Шырав: вăл-ку

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

абстракциле

абстрагировать
вăл абстракцилеме пултараймасть — он не может абстрагировать

авăрт

3. разг.
уплетать, уписывать
вăл апата авăртать кăна — он уписывает за обе щеки

авкаланчăк

кокетливый
вăл майсăр авкаланчăк — он невозможный кривляка

авторитет

2.
авторитет (сумлă çын)
вăл литературăра авторитет шутланать — он является авторитетом в литературе

айăккăн

1.
боком
на боку

айăккăн çӳре — 1) ходить боком 2) обходить стороной, сторониться
айăккăн-айăккăн — бочком-бочком
вăл айăккăн-айăккăн тухса шурĕ — он бочком-бочком и улизнул

айăпла

4.
повреждать, причинять увечье
вăл вăрмантан аллине айăпласа таврăнчĕ — он возвратился из леса с покалеченной рукой

айăплан

3.
получать увечье, увечиться
вăл вăрçăран айăпланса таврăннă — он вернулся с войны с увечьем

айăплă

виновато
айăплă çын — виновный человек
куншăн вăл айăплă — в этом виновен он
эпĕ айăплă мар — я невиновен

ай-вай

I.
частица усил. разг.
какой, ну и
ай-вай хитре сад! — какой красивый сад!
ай-вай капмар çурт лартнă вăл! — ну и дом же он отгрохал!

айван

простовато, наивно, простодушно, бесхитростно
айван шухăш — наивная мысль
айван ан пул! — не будь простаком!
вăл ача пекех айван — он бесхитростен как дитя
айвана пер — наивничать, прикидываться простачком
вăл çынни айвантарахскер — он простоват

айван

слабо, болезненна
чир хыççăн айвантарах-ха вăл — он еще слаб после болезни

айванкка

глупый, глуповатый, неразумный
эх, айванкка, санран пулать-и вăл! — эх ты, глупый человек, тебе ли это сделать!

айтар

2.
растаскивать, разбазаривать
вăл укçана айтарса пĕтернĕ — он разбазарил деньги
Алли пыран айтарать. — посл. На чужое добро все горазды. (букв. растаскивают, кто ни попало)

ак

I.

1.
сеять, засевать
çуртри ак — сеять яровые
тăваткал тĕмĕн ак — сеять квадратно-гнездовым способом
акмалли лаптăксем — посевные площади
акмалли норма — норма высева
акнă курăксем — сеяные травы
акса ту — сеять, выращивать, возделывать
çерем çĕрсем çинче ытларах тулă акса тăваççĕ — на целинных землях возделывают преимущественно пшеницу
акса хăвар — засеять, обсеменить (землю)
ыраша пилĕк кунта акса хăварчĕç — рожь посеяли за пять дней
Мĕн акнă, вăл (çавă) шатать. — посл. Что посеешь, то и взойдет. (соотв. Что посеешь, то и пожнешь).
Пăр çине пăрçа акрам. (Çăлтăрсем). — загадка Я высеял на лед горох. (Звезды).

акă

1. указ.
вот, вон
ак кунта вăл — он вот здесь
акă, тупрăм! — вот, нашел!

акă

1.
выражает удивление
ба, боже мой

акă! эсĕ халь те кунтах-и? — ба! ты еще здесь?
акă! çапла кăна-и-ха вăл? — батюшки! неужели это так просто?

акăш-макăш

грубо, безобразно, несуразно
акăш-макăш сăмахсем — грубые слова
вăл акăш-макăш çыркалать — он пишет безобразно (плохо)

акка

сестрин
аслă акка — старшая из (моих) сестер
вăталăх акка — средняя из (моих) старших сестер
аккасем патне кайса килтĕм — я сходил к старшей сестре
акку — твоя старшая сестра
аккăшĕ — его (ее, их) старшая сестра
вăл аккăшĕ патĕнче пурăнать — она живет у своей старшей сестры

алă


алли йывăр — у него тяжелая рука
алли çăмăл — у него легкая рука
алли кĕске — руки коротки (сделать что-л.)
алли кукăр — нечист на руку, вороват (букв. у него рука кривая)
алли пырни — каждый, кому не лень
алă май — подходящий момент, удбоный случай
ал майлă — подходящий, сподручный прост.

алă мар
1) некстати
пире унта кайма алă мар — нам некстати туда идти
2) не подходит
несподручно прост.
ку пире алă мар — это нам не подходит

алă çаврăнăшĕ
1) досуг
алă çаврăнăшĕпе туса пар-ха — сделай-ка это на досуге
2) сноровка
унăн алă çаврăнăшĕ çук-ха — у него еще нет сноровки

ал çемми ĕç — посильная работа
алă тулли — милый, хороший, ненаглядный (о ребенке — букв. заполняющий руки)
алă тымарĕ —  пульс
алă хушши — обсевок (оставшееся незасеянным место при ручном севе)
алă кĕçĕтет — руки чешутся
алă пус — подписаться, поставить подпись
алă сул — махнуть рукой на что-л.
алă çап — ударить по рукам, заключить сделку
алă çĕкле — поднять руку на кого-что-л.
кам çине аллуна çĕклетĕн эсĕ? — ты на кого поднимаешь руку?

алă çĕкленмест — рука не поднимается на кого-что-л.
алă çитмест — руки не доходят (сделать что-л.)
алла варала — пачкать руки
алла пăх — прийтись ко двору
вăл аллине усрĕ — у него опустились руки
алла усса лар — сидеть сложа руки
алла ӳкер — залучить кого-что-л., овладеть кем-чем-л.

алă хур
1) ударить кого-л.
2) наложить на себя руки, покончить жизнь самоубийством
3) положить начало чему-л.

алăран кайтăр — с рук долой

алкоголизм

алкоголик
алкоголик
алкоголический
хĕрарăм алкоголик — алкоголичка
вăл алкоголика тухнă — он превратился в алкоголика, стал алкоголиком

аллă

1.
при абстрактном счете в качестве подлежащего, дополнения
пятьдесят
вăл аллă тултарнă — ему исполнилось пятьдесят (лет)
вăл аллăсенче пулĕ — ему лет пятьдесят
алла икке пайла — разделить пятьдесят на два

алхас

2.
шалить, баловаться, озорничать, хулиганить
амăшĕ пур чухне вăл алхасмасть — при матери он не шалит
ачасем паян кунĕпех алхасрĕç — ребята сегодня весь день безобразничали

алхасуллă

развратно, распутно
непристойно

вăл хăйне алхасуллă тыткалать — он ведет себя непристойно

аман

I.

