсе тунă çиме. Апат е пыл, е сахăртан тунă сироп тиекенскер параççĕ (сироп çапла тăваççĕ: 2 пай сахăр, пĕр пай шыв илеççе те ăна вĕретеççĕ) [Хыпар 1907, № 13:100].

тислĕк

навус. Шыв кил валли çырмаран ăсатпăр пулсан çав çырмасенче кĕпе-йĕм çума, йĕтĕн-кантăр хутма, çӳп-çап, тислĕк (навус) тăкма кирлĕ мар [Халер 1908:4]; Чирлĕ пăрусем выртнă хуралта лайăхрах тасатас пулать, тислĕкне (навусне) турттарса кăларса çунтарас пулать <…> [Франкфурт 1914:14].

трупа

пăрăх; мăрье. Унтан вăл (Владимир. – Э.Ф.) хула тулашĕнче хулана шыв туртакан трупасем (пăрăхсем) пуррине пĕлнĕ [В память 1888:14]; Пӳртри сывлăш уçăлмашкăн çулла чӳречесене, хĕлле мăрьене (трупана) уçса пăрахас пулать [Сборник 1903:44].

тутлă

пылак; тăварлă мар. Йӳçĕтмен хăймаран тунă тутлă (пылак) çупа Парижское тиекен çăва тăварламаççĕ [Франкфурт 1913:29]; <…> унтан (святой кӳлĕрен. – Э.Ф.) монахсем халĕ те тутлă (тăварлă мар) шыв илсе усă курса пурăнаççĕ [Избранные (январь) 1904:20].

шетник

пысăк катка. Ăна (выльăх апатне. – Э.Ф.) ак çапла хатĕрлеççĕ: пысăк катка (шетник) çине пучах, арпа е улăма тураса тултараççĕ те çăнăхпа тăвар сапаççĕ, унтан вĕри шыв сапса пусараççĕ, каткине пĕр тавлăка яхăн витсе тăратас пулать [Çулталăк 1910:5–6].

шыв кăмпи

губка. Вĕрилетсе ăшăрхатнă вăхăтра шыв кăмпи (губка) илсе шыва чиксе йĕпетес пулать те унпала пĕтĕм çан-çурăм сĕрес пулать [Чума 1897:25].

шыв суханĕ

чăрăш тăрри. Томас-шлакпа каинит тăкнă çĕрте иккĕмĕш-виççĕмĕш çул курăк вăйлă пулать, усал курăксем: мăк, хăях, шыв суханĕ (чăрăш тăрри) пĕтеççĕ, вĕсен вырăнне чавка пуç, кушак хӳри, мачăлта ӳсме тытăнать [Çулталăк 1910:41].

çăтмах

рай. Хирĕç чĕнӳ те, пурăнăç çинчен ыйту та нимĕн те çук, нимĕн сас-чĕвĕ те илтĕнмест, вилнĕ пек пурте шăпах пулнă: ешерсе ларакан йывăç пахчисенче кайăксем çăтмах (рай) юррисене юрламан, çӳлелле чашлаттарса тăракан шывсем чарăннă, çăлкуçĕсенчен шыв шавласа юхман, çӳлĕ пӳлĕмсенче мăсиккан калани те илтĕнмен [Хĕрлĕ 1908:27].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

акваланг

сущ.муж.
акваланг (шыв айĕнче сывласа ишмелли хатĕр)

аквариум

сущ.муж.
аквариум (шыв тултарса пулă е ытти чĕр чун усрамалли савăт)

артерия

сущ.жен.
1. (ант. вена) артери (чĕререн ӳт пайĕсене каякан юн тымарĕ)
2. (син. путь) çул, çул-йĕр; водные артерии шыв çулĕсем

бак

сущ.муж. (син. бочка, сосуд, ёмкость)
бак, савăт; бак с водой шыв савăчĕ; бензиновый бак бензин бакĕ (автомашинăн, мотоциклăн)

бассейн

сущ.муж.
1. (син. водоём) бассейн (шыв тытмалли, шыва кĕмелли пĕве); крытый бассейн витнĕ бассейн
2. бассейн (пĕр юхан шывăн пĕтĕм юпписем шыв пуçтаракан тăрăх); бассейн реки Суры Сăр шывĕн бассейне

башня

сущ.жен.
1. башня (ансăр та çӳллĕ хуралтă); телевизионная башня телевидени башни; водонапорная башня шыв уçлакан башня
2. башня (тупă вырнаçтарнă хӳтлĕх); башня танка танк башни
глаг. несов. (син. укачивать)
лăпкаса юрла, юрласа çыврат; баюкать ребёнка ачана юрласа çыврат

берег

çыран, шыв хĕрри; морской берег тинĕс çыранĕ; Чебоксары расположены на берегу Волги Шупашкар Атăл хĕрринче вырнаçнă

береговой

прил.
çыран -ĕ; çыранти, шыв хĕрринчи; береговая линия шыв хĕрри; береговая артиллерия çыранти артиллери

биосфера

сущ.жен.
биосфера (чĕрĕ организмсем пурăнакан хутлăх— сывлăш,тăпра тата шыв-шур)

благоустроенный

прил.
тирпейлĕ, хăтлă, тирпей-илемлĕ; благоустроенная квартира хăтлă хваттер (ăшă, шыв, канализаци пурри)

болотистый

прил.
шурлăхлă, ушах, шыв-шурлă; болотистая местность шурлăхлă вырăн

бочка

сущ.жен.
пичке; дубовая бочка юман пичке; бочка для воды шыв пички; обручи бочки пичке кăшăлĕсем

брызгать

глаг. несов.
1. (син. разбрасываться, рассеиваться) сирпĕн, пĕрхĕн, пĕрĕх, салан; вода брызжет из крана шыв кранран пĕрхĕнсе тухать
2. на кого-что и что (син. окроплять, опрыскивать) сирпĕт, пĕрĕхтер, сапала; брызгать воду шыв сирпĕт

бурлить

глаг. несов. (син. кипеть, клокотать)
сиксе вĕре, кĕрле, лăкăртат; в котле бурлит вода хуранта шыв сиксе вĕрет ♦ бурлит ненависть курайманлăх çĕкленет

быстрый

прил. (син. скорый; ант. медленный), быстро нареч.
хăвăрт, васкавлă, час; быстрая речь хăвăрт пуплев, васкаса калаçни; быстрее всех пуринчен те хăвăртрах; я быстро приду эпĕ часах килетĕп; здесь течение очень быстрое кунта шыв питĕ хăвăрт юхать

ведро

сущ.сред.; множ. вёдра
витре; пластмассовое ведро пластмасса витре; ведро воды пĕр витре шыв

верховой

2. прил. (ант. низовой)
тури (юхан шыв тăрăх); верховые чуваши тури чăвашсем

верховье

сущ.сред. (ант. низовье)
шыв пуçĕ, шыв пуçламăшĕ; верховье Волги Атăл пуçĕнчи тавралăх

вода

сущ. жен, множ. воды
1. шыв; родниковая вода çăлкуç шывĕ; морская вода тинĕс шывĕ; ведро воды пĕр витре шыв; идти за водой шыв ăсма кай
2. (син. напиток) шыв, ĕçме; газированная вода газланă шыв; минеральная вода минераллă шыв
3. шыв, шыв-шур; внутренние воды страны çĕршывăн шалти шывĕсем (юхан шывсем, тинĕссем, кӳлĕсем); территориальные воды чикĕри шывсем (çĕршыв чиккине кĕрекен тинĕс тăрăхĕсем)
4. пуш сăмах, сӳпĕлтетӳ; в докладе много воды докладра пуш сăмах нумай ♦ как воды в рот набрал çăварне шыв сыпнă пек (шарламасть); их водой не разольёшь вĕсене шыв сапса та уйăраймăн; как в воду глядел пĕлсе тăнă пекех; выйти сухим из воды шывран типĕ тух; вывести на чистую воду тăрă шыв çине кăлар

водный

прил.
шыв -ĕ; водный транспорт шыв транспорчĕ

водоворот

сущ.муж.
авăр, çаврăнăç шыв

водоём

сущ.муж.
шывлăх; естественные водоёмы шыв-шур (кӳлĕ, пĕве); искусственные водоёмы хайлавлă шыв усравĕсем

водолаз

сущ.муж.
водолаз (шыв айĕнчи ĕçсене тăвакан)

водопад

сущ.муж.
шыв сикки, шарлак, шарланкă

водопровод

сущ.муж.
водопровод, шыв пăрăхĕ

водопроводный

прил.
водопровод -ĕ; шыв пăрăх -ĕ; водопроводный кран шыв пăрăх кранĕ

водоросли

сущ.множ.; един. водоросль жен.
шыв ӳсĕмлĕхĕ, шыв курăкĕ; пруд зарос водорослями пĕвене шыв курăкĕ пусса илнĕ

водохранилище

сущ.сред.
шыв усравĕ; естественные водохранилища çут çанталăк шыв усравĕсем; водохранилище Чебоксарской ГЭС Шупашкар ГЭСĕн шыв усравĕ

водяной

прил.
шыв -о; водяной поток шыв юххи; водяная мельница шыв арманĕ

возле

1. нареч. (син. рядом, близко) юнашар, çуммăн, çывăхра; сесть рядом çуммăн лар
2. кого-чего, предлог с род. п. патĕнче, çывăхĕнче, çумĕнче; деревня раскинулась возле речки ял юхан шыв хĕрринче ларать

вокзал

сущ.муж.
вокзал; железнодорожный вокзал чугун çул вокзалĕ; речной вокзал юхан шыв вокзалĕ

вращать

глаг. несов., (син. вертеть, крутить)
çавăр, çавăрттар; вода вращает турбины ГЭС шыв ГЭС турбинисене çавăрать

вровень

предлог с твор. п.
шай, тан; пĕр шай, пĕр тан; вода вровень с краями ведра шыв витре хĕррипе тан

встать

глаг. сов.
1. (син. подняться) тăр, çĕклен; встать со стула пукан çинчен тăр
2. (син. пробудиться; ант. лечь) вăран, тăр; старик встал рано ватă çын ирех тăнă
3. тăр, урапа тăр, хăпарса тăр; встать на пень тунката çине хăпарса тăр
4. (син. остановиться) чарăн, тăр; часы встали сехет чарăннă
5. (син. подняться) çĕклен; народ встал на защиту страны халăх çĕршыва хӳтĕлеме çĕкленнĕ ♦ встать на ноги ура çине тăр, вăй ил; встать на сторону кого-либо майлă пул; солнце встало хĕвел тухнă; река встала юхан шыв шăнса ларнă

вывести

1. глаг. сов.
1. кого-что (ант. ввести) кăлар, илсе тух, çавăтса тух; вывести коня из конюшни лашана витерен çавăтса тух; детей вывели на прогулку ачасене уçăлма илсе тухнă
2. кого-что из чего кăлар, кăларса пăрах; вывести из состава комитета комитет йышĕнчен кăлар
3. кого-что (син. уничтожить) пĕтер; вывести тараканов таракансене пĕтер ♦ вывести из беды инкекрен хăтар; вывести из себя тарăхтарса яр; вывести из равновесия хумхантарса яр; вывести на чистую воду тăрă шыв çине кăлар

выйти

глаг. сов.
1. (ант. войти, зайти) тух; выйти из комнаты пӳлĕмрен тух; дети вышли из-за стола ачасем сĕтел хушшинчен тухрĕç; река вышла из берегов юхан шыв ейĕве тухса кайнă
2. тух, тухса кай, пырса тух; выйти на дорогу çул çине тух; корабли вышли в море карапсем тинĕсе тухса кайнă
3. 1 и 2 л. не употр. (син. появиться) çутта тух, кун кур; çапăнса тух, пичетленсе тух; книга вышла большим тиражом кĕнеке пысăк тиражпа çапăнса тухнă
4. 1 и 2 л. не употр. (син. окончиться) пĕт, вĕçлен; запасы продуктов вышли апат-çимĕç пĕтнĕ; срок вышел вăхăт тухнă
5. (син. получиться) пул, пулса тух; из него выйдет хороший певец вăл лайăх юрăçă пулĕ ♦ выйти из себя тарăхса кай; выйти из употребления пăрахăç пул; выйти замуж качча кай; ничего не выходит ĕç тухмасть; выйти победителем çĕнтерӳ ту; выйти из графика графика пăс

выключить

глаг. сов. (ант. включить)
сӳнтер, чар, хуп; выключить свет çутă сӳнтер; выключить кран шыв кранне хуп

вылиться

глаг. сов.
тăкăн, тăкăнса кай, юхса тух; вода вылилась из бочки шыв пичкерен юхса тухнă

выпить

глаг. сов.
ĕç, ĕçсе яр; выпить стакан воды пĕр стакан шыв ĕç

высокий

прил., высоко нареч.
1. (ант. низкий) çӳллĕ, вăрăм; высокая гора çӳллĕ сăрт; высокий столб вăрăм юпа; высоко в небе чăн тӳпере
2. (син. большой, значительный; ант. низкий) пысăк, вăйла; высокая температура пысăк температура; высокий урожай вăйла тыр-пул; высокая вода тулăх шыв, ейӳ шывĕ
3. (син. значимый, важный, почётный) пысăк, чаплă, чыслă; высокая ответственность пысăк яваплăх; высокие гости чаплă хăнасем ♦ высокий голос çинçе сасă; быть высокого мнения пысăка хур; товары высшего качества чи паха таварсем

вытечь

глаг. сов.
юх, юхса тух; вода вытекла из бочки шыв пичкерен юхса тухнă

газировать

глаг. несов.
газла; газированная вода газланă шыв

галька

сущ.жен.
вак чул, шак чул (шыв хĕрринчи)

гидростанция

сущ.жен.
гидростанци, гидроэлектростанци (шыв вăйĕпе усă курса электричество параканни); Чебоксарская гидроэлектростанция Шупашкар гидроэлектростанцийĕ

глоток

сущ.муж.
сыпкăм, çăтăм; сыпса илни; сделать глоток сыпса ил; глоток воды пĕр сыпкăм шыв