1.
раниться
калечиться, получать увечье

пуçран аман — получить рану в голову
аманиă салтак — раненый солдат
вăл аманса пĕтнĕ — он весь изранен
Сăмахран та чĕре аманать. — посл. Сердце можно поранить даже словом.

анăра

2.
теряться, терять голову
ошалеть, обеспамятеть
разг.
анăраса кай — 1) потерять сознание 2) оторопеть, растеряться
тĕлĕннипе вăл анăрасах кайрĕ — он оторопел от удивления

анăра

3.
ослабеть, обессилеть, выбиться из сил
вăл анăраса çитнĕ — 1) он совсем растерялся 2) он совсем обессилел

антăх

3.
терять сознание, впадать в шок
вăл бомба ӳкнипе антăхнă — его контузило при взрыве бомбы

анчах

2. нареч.
недавно, только что
анчах кунтаччĕ вăл — он только что был здесь
кĕтӳ анчахрах анчĕ — только что согнали стадо

апла

3. вводн. сл.
значит
стало быть разг.
апла эсĕ мана ĕненместĕн-и?—  стало быть, ты мне не веришь?
апла вăл килмест иккен — значит, он не придет

ару

межд.
выражает испуг, удивление

ах, ох, батюшки, боже мой

ару, епле пысăкланса кайнă вăл! — батюшки, как он вырос!

асăрхануллă

осторожно
предусмотрительно

вăл асăрхануллă çын — он человек предусмотрительный

асăрхануллăн

2.
осторожно
предусмотрительно
с опаской
разг.
вăл алăка асăрхануллăн уçрĕ — он осторожно приоткрыл дверь

аскăнла

1.
развратно, распутно
непристойно

вăл хăйне аскăнла тыткалать — он ведет себя непристойно

аслă

1.
старший (по возрасту)
аслă кин — старшая сноха
асă ывăл — старший сын
вăл манран икĕ çул аслă — он старше меня на два года
аслисем калан исене итле! — слушайся старших!
аслă — пуç, кĕçĕне — тав! — старшим — поклон, младшим — привет (застольная здравица)

астар

5.
забавлять, тешить
вăл хăйне ĕмĕтпе астарса пурăнать — он тешит себя надеждами

аталантар

3.
развивать, углублять (мысль, идею)
вăл шухăшне малалла аталантарчĕ — он развил свою мысль дальше

аташ

3.
помешаться, сойти с ума, лишиться разума
вăл аташа пуçланă — он немного помешался, сошел с ума

аташлă

с одинаковым именем
вĕсем иккĕшĕ аташлă — они тезки
вăл манпа аташлă — он мой тезка

ахăлти

хохотун, хохотунья, хохотушка
вăл ытла ахăлти — она ужасная хохотушка

ахăр

III. вводн. сл.

очевидно, видимо
возможно, вероятно, наверное, должно быть

вăл килнĕ те ахăр — должно быть, он уже приехал
ахăр эс ăна пĕлместĕн пулĕ — возможно, ты его не знаешь
ахăр çумăр пулать пулĕ паян — наверное, сегодня будет дождь

ахăртнех

вводн. сл.
видимо, по-видимому, по всей видимости
вероятно, должно быть

ахăртнех вăл паян килмест — по-видимому, он сегодня не придет

ахăрттар

1.
смешить, вызывать смех, хохот
вăл пире ахăрттарса вĕлеретчĕ — он смешил нас до коликов

ахлат

охать, стонать, стенать
ыратнипе ахлатса ил — охнуть от боли
вăл ялан ахлатса çӳрет — она вечно охает

ача

4.
в сочет. с определением обозначает
уроженца, представителя нации или какого-л. коллектива:

Самар ачи — уроженец Самары, самарец
чăваш ачи — чуваш, чувашский парень
шкул ачи — школьник
вăл пирĕн картиш ачи — он из нашего двора

ачалла

2.
в детстве, в детском возрасте, ребенком
вăл ачаллах ӳкерме юратнă — он еще в детстве любил рисовать

ачху

подражание чиханью
апчхи

вăл ачху турĕ — он чихнул

ашкăн

1.
шалить, озорничать, баловаться
вăл шав ашкăнать — он все время шалит
вутпа ашкăнма юрамасть — нельзя играть с огнем

ашлантар

2.
царапать, обдирать
вăл ӳтне хыçса ашлантарнă — он расчесал тело до крови

ашшĕ-амăшĕсĕр

без отца и матери, без родителей
ашшĕ-амăшĕсĕр ача-пăча — дети, не имеющие родителей
вăл ашшĕ-амăшĕсĕр ӳснĕ — он вырос без отца и матери

аюклат

выражать несогласие, отнекиваться
вăл шав аюклатса ларать — он все отнекивается

аяккăн

стороной, боком
хăрах аяккăн — одним боком
аяккăн вырт — лежать на боку
аяккăн хур — положить боком
вăл аяккăн пăрăнса иртрĕ — он обошел нас стороной

бюрократлан

обюрокрачиваться
вăл йăлтах бюрократланса кайнă — он совсем обюрократился

вак

мелко
вак улма — мелкие яблоки
вак чул — щебень
вăл вак утать — он семенит ногами, он ходит мелкими шажками
вак-вак — очень мелкий, мелкий-мелкий

варкăштар

4.
мчаться, двигаться шумно
вăл пӳлĕме варкăштарса кĕрсе тăчĕ — он с шумом влетел в комнату

васкаварлă

быстро, проворно
васкаварлă ача — проворный мальчик
вăл ватă пулин те васкаварлă ĕçлет — он хотя и стар, но работает проворно

ватăлла

на старости лет
в пожилом возрасте

вăл ватăлла авланнă — он женился на старости лет

вăйăçă

2.
музыкант
музыкантша разг.
халăх вăйăçисем — народные музыканты
шăпчăк — çунатлă вăйăçă — соловей — пернатый музыкант
вăйăçă ăсталăхĕ — профессия музыканта
вăл чăн-чăн вăйăçă — он прирожденный музыкант

вăйлă

хорошо, глубоко, основательно
вăл вăйлă математик — он сильный математик
ку шкул ачи грамматикăна вăйлă пĕлет — этот ученик хорошо знает грамматику

вăл

1. мест. личн.
он, она, оно
вăл манăн тус — он мой друг, она моя подруга
мĕн терĕ вăл? —  что он сказал?