годный

прил. (син. подходящий), годно нареч.
юрăхлă, юравлă; годная для питья вода ĕçме юрăхлă шыв ♦ никуда не годный ниме юрăхсăр

голавль

сущ.муж.
партас (юхан шыв пулли)

горло

сущ.сред.; множ. горла
1. (син. гортань) пыр, карланкă; горло пересохло пыр типсе ларнă; что-то в горле першит пыра темскер кăтăклантарать; воды по горло шыв карланкă таран
2. ана; горло кувшина кăкшăм ани ♦ кричать во всё горло шари кăшкăр; сыт по горло ытлашшипех çитет (кирлĕ мар япала); поперёк горла стоять хытă чăрмантар; брать за горло ирĕксĕрле, пусахла; заткнуть горло çăварне хуп, ан калаçтар; драть горло çухăраш

грамм

сущ.муж.множ. граммы
грамм (йывăрăш виçи — 1 кубла см шыв йывăрăшĕ, килограмăн пинмĕш пайĕ); взвесить двести граммов масла ик çĕр грамм çу виçсе пар

графин

сущ.муж.
графин (кĕленче савăт); графин с водой шыв графинĕ

гриб

сущ.муж.
кăмпа; съедобные грибы çимелли кăмпасем; солёные грибы йӳçĕтнĕ кăмпа; мухомор — ядовитый гриб шăна кăмпи наркăмăшлă

грунтовой

прил.
тăпра -ĕ; тăпрари; грунтовые воды тăпрари шыв; грунтовые дороги тăпра çулсем, витмен çулсем

двигать

глаг. несов.
1. кого-что (син. перемещать) куçар, шуçтар, сиктер, тапрат; двигать диван дивана куçар; двигать с места вырăнтан тапрат
2. чем вылят, хускат; двигать пальцами пӳрнесене вылят
3. кого-что хускат, ĕçлеттер; çавăр, çавăрттар; вода движет турбины ГЭС шыв ГЭС турбинисене çавăрать
4. аталантар, малалла яр; двигать вперёд науку ăслăлăха малалла аталантар

дельта

сущ.жен.
шыв вăрри (юхан шывăн юпленчĕк вăрри); дельта Волги Атăл шыв вăрри

дистиллировать

глаг. сов. и несов.
дистилляциле, дистилляци ту; дистиллированная вода дистилляциленĕ шыв

дойти

глаг. сов.
1. до кого-чего (син. добраться) çит, пырса çит; дойти пешком çуран çит; письмо дошло быстро çыру часах çитнĕ
2. до чего (син. достигнуть) çит, капаш; температура воды дошла до ста градусов шыв температури çĕр градуса çитрĕ ♦ дойти до бешенства урса кай; помидоры дойдут в тепле помидор ăшăра пиçсе çитет; Дошло до тебя? Ăнланса илтĕн-и?

долина

сущ.жен.
айлăм, лапам; речная долина юхан шыв айлăмĕ

душ

сущ.муж.
душ (çăвăнма шыв сирпĕтекен хатĕр); принять душ душра çăвăнса тух

ёмкость

сущ.жен.
1. (син. вместилище) савăт (пысăкки); ёмкость для воды шыв савăчĕ
2. (син. объём) калăпăш; ёмкость сосуда — три литра савăт калăпăшĕ — виçĕ литр

жабры

сущ.множ.; един, жабра жен.
суха (шыв чĕр чунĕсен сывлав органĕ); жабры рыб пулă сухи; дышать жабрами сухапа сывла ♦ взять за жабры ярса тыт, пăвса ларт (куçăмлă пĕлтерĕшпе)

жёсткий

прил., жёстко нареч.
1. (син. твёрдый, плотный; ант. мягкий, нежный) хытă, питĕ, пирчев; жёсткая почва пирчев тăпра; недоварившееся мясо жёсткое пиçсе çитмен аш хытă
2. (син. суровый, резкий) хаяр, тӳрккес, чурăс; говорить жёстким голосом хаяр сасăпа калаç ♦ жёсткий вагон хытă вырăнлă вагон; жёсткие условия договора килĕшӳри çирĕп условисем; жёсткая вода хытă шыв (кальципе магни тăварĕ нумай пирки супăньленменни)

журавль

сущ.муж.
тăрна; гнездо журавля тăрна йăви ♦ колодезный журавль пусă тараси (шыв ăсмалли вăрăм кашта)

журчать

глаг. несов.
шăнкăртат; ручей течёт журча шыв шăнкăртатса юхать

залив

сущ.муж.
авăр, шыв аври; морской залив тинĕс аври

залить

глаг. сов.
1. ейӳ тух, ейĕве кай, шыв илтер; река залила луга улăхсене шыв илнĕ
2. (син. испачкать) тăк, юхтар, варала; скатерть залита вином сĕтел çиттине эрех тăкса вараланă
3. (син. потушить) сӳнтер, шыв сап; залить костёр водой кăвайта шыв сапса сӳнтер
4. (син. наполнить) яр, тултар; залить в бак машины бензин машина бакне бензин тултар

затопить

глаг. сов.
1. (син. залить) шыв ил, шыв илтер, ейӳ илтер; луга затоплены половодьем улăх-çарана ейӳ шывĕ илнĕ
2. (син. утопить) путар; затопить корабль карапа путар

имя

сущ.сред.; множ. имена
1. ят (çыннăн); имя девочки хĕр ача ячĕ; называть по имени ятран чĕн; написать фамилию, имя и отчество хушамата, ята, ашшĕ ятне çыр
2. (син. известность, репутация) ят, ят-сум; доброе имя ырă ят; учёный с мировым именем тĕнчипе паллă ăслăхçă
3. (син. название) ят (япаласен); это дерево известно под именем «вяз» ку йывăç ячĕ — «хурама»
4. ят (грамматикăра — хăшпĕр пуплев пайĕсем); имя существительное япала ячĕ; имя прилагательное паллă ячĕ; имя числительное хисеп ячĕ; склонение имён ят пуплев пайĕсем вĕçленни
5. имени кого-чего, в знач. предлога с род. п. ячĕллĕ; Дворец культуры имени Хузангая Хусанкай ячĕллĕ культура керменĕ ♦ имена нарицательные пайăр мар ятсем (сăм.: çын, хула, кӳлĕ); имена собственные пайăр ятсем (сăм.: Иван, Шупашкар, Байкал)

исток

сущ.муж.
шыв пуçĕ, шыв пуçламăшĕ; исток Цивиля находится в лесах Çавал пуçламăшĕ вăрманта выртать

кадка

сущ.жен.
катка, шетник; кадка с водой шыв катки

канава

сущ.жен.
канав; сточная канава шыв юхтармалли канав; копать канаву канав чав

канал

сущ.муж.
1. канал (чавнă шыв çулĕ); судоходный канал карап çӳретмелли канал; оросительный канал çĕр шăвармалли канал
2. ( син. линия, коммуникация) çыхăну, çул, май, канал; каналы связи çыхăну майĕсем; каналы телевидения телевидени каналĕсем; связаться по дипломатическим каналам дипломати майĕсемпе çыхăн

капать

глаг. несов.
тумла, юх; тумлат, юхтар (тумлатса); из крана капает вода кранран шыв тумлать
сущ.жен.
тумла; с крыши падает капель çурт тăрринчен тумла юхать

квартира

сущ.жен.
хваттер; благоустроенная квартира хăтлă хваттер (газ, шыв, ăшă кĕртни); трёхкомнатная квартира виçĕ пӳлĕмлĕ хваттер; приватизировать квартиру хваттере приватизациле

кипеть

глаг. несов.
1. 1 и 2 л. не употр. вĕре; вода в чайнике кипит чейникре шыв вĕрет
2. 1 и 2 л. не употр. вĕре, вĕресе тăр, хĕрсе пыр; работа кипит ĕç хĕрсе пырать; злоба кипит в сердце чĕрере çилĕ вĕрет
3. чем (син. проявлять) палăрт; кипеть возмущением тарăхнине палăрт, хытă тарăх

кипятить

глаг. несов.
вĕрет; кипятить воду в самоваре сăмаварпа шыв вĕрет; кипятить бельё кĕпе-йĕм вĕрет (çума хатĕрлесе)

кипяток

сущ.муж.
вĕрекен шыв, вĕренĕ шыв; крутой кипяток тин вĕренĕ шыв; обдать кипятком вĕрекен шывпа çу (микробсене пĕтерме)

кипячёный

прил.
вĕренĕ, вĕретнĕ; пить кипячёную воду вĕретнĕ шыв ĕç

клеёнка

сущ.жен.
клеёнка (шыв яман сĕтел çитти); накрыть стол клеёнкой сĕтел сине клеёнка сар

ковш

сущ.муж.
алтăр; зачерпнуть ковшом воду алтăрпа шыв ăсса ил; ковш экскаватора экскаватор ăскăчĕ

кое-как

нареч.
1. (син. плохо, небрежно) вăли-шали, япăхрах, тимсĕр, тирпейсĕр; работать кое-как вăли-шали ĕçле
2. (син. еле-еле) аран, аран-аран, хĕнпе; мы кое-как перебрались через реку эпир юхан шыв урлă аран-аран каçкаларăмăр

колено

сущ.сред.; множ. колени и коленья
1. чĕркуççи; чĕрçи; стоять на коленях чĕркуçленсе тăр; вода по колено шыв чĕркуççи таран; посадить ребёнка на колени ачана чĕрçи çине ларт
2. (син. звено, отрезок) сыпăк; коленья бамбука бамбук сыпăкĕсем

колодец

сущ.муж.
çăл, пусă; колодец с журавлём тарасаллă пусă; сруб колодца çăл пури ♦ артезианский колодец артезиан çăлĕ (шыв хăйĕн пусăмĕпе тухса тăран шăтăк)

колонка

сущ.жен.
1. колонка (техника хатĕрĕ); газовая колонка газ колонки (шыв ăшăтмалли)
2. колонка (машинăсене бензин ярса параканни)
3. колонка (шыв ăсмалли урама лартнă хатĕр)
4. (син. столбец) юпа (хаçат йĕркисен пуххи)

корабль

сущ.муж.
1. (син. судно) карап; военный корабль çар карапĕ; корабль на подводных крыльях шыв ай çунатлă карап
2. карап (вĕçев аппарачĕ); космический корабль космос карапĕ

коромысло

сущ.сред.
1. шыв кĕвенти, картла кĕвенте; носить воду коромыслом шыва кĕвентепе йăт
2. тараса хурси ♦ дым коромыслом шăв-шав, йĕркесĕрлĕх

котелок

сущ.муж.
котелок; солдатский котелок салтак котелокĕ; кипятить в котелке воду котелокпа шыв вĕрет

кран

1. сущ.муж.
кран (шĕвек, газ юххине хупса уçмалли хатĕр); водопроводный кран шыв пăрăхĕн кранĕ; закрыть кран крана хуп

крутой

прил.
1. (син. отвесный, обрывистый; ант. пологий) чăнкă, сакăлта; крутой берег сакăлта çыран
2. авăк, тăрук; крутой поворот дороги авăк çул пăрăнăçĕ
3. (син. суровый, строгий; ант. мягкий) кăра, хаяр; крутой характер хаяр кăмăл ♦ крутое яйцо чăмăрла çăмарта; крутой кипяток вĕресе тăракан шыв; крутое тесто çăра чуста

крыша

сущ.жен.
тăрă, тăрри, çи, çийĕ, çи витти; крыша сарая сарай тăрри; крыша дома протекает çурт çи виттийĕ шыв ярать ♦ у него крыша поехала вăл ăсран тайăлнă

кулик

сущ.муж.
шыв чăххи

ландшафт

сущ.муж.
ландшафт, çĕр пичĕ, çĕр-шыв; гористый ландшафт сăртлă-туллă çĕр-шыв

ласт

сущ.муж.
1. ура, çунат (шыв чĕр чунĕсен); ласты тюленя тюлень урисем; ласты пингвина пингвин çуначĕсем

лещ

сущ.муж.
çупах (юхан шыв пулли); ловить лещей на подпуск çупаха параматпа тыт

лить

глаг. несов.
1. что тăк, яр, юхтар, сап; лить воду из ведра витререн шыв юхтар; лить слёзы куççуль тăк
2. 1 и 2 л. не употр. (син. течь) тăкăн, тăк, юх, çу; дождь льёт как из ведра çумăр чĕреслетсе çăвать

литься

глаг. несов.
1. юх, тăкăн; вода льётся из крана кранран шыв юхать
2. янра, шăран; песня льётся далеко юрă инçете янрать

лодка

сущ.жен.
кимĕ; парусная лодка парăслă кимĕ; рыбачья лодка пулăçă кимми; кататься на лодке кимĕпе ярăн ♦ подводная лодка шыв ай кимĕ

лопнуть

глаг. сов.
1. (син. разорваться) çурăл, татăл; хаплат; водопроводная труба лопнула шыв парахĕ çурăлса кайнă
2. путлан, пĕтсе лар; банк лопнул банк путланнă ♦ моё терпение лопнуло манăн чăтăм пĕтрĕ; лопнуть со смеха каçса кайса кул

лужа

сущ.жен.
кӳлленчĕк, ланкашка; после дождя остались лужи воды çумăр хыççăн шыв кӳлленчĕкĕсем юлчĕç

маслята

сущ.множ.; един. маслёнок муж.
масла кăмпи; мариновать маслята масла кăмпи маринадла

мельница

сущ.жен.
арман; водяная мельница шыв арманĕ; ветряная мельница çил арманĕ; молоть муку на мельнице арманта çăнăх авăрт

местность

сущ.жен.
вырăн, çĕр, çĕр-шыв; болотистая местность шурлăхлă çĕр; гористая местность сăртлă-туллă çĕр-шыв; сельская местность яллă вырăн