вăл

2. мест. указ.
этот, тот
эта, та
это, то

вăл кун — в тот день
нумай пулмасть-ха вăл—  это было не так давно

вăли-шали

несерьезно, легкомысленно
вăли-шали сăмах — несерьезный разговор
вăл хăйне вăли-шали тыткалать — он ведет себя легкомысленно

вăл-ку

дат.-вин. п. имеет форму ăна-кăна)

собир.

то-се, то да се
кое-что
что-либо

вăл-ку пулмасан лайăхчĕ — хорошо, если бы ничего не случилось
пӳртри вăл-ку ĕçсене тукала — сделать кое-что по дому
вăл ăна-кăна чухлакан çын — он человек в таких делах опытный

вăн

1. указ.
вон, вот
вăн унта — вон там
вăн вăл килет — вот он идет

вăр-вар

быстро, проворно, расторопно, ловко
вăр-вар ача — проворный мальчик
вăл питĕ вăр-вар çын — он очень расторопный человек
вăр-вар ĕçле — работать проворно, быстро

вăркăн

стремительно нестись, устремляться
вăркăнса ӳк (ан) — слететь (напр. с лошади)
вăл алăкран вăркăнса тухса кайрĕ — он стремительно выбежал в дверь
ракета тӳпене вăркăнчĕ — ракета взмыла в небо

вăрç

3. разг.
биться над чем-л.,
возиться с кем-чем-л.
вăл кунĕпех выльăхсемпе вăрçать — она день-деньской возится со скотиной

вăтам

средне, посредственно
вăл вăтам пурăнать — он живет неважно

вĕлле

улей
рамăллă вĕлле — рамочный улей
арча вĕлле — рамочный улей
тунката вĕлле — колодный улей
каска вĕлле — колодный улей
вĕлле ани — отверстие улья (колодного)
вĕлле хуппи — должея
вĕлле шăтăкĕ — леток, отверстие (в улье)
вĕлле хурчĕ — пчела
вĕлле тыт — держать пчел
вăл вунă вĕлле хурт усрать — у него десять ульев (он держит десять семей пчел)

вĕçерт

3. разг.
болтать, выбалтывать что-л.,
проговариваться о чем-л.
вăл сăмах вĕçертекен çын мар — он не из тех, кто выбалтывает секреты

вĕçкĕнле

1.
хвастливо
вăл ытла та вĕçкĕнле калаçать — уж очень он хвастливо говорит

вĕçтер

6. разг.
привирать, прибавлять
распускать сплетни, сплетничать

вăл сăмах вĕçтерме юратать — она любит посплетничать

вĕткелен

2.
стараться, проявлять усердие, рвение
вăл хăнасене юрасшăн вĕткеленет — он изо всех сил старается угодить гостям

вĕчĕ

злобный
злопамятный

вĕчĕ çын — злопамятный человек
вăл куна вĕчĕпе тунă — он сделал это по злобе
вĕчĕ тыт — затаить злобу

вир

верховой
вăл вир енчен — он родом с верховья

виççĕ

3.
три, тройка (оценка)
вăл диктантшăн виççĕ илчĕ — он получил тройку за диктант

виççĕмĕш

числ. порядк.
третий
виççĕмĕш клас — третий класс
пĕрре виççĕмĕш — (одна) треть, третья часть
вăл килйышри виççĕмĕш ывăл — он третий сын в семье

витленчĕк

легко раздражающийся, вспыльчивый
вăл ытла та витленчĕк — он очень раздражителен

вичкĕнлен

4.
становиться бойким, живым
килте вăл вичкĕнленет — дома он становится бойким

вулаттар

понуд. от вула
асанне вăл çырăва мана та вулаттарчĕ — бабушка дала почитать это письмо и мне

вунпиллĕк

числ. колич. при абстр счете, в качестве подл., доп.
пятнадцать

вăл вунпиллĕкре — ему пятнадцать лет

вырнаçтар

4.
устраивать (на работу, учебу)
пристраивать разг.
вăл ачисене пурне те вырнаçтарса пĕтернĕ — он пристроил всех своих детей

гени

гений
Ашмарин генийĕ — гений Ашмарина
вăл чăн-чăн гени — он настоящий гений

евĕр

наподобие, подобно
как будто, словно, как

хӳме евĕр хысак — скала наподобие стены
пĕр евĕр çынсем — одинаковые люди
вăл хăйне хуçа евĕр тыткалать — он держится словно хозяин

ей

скалиться разг.,
щерить, скалить зубы,
осклабляться прост.
вăл тутине ейсе пăрахнă — он расплылся в улыбке
мĕн шăлна ейсе тăратăн? — что ты скалишь зубы?

ен

7.
сторона, линия родства
анне енчи тăвансем — родственники со стороны матери
вăл мана атте енчен турту тивĕт — он мне приходится родней с отцовской стороны

енчен

союз. услов.
если, в случае
енчен те вăл килĕшмесен — если он не согласится
енчен çумăр çăвас пулсан — в случае дождя

епле

1.
какой
епле майпа? — каким образом?
ав еплескер вăл! — вот он какой!
Ашше-амăшĕ епле, ачи-пăчи те çапла. — посл. Каковы родители, таковы и дети.(соотв. Яблоко от яблони недалеко падает).

епле

2.
каким образом
епле пурăнатăн? — как ты живешь?
ха, еплерех калаçать вăл! — смотри-ка, как он разговаривает!
епле майлаштармалла-ха ку ĕçе? — каким образом все это устроить?
эпир епле тăрăшсан та — как бы мы ни старались

епле

3.
при выражении восхищения, удивления, негодования и т. д.
какой, что за, как
епле савăнас мар! — как не радоваться!
епле çын вăл! — что он за человек!
епле хавас эп сана курма! — как я рад тебя видеть!
епле хитре çурт! — какой красивый дом!

епле

4. частица,
выражает негодование, удивление

как

епле, вăл халĕ те кунта-и? — как, он все еще здесь?

ер

2.
приставать, примыкать, присоединяться к кому-чему-л.
следовать за кем-чем-л.
вăл пирĕн çумма ерчĕ — он примкнул к нам

ешĕл

3. перен.
молодой, зеленый
вăл ешĕл кăна-ха — молод он еще

идеалист

2.
идеалист (пурнăçа чăннинчен лайăхрах курма тăрăшакан)
пурнăçра вăл идеалист — в жизни он идеалист

икĕпитлĕн

двулично
вăл икĕпитлĕн хăтланать — он ведет себя двулично

иккен

2.
то, что...
о том, что...

вăл ырă çын иккенне пурте пĕлеççĕ — то, что он добрый человек, все знают

иккĕлентер

вызывать сомнение
вăл калани мана иккĕлентерет — то, что он сказал, вызывает у меня сомнение

иккĕленчĕклĕн

неуверенно, с сомнением
вăл хăйне иккĕленчĕклĕн тыткалать — он держит себя неуверенно

ил

6.
получать
аслă пĕлӳ ил — получить высшее образование
пенси ил — получать пенсию
çыру ил — получить письмо
вăл кăçал орден илнĕ — он в этом году получил орден
совхоз пысăк тупăш илет — совхоз получает большую прибыль

ил

11.
брать, добиваться своей цели
вăл вăйпа мар, ăспа илет — он берет не силой, а умом

илем

красота
краса

вăрман илемĕ — красота леса
хĕр илемĕ — девичья краса
чун илемĕ — красота души
илем кур — красить, украшать
çĕнĕ çуртсем хула илемне кӳреççĕ — новые дома украшают город
ним илемĕ çук — некрасивый
Ĕç вăл— пурнăç илемĕ. — посл. Труд украшает жизнь.

илен

2.
привыкать, привязываться
тянуться
к кому-чему-л.
ача асламăшне иленчĕ — ребенок привязался к бабушке
вăл театра иленнĕ — он любит театр, его тянет в театр
алла илен — 1) привыкнуть к рукам (о ребенке) 2) приручиться, стать ручным

имен

3. диал.
опасаться, бояться
вăл çĕрле уя тухма именчĕ — он побоялся ночью идти в поле

иментер

стеснять, смущать, приводить в смущение, замешательство, конфузить
вăл пурри мана иментерчĕ — меня смутило его присутствие

именӳ

робость, застенчивость, стеснение, смущение
нерешительность

хĕр именĕвĕ — девичья застенчивость
вăл хăйне пĕр именӳсĕр тыткалать — он держит себя без всякого стеснения

имĕш

будто бы, как будто, говорят, что...
дескать
прост.
вăл вĕсене ĕнер курнă имĕш — он их будто бы видел вчера
хĕл сивĕ пулать имĕш — говорят, что зима будет морозная

инкек-синкек

собир.
беды, несчастья, невзгоды
напасти
прост.
вĕсене инкек-синкек пусрĕ — на них обрушились всякие беды
инкек-синкек пуласси часах вăл! — долго ли до беды!

инçетрен

издали, издалека, издалека
инçетрен пăх — смотреть издали
вăл инçетрен килнĕ — он приехал издалека
эпĕ ăна инçетренех палларăм — я узнал его издали

ипсĕр

неудобно
вăл ипсĕр ларнă — он сел неудобно

ир

2.
рано
ирех — рано утром
вăл никамран ир тăрать — он встает раньше всех
Ир тăракан кайăк тулă пĕрчи тупнă. — посл. Ранняя пташка сыта бывает (букв. находит пшеничное зерно).

ир

3.
рано
преждевременно

вăл ир ватăлчĕ — он рано состарился
кăçал хĕл ир ларчĕ — в этом году зима установилась рано

ирĕккĕн

2.
добровольно
ирĕккĕн парами — сдаться добровольно
унта вăл хăй ирĕккĕн кайнă — он пошел туда по своей воле

ирт

4.
обгонять, опережать
хуса ирт — догнать и перегнать
вăл пирĕнтен кĕç-вĕç иртет — он вот-вот опередит нас

ирт

5.
переходить (какой-л. рубеж)
превосходить
укçа çĕр тенкĕрен иртрĕ — сумма перевалила за сто рублей
вăл çирĕмрен иртнĕ ĕнтĕ — ему уже за двадцать (лет)

ирт

6.
ослушиваться, не слушаться
выходить из повиновения, из рамок

вăл ашшĕ-амăшĕ сăмахĕнчен иртмест — он слушается отца и мать
иртсе кай —
1) проходить, проезжать (мимо кого-чего-л.)
юлан утпа иртсе кай — проехать верхом
2) проходить (о времени)
унтанпа икĕ çул иртсе кайрĕ — с тех пор прошло два года
3) обгонять, опережать
вĕсенче иртсе кайрăмăр — мы обогнали их
4) про ходить, обходиться, улаживаться
пурте чиперех иртсе кайрĕ — все обо шлось благополучно
5) перестать подчиняться; выйти из повиновения, из рамок
вăл ытлашши иртсе кайнă — он просто распоясался
виçерен ирт — переступать дозволенное, выходить за рамки чего-л.
пулса ирт — происходить
тĕлĕнмелле ĕç пулса иртрĕ — произошло удивительное событие

иртĕн

2.
распускаться, распоясываться
вăл иртĕнсех кайнă — он совсем распустился

ирттер

4.
превосходить кого-л. в чем-л.
вăл вăйĕпе çамрăкран ирттерет — в силе он превосходит молодых

иçмасса

хоть бы, хотя бы
даже

вăл та пулин килинччĕ, иçмасса — хоть бы он пришел

итле

1.
слушать
прослушивать

радио итле — слушать радио
чĕре тапнине итле — прослушать сердце
мусăк итлес килет — хочется послушать музыку
сан сăмахна итлес килми пулчĕ — мне надоело слушать тебя
эпир калаçнине вăл итлесе тăнă — он подслушал наш разговор

итле

2.
слушаться, повиноваться
аслисене итле — слушаться старших
вăл ман сăмаха итлемест — он не слушается меня

итлеттер

понуд. от итле
вăл хăйне итлеттерме пултарать — он может заставить его слушаться

йăкăл-йăкăл

кокетливо, игриво
вертляво

вăл хăйне йăкăл-йăкăл тыткалать — она ведет себя кокетливо

йăлăнтар

I.