мерзнуть

глаг. несов.
1. шăн, шăнса лар, шăнса хыт; вода в ведре мёрзнет витрери шыв шăнса ларать
2. (син. зябнуть) шăн, кӳт, ĕнтĕрке, шăнса кай, шăнса кӳт; руки мёрзнут без варежек алсишсĕр алă шăнать; мёрзнуть на ветру çил çинче ĕнтĕрке

минеральный

прил.
минерал -ĕ; минераллă; минеральная вода минераллă шыв

мутный

прил.
пăтранчăк; тĕтреллĕ; мутная вода пăтранчăк шыв

мухомор

сущ.муж.
шăна кăмпи (наркăмăшлă кăмпа)

мягкий

прил., мягко нареч.
1. (ант. твёрдый) çемçе, çемçешке, кăпăш; мягкая ткань çемçе пусма; мягкий снег кăпăш юр
2. (син. приятный, нежный; ант. грубый) çемçе, çепĕç; мягкий голос çепĕç сасă; мягкий климат çемçе климат ♦ мягкая вода çемçе шыв (акшар сахалли); мягкий знак çемçелĕх палли (ь)

наводнение

сущ.сред.
ейӳ, шыв илни; ущерб от наводнения шыв илни кӳнĕ шырлăх

нагреть

глаг. сов. (ант. остудить)
ăшăт; нагреть воды в чайнике чейникпе шыв ăшăт

налить

глаг. сов.
яр, тултар; налить в чайник воду чейнике шыв тултар

напиток

сущ.муж.
ĕçме, шыв; газированные напитки газланă ĕçмесем; спиртные напитки спиртлă ĕçмесем, эрех таврашĕ

наполнить

глаг. сов.
тултар; наполнить бочку водой пичкене шыв тултар

насос

сущ.муж.
насус; пожарный насос пушар насусĕ; качать воду насосом насуспа шыв уçла

ниже

1. нареч. (син. далее) аяларах, малалла; об этом скажем ниже кун çинчен малалла калăпăр
2. (ант. выше) аяларах, анатарах (шыв юхамĕпе); Казань расположена ниже Чебоксар Хусан Шупашкартан анатарах вырнаçнă ♦ работать ниже своих возможностей пултарнинчен япăхрах ĕçле

обманщик

сущ.муж., обманщица жен.
ултавçă, суеçĕ; разоблачить обманщика ултавçа тăрă шыв çине кăлар

океан

сущ.муж.
океан (материксем хушшинчи шыв талккăшĕ); Атлантический океан Атлантика океанĕ

ольха

сущ.жен., множ. ольхи
çирĕк (шыв хĕрринче ӳсекен йывăç); заросли ольхи çирĕклĕх

опенок

сущ.муж., множ. опята
уплюнкка, тунката кăмпи; ложные опята суя уплюнкка (сывлăхшăн сиенли)

паводок

сущ.муж.
ейӳ, шыв тулни, шыв илни; весенний паводок çурхи ейӳ

пар

1. сущ.муж., множ. пары
пăс; водяные пары шыв пăсĕ; поддать пару в бане мунчара ăшши пар ♦ мчаться на всех парах ыткăнса пыр; С лёгким паром! Мунча ăшши сывлăха пултăр!

паром

сущ.муж.
паром (çынсене, транспорта шыв урлă каçармалли карап); морской паром тинĕс паромĕ; переправиться через Волгу на пароме Атăл урлă паромпа каç

песок

сущ.муж.
1. хăйăр; речной песок юхан шыв хăйăрĕ
2. пессук; сахарный песок сахăр пессукĕ, вĕтĕ сахăр

пить

глаг. несов.
ĕç; пить воду шыв ĕç; хочется пить ĕçес килет

плескать

глаг. несов.
1. çап, чăмпăлтаттар, чăпăлтаттар; волны плещут о берег хумсем çырăна çапаççĕ
2. что, чем (син. брызгать) сап, сирпĕт, тăк; плескать воду на пол урайне шыв сап

плотность

сущ.жен.
1. тачăлăх, çăралăх; плотность воды шыв тачăлăхĕ
2. йышлăх; плотность населения халăх йышлăхĕ

поверхность

сущ.жен.
çи, çий, пит, тулаш; поверхность воды шыв çййĕ; поверхность земли çĕр пичĕ

под

2. предлог с вин. и твор. п.
1. на вопросы «где?» и «куда?» (ант. над) айĕн, айпе, айĕнче; под водой шыв айĕнче; под воду шыв айне; пройти под мостом кĕпер айĕн ирт
2. при указании на положение, состояние айне, айĕнче; попасть под дождь çумăр айне пул; отдать под суд суда пар
3. умĕн, çитеспе; под вечер каç пуласпа; под утро ире хирĕç ♦ петь под гитару гитара çеммипе юрла; взять под руку хулран çавăт; не под силу вăй çемми мар, вăй çитмест; под боком алă айĕнчех, юнашарах; салат под майонезом майонезлă салат; поставить под угрозу хăрушлăх кăларса тăрат; взять под защиту хӳтĕле, хунтă ту; получить деньги под расписку распискăпа укçа ил

подберёзовик

сущ.муж.
хурăн кăмпй; жарить подберёзовики хурăн кăмпи ăшала

подводный

прил.
шыв айĕнчи, шыв ай -ĕ; подводная лодка шыв ай кимми; подводная съёмка шыв айĕнче ӳкерни (киноаппаратпа)

подняться

глаг. сов.
1. (ант. опуститься) çĕклен, улăх, хăпар; подняться по лестнице пусмапа хăпар; подняться со стула пукан çинчен тар
2. 1 и 2 л. не употр. çĕклен, пысăклан, хушăн, ӳс; вода в речке поднялась çырмара шыв хушăнчĕ; роль банков поднялась банксен пĕлтерĕшĕ ӳсрĕ
3. 1 и 2 л. не употр. пуçлан, çĕклен, тапран, тух; поднялся ветер çил тухрĕ ♦ подняться на борьбу кĕрешĕве тух; настроение поднялось кăмăл çĕкленчĕ

подосиновик

сущ.муж.
ăвăс кăмпи; мариновать подосиновики ăвăс кăмпи маринадла

полить

глаг. сов.
1. шăвар, шыв яр; полить капусту купăста шăвар
2. 1 и 2 л. не употр. çума пуçла; полил сильный дождь çумăр хытă çума пуçларĕ

полынья

сущ.жен.
шыв куçĕ, шăнман вырăн (пăр çинчи)

помои

сущ.множ.
çăвăнчăк, каяш шыв, мăшкăлтăк шыв; вылить помои каяш шыва тухса тăк

порт

сущ.муж., множ. порты
порт (карапсем тăратма, тиеме-пушатма майланă вырăн); речной порт юхан шыв порчĕ
глаг. несов.
пăс, çĕмĕр, ват, сиенле; портить машину машинăна ват; портить настроение кăмăла пăс

пресный

прил.
1. тăварсăр; пресная вода тăварсăр шыв
2. тутлă, йӳçĕтмен; пресное тесто тутлă чуста (çĕпресĕр çăрни)

прилив

сущ.муж.
шыв хăпарни (Уйăх туртăмĕпе тинĕс çырăнне шыв илни) ♦ прилив сил вăй хушăнни; прилив крови юн капланни (ӳтĕн пĕр-пĕр пайне)

путь

сущ.муж.
çул, çул-йĕр; водный путь шыв çулĕ; отправиться в путь çула тух; преградить путь çула пӳл ♦ по пути çула май; дыхательные пути сывлав çулĕсем (организмра); Счастливого пути! Çулĕ такăр пултăр!; идти своим путём харпăр çулĕпе пыр

разлиться

глаг. сов.
1. тăкăн, тăкăнса кай; молоко разлилось по столу сĕт сĕтел çине тăкăнса кайрĕ
2. ейĕве кай, тулса кай, çырăнтан тух (юхан шыв çинчен)

рак

1. сущ.муж., множ. раки
рак (шыв чĕр чунĕ); клешни рака рак хĕскĕчĕсем; ловить раков рак тыт

река

сущ.жен., множ. реки
шыв, юхан шыв; берега реки юхан шыв çырăнĕсем

речка

сущ.жен.
çырма, шыв; речка пересохла çырма типсе ларна

речной

прил.
юхан шыв -ĕ, çырма -ĕ; речной порт юхан шыв порчĕ

русло

сущ.сред.; множ. русла
шыв çулĕ; старое русло Волги Атăлăн кивĕ çулĕ

ручей

сущ.муж., множ. ручьи
çырма, пĕчĕк шыв

сморчок

сущ.муж.
ака кăмпи, кăтра кăмпа (çуркунне тухаканни)

сок

сущ.муж.
сĕткен, сĕтек, шыв, сĕт шыв; древесный сок йывăç сĕткенĕ; берёзовый сок хурăн шывĕ

солёный

прил.
1. тăварлă, шарак; солёная вода тăварлă шыв
2. тăварланă, йӳçĕтнĕ; солёные огурцы йӳçĕтнĕ хăяр ♦ солёное слово йĕплĕ сăмах

течение

сущ.сред.
1. (син. поток) юхăм, юхă; юхни; течение воды шыв юххи; плыть по течению шыва май иш
2. (син. движение) юхăм; политические течения политика юхăмĕсем ♦ в течение недели эрне хушшинче; с течением времени вăхăт иртнĕçемĕн

течь

глаг. несов.
1. юх, юхса тăр; вода в речке течёт с журчанием çырмара шыв шарласа юхать
2. шыв яр, шыв витер, шăтса юх; кадка течёт катка юхать
3. (син. проходить) ирт, пыр, иртсе пыр; время течёт незаметно вăхăт сисмесĕрех иртет

тёплый

прил., тепло нареч.
1. (ант. холодный) ăшă, лĕп; вода в пруду тёплая пĕвере шыв ăшă
2. ăшă, ăшă тытакан; тёплая одежда ăшă тумтир
3. (син. приветливый) ăшă кăмăллă, вашават, евĕклĕ; тёплые слова евĕклĕ сăмахсем; тепло принять гостей хăнасене ăшшăн йышăн

топоним

сущ.муж.
топоним (хула-ял, сăрт-ту, шыв-шур, çĕр çинчи ытти объект ячĕ)

торпеда

сущ.жен.
торпеда (шыв айĕн куçса пыракан хăватлă снаряд); торпеда потопила корабль противника торпеда тăшман карапне путарнă

тритон

сущ.муж.
шыв калти

уклейка

сущ.жен.
шыв çи (вĕтĕ пулă)

устье

сущ.сред.; множ. устья
1. вăрă, пыр (шыв тепĕр шыва, кӳлле, тинĕсе юхса кĕрекен вырăн); устье Цивиля Çавăл вăрри
2. ана, çăвар, шăтăк; устье шахты шахта ани

фляга

сущ.жен.
1. фляга (çумра çакса çӳремелли лаптак савăт); попить воды из фляги флягăран шыв ĕç
2. фляга (сĕт тултармалли хупă савăт)

фонтан

сущ.муж.
1. пĕрхĕнчĕк (хулана илем кӳме шыв пĕрĕхтерсе тăракан хатĕр)
2. пĕрхĕнчĕк (çĕр айĕнчен тапса тăракан нефть, шыв е газ)

хлорировать

глаг. сов. и несов.
хлорла (тасатас тĕллевпе хлор хушни çинчен); хлорированная вода хлорланă шыв

хрустальный

прил.
1. хрусталь...; хрусталь -ĕ; хрустальная ваза хрусталь ваза
2. (син. чистый, прозрачный) тап-таса, тăп-тăрă, янкăр таса; хрустальная вода тăп-тăрă шыв

цвести

глаг., 1 и 2 л. не употр.
çурăл, чечеклен, чечеке лар, çеçкене лар; черёмуха цветёт çĕмĕрт çеçки çурăлнă, çĕмĕрт çеçкене ларнă ♦ он цветёт здоровьем вăл сып-сывă; вода в пруду цветёт пĕвери шыв симĕсленет (вĕтĕ ӳсен-тăран ĕрченипе)

цистерна

сущ.жен. (син. резервуар, ёмкость)
цистерна (пысăк бак); цистерна с водой шыв цистерни; железнодорожные цистерны чугун çул цистернисем

чан

сущ.муж., множ. чаны
чан, катка, савăт; чан с водой шыв катки

шампиньоны

сущ.множ.; един. шампиньон муж.
çерем кăмпи; жарить шампиньоны çерем кăмпи ăшала

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

явăн

явăн (jавын), виться, обвиваться.
Йывăç явăнса ӳçет. Дерево растёт завитушкой.
- Икково. Хӑмлӑ шӑччӑ тӑрӑх явӑнса ҫитӗнет.
- Алших. Хӑмлӑ шерте (шалҫа) тӑрӑх явӑнса ӳҫет.
- Сл. Кузьм. I, 16. Вӗсен ӗҫӗ кантӑра пек явӑнса пырать. У них дело идёт как по маслу.
- К.-Кушки. Мӑйне ҫӗлен явӑннӑ (или: яваланнӑ).
- Ib. Курӑк йывӑҫа явӑнат.
- Альш. † Ӗнтӗ ҫил ҫаврӑнат, ҫил ҫаврӑнат: ҫӗмӗрт ҫеҫки хӑвана явӑнат.
- Бурунд. † Ҫӗр ҫырлисем пиҫеҫҫӗ хӗрелсе, тӗрлӗрен пӗр курӑка явӑнса. Клубника поспевает, рдея, обвиваясь вокруг разных трав.
- Чураль-к. Шучӑ тӑрӑх явӑнакан хӑмла путранки мар-и ҫав? Ура явса выртакан пирӗн варлисем мар-и ҫав?
- Н. Тим. † Явӑна-явӑна выртакан, пӗрлӗхен аври мар-и ҫав?
- Сред. Юм. Ирхӗне, вил-шыв (у др. сывлӑм) укеччин, утӑ торттарсан. О, явӑнса вӗрен пик полса пырать (вьётся как верёвка).
- Юрк. † Хӗвел тухат, сарӑлат, улма йывӑҫ ҫине явӑнат.