1.
понуд. от йăлăн I.
вăл нумай йăлăнтарса тăмарĕ — он не заставил долго себя упрашивать

йăлăнтармăш

1.
ломака, несговорчивый человек
вăл пит йăлăнтармăш — он любит, когда его упрашивают

йăм

3.
моргать, мигать
вăл куçа йăммасăр пăхать — он смотрит не моргая

йăпату

1.
утешение, успокаивание
уговаривание

вăл йăпатусăр та лăпланать — он и без уговаривания успокоится

йăскăн

хитро, ловко
вăл питĕ йăскăн — он большой хитрец

йăшăлт

2. подр. —
об отсутствии ответной реакции

вăл юлташĕн сăмахне хирĕç йăшăлт та тумарĕ — он никак не реагировал на слови товарища

йăшăр

обессилевать, слабеть
вăл йăшăрса çитнĕ — он совсем обессилел

йĕкĕтле

молодцом, молодецки
вăл хăйне йĕкĕтле тыткалать — он держится молодцом (напр. о пожилом человеке)

йĕр

II. глаг.

плакать, рыдать
причитать

куççульпе йĕр — заливаться слезами
сасăпа йĕр — рыдать, плакать навзрыд
татăлса йĕр — надрываться в плаче
хĕр йĕрет — невеста причитает
йĕрсе çӳре — быть плаксивым, часто плакать
йĕрсе яр — расплакаться, разреветься
вăл йĕрес патне çитрĕ — он чуть не плачет

кавсăклан

2.
страстно хотеть, желать, жаждать
вăл чапшăн кавсăкланмасть — он не гонится за славой

кайăкла

по-звериному, как зверь
вăл тискер кайăкла пăхать — он смотрит зверем

кала

4.
отвечать
урок кала — ответить урок
вăл историпе калаймарĕ — он не смог ответить по истории

калавçă

1.
рассказчик, повествователь
вăл пит ăста калавçă — он искусный рассказчик

каларĕш

(каларĕшле)

вводн. сл.
как говорится, как говорят, как принято говорить
вăл каларĕш — по его выражению
çынсем каларĕш — как говорится в народе

калаç

1.
говорить
кирлĕ мара калаç — говорить ерунду
тытăнчăклă калаç — заикаться
ытлашши калаç — говорить лишнее, болтать
калаçса çӳре — распространять слухи о ком-чем-л.
вăл темиçе чĕлхепе калаçать — он говорит на нескольких языках

кам

1.
мест. вопр.-относ.
кто
переводится также формами косвенных п.
кам вара вăл? — кто он такой?
кам пĕлет ăна — кто его знает
кам пулса ĕçлетĕн? — ты кем работаешь?
кам патне каяс-ши? — к кому же пойти?
кам çинчен калать вăл? — о ком он рассказывает?
Кам ĕçлемест, çав çимест. — посл. Кто не работает, тот не ест.
Кам армана, кам вăрмана. — посл. Кто на мельницу, а кто в лес. (соотв. Кто в лес, кто по дрова).

кама — кого, кому
кама куртăн эсă унта? — кого ты там увидел?
кама пула кая юлтăмăр эпир? — из-за кого мы отстаем?
Кама тилĕ тăлăпĕ, кама алăк хăлăпĕ. — посл. Кому лисий тулуп, а кому дверная ручка. (соотв. Кому привет, а кому от ворот поворот).

камăн
1) кому, у кого
камăн киле кая с килет? — кому хочется домой?
камăн укçа пур? — у кого есть деньги?
2) в форме камăн, также кам
чей, чьи
камăн кĕнеки ку? — чья это книга?
кам ывăлĕ пулатăн? — ты чей сын?
Кам çуни çине ларатăн, çавăн юррине юрлатăн. — посл. В чьи санки сядешь, того и песенку затянешь. (соотв. С кем поведешься, от того и наберешься).

камра — у кого
алăк çăраççи камра? — у кого ключ от двери?  

камран — кого, у кого, от кого и т. д.
камран хăрать вăл? — кого он боится?
камран вĕрентĕн эсĕ ку юрра? — у кого ты перенял эту песню?  

кампа — с кем
кампа килтĕн? — с кем ты пришел?
кампа кăна тĕл пулмарăмăр-ши эпир! — с кем только мы не встречались!  

камшăн — для кого, ради кого
камшăн пит тăрăшатăн эсĕ? — ради кого ты так стараешься?

каменщик

стр.
каменщик
каменщиксен бригади — бригада каменщиков
вăл пиллĕкмĕш разрядлă каменщик — он каменщик пятого разряда

канас

4.
спокойная жизнь
безделье

вăл канаса пăхать — он ищет спокойной жизни

канăç

II. глаг.

1.
довольствоваться, удовлетворяться
сахалпа канăç — довольствоваться малым
вăл нимпе те канăçмасть — он никогда не бывает доволен

канлĕ

беззаботно
обеспеченно

канлĕ ватлăх — обеспеченная старость
вăл ытла канлĕ пурăнать — он живет без всяких забот

капах

3.
неожиданно, вдруг
вăл капах килсе кĕчĕ — он появился неожиданно

капăрти

хвастливый, кичливый
вăл капăрти çын иккен — он, оказывается, хвастун

каптăрт

2.  подр. —
о внезапном появлении

вăл каптăрт килсе кĕчĕ — он вошел неожиданно

карт

3.
почитать, уважать
ваттисене карт — почитать стариков
вăл никама та картмасть — он никого не уважает

карта

1.
изгородь (из жердей, прутьев), загородка, прясло, ограда
решетке карта — решетка
сатан карта — плетень
шалча карта — тын
униче карти — околица
карта çавăр — огородить, обнести оградой
карта тыт — городить
вăштăр-вăштăр çил вĕрет, карта айĕнчеи вĕрет вăл — фольк. дует легкий ветерок, и ограда ему не помеха