|| О пламени.
- ЧС. Ҫӳлте хӗм явӑнать анчах — хӗп-хӗрлӗ, тастан (=таҫтан) та курӑнать пулӗ. Вьются в выси искры, красные-раскрасные; должно быть, далеко видно. [Ib. Пушар йӗри-тавра ҫынсем явӑнаҫҫӗ анчах. Около пожара вьются люди].
- Сред. Юм. Вӑт (=вут) явӑнать анчах («О сильном пламени, когда кажется будто оно вьётся»).

|| О течении.
- ЧП. Хура шыв юхат явӑнса.
- Янш.-Норв. † Шывӗ юхат явӑнса, хумсем ҫапаҫҫӗ хӗрнелле.
- А. П. Прокоп. † Атӑлсем тухат (юхат?) явӑнса.
- Дик. леб. 36. Акӑ тинӗс хумӗсем, ывӑна пӗлмесӗр, пӗрин хыҫҫӑн пӗри явӑна-явӑна пынипе темӗн тӗрлӗ хытӑ чулсене те тип-тикӗс якатаҫҫӗ.

|| Об облаках.
- Дик. леб. 40. Хура тӑхлан тӗслӗ хӑрушӑ хум пек пулса, вӗсем явӑнса шуса пыраҫҫӗ.
- Ib. 56. Ҫӳлте явӑнать хуп-хура пӗлет. Наверху вьётся чёрная туча.

|| О пыли.
- Сказки и пред. чув. 22. Тусан пырать явӑнса. Пыль вьётся.

|| О грязи.
- Сред. Юм. Ҫӑмӑр ҫуни халь те типмен пыльчӑк орапана явӑнса пырать (грязь навивается на колёса).

|| О медленном, величественном движении солнца (так толкует КС.).
- ЧП. Хӗвелсем тухат явӑнса.

|| О колосьях, которые клонятся от тяжести в разные стороны.
- Ст. Чек. Явӑнса ӳсет ыраш (=вӑйлӑ ӳҫет). Колосья ржи от тяжести клонятся в разные стороны.

|| Виться (о птицах и т. п.).
- Сказки и пред. чув. Ялӗсем ҫинче кайӑк явӑнать. Над их деревнями вьются птицы.
- Толст. III—IV, 122. Вӑрӑм-тунӑсем явӑнса вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ, ҫӗрлеҫҫӗ. Комары вьются, летают и жужжат.
- N. Икӗ ангел, икӗ архангел вӗҫсе килеҫҫӗ пирӗн чуншӑн, явӑнаҫҫӗ пирӗн ҫылӑхшӑн.

|| Увиваться (с какой-либо целью).
- КС. Сир. 27. Кам ӑслӑлӑх ҫурчӗ таврашӗнче явӑнса ҫӳрет, ҫавӑ унӑн ҫурчӗ ҫумне пӑта ҫапса тӗреленет.
- Якейк. † Эпе лартас хӗр панче упа-кашкӑр явӑнать. Около девушки, которую я хочу посадить (чтобы покатать), увиваются волки и медведи (дикие звери).
- С. Хорчка пек явӑнса ҫӳрет. Вьётся как ястреб. Тоже и о животных.
- Якейк. † Пирӗн ҫол ҫийӗнче корак-ҫӑхан явӑнать, эпӗр лартас хӗр панче ялти ача явӑнать (Песня на масленице).
- КС. Курак-ҫӑхан виле таврашӗнче явӑнса ҫӳрет. Сновать (в переносн. зн.).
- Ст. Яха-к. Эсир кунта питех явӑнса ан ҫӳрӗр (не толпитесь).
- Сказки и пред. чув. 75. Ярӑнтарса, явӑнса, шӑпӑр кӗвви ташлатать.

ик

(ик') или ик, ик (ик', ик') или ик, ик, ик (ик', ик', ик') п. икоте. Шурăм-п., № 27. Карланкăра ик, ик, ик! тăвать пулсассăн... 1b. Çын: ик! ик! тейе пуçласан, тăхăр сыпкăм (глотков) шыв ĕçес пулать, вара чарăнать. Нюш-к. Ик тăврăм. Я икнул.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

аквариум

аквариум (шыври чĕрчунсене, курăксене сăнаса ерчетмелли шыв тултарнă кĕленче савăт).

амфибия

амфиби (1. шывра та, тип çĕр çинче те пурăнакан чĕрчун; 2. шыв çинчен те, çĕр çинчен те улăхма е унта ларма пултаракан гидроплан; 3. çĕр çинче те, шыв çинче те çӳреме пултаракан танк).

арык

арык (хирсене, пахчасене шыв кĕртмелли канав).

гагара

гагара (ҫурҫӗрте пурӑнакан пысӑк шыв кайӑкӗ).

газированный

газланӑ (шыв).

гейзер

гейзер (вӑхӑтран вӑхӑта ҫӳлелле вӗри шыв сирпӗтсе кӑларакан ҫӑлкуҫ).

гидроплан

гидроплан (шыв ҫинчен вĕҫсе улӑхма, шыв ҫине ларма пултаракан аэроплан).

глиссер

глиссер (шыв ҫинче хӑвӑрт ҫӳрекен пропеллерлӑ лаптак тĕплӗ кимӗ).

глоток

-тка сыпкӑм, пĕр си (шыв).

глубокий

тарӑн (шыв); глубокая идея тарӑн шухӑш; глубокой ночью сӗмҫӗрле.

гнилой

1. ҫӗрӗк (йывӑҫ); 2. шӑршлӑ (шыв); 3. пӑсӑк, сиенлӗ (теори).

дамба

дамба (шыв илесрен е шыв чарма купаланӑ çĕр).

дегтярный

тикӗт, тикĕтлӗ; дегтярное производство тикӗт производстви; дегтярное мыло тикӗт хушса тунӑ супӑнь, тикӗтлӗ шыв.

дельфин

дельфин, тинӗс сысни, шыв сысни.

дождевик

1 сыр кӑмпи, сӑвӑр кӑмпи, хӑлха кăмпи, ҫумӑр кӑмпи.

дождевик

2 шыв витмен тумтир.

жёсткий

1. хытӑ; кӑра, кӑрача (çĕр), тӑкӑскӑ (шыв); 2. перен. кӑра ҫилӗллӗ (ҫын); жёсткие условия йывӑр условисем.

журчать

-чит 1 и 2 л. неупотр. несов. шӑнкӑртат; ручей журчит шӑнкӑртатса шыв юхать.

за

предл. с твор. и вин.; с тв. п.: за горами сӑрт (ту) хыҫĕнче; за оврагом ҫырма леш енче; за пазухой хӗвре; один вслед за другим пӗрин хыҫӗнчен тепри; идите за мной ман хыҫран пырӑр; читает книгу за книгой кӗнеке хыҫҫӑн кӗнеке вулать; сидеть за столом сĕтел хушшинче лар; стоять за станком станок умӗнче тӑр; идти за хлебом, за водой ҫӑкӑр илме, шыв ӑсма кай; смотреть за детьми ачасене пӑх, асту; за тобой еще две книги санра тата икӗ кӗнеке (юлчӗ); за истечением срока срок иртнĕ пирки; с вин. п.: выбросить за окно чÿречерен (кантӑкран) пӑрах; уже за полночь ӗнтӗ ҫур ҫӗр иртнӗ; ей далеко за сорок вӑл хӗрехрен те чылай иртнӗ ӗнтĕ; спрячь за пазуху хĕве чик; сесть за стол сӗтел хушшине кӗрсе лар; бери за руку алӑран тыт; веди за руку ҫавӑтса пыр; взялся за работу ӗҫе тытӑнчӗ; живет за десять километров от города хуларан вунӑ километрта пурӑнать; это можно сделать за час куна пӗр сехетре тума пулать; заработок за месяц уйăхри ӗҫ укҫи, пӗр уйӑхшӑн панӗ ӗҫ укҫи; работает за двоих ик ҫын чухлĕ ӗҫлет, икӗ ҫыншӑн ӗҫлет; ты будешь у нас за старшего эсӗ пирӗн хушӑмӑрта асли шутӗнче пулан; купить за рубль пĕр тенкĕ ил; бороться, за революцию революцишĕн кӗреш; за Родину Тӑван ҫӗршывшӑн; заступись за товарища юлташу хутне кӗр; вышла замуж за него ӑна качча тухрӗ.

заводь

ж. пӗчӗк залив, лӑпкӑ авăр, шыв кукри.

зажор

1. ҫуркунне пăр кайнӑ чух шывра пӑр капланса тăни; 2. ҫурхи юр айӗнчи шĕлкӗшлӗ шыв.

залив

залив, тинӗс кукри, шыв авӑрӗ; маленький залив тинӗс ури.

заливной

1. шыв илекен (улӑх); 2. шӑрантаракан (юрӑ); 3. студень евӗрлӗ япалапа сапса хатӗрленӗ апат (сысна ҫури, ҫӗкӗ пулӑ).

залить

-лью, -льёшь, что сов., заливать несов. 1. шыв ил (улӑхӑ); 2. тӑкса варала (чернилпа кӗнекене); 3. сапса сÿнтер (пушара); 4. резинăпа сапласа юса (калуша).

занести

-су, пр. -нёс, -ла кого, что сов., заносить -ошу, -осишь несов. 1. ҫула май кĕртсе пар (кӗнеке); 2. ҫĕкле (аллуна е уруна); 3. ҫырса кур, кĕрт (списока); 4. тултар (ҫула юр, шыв хӗррине хӑйӑр).

застояться

-оюсь, -ишься сов., застаиваться несов. чылайччен пӗр вырӑнта тӑрса ирттер; кÿлленсе, капланса тӑр (шыв); кровь застоялась юн ҫывӑрнӑ; застоявшаяся вода кÿлленчӗк шыв.

застыть

-ну сов., застывать несов. 1. сивӗн, сивĕнсе кай (шыв); 2. шӑнса лар (пӗве); застыл тӗнсе кайрӗ, шӑнса кайрӗ (ал-ура); 3. перен. тӗлӗнсе хытса кайрĕ.

затон

затон (1. шыв кукӑрӗ, шыв авӑрӗ; 2. пӑрахутсем хӗлле тӑмалли тата вӗсене юсамалли вырӑн).

затопить

2. сов. затоплять несов. 1. шыв пул, шыв ил (улӑха); 2. шыва путар (кимме).

зигзаг

кукӑр-макӑр йӗр, хуҫкаланчӑк йӗр; речка течет зигзагами явӑна-явӑна шыв юхать.

зыбь

ж. мн. зыби, -ей вӗтӗ хум, пӗчӗккĕн хумханса тӑни (шыв кÿлĕре, тинӗсре); мёртвая зыбь ҫил-тăвăл иртнĕ хыҫҫӑн ҫилсĕрех шыв пӗчĕккĕн хумханса тӑни.

изгиб

авмашка, авкаланчӑк, кукӑр, пӑрӑнчӑк; на изгибе реки шыв кукӑрӗнче.

изобличать

несов., изобличить, -чу кого, что в чем сов. питле, тӑрӑ шыв ҫине кӑлар, айӑпне палӑрт.

ирригация

каналсем тӑрӑх шыв илсе пырса ÿсентӑрана шӑварни.

иссякать

1 и 2 л. не употр. несов., иссякнуть сов. пӗтсе пыр, пӗтсе ҫит (вӑй), типсе пыр, иксӗлсе пыр, типсе ҫит, хухса пӗт (шыв).

исток

шыв пуҫӗ; пуҫламӑш.

кабель

м. кабель (ҫӗр айĕн, шыв айӗн хурса пымалли электричество провочӗ).

капиллярность

ж. мн. нет шыв туртӑмӗ, ҫÿҫ пӗрчи евӗрлӗ кӗпҫесем тӑрӑх шыв ҫÿлелле хӑпарни, туртӑнни.

каток

-тка 1. каток (шыв сапса, пӑр шӑнтса тунӑ ярӑнмалли вырӑн); 2. ҫунӑ кӗпе-йĕме якатмалли хатĕр; 3. йывӑр япала айне хурса кустармалли каска.

качать

что несов. 1. сиктер (сӑпка); 2. силле, лӑка (юпана); 3. сулла (урана); 4. уҫла (насуспа шыв); 5. (кама та пулин хисеплесе ушкӑнпа) ҫĕклесе сиктер.

кипение

вĕрени; температура кипения шыв вӗремелли температура.

кипяток

-тка, 1. вĕренӗ шыв, вӗрекен шыв; 2. перен. часах вĕриленсе, ҫилленсе каякан ҫын.

кипячённый

вӗретнĕ, вĕренӗ (шыв).

кладка

1. хурса пыни, туни (кӑмака), купалани (вутӑ); 2. каҫма, каҫӑ (шыв урлӑ хунӑ хӑмасем).

ковш

курка, шыв курки; большой деревянный ковш алтӑр.

колено

1. чӗркуҫҫи; вода по колени шыв чӗркуҫҫи таран; 2. черҫи; ребенок сидит у него на коленях ача унӑн чӗрҫи ҫинче ларать; 3. сыпӑк (ыраш хӑмӑлӗн); 4. йӑх, ӑру сыпӑкӗ.

колода

1. каска; 2. валашка, кун-кӑра, шыв валакĕ.

колено

1. чӗркуҫҫи; вода по колени шыв чӗркуҫҫи таран; 2. черҫи; ребенок сидит у него на коленях ача унӑн чӗрҫи ҫинче ларать; 3. сыпӑк (ыраш хӑмӑлӗн); 4. йӑх, ӑру сыпӑкӗ.

колода

1. каска; 2. валашка, кун-кӑра, шыв валакĕ.

коромысло

1. шыв кĕвенти, картлӑ кӗвенте, картлам; 2. тараса кĕвенти; 3. пусӑ тараси, тараса кашти.

край

1. хӗрри; край стола сӗтел хӗрри; мы живём на краю деревни эпир ял вӗҫӗнче, ял хӗрринче пурӑнатпӑр; конца-краю нет (не видно) вӗҫӗ-хӗрри ҫук (курӑнмасть); 2. ҫӗр-шыв; родной край тӑван ҫӗршыв; 3. край (пысӑк административлӑ территори единици).