касăх

2.
жаждать, страстно желать
вăл укçашăн касăхать — он жаден до денег

каç

4.
в форме деепр. каçса с вспом. гл. кай
сильно, страстно хотеть, желать, жаждать
ачашăн каçса кай — страстно любить детей
вăл укçа тесен каçсах каять — ради денег он на все готов

каçар

3.
прощать, извинять
миловать

вăл мана каçартăр — пусть он меня простит
каçарăр, тархасшăн — простите, пожалуйста

катаран

издали, издалека
хула катаранах курăнать — город виден издалека
вăл катаран килнĕ — он приехал из дальних мест

катемпи

чучело, пугало
вăл катемпи пек тумланнă — он вырядился как пугало

кахатлăх

2.
голод, неурожай
вăл çул кахатлăх пулнă — тот год был неурожайный

каччăлла

1.
по-юношески, как юноша
вăл каччăлла яшта-ха — он еще по-юношески строен

кашкăрлан

озвереть
вăл кашкăрлансах кайнă — он совсем озверел

кашнинчех

каждый раз, всякий раз
хулана килнĕ чух кашнинчех вăл театра каять — бывая в городе, он каждый раз ходит в театр

кăвакар

5.
бледнеть, зеленеть (о лице)
тарăхнипе вăл кăвакарсах кайрĕ — он весь позеленел от гнева

кăлин-калин

2.
косо, искоса
вăл ман çине кăлин-калин пăхать — он смотрит на меня искоса

кăмăлла

2.
пожелать
соблаговолить
(что-л. сделать) ирон.
вăл пирĕн пата пыма кăмăлламĕ-и? — не соблаговолит ли он прийти к нам?

кăмăлсăрлан

1.
становиться неприветливым, нелюбезным, неласковым
вăл темшĕн кăмăлсăрланса кайнă — он почему-то стал неприветливым

кăмăлсăррăн

3.
обиженно
вăл пӳлĕмрен кăмăлсăррăн тухса кайрĕ — он с обидой вышел из комнаты

кăсăклан

интересоваться, проявлять интерес
любопытствовать
увлекаться

ĕçпе кăсăклан — интересоваться работой
вăл техникăпа кăсăкланать— он интересуется техникой
кăсăкланса кай — заинтересоваться чем-л.
кăсăкланса вула — читать с интересом
кăсăкланса пăх — смотреть с любопытством
спортпа кăсăкланса кай — увлечься спортом

кăсăклă

интересно, занимательно, увлекательно
кăсăклă кĕнеке — интересная книга
кĕнеки кăсăклăскер пулчĕ — книга оказалась интересной
вăл питĕ кăсăклă каласа парать — он рассказывает очень интересно

кăçалччен

до этого года
кăçалччен вăл чирлеменччĕ — до этого года он не болел

кăтăклă

щекотливый, боящийся щекотки, чувствительный к щекотке
вăл питĕ кăтăклă — он очень боится щекотки

кăтăр

I.
приходить в ярость, в бешенство, бесноваться
вăл кăтăрса кайнă — он разъярился

кăшт

2.
чуть (было)
вăл кăшт çеç машина айне пулмарĕ — он чуть не попал под машину
кăштах пуйăсран юлаттăм — я чуть было не опоздал на поезд

кăштахран

немного погодя, через некоторое время, вскоре
кăштахран вăл та килчĕ — через некоторое время и он пришел

кĕвĕç

II. глаг.

1.
завидовать
çынна ан кĕвĕç — не завидуй никому
вăл юлташне кĕвĕçсе пурăнать — он завидует товарищу
кĕвĕçсе çӳре — быть завистливым
кĕвĕçсе пăх — смотреть на что-л. с завистью

кĕвсĕр

некрасиво, неприглядно, безобразно
кĕвсĕр япала — некрасивая вещь
вăл кĕвсĕр хăтланать — он поступает некрасиво

кĕл

зольный
кăмака кĕлĕ — печная зола
торф кĕлĕ — торфяная зола
кĕл тăрри (шывĕ) — щелок
кăвар шăранса кĕл пулнă — угли истлели
кăмакаран кĕл кăлар — выгрести золу из печки
вăл хăранипе кĕл тĕслĕ пулса кайрĕ — от испуга он побледнел как зола


кĕл чăххи — домосед
кĕл тăпри — подзол, подзолистая почва
кĕл хутаççи — болтун, пустомеля

кĕлеттер

ломаться, кривляться,
заставлять себя просить, упрашивать

вăл юри кĕлеттерет — он заставляет себя упрашивать

кĕлеш

1. прям. и перен.
торговаться
рядиться
разг.
хак пирки кĕлеш — торговаться о цене
вăл кĕлешсе тăма юратать — он любит поторговаться

кĕлмĕçлен

2.
просить, клянчить, вымаливать
вăл пĕрмаях кĕлмĕçленсе çӳрет — он все время что-нибудь клянчит

кĕр

14.
с деепр др. глагола выступает в роли вспом. глагола:
аванса кĕр — вогнуться

кайса кĕр —
1) исчезнуть, скрыться, пропасть, деться
ăçта кайса кĕчĕ вал? — куда он исчез?
2) поступить
вăл ĕçе кайса кĕчĕ — он поступил на работу

килсе кĕр —
1) войти к кому-л.
2) явиться неожиданно
вăл кĕтмен çĕртен килсе кĕчĕ — он явился неожиданно

пуçтарса кĕр — убрать, собрать (напр. урожай)

путев кĕр —
1) увязнуть, засесть, застрять (напр. в грязи)
2) ввалиться (напр. о щеках, глазах)

пырса кĕр — нагрянуть, заявиться куда-л.
тухса кĕр — 1) сходить куда-л. 2) выйти и вернуться
шăтарса кĕр — впиться, врезаться

кĕреш

3.
бороться, вести борьбу с чем-л.
çитменлĕхсемпе кĕреш — бороться с недостатками
вăл йывăрлăхсемпе кĕрешсе пиçĕхнĕ — он закалился в борьбе с трудностями

кĕрĕс

1.
подражание грохоту, сильному стуку
вăл чышкипе сĕтеле кĕрĕс! тутарчĕ — он грохнул кулаком по столу