круговорот

1. вӗҫӗмсӗр ҫаврӑнӑҫ; 2. вӗҫӗмсӗр улшӑнса пыни (историри событисем, ҫутҫанталӑкри шыв).

кулик

шыв чӑххи.

кювет

шыв юхма ҫул хӗррипе тунӑ канав.

ледяной

пӑрлӑ, пӑртан тунӑ; ледяная глыба пӑр муклашки, пӑр катрамӗ; ледяной дом пӑртан тунӑ ҫурт, пӑр ҫурт; ледяная вода пӑрлӑ шыв; ледяные пальцы шӑнса кÿтнӗ пÿрнесем; ледяной взгляд сиввӗн (кураймасӑр) пӑхни.

лимонад

лимонад (лимон сӗткенӗ янӑ пылак шыв).

ловить

-влю кого, что несов. тыт, ярса тыт, хуса тыт, хӑваласа тыт; ловить на лжи ултавне палӑрт, тӑрра кӑлар (тӑрӑ шыв ҫине кӑлар).

лодка

пӗтӗк кимӗ; лутка; подводная лодка шыв айӗн ҫÿрекен кимӗ.

лот

лот 1. истор. виҫ маскал таякан виҫе (12,8 грамм); 2. тинĕсри шыв тарӑнӑшне виҫмелли хатĕр.

лоцман

лоцман (пӑрахута, баржӑна шыв ҫинче ҫул кӑтартса пыракан ҫын).

лужа

кÿлленчӗк шыв, шыв тулнӑ ланкашка, лупашка; сесть в лужу ĕҫ анманнипе намӑс кур.

лука

1. кукӑр, шыв кукри, авӑнчӑк; 2. йӗнер сӑмси.

лунка

пӗчӗк лакӑм, пӗчӗк шӑтӑк (ҫӗр ҫинчи); 1. йывăҫ тавра шыв сапма  (шӑварма) тӑвакан лупашка; 2. шӑл вырӑнӗнчи путӑк.

мартышка

1. мартышка, маймӑл, пӗчӗк упӑте; 2. шыв кайӑкӗ, чарлан, пулӑ йытти, кӑрлик.

маска

маска (1. ҫын палласран пите тӑхӑнмалли хатӗр; 2. шухӑш-кӑмӑла суя палӑртни (чӑннине пытарни, палӑртми туни); сорвать маску суйнине палăрт, тӑрӑ шыв ҫине кӑлар).

материк

материк (йӗри-тавра шыв хупӑрласа тӑракан питӗ пысӑк ҫӗр лаптӑкӗ).

мелкий

1. вак (укҫа), вӗтĕ (пулӑ); 2. ӑшӑх (шыв); 3. елеке, елпешке (савӑт); 4. пӗчĕк (чиновник); мелкий дождь вӗтӗ ҫумӑр; мелкая буржуазия вак буржуази.

мелководье

ӑшӑх шыв, шыв ӑшӑхлӑхӗ.

мельница

арман; ветряная мельница ҫил арманӗ; водяная мельница шыв арманӗ; паровая мельница вут арманӗ; ручная мельница ал арманӗ.

мёртвый

1. вилнӗ, виле; 2. ҫынсӑр, сас-чӗвсӗр; мёртвый язык вилӗ чӗлхе, халь калаҫман чӗлхе (латин чӗлхи); мёртвый инвентарь чӗрӗ мар инвентарь (хуҫалӑх орудийӗсем, хатӗрĕсем); мёртвая зыбь тӑвӑл хыҫҫӑн шыв кӑшт хумханнӑ пек пулса выляса выртни; мёртвая природа чӗрӗ мар ҫутҫанталӑк.

минеральный

минераллӑ (шыв, удобрени).

мост

кӗпер; перебросить мост через реку шыв урлӑ кӗпер хыв.

мутиться

1 и 2 л. не употр. несов. пӑтран (шыв), пӑтран (шухӑш).

мутный

1. пӑтраннӑ, пӑтранчӑк (шыв); 2 тӗксӗм (кӗленче).

набережная

1. шыв хӗрринчи урам; 2. ҫирӗплетсе тухнӑ шыв хӗрри (ҫыран).

навигация

навигаци (1. пӑрахутсем шыв ҫинче ҫÿрени; 2. пӑрахутсем ҫÿрекен вӑхӑт; 3. шывра пӑрахутсене мӗнле ҫÿретмелли ҫинчен вӗрентекен наука).

наводнение

шыв илни (ҫуртсене) шыв ытлашши тулни, шыв тулса сарӑлса кайни, ейÿ.

наводнять

что, чем несов., наводнить сов. 1. тултар; 2. шыв айне путар; 3. ытлашши тултар.

нагибать

что несов., нагнуть, сов. ав, авӑнтар, тай, тайӑлтар, пӗшкӗнтер; нагни самовар, на дне есть вода сӑмавара тайӑлтар, тӗпӗнче шыв пур.

нагревать

что несов., нагреть сов. ӑшӑт (шыв), хӗрт (тимӗр).

накипь

ж. яшка лӗкки, лӗкӗ; сӑмавар ӑшне йӗри-тавра тулакан хӑйӑр евӗрлӗ шыв лӗкки.

наносить

-ошу, -осишь что сов. нанести, -су сов. 1. ҫӗклесе килсе тултар, нумай ҫĕклесе кил; шыв кÿрсе тултар, (юр) хÿсе кай, хÿсе тултар; 2. ҫӑмарта туса тултар.

напиток;

-тка, напиток, ӗҫмелли (шыв, сӑра, кӑвас).

напор

1. тытса чармалла мар ҫÿлелле тапни (насусри шыв, нефть), хытӑ, вӑйлӑ тӗртсе тӑни, чарса тӑракан япаласене сирсе ярса малалла кайма (юхма) тӑрӑшни: 2. ҫине тӑни.

непромокаемый

шыв витмен (тумтир).

нечистоты

мӑшкӑлтӑк шыв, ҫÿп-ҫап.

носить

-шу, -носишь кого, что ҫÿре, ҫунатланса (хавасланса) ҫÿре; йӑтса ҫÿре, кÿр; она воду носит вӑл шыв кÿрет; 2. тӑхӑнса ҫÿре.

носка

йӑтни (вутӑ), кÿни (шыв), туни (ҫӑмарта).

вбирать

что несов., вобрать, вберу сов. сывласа ил (сывлăш); сăхса ил (шыв).

вброд

шыв урлă утса, ашса каçни.

верховье

мн. -вьев шыв пуçĕ; шыв пуçӗнчи вырăнсем.

влагоёмкость

ж. шыв сăхăмлӑхӗ, шыв сăхни, шыва сăхма пултарни.

водный

шыв, шывлă, шыври; водное пространство шывлă вырӑн, шыв лапкăмĕ; водный транспорт шыв транспорчĕ.

водовместилище

или водоём шыв усрамалли вырăн.

водовоз

шыв турттаракан.

водоворот

1. шыв авăрĕ, вирлĕ çавăрăнса тăракар шыв; 2. перен. çаврăнса тăни (пурнăç).

водоизмещение

ишсе пыракан пăрахут хăй тайнă таран тӗксе кăларакан шыв хисепĕ.

водолаз

водолаз (шыв айĕнче ĕçлекен).

водопроницаемость

(почвы) тăпран шыв сăхаслăхĕ.

водораздел

шыв чиики (икĕ шывăн бассейнне уйăрса тăракан çӳллĕрех вырăн).

водоснабжение

шыв парса тăни.

водяной

шыв, шыври, шывра пурăнакан, шывра ӳсекен; водяные растения шывра ӳсекен ӳсентăрансем; водяная мельница шыв арманĕ.

волосность

ж. мн. нет шыв туртăмĕ; см. капиллярность.

ворот

пусă (тараса) кашти, пусăран шыв кăларнă чух вĕрен явăнса пыракан кашта.

выгребной

выгребная яма мăшкăлтăк шыв шăтăкĕ; выгребной черпак мăшкăлтăк шыва ăсса кăлармалли авăрлă витре.

выступать

несов., выступить, -плю сов. 1. малалла тухса тăр, мăкӑрăлса тăр; 2. тухса кала (сăмах); вода выступила из берегов шыв ейĕве кайнă, шыв çырантан тухнă.

обварить

кого, что сов., обваривать несов. 1. вĕри шыв çине (шыва) чиксе кӑлар, вӗриле (чӗрес), пӗҫерт, пӑшӑка (пичкене); 2. пӗҫерт, пӗҫертсе яр (алла).

обдавать

-даю кого, что, чем несов. обдать, -ам сов. тăрăх шыв яр; меня обдало холодом мана сасартӑк сивӗ ҫапрӗ.

обливаться

чем несов., облиться, обольюсь сов. чӳхен, ху çине шыв яр; обливаться слезами куҫҫульпе йӗр; обливаться потом тарласа чӑм шыва ӳк.

обличать

кого, что несов., обличить, -чу сов. 1. питле, сивле, усал ӗҫ тунине тӑрӑ шыв ҫине кӑлар; 2. палӑрт, кӑтартса пар, уҫса пар.

омут

авӑр, шыв авӑрӗ, тӑпа, ушахлӑх, питӗ тарӑн вырӑн, кӗкрем.

опой

лаша урине шыв аннă.

ополоски

чӳхенчӗк, чӳхенчӗк шыв.

орошать

что несов., оросить, -ошу сов. шӑвар, шыв сап.

орошение

1. шӑварни, шыв сапни, каналсем тӑрӑх шыв илсе пыни; 2; ҫумӑр-юр мӗн чухлӗ ҫуни.

отвар

вĕретсе илни; черничный отвар хура ҫырла вĕретсе илнĕ шыв.

отлив

шыв чакни, чакса пыни.

отмель

ж. шыв хĕррипе пыракан ӑшӑх вырӑн.

развенчать

кого, что сов., развенчивать несов. халиччен (чаплă) пысӑк чапра хисепленнӗ ҫынна чапран кӑлар, (унӑн) ҫитменлӗхӗсене, киревсӗр ӗҫӗсене палӑрт, тӑрӑ шыв ҫине кӑлар.

разлив

1. тулӑх шыв ҫырансенчен тухса сарӑлса кайни; 2. пысӑкрах савăтран пӗчӗкреххисем ҫине тултарса лартни (сутма).

размыв

ҫӗре шыв ватса кайни; размыв плотины пĕвене шыв татса кайни.

размывать

что несов., размыть, -мою сов. ҫӗре ватса, тарӑнлатса кай; канавку на косогоре вода размыла в овраг тӑвайккинчи канава шыв ватса пысӑк ҫырма туса хӑварнă.

разоблачать

кого, что несов., разоблачить, -чу сов. тара шыв çине кӑлар (ултав ӗҫе).

распирать

что несов., распереть, разопру, пр. распёр, -ла сов. разг. 1. тӗксе сар, тапса ҫур; льдом распёрло замерзшую бочку пӑрланнӑ шыв пичкене тапса салатнӑ; 2 перен. мӑнтӑрлан; как его распёрло! мĕнле вӑл мӑнтӑрланса кайнӑ!

располагать

несов., расположить, -жу сов. 1. вырнаҫтарса тух, йĕркелесе, тирпейлесе хур; 2. ҫын кӑмӑлне ҫавӑр; чем ты расположил его к себе? эсӗ ӑна мӗнпе ху енне ҫавӑртӑн? наша деревня расположена на берегу реки пирӗн ял шыв хӗрринче ларать.

рассол

(япала тӑварлама хатӗрленӗ) тӑварлӑ шыв, япала (хӑяр, купӑста, пулӑ) тӑварланӑ шыв; огуречный рассол тӑварланӑ хӑяр шывӗ, хӑяр шӳрпи.

раствор

ирĕлчĕк, пĕр-пĕр япала ярса ирĕлтернĕ шыв; цементный раствор шыв ярса ҫӑрнӑ цемент.

река

шыв, юханшыв.

речка

пĕчӗк юханшыв, шывлӑ ҫырма, шыв юхса выртакан ҫырма.

рукав

1. ҫанӑ; засучить рукава ҫанна тавӑр; хастарлӑ ӗҫлеме тытӑн; 2. шыв юппи; делать что-либо спустя рукава разг. пĕр тӑрӑшмасӑр тума, ӳрӗк-сӳрӗк ӗҫлеме, ӗҫ ятне ҫеҫ тума.

русло

1. шыв ҫулӗ; 2. аталану ҫул-йӗрĕ; жизнь пошла по новому руслу пурнӑҫ ҫӗнӗ ҫул-йӗрпе кайрӗ.

ручей

-ьй, ручеёк, -йка пĕчĕк юханшыв, шыв юххи.

сало

2. кӗрхи сӗлкӗш шыв, сан, пӑрлана пуҫланӑ шыв, кӑчӑртаннӑ шыв; по Волге сало пошло Атӑлта сӗлкӗш (сан) юхать.

саморазоблачение

хӑйне хӑй тӑрӑ шыв ҫине кӑларни, хӑйне хӑй питлени.

самотёк

мн. нет 1. шыв анаталла хӑй тӗллӗнех юхса выртни; 2. перен. ӗҫ плансӑр, йӗркеллӗ ертсе пымасӑр, хӑй тӗллӗнех начар (япӑх) пулса пыни, хӑй тӗллӗн пыракан юхӑм.

свежий

1. чӗрӗ, тӑрӑ; свежая рыба чӗрӗ (тин тытнӑ, тӑварламан) пулӑ; свежая вода тӑрӑ шыв; свежие огурцы тин татнӑ хӑяр; свежие щи тутлӑ купӑста яшки; 2. уҫӑ, таса, сивĕ; свежий воздух таса, уҫă сывлӑш; свежий ветер (погода) сулхӑн, сивĕрех ҫил (ҫанталӑк); 3. перен. манман, лайӑх астӑвакан (тӑн); свежие войска вӑрҫа кĕмен тин ҫитнӗ ҫар ушкӑнӗсем.

сгиб

хутланчӑк, хуҫланчӑк, авӑнчӑк, хутлам, кукӑр; сгиб реки шыв кукри.

скафандр

скафандр (1. шыв айĕнче ӗҫлемелли костюм; 2 космонавт, стратонавт костюмĕ).

смывать

что несов., смыть, смою сов. 1. ҫуса тасат, ҫуса яр (вараланнӑ вырӑнсене); 2. перен. айӑпсенчен тасал; 3. ҫисе кай (шыв ҫырана).

содержать

-жу, -жишь кого, что несов. 1. тыт, усра, тытса усра, тӑрантăрса усра (килйыша); 2. мӗнре те пулин пул; навоз содержит в себе много азота, фосфора, извести, воды и пр. тислĕкре азот, фосфор, известь, шыв т. ыт. те нумай.

сок

сĕткен, сĕтек шыв, хысма; арбузный сок арбуз шывĕ; берёзовый сок хурӑн шывĕ; ягодный сок ҫырла шывĕ; сок растения курӑк сĕткенĕ; желудочный сок вар-хырăм сĕткенĕ; в полном соку вăйпитти.

сообщать

несов., сообщить, -щу что, о чём, кому, чему сов. 1. пĕлтер, систер, каласа пар, хыпар яр (ту); 2. пĕр-пĕр япалана кирлĕ пахалӑх йышӑнтăр; сообщать ткани водонепроницаемость материе шыв витмелле мар ту.

спад

мн. нет чакни, ӳкни; спад весенних вод ҫурхи шыв чакни.

спадать

несов., спасть, -аду сов. 1. тӑкӑн, тӑкӑнса пӗт (ҫулҫӑ); тухса ӳк (шина); хывӑнса ӳк (пӳрнерен ҫӗрӗ); 2. чак (шыв, шӑрӑх).

сплавить

2. -влю, -вишь что сов., сплавлять несов. шывпа йывӑҫ антар; лес сплавляют плотами йывӑҫа сулӑ туса шыв тăрăх антараҫҫӗ; 2. перен. кирлĕ мар ҫынран хӑтӑл; кайман тавара алӑран вӗҫерт, сутса пĕтер.

сплавной

1. шывпа юхтармалли, шывпа юхтарса килнӗ (йывӑҫ), сулӑ йывӑҫҫи; 2. сулӑ юхтарма юрӑхлӑ (шыв).

сродство

мн. нет туркам, хурӑнташлӑх, пӗрешкеллӗх, тӗп свойствисем тӗлӗшпе пӗр пек пулни; химическое сродство химилле пӗрлешӳ, икĕ е ытларах япала тачӑ пӗрлешни, урӑх япала пулса тӑни (икӗ пай водородпа пӗр пай кислород пӗрлешнипе шыв пулса тӑни).

сток

1. шыв юхса анни; 2. шыв юхса анмалли пӑрӑх, шулап, валак.

стоячий

тăракан; стоячая вода юхмасӑр тăракан шыв; стоячий воротник тăракан ҫуха.

стремительный

пит хӑвӑрт, виркĕнсе, ыткӑнса (чупни); стремительный поток вӑйлӑ юхса выртакан шыв.

стремнина

1. шыв кӗрлесе хӑвӑрт юхса выртакан вырӑн; 2. чӑнкӑ вырӑн, ҫыран, шырлан.

судоходство

кимӗсем, пӑрахутсем, карапсем шыв тӑрӑх ҫӳрени.

сырой

1. йӗпе (ҫанталӑк), нӳрлĕ (кĕпе-йӗм), сӑлпӑран, ламлӑ; 2. чӗрӗ, пӗҫермен (аш, шыв); 3. пиҫсе (пулса) ҫитмен; сырой хлеб тачка ҫӑкӑр, пӑшлак ҫӑкӑр; сырой картофель чӗрӗ ҫӗрулми.

шантаж

шантаж (хӗсӗрлесе, хӑратса, усал чап саратӑп тесе е пытарнӑ ӗҫсене тӑрӑ шыв ҫине кӑларатӑп тесе укҫа шӑйӑрса илни е урӑх япала тутарни).

паводок

-дка ҫырмасенче вӑйлӑ ҫумӑр ҫунипе е юр кайнипе шыв сасартӑк тулса ҫыран хӗррисенчен тухса кайни (ейӳ кайни).

падать

несов., пасть и упасть сов. ӳк; ӳксе вил (выльӑх); ударение падает на первый слог ударени малтанхи сыпӑк ҫине ӳкет; волосы надают (лезут) ҫӳҫ тӑкӑнать; жребий пал шӑпа тиврӗ (тухрӗ, лекрӗ); цены пали хаксем ӳкрӗҫ, чакрӗҫ; уровень воды падает шыв чакать.

паромщик

паромпа шыв урлӑ каҫаракан.

перебросить

-ошу кого, что сов., перебрасывать несов. пĕр вырӑнтан тепӗр вырӑна куҫар, (тавара, ҫара); 2. пӗр-пӗр япалана (хӳме, шыв) урлӑ ывӑтса каҫар; 3. шыв урлӑ (кӗпер, каҫӑ) хыв.

перевоз

1. турттарса куҫарни (тавара); 2. перевоз (шыв урлӑ каҫар-малли кимӗ, вырӑн).

перевозчик

шыв урлӑ каҫараканҫын.

переезд

1. пӗр вырӑнтан (хуларан) тепĕр вырӑна (хулана) куҫни, каҫни (шыв урлӑ); 2. каҫӑ, каҫмалли вырӑн (чугун ҫул урлӑ).

переезжать

кого, что и через что несов., переехать, -еду сов. 1. каҫса кай (шыв урлӑ); 2. пӗр ҫӗртен тепĕр ҫӗре пурӑнма куҫ; 3. пӗр-пĕр япалана (путеке) таптаса касса кайма (машина).

переправа

1. шыв урлӑ каҫни, каҫарни; 2. каҫма, каҫӑ, каҫмалли вырӑн.

переправить

-влю кого, что сов., переправлять несов. 1. шыв (ту) урлӑ каҫарса яр; 2. урӑх ҫӗре яр, кирлӗ ҫĕре яр, малалла яр (ҫырӑва); 3. тӳрлетсе тух (йӑнӑшсене), тӳрлетсе ҫыр.

перешеек

перешеек, мӑй, мӑйлӑх, ҫӗр пырӗ, икӗ пысӑк шыв хушшинчи ансӑр ҫӗр.

пикник

пикник (ҫуллахи вӑхӑтра хула тулашӗнче уҫӑ сывлӑшра—вăрманта е улӑхра, шыв хĕрринче йышлӑн ӗҫсе-ҫисе вӑхӑта ҫавӑнӑҫлӑн ирттерни).

питьевой

ӗҫмелли, ӗҫме юрӑхлӑ (шыв).

плеск

шыв чӳхенни, чӑмпӑлтатни, хумсем пӗр-пӗринпе ҫапӑнни, шемпӗлтетни.

плескать

-ещу, -ещешь несов., плеснуть однокр. 1. хумханса ҫырана ҫап, чӑмпӑлтат; 2. шывпа сап, сирпĕт; плесни мне воды на руку ал çине шыв яр-ха; 3. вĕлкĕшсе тăр (флаг).

пловучий

шыв тӑрӑх ишсе ҫӳрекен.

пляж

пляж (тинӗс е шыв херринчи шыва кӗмелли сӗвек вырӑн).

побережье

шыв хӗрринчи вырӑнсем.

поворот

1. пӑрӑну, пӑрӑнни, ҫавӑрӑнни, тавӑрӑнни; поворот солнца кун таврӑнни; поворот крестьянства в сторону    пролетариата хресченсем пролетариат енне ҫаврӑнни; 2. пӑрӑнчӑк, пӑрӑнса кайнӑ вырӑн; кукӑр; на повороте реки, оврага шыв, ҫырма кукринче.

повыситься

-шусь, -сишься сов., повышаться несов. 1. хӑпар (Атӑлти шыв); 2. ӳс, лайӑхлан; качество продукции повысилось продукци пахалӑхӗ лайӑхланчӗ, ӳсрӗ; 3. пысӑкрах вырӑна куҫ.

погружение

шыва е шыв евĕрлĕ шĕвĕ япала ӑшне путни, путарни.

подберёзовик

хурӑн кăмпи, хурӑнай.

подводный

шыв айĕнчи; подводная лодка шыв айӗпе ҫӳрекен кимĕ.

подкрашивать

что несов., подкрасить, -шу сов. 1. сӑрла, сăрланине кӑшт ҫӗнетсе пыр; 2. шыв сине пӗр-пӗр япала ярса урӑх тӗслӗ ту; 3. чиперлет, илемлет, хӗрет; подкрасить губы тутана хĕрет.

подмывать

кого, что, несов., подмыть, -мою сов. 1. ҫуса ил; 2. аялтан шыв ҫисе кай (кӗр); вода подмывает берег шыв ҫырана ҫисе кĕрет; его так и подмывает сказать унӑн каласах килет.

подонки

юлашки, витре тĕпне ларакан шыв (шӗвек), пӑтранчӑкӗ; подонки общества обществăран уйрӑлса юлнӑ, класс сӑн-сӑпатне ҫухатнӑ ҫынсем: вӑрӑ-хурахсем, бандитсем, ялан ӗҫсӗр ӳсӗр выртса ҫӳрекенсем.

подпор

леве татти, шыв таппи.

подтекать

1 и 2 л. не употр. несов., подтечь сов. айне юхса кӗр; вода подтекла под диван шыв диван айне юхса кĕчĕ.

поёмный

шыв илекен (улăх).

поить

пой, поишь кого, что несов., напоить сов. 1. ÿстер (шыв); 2. шӑвар (ҫĕре); дождь поит землю çумӑр ҫĕре шӑварать.

пойло

выльӑха ӗҫтермелли ҫӑра шыв.

пойма

ейӳ ҫаранӗ, ҫуркунне шыв илекен улӑх, йӑлӑм.

показаться

-жусь сов., показываться несов. 1. курӑн, палӑр, тух; из-за гор показалось солнце сăрт хыҫӗнчен хĕвел курӑнса кайрӗ; копали, копали, а вода не показалась чаврӑмӑр, чаврӑмӑр, шыв тухмарӗ; 2. туйӑн; мне показалось, что кто-то зовёт меня по имени такам мана ятран чĕннĕ пек туйӑнчӗ.

поливать

что несов., полить сов. шыв сап, шӑвар.

поливка

йывӑҫ-курӑка шыв сапни, шӑварни.

половодье

тулӑх шыв, ейӳ, шыв ейĕве кайни.

полый

хӑвӑл, кӗпҫеллӗ; становиться полым варӑмлан; полая вода ҫуркуннехи ейӗве кайса тулса кайнӑ шыв.

полынья

шыв куҫӗ; пулах, шыв ҫинче шӑнмасӑр юлнӑ вырӑн; полынья на Волге Атӑл куҫӗ.

помои

, -ев мӑшкӑлтӑк шыв, лапӑрчӑк шыв; обливать помоями кого-нибудь элеклесе, сӑмах сарса ҫӳреме, ятне яма.

поморье

тинĕс тӑрӑхӗ, тинĕс хĕрринчи (ҫумӗнчи) ҫĕр шыв.

понижаться

несов., понизиться, -жусь сов. чак (шыв), ӳк, йӳнел.

порог

1. алӑк пуканӗ, алӑк айĕ, алӑк урати, пусаха; 2. шыв пусахи (шыв айĕнче пӑрахутсене ҫӳреме чăрмантарса выртакан пысӑк чулсем).

поток

1. хытӑ кӗрлесе юхакан шыв юххи; 2. тапти-сыпписӗр иртсе кайни, килсе тӑни (ҫынсем); 3. производствӑри конвейерла система.

потоп

ҫӗре шыв тулни, шыв илни (хуплани).

почерпнуть

что и чего сов., почерпать несов. (ко 2 знач.) 1. ăс, ӑсса ил (шыв); 2. перен. ил (ӑҫтан та пулин).

превращаться

несов., превратиться, -щусь сов. пӗр япаларан улшӑнса тепӗр япалана тухма (куҫма); вода превратилась в пар шыв пăса тухнӑ; превратиться в слух питĕ тимлĕ итле.

пресный

1. тӑварсӑр (шыв); 2. йӳҫӗтмен, тутлӑ (чуста).

прибывать

несов., прибыть, -буду сов. 1. кил, ҫит (тавар); 2. хушӑн; вода в Волге все прибывает и прибывает Атӑлта, шыв хушӑннӑҫем хушăнса пырать.

прилив

1. тинĕсри шыв вӑхӑтӑн-вӑхӑтӑн ҫӗкленни, хӑпарни; 2. пырса тулни, капланни; прилив крови к голове юн пуҫа пырса тулни; 3. вӑйланни (энерги).

принести

-су кого, что сов., приносить, -шу, -осишь несов. 1. илсе кил, килсе пар, кур, кÿрсе пар (шыв); 2. туса пар; свинья принесла 12 поросят сысна 12 ҫӑвӑр туса пачĕ; принести присягу присяга çи, пар, присяга тыт; принести пользу усӑ пар; усӑ кӳр; принести благодарность тавту.

приток

1. кĕрсе тӑни (пурте таса сывлӑш); пырса тӑни (тырӑ элеватора); ӳссе пыни (вӑй-хӑват, энерги); 2. шыв юппи, шыв турачĕ, пысăк шывсене юхса кĕрекен пĕчĕк шывсем; Сура — приток Волги Сӑрӑ — Атӑл юппи.

прозрачный

тăрă, витĕр курăнакан (шыв, кантӑк); совершенно прозрачный тӑп-тӑрӑ, тап-таса.