кĕç

4. диал.
недавно, только что
вăл кĕç тухса кайрĕ — он только что ушел

кĕçĕн

1.
младший
моложе, младше

кĕçĕн кин — младшая сноха (жена младшего сына)
кĕçĕн классем — младшие классы
кĕçĕн çулти шкул ачисем — дети младшего школьного возраста
кĕçĕн хĕр  —1) младшая дочь 2) младшая золовка (говорящей)
кĕçĕн ывăл — 1) младший сын 2) младший деверь (говорящей)
вăл манран виçĕ çул кĕçĕн — он моложе меня на три года
вăл манран виçĕ çул кĕçĕнрех — он моложе меня на три года

кĕçĕр

1.
сегодня ночью, сегодня вечером — (говорят вечером того же дня)
вăл кĕçĕрех каясшăн — он хочет уехать сегодня же вечером

кивçенле

II. глаг.
давать в долг, взаймы, одалживать
вăл мана çĕр тенкĕ кивçенлерĕ — он мне одолжил сто рублей

кил

10.
выходить замуж
вăл ăна килмест — она не пойдет за него замуж

килĕш

1.
соглашаться, выражать согласие
пуринпе те килĕш — согласиться со всеми
хаваслансах килĕш — согласиться с радостью
вăл килĕшмесĕр турткаланса тăрать — он что-то мнется и не соглашается
шутласа тăмасăрах килĕш — согласиться не задумавшись
сирĕнпе пĕтĕмпех килĕшетĕп — я вполне согласен с вами
эсир килĕшетĕр пулсан — с вашего согласия

килĕштер

5.
симпатизировать
любить

вăл çав хĕре килĕштерсе пăрахнă — ему очень понравилась эта девушка

6. муз.
настраивать

киревсĕр

безобразно, мерзко, грязно, вульгарно
неприлично, непристойно

киревсĕр мыскара — скабрезный анекдот
киревсĕр ĕç — мерзкий поступок
киревсĕр сăмахсем — непристойные слова
киревсĕр элек — грязная клевета
киревсĕр ятлаçу — отборная ругань
вăл хăйне киревсĕр тыткалать — он ведет себя неприлично
Куннине кун çук, киревсĕре вилĕм çук. — посл. Тихому нет житья, наглецу нет погибели.

кирек

частица, обобщ.
любой, хоть какой, хоть как
кирек ăçта — 1) кое-где, где-либо 2) кое-куда, куда-либо
кирек ăçта та — 1) везде, где бы ни было, хоть где 2) куда бы ни было, хоть куда
кирек ăçтан туп! — хоть где найди!, найди где хочешь!
кирек кам — кое-кто, кто-либо
кирек кам та — любой, кто угодно, хоть кто
кунашкал сĕнӳпе кирек кам та килĕшмелле — с таким предложением любой согласится
кирек епле сăлтавпа та — по любому поводу
лавккара кирек мĕн те пур — в магазине есть все, что угодно
кирек мĕн каласан та — что бы там ни говорили
кирек мĕн пултăр — что бы ни случилось
кирек мĕн пулсан та — что бы ни случилось
кирек мĕн пуласран — на всякий случай

кирек мĕнле —
1) любой, хоть какой
ăна кирек мĕнле ĕç те ал çемми — ему любая работа по плечу
2) хоть как
кирек мĕнле пулсан та — при любых обстоятельствах, во что бы то ни стало

кирек хăçан та — всегда, когда угодно,когда бы ни было
вăл кирек хăçан та хаваслă — он всегда в хорошем настроении
кирек хăш — любой, хоть какой
кирек хăш киле кĕр — войти в любой дом
кирек хăшĕ те — кто угодно, кто бы то ни было

кирек сахарна пар, ай, пылна пар, кил шухăшĕ ӳкрĕ пуç çине — фольк. ты потчуй меня хоть сахаром, хоть медом — все равно я хочу домой

Кирек мĕнле ĕç те ăстаран хăрать. — посл. Дело мастера боится.

кукăрт

4. перен.
придать другой оборот
повернуть по-другому

вăл ĕçе тепĕр майлă кукăртса хучĕ — он придал делу другой оборот

кукшалан

1.
лысеть
плешиветь
прост.
вăл кукшаланнă — он облысел

кул

1.
смеяться
улыбаться
усмехаться

ахăлтатса кулса яр — залиться смехом, разразиться хохотом
каçăхса кайса кул — захлебываться от смеха
ӳксе кул — смеяться до упаду
кулса ил — усмехнуться
вăл ирĕксĕррĕн кулса илчĕ — он выдавил улыбку
манан кулас шухăш мар — мне не до смеху
кулмалли çук — нет ничего смешного
кулас та, макăрас та килет — и смех и горе
Йĕре-йĕре ĕçлекен кула-кула çиет. — посл. Кто работает плача тот ест улыбаючись .

кул

2.
насмехатыя, издеваться, глумиться
вăл çав тери çынран кулма юратать — он большой насмешник
хамран кулма памастăп — я не позволю издеваться над собой!

култар

смешить, вызывать смех
ан култар-ха! — не смеши, пожалуйста!
вăл пире култарса вĕлерчĕ — он уморил нас со смеху
Çук вăрçтарать, пур култарать. — погов. От нехватки — ссоры, от достатка — радость.

кулян

испытывать душевное страдание
— перевод зависит от контекста:
печалиться, горевать, переживать, сокрушаться, скорбеть и т. д.
кулянса кай — запечалиться
чун кулянать — душа болит, на душе неспокойно
кулянса аса ил — вспоминать с горечью
мĕн кулянмалли! — не стоит горевать!
кулянса ним те тăваймăн — слезами горю не поможешь
вăл куляннипе питĕ начарланса кайрĕ — от горя он очень похудел

кулянтар

печалить, огорчать, приносить печаль, горе
вăл килменни пире кулянтарчĕ — нас огорчило то, что он не приехал

кум

2. перен.
бродить без дела
шататься
прост.
вăл ĕçсĕр кумса çӳрет — он шатается без дела

кунта

2.
здесь
вĕсем кунта — они здесь
унта та, кунта та — и там и здесь, везде
вăл унта та, кунта та çук — его нет ни там ни здесь