пройти

-йду, пр. прошёл, -шла сов., проходить, -ожу несов. 1. ирт (малалла), иртсе ҫÿре, иртсе кай, касса кай (кӗпер урлӑ); 2. ирт, иртсе кай; день прошёл кун иртрĕ; лето прошло ҫу иртсе кайрĕ; 3. кĕр, тух, витĕр кĕр (тух); стол не проходит в дверь сӗтел алӑкран тухаймасть (кĕреймест); вода прошла через потолок шыв маччаран аннӑ; 4. сарăл, кай; слух обо мне пройдёт по всей Руси великой (Пушкин) ман ҫинчен, хыпар пĕтĕм аслӑ Руҫӗпе сарăлӗ (кайӗ); 5. вĕрен, вӗренсе пыр; по алгебре проходим уравнения алгебрӑпа (халӗ) уравненисем вĕренетпĕр; прошёл дождь (град) ҫумӑр (пăр) ҫуса кайрĕ.

пролив

пролив, тинĕс пырĕ (икĕ тинĕсе пĕрлештерекен ансӑр шыв).

промачивать

что несов., промочить, -чу сов. витĕр йĕпет (çумӑр), ислентер; шыв витер (атта, урана).

промерить

что сов., промерять несов. 1. виҫсе тух, виҫсе пӑх, виçсе ҫӳре (шыв тарӑнӑшне); 2. виҫсе вӑхӑта ирттер; йӑнӑш виҫ.

промоина

шыв ватса ланкашка туса хӑварнӑ вырӑн.

промокнуть

сов., промокать несов. 1. шыв витме; сапоги промокают атта шыв витет; 2. июлĕн, лӳшкен, витĕр йĕпен, лачкам пул.

промывать

что несов., промыть, -мою сов. 1. лайӑх ҫуса тасат (сурана); 2. ҫӗре ватса кай (ҫурхи шыв); 3. чӳхесе уйӑр (ылтӑна ытти япаласенчен).

проникать

несов., проникнуть сов. 1. кӗр (ҫутӑ), сӑрхӑнса кӗр (нӳхрепе шыв), вӑрттӑн кӗр (тӑшман тӑнӑ вырӑна); 2. ҫит, сарӑл (ҫĕнӗ идейӑсем).

проникновение

кӗни, сӑрхӑнса кĕни (сакайне шыв); проникновение идей коммунизма в широкие массы трудящихся коммунизм идейисем ӗҫҫыннисе анлӑ массисем хушшинче сарӑлни.

просачиваться

несов., просочиться, -чусь сов. сӑрхӑн, сархӑнса кĕр; вода просачивается в лодку кимме шыв сӑрхӑнса кӗрет.

проточить

-чу что сов., протачивать несов. (к 1 и 2 знач.) 1. проточит ҫисе шӑтарать (шӗкӗ — хӑмана, кӗве :—тумтире); 2. ҫӗре ҫисе, шыв юххи туса каять (шыв); 3. хӑйраса вӑхӑт ирттерет (пӗр сехет, икӗ сехет).

проточный

юхан; проточная вода юханшыв, юхакан шыв.

прыскать

кого, что чем несов., прыснуть сов. пĕрĕх (одеколон), сирпӗт, пĕрхĕнсе тух (суранран юн); прыскай пол, когда метёшь урайне шӑлнӑ чухне шыв пĕрĕх; прыснул со смеху тусеймесĕр кулса ячĕ.

пучина

1. шыв аварӗ; тӗпсӗр вырӑн; 2. вĕҫсĕр инкек.

чёрт

усал, шуйттан; чёрт возьми шуйттан илесшĕ!; у чёрта на куличках питĕ аякра; чем чёрт не шутит тем те пулма пултарĕ; чёрт знает шуйттан пĕлет-и; что за чёрт! мĕн шуйттанĕ! Мĕн пулчĕ ара?; чёртов палец шыв кăпăкĕ (çемçе чул), качă-мăчă.

чистый

таса, тăрă (шыв); совершенно чистый тап-таса; чистый голос уçă сасă; он все принимает за чистую монету вăл мĕн каланине пурне те ĕненет.

текучий

1. юхса выртакан, юхма пултаракан; текучая вода юхакан шыв; 2. улшăнса тăракан.

тендер

тендер (пăравус çумне кăкаракан кăмрăкпа шыв тиенĕ хăйне евĕрлĕ вагон).

тёплый

1. ăшă; тёплая погода ăшă çанталăк; 2. перен. кăмăллă, ăшă (сăмах); 3. перен. чее; тёплый парень чее, çынна лартакан çын; тёплое местечко пит тупăшлă вырăн; в тёплом виде ăшăлла (çи); тепловатая вода лĕп шыв.

течение

1. юхни (юн, шыв), куçни (планетăсем); по течению (реки) шыва май, анаталла; против течения шыва хирĕç, тăвалла; 2. юхăм; тёплое течение ăшă юхăм; 3. перен. юхăм; литературное течение литературăри юхăм; политическое течение политикăри юхăм; идти против течения (перен.) юхăма хирĕç пыр (урăх никама пăхмасăр, хăвăн çулупа кай, пурнăçра çĕнĕ çул хыв); в течение нескольких лет темиçе çул хушши; с течением времени пыра-киле, пурăна-киле.

течь

1. ж. мн. нет юхни, юхса кĕни; баржа дала течь баржăна шыв юхса кĕре пуçланă.

тоннаж

тоннаж (1. шыври кимĕ хĕссе кăларакан шыв йывăрăшне тоннăпа шутлани; 2. вагон çине е груз турттаракан автомобиль çине мĕн чухлĕ тиеме юрани).

топить

2. кого, что несов., потопить и утопить сов. 1. путар (тăшман карапĕсене); 2. шыв ил (çырансене); 3. перен. элеклесе, суя айăпласа путарма, пĕтерме (çынна), пăчлантарса лартма (лайăх ĕçе).

торпеда

торпеда (шыв айĕнчен пыракан сигара евĕрлĕ мина).

тритон

тритон (1. авалхи грексек çурри пула, çурри çын евĕрлĕ тинĕс турри; 2. типĕ çĕрте те, шывра та пурăнакан калта евĕрлĕ хӳреллĕ чĕрчун, шыв калти).

труба

1. мăрье, труба, пăрăх, какăр; печная труба кăмака мăрйи (труби); водопроводная труба шыв пăрăхĕ; охотничья труба сунарçă какăрĕ; 2. муз. вĕрсе каламалли труба.

трутник

ăвă кăмпи, ăвăлăх кăмпа, тунката кăмпи.

турбина

турбина (пăспа, газпа е шыв вăйĕпе ĕçлекен двигатель).

хлынуть

1 и 2 л. не употр. сов. 1. кĕрлесе, капланса киле пуçла (шыв), витрелетсе çума тытăн (çумăр); вода хлынула с гор тусем çинчен кĕрлесе шыв юхма пуçларĕ; 2. перен. пит нумаййăн кĕпĕрленсе кил (тух); народ хлынул из кино халăх киноран йышлăн кĕпĕрленсе тухрĕ.

холодный

1. сивĕ (шыв); 2. сивĕннĕ (чей); 3. ăшă тытман, ăшăра тăхăнмалли (пальто); 4. сиввĕн; холодный приём сиввĕн йышăнни; холодное оружие касмалли-чикмелли вăрçă хатĕрĕ: штык, хĕç, сăнă.

фарватер

фарватер (пăрахутсен шыв çинчи яланхи çулĕ).

форсировать

, -рую что сов. и несов. 1. хăвăртлат, вăйлат, васкат (ĕçе); 2. шыв урлă çапăçса каç.

убывать

несов., убыть, убуду сов. иксĕл, чак, сахаллан, катăл, хух; вода убывает шыв чакать, хухать; месяц убывает уйăх катăлать.

увлекать

кого, что несов., увлечь, -еку, -чёшь сов. 1. илсе кай (пĕренене шыв); судьба увлекла меня в Швейцарию шăпа мана Швейцарие илсе çитерчĕ; 2. интереслентер, ху енне çавăр, ху майлă ту, хăвăнтан хăпми ту, илĕрт, хăвна юраттар.

уровень

-вня м. шай; ж. уровень моря тинĕс шайĕ; 2. перен. шай; культурный уровень культура шайĕ; 3. уровень, ватерпас (япаласем шыв пек шай выртнине пĕлтермелли хатĕр, ку хатĕрпе çуртсем тунă чухне усă кураççĕ).

урочище

хăй тĕллĕн пулнă чикĕ: шыв, çырма, тип вар, вăрман, сăрт, çыран, кӳлĕ т. ыт.; тавралăхран уйрăлса тăракан вырăн (сăмахран, шурлăх).

утолить

что сов., утолять несов. 1. ăша лăплантар, кантар, кăмăла тултар; утолить голод, жажду апат çисе, шыв ĕçсе ăша кантар; 2. перен. вăйсăрлат, пусар, пусăрăнтар (хуйха, ыратнине).

яма

шăтăк, лапам, лупашка; силосная яма силос шăтăкĕ; помойная яма мăшкăлтăк шыв тăкмалли шăтăк; овинная яма авăн шăтăкĕ.

яхт-клуб

яхт-клуб (шыв спорчĕпе ĕçлекен организаци).

бак

бак (шыв тытмалли хупăлчаллă савăт).

бакен

бакен (шыв çинче ăшăх вырăнсене кăтартакан хунар).

баклага

, баклажка баклажка (салтаксен çула шыв илсе çӳремелли алюминирен тунă савăт).

бассейн

бассейн (1. ялан шыв тăма юри тунă кӳлĕ; 2. географире — юханшыв хăйĕн мĕнпур юпписемпе йышăнса тăракан вырăн; бассейн реки Волги Атăл шывĕн бассейнĕ; 3. ту породисем: çĕркăмрăк, нефть т. ыт. йышăнса тăракан вырăн).

бекас

шур чăххи, шур таки, шыв качаки, шурлăхра пурăнакан вăрăм сăмсаллă пĕчĕк кайăк.

берег

çыран, шыв хĕрри, çыр; крутой берег чăнкă çыр.

берёзовик

(подберёзовик) хуран кăмпи.

бить

, бью, бьёшь сов. бей кого, что, несов. 1. çап, хĕне, кӳпке, ват; 2. бить (скот) пус (выльăх); бить стекло, щебень кĕленче ват, чул ват; бить в ладоши алă çуп, бить в барабан параппан çап; лихорадка его бьёт ăна сиве тытать; вода бьет ключом шыв палкаса тухать; бить масло çу çаптар, уйран уçла; бить шерсть çăм таптар; бить по рукам алă çап; часы бьют сехет çапать.

болтушка

1. см. болтливый; 2. выльăх шăвармалли çăнăхпа пăтратнă шыв, çăнăх шывĕ.

брезент

брезент (резинăланă пир, шыв витмен пир).

буерак

шыв çурса кайнă пĕчĕк çырма, шырлан.

бук

бук 1. йывăç ячĕ; 2. кĕпе-йĕм пăшăклакан сĕлтĕ (кĕл тăрри, кĕл шыв) катки.

бурда

пăтранчăк, тутлă мар шĕвек япала; мăшкăлтăк шыв.

бухта

тинĕс кукри, тинĕс хĕрринчи пĕчĕк залив (шыв таппи).

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

акăш

лебедь — cygnus [хур йышши пысăк шыв кайăкĕ], Америка акăшĕ американский лебедь — cygnus columbianus; йыхравçă акăш лебедь-кликун — cygnus cygnus; чашкăравçă акăш лебедь-шипун cygnus olor; тундра акăшĕ тундровый лебедь — cygnus bewickii; хура акăш чёрный лебедь —- cygnus atratus; хура мăйлă акăш черношейный лебедь — cygnus melanocoryphus

Альпа шыв калти

см. шыв калти

ат пăри сăмса

шилоклювка — recurvirostra avosetta [çинçе вăрăм сăмсаллă шыв чăххи]

ăтăр

выдра — lutra lutra [сăсар йăхĕнчи паха мамăк тирлĕ çаткăн шыв чĕрчунĕ]

Байкал шыв кăмпи

см. шыв кăмпи

баклан

баклан — phalacrocorax [хур евĕрлĕ шыв кайăкĕ]; Беринг бакланĕ берингов баклан — phalacrocorax pelagicus; Галапагос бакланĕ галапагосский баклан — nannopterum harrisi; Перу бакланĕ перуанский баклан — phalacrocorax bougainvillii; пĕчĕк баклан малый баклан — phalacrocorax pygmeus; пысăк баклан большой баклан — phalacrocorax carbo; тĕпеклĕ баклан хохлатый баклан — phalacrocorax aristotelis; Уссури бакланĕ уссурийский баклан — phalacrocorax filamentosus; хĕрлĕ питлĕ баклан краснощекий баклан — phalacrocorax urile

Венера карçинкки

корзинка Венеры — euplectella aspergilium [тинĕсре пурăнакан кĕленчеллĕ шыв кăмпи]

галстучник

галстучник — charadrius hiaticula [ржанка йăхĕнчи галстуклă шыв чăххи]

гидра

гидра — hydra [пыршă варлисен типĕнчи пĕчĕкçĕ шыв чĕрчунĕ]

губка

см. шыв кăмпи

Европа шыв калти

см. шыв калти

извеçлĕ шыв кăмни

см. шыв кăмпи

Карпат шыв калти

см. шыв калти

кваква

кваква — nycticorax nycticorax [чарлан йăхне кĕрекен шыв кайăкĕ]

Кĕçĕн Ази шыв калти

см. шыв калти

крачка

крачка — sterna [юплĕ хӳрелле, чарлăк йышши шыв кайăкĕ]; Камчатка крачки камчатская крачка — sterna camtschatica; пĕчĕк крачка малая крачка — sterna albifrons; хура крачка чёрная крачка — chlidonias nigra; шурă крачка белая крачка — gygis alba; шур питлĕ крачка белощёкая крачка — chlidonias hybridа; шур çунатлă крачка белокрылая крачка — chlidoniae leucoptera; юханшыв крачки речная крачка — sterna hirundo

крокодил

крокодил — crocodylus [шуса çӳрекенсен йăхĕнчи пысăк çăткăн шыв чĕрчунĕ]; Нил крокодилĕ нильский крокодил — crocodylus niloticus [Африкăра пурăнакан крокодил]

кутора

кутора — neomys fodiens [шыв хĕрринче пурăнакан пĕчĕк каюра йышши чĕрчун]

лигула

лигула — ligula intestinalis [шыв кайăкĕсен паразитла шĕвĕрĕлченĕ]

минога

минога — petromyzonidae [çавра çăварлисен йăхĕнчи пулă евĕрлĕ шыв чĕрчунĕ]; тинĕс миноги морская минога — petromyzon marinus; юханшыв миноги речная минога — lampetra fluviatilis

мородунка

мородунка — terekia cinerea [шыв чăххи тĕсĕ]

нăрă

жук — scarаbacus [хытă çунатлă кăпшанкă]; виле нăрри жук-мертвоед — aclypaea ораса; голиаф нăрă жук-голиаф — goliathus [Африкăра пурăнакан тĕнчери чи пысăк нăрă]; йăкăрти нăрă вертячка — gyrinus; Колорадо нăрри колорадский жук — leptinotarsa desemlineata [çĕрулми çулçине çиекен сиенлĕ нăрă]; мăйăхлă нăрă усач (дровосек) — monochamus; мăйpaкаллă нăрă жук-носорог — oryctes nasicornis; пăланла нăрă жук-олень — lucanus cervus; cyхăр нăрри смолёвка — pissodes; çăва нăрри жук-могильщик — nicrophorus; çĕртме уйăх нăрри июньский жук (хрущ) — Amphimallon solstialis [йывăç кăшлакан сиенлĕ нăрă]; çулçă нăрри жук-листоед — melasoma; çу уйăх нăрри майский жук (хрущ) melolontha hyppocastani; тислĕк нăрри жук-навозник — geotrupes stercorarius; тырă нăрри хлебный жук (кузька) — anisoplia austriaса; шыв нăрри (шыв тараканĕ) водолюб — hydrous [шывра пурăнакан нăрă]; шыçă нăрри нарывник — meloe proccarabalus

нептун кубокĕ

кубок Нептуна — poterion neptuni [кубок евĕрлĕ шыв кăмпи]

нерпа

нерпа — phoca [пĕчĕк тюлень]; Байкал нерпи байкальская нерпа — phoca sibirica; Каспи нерпи каспийская нерпа — phoca caspica; ункăллă нерпа кольчатая нерпа — phoca hispida

нутри

(шыв йĕкехӳри) нутрия — myocastor coypus [Кăнтăр Америкăран илсе килнĕ, паха мамăк тирлĕ, шывра пурăнакан кăшлакан чĕрчун]

огарь

огарь — tadorna ferruginea [хур евĕрлĕ пысăк шыв кайăкĕ]

оляпка

оляпка — cinclus cinclus [шыв хĕрринче пурăнакан, пулă çиекен пĕчĕк вĕçен кайăк]; пăвăр оляпка бeрая оляпка — cinclus pallasii

ондатра

ондатра — ondatra (мускусная крыса) [кăшлакансен йăхĕнчи паха мамăк тирлĕ шыв чĕрчунĕ]

пакăç кăвакал

поганка — роdiceps [кăвакал еверлĕ шыв кайăкĕ]; печĕк пакăç кăвакал малая поганка — podiceps ruficollis; пысăк пакăç кăвакал большая поганка (чомга) — podiceps сristatus; сăрă питлĕ пакăç кăвакал серощёкая поганка — podiceps griseigena; хĕрлĕ мăйлă пакăç кăвакал красношейная (рогатая) поганка — podiceps auritus; xypa мăйлă пакăç кăвакал черношĕйная (ушастая) поганка — podiceps nigricollis

пăкăнăш

погоныш — porzana [шыв хĕрринче пурăнакан кĕтӳç чăххи]

пеликан

пеликан — pelecanus [хур евĕрлĕ, пысăк хутаç сăмсаллă шыв кайăкĕ]; кăтра пеликан кудрявый пеликан — pelecanus crispus; кĕрен пеликан розовый пеликан — pelecanus onocrotalus; куçлăхлă пеликан очковый пеликан — pelecanus conspicillatus; мăйракаллă пеликан пеликăн-носорог — pelecanus erythrorhynchos; пăвăр пеликан бурый пеликан — pelecanus occidentalis

пробкăллă шыв кăмпи

см. шыв кăмпи

протей

протей — proteus [Америкăра пурăнакан шыв калти]

ржанка

ржанка — pluvialis [пĕчĕк сăмсаллă шыв чăххи]

Росс шыв кăмпи

см. шыв кăмпи

сăвăс

клещ — acarus [эрешменсен йăхĕнчи юн тата ӳсентăрансем сĕткенне ĕçекен сиенлĕ, пай уралла чĕрчун]; виле сăвасĕ трупный клещ — poecilochirus necrophori; иксода сăвăсĕ иксодовый клещ — ixodes [этемсен тата выльăхсен юнне ĕçекен сăвăс]; кайăк сăвăсĕ птичий клещ — dermanyssus hirundinis; кĕçĕ сăвăсĕ (кăрчанкă пыйти) чесоточный клещ — sarcoptes scabiei [кĕсĕ чирĕпе чирлеттерекен сăвăс]; сухан сăвăсĕ луковичный клещ — rhizoglyphus echinopus; сыр сăвăсĕ сырной клещ — tyrolichus casei; çăм сăвăсĕ волосяной клещ — demodicidae folliculorum [юн ĕçекен сăвăс); çăнăх сăвăсĕ мучной клещ — acarus siro [çăнăхра ĕрчекен сăвăс]; тайга сăвăсĕ таёжный клещ — ixodes persulcatus; тăпра сăвăсĕ почвенный клещ — trombidiformes; шĕпĕн сăвăсĕ галлобразующий клещ — eriophyes [ӳсентăрансен паразит сăвăсĕ]; шыв сăвăсĕ водяной клещ — hydrachnellae; эрех сăвăсĕ винный клещ — histiogaster bacchus

сĕлĕх

(çыпçанкă) пиявка — euhirudinea [юн ĕçекен ункăллă шыв шĕвĕрĕлченĕ]; кайăк сĕлĕхĕ птичья пиявка — protoclepsis maculosa; медицина сĕлĕхĕ медицинская пиявка — hirudo medicinalis; пулă сĕлĕхĕ рыбья пиявка — limnotracheobdella sinensis [пулăсен юнне ĕçекен сĕлĕх тĕсĕ] ; суя ут сĕлĕхĕ ложноконская пиявка — haemopis sanguisuga; тимĕр шапа сĕлĕхĕ черепашья пиявка — haementeria costata; ут сĕлĕхĕ конская пиявка — limnatis nilotiea; шуй сĕлĕхĕ улитковая пиявка — glossiphonia complanata

çapа çерçи

летучая мышь — microchiroptera [шăши евĕрлĕ вĕçекен чĕрчун]; вăрăм хăлхаллă çара çерçи длинноухая ночница — myotis bechasteini; ик тĕслĕ çара çерçи двухцветный кожан — vespertilio murinus; каçхи пĕчĕк çара çерçи малая вечерница — nyctalus leisleri; каçхи пысăк çара çерçи большая (гигантская) вечерница — nyctalus lasiopterus; каçхи хĕрлемес çара çерçи рыжая вечерница — nyctalus noctula; мăйăхлă çара çерçи усатая ночница — myotis mystacinus; пĕве çара çерçийĕ прудовая ночница — myotis dasycneme; пысăк хăлхаллă çара çерçи ушан — plecotus auritus; такан сăмсаллă çара çерçи подковонос — rhinolophus; шыв çapа çерçийĕ водяная ночница — myotis daubentoni

çăвăнмалли шыв кăмпи

см. шыв кăмпи

çĕлен майĕ

змеешейка — anhinga anhinga [тропикра пурăнакан вăрăм мăйлă пысăк шыв чăххи]

çурла сăмса

серпоклюв — ibidorhyncha struthersi [шыв чăххи тĕсĕ]

çур лĕпĕшĕ

веснянка — plecoptera [шыв хĕрринче пурăнакан лĕпĕш евĕрлĕ кăпшанкă]

тăрнаккай

ходулочник — himantopus himantopus [кăнтăрта пурăнакан вăрăм туналлă шыв чăххи]

текерлĕк

чибис (пигалица) — vanellus vanellus [тĕпек пуçлă шыв чăххи]

тинĕс апельсинĕ

морской апельсин — tethya aurantium [апельсин евĕрлĕ шыв кăмпи]

тинĕс кăртăшĕ

морской ёршик — asbestopluma [тинĕсре пурăнакан шыв кăмпи]

тинĕс çăкăрĕ

морской каравай — haliclona gracilis [тинĕсре пурăнакан шыв кăмпи]

тинĕс шыв кăмпи

см. шыв кампи

тулес

тулес — pluvlalis squafarota [çурçĕрте пурăнакан шыв чăххисен тĕсĕ]

тура çурăмлă шыв калти

см. шыв калти

турухтан

турухтан — philomachus pugnax [çурçĕрте пурăнакан шыв чăххи тĕсĕ]

улит

улит — tringa [çурçĕрте пурăнакан шыв чăххи]

фламинго

фламинго — phoenicopterus [кукăр сăмсаллă, вăрăм ураллă шыв кайăкĕ]; кĕрен фламинго розовый фламинго — phoenicopterus roseus; хĕрлĕ фламинго красный фламинго — phoenicopterus ruber

хăнтăр

бобр — castor fiber [кăшлакансен йăхĕнчи паха мамăк тирлĕ шыв чĕрчунĕ]

хрустан

хрустан — charadrius morinellus [çурçĕрте, Уралта пурăнакан шыв чăххи йăхĕнчи вĕçен кайăк]

чарлан

(шапа хуралçи) цапля — ardea [вăрăм туналлă шыв кайăкĕ]; Египет чарланĕ египетская цапля — bubulcus ibis [Çурçĕр Африкăpa пурăнакан capă сăмсаллă чарлан]; сарă чарлан жёлтая цапля — ardeola ralloides; сăрă чарлан серая цапля — ardea cinerea; хĕрлĕ чарлан рыжая цапля — ardea purpurea; шурă чарлан белая цапля — egretta alba

чарлăк

чайка — larus [шыв кайăкĕ]; кăвак чарлăк сизая чайка — larus canus; кĕмел чарлăк серебристая чайка — larus argentatus; кĕрен чарлăк розовая чăйка — phodostethia rosea; кӳлĕ чарлăкĕ озёрная чайка — larus ridibundus; пĕчĕк чарлăк малая чайка — larus minutus; çинçе сăмсаллă чарлăк тонкоклювая чайка — larus genei; пăвăр пуçлă чарлăк буроголовая чайка — larus brunnicephalus; хура пуçлă чарлăк черноголовая чайка — larus melanocephalis; хура хӳреллĕ чарлăк чернохвостая чайка — larus crassirostris; шурă чарлăк белая чайка — pagophila alba

чăмăркка йĕкĕр хуран

шаровка — sphaerium rivicola [йĕкĕр хуранлă пĕчĕк шыв моллюски]

чăмăш

(шыв вăкăрĕ) выпь — botaurus stellaris [чарлан йăхĕнчи мĕкĕрекен шыв кайăкĕ]; пĕчĕк чăмăш малая выпь (волчок) — ixobrychus minutus

шур таки

(шур качаки) бекас — gallinago gallinago [шыв чăххи]

шыв калти

тритон — triturus [çĕрте те, шывра та пурăнакан вăрăм хӳреллĕ калта евĕрлĕ чĕрчун]; Альпа шыв калти альпийский тритон — triturus alpestris; Европа шыв калти тритон обыкновенный — triturus vulgaris; Карпат шыв калти карпатский тритон — triturus montandoni; Кĕçĕн Ази шыв калти малоазиатский тритон — triturus vitatus; тура çурăмлă шыв калти гребенчатый тритон — triturus cristatus

шыв кăмпи

(губка) губка — spongia [шывра пурăнакан шăмăсăр ансат чĕрчун]; Байкал шыв кăмпи байкальская губка — lubomirskia baikalensis; извеçлĕ шыв кăмпи известковая губка — hyalostylus dives; пробкăллă шыв кăмпи пробковая губка — suberites domuncula; Росс шыв кăмпи губка Росса — rossella; тинĕс шыв кăмпи морской гриб — tentorium semisuberites; çăвăнмалли шыв кăмпи туалетная губка — spongid officinalis

шыв пăтти

бодяга — spongilla lacustris [шыв кăмпи йăхĕнчи юханшывра пурăнакан шăмăсăр ансат чĕрчун]

шыв чакакĕ

кулик-сорока — haematopus ostralegus [чакак евĕрлĕ шыв чăххи]

щёголь

щёголь — tringa erythropus [тундрăра пурăнакан шыв чăххи]

эрешмен

паук — aranea [пай ураллисен йăхĕнчи карта тăвакан наркăмăшлă чĕрчун]; вăрăм туналлă эрешмен сенокосец — pholcus falangioides; кайăкçиен эрешмен паук-птицеяд — avicularia metallica; кил-çурт эрешменĕ домовой паук — tegenaria domestica; нӳхреп эрешменĕ погребной паук — segestria senoculata; çăмлă эрешмен сольпуга (фаланга)— galeodes araneoides; хĕреслĕ эрешмен паук-крестовик — araneus diadematus; xypa çăмлă эрешмен дымчатая сольпуга (фаланга) — galeodes fumigatus; шыв эрешменĕ водяной паук (паук-серебрянка) — argyroneta aquaticа

В.Г. Егоров редакциленĕ чăвашла-вырăсла словарь (1935)

татти

шыв татти — начало реки, верховья (истоки) реки

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

верховный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

водный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

водоохранный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

водосвятие

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

выдворение

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

заповедник

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

индустриальный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

иностранный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

коммуникация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

язык

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

транспорт

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

байбак байдарка байка Байкал нерпи « Байкал шыв кăмпи » байковый байт бак бакалавр бакалейный

Байкал шыв кăмпи
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org