кунти

здешний, находящийся, живущий здесь
эпĕ кунтисем мар — я не здешний
вăл кунтине кам пĕлнĕ — кто знал, что он здесь
кунти пек çутçанталăк урăх ниçта та çук — такой природы, как здесь, больше нигде нет

кур

8.  
в форме курăсăн
в знач. вводн. сл.
смотришь, глядишь
курăсăн, вăл персе те çитрĕ — глядишь, он и нагрянул

кур

9.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола:
выçса кур — поголодать
ĕçлесе кур — поработать
кайса (çитсе) кур — побывать, посетить, нанести визит
калаçса кур — поговорить
кĕрсе кур — наведаться
çӳресе кур — поездить, походить
тутанса кур — попробовать, отведать
çисе кур — попробовать, отведать
тытса кур — 1) подержать (что-л. в руках) 2) половить (напр. рыбу), поохотиться
вăл хăй ĕмĕрĕнче никампа ятлаçса курман — он в жизни ни с кем не ругался

куран

вводн. сл.
по-видимому, видимо
кажется
оказывается

асатте килтех пулнă, куран — оказывается, дедушка был дома
вăл хăнана кайнă, куран — он, видимо, в гости поехал

курăк

2. перен.
неопытный, зеленый, молодой
вăл курăк-ха — он еще зелен

курăмлă

броско, эффектно
представительно, солидно

курăмлă каччă — видный парень
курăмлă çипуç — броская одежда
вăл хăйне курăмлă тыткалать — он держит себя солидно
артистăн ку номерĕ питĕ курăмлă — этот номер артиста очень эффектен

курăн

1.
виднеться, становиться видным, показываться
обрисовываться

лайăх курăнакан заголовок — броский заголовок
курăнакан тавралăх — обозримое пространство
куçа курăнакан йăнăш — заметная ошибка
витĕр курăнакан — прозрачный, ажурный
курăнман енĕ — 1) невидимая сторона чего-л. 2) перен. изнанка, подоплека
иккĕллĕн курăн — двоиться в глазах
хĕрлĕн курăн — алеть
хуран курăн — чернеть
шуррăн курăн — белеть
ылтăнăн курăн — золотиться
курăнса кай — показаться
курăнса лар — виднеться
курăнса тар — выситься, возвышаться
курăнмалла мар ту — маскировать, прятать
курăнмасăр тăр — прятаться, не показываться
курăнии пул — скрыться за горизонтом
сĕм тĕттĕм, куçран чиксен те курăнмасть — темно, хоть глаз выколи
вăл хăй çулĕнчен кĕçĕнрех курăнать — он выглядит моложе своих лет
суйи уççăнах курăнать — его ложь очевидна
ир тăрсан курăнĕ — утром видно будет, утро вечера мудренее
кайран курăнать — там видно будет
Инкек куçа курăнса килмест. — погов. Беда приходит неожиданно.
Пĕр май пăхсан курăнать, тепĕр май пăхсан курăнмасть. (Чĕрне). — загадка С одной стороны посмотришь — видно, а с другой — нет. (Ноготь).

курăн

2.
в форме курăнать
в знач. вводн. сл.
кажется, видимо, по-видимому, должно быть
видать
прост.
вăл кун çинчен пĕлмен курăнать — видимо, он об этом не знал
вăл киле кайнă курăнать — он, по-видимому, ушел домой

кустар

4.
мчаться, ехать, быстро двигаться
катить
разг.
вăл килелле кустара пачĕ — он помчался домой
çулпа машина кустарать — по дороге быстро катит автомобиль

куçар

2.
переводить, перечислять (напр. деньги)
оформлять на кого-л.
пуштăпа куçарнă укçа — почтовый перевод
укçа куçармалли бланк — переводной бланк
вăл перекет укçине арăмĕ çине куçарнă — он перевел вклад на имя жены

куçсăрлан

лишаться зрения, слепнуть
вăл вăрçăра куçсăрланнă — он лишился зрения на войне

куççуллен

1.
слезиться
быть в слезах

куç куççулленчĕ — на глаза навернулись слезы, слезы набежали на глаза
вăл пӳлĕмрен куççулленсе тухрĕ — он вышел из комнаты со слезами на глазах

кутăн

3.
вниз головой
вверх ногами

кутăн çакăнса тăр — висеть вниз головой
кутăн чикелен — полететь кувырком
вăл сăрта та кутăн çавăрса лартĕ — он и горы перевернет

кутăн

упрямо, капризно, строптиво
вăл йĕркесĕр кутăн — он донельзя упрям

кутăна пер —
1) упрямиться
кутăна персе ан лар! — не упрямься!
2) симулировать, притворяться
прикидываться (напр. больным) разг.

Кутăн йысна шурă кĕпе тăхăннă, янаххи айĕ маччана тивет. (Кăмака).
загадка Упрямый зятек надел белую рубашку с воротником до потолка. (Печка).

кӳл

3. разг.
обманывать
надувать
обдуривать
разг.
вăл мана кӳлчĕ — он меня надул

кӳлеш

1.
ревновать
вăл арăмне кӳлешет — он ревнует жену
сăлтавсăрах кӳлеш — ревновать без оснований

кӳренӳллĕн

обиженно
вăл ман çине кӳренӳллĕн пăхса илчĕ — он обиженно посмотрел на меня

лайăх

2.
хорошенько, как следует
порядком, достаточно, вполне

лайăхах çитет — вполне хватит
ачасене лайăх асăрхăр — хорошенько присматривайте за детьми
вăл лайăх çеç пырса çапăнчĕ — он стукнулся довольно сильно
эсир мана лайăхах хăптартăр — вы меня порядком напугали

лайăх

5. с отриц. частицей:
лайăх мар
1) нехороший
лайăх мар çын — нехороший человек
2) неудобно, неприлично, нехорошо
çынсенчен лайăх мар — неудобно перед людьми
вăл лайăх мар хăтланать — он ведет себя неприлично

лапăртат

3.
болтать, пустословить
трепаться
прост.
мĕн лапăртатса кăтартрĕ вăл ман çинчен? — что он наболтал про меня?

лапсакалантар

лохматить, делать лохматым, косматым
вăл çӳçĕсене лапсакалантарса янă — он разлохматил себе волосы

лар

5.
сидеть, быть, находиться, пребывать (в каком-л. состоянии, где-л.)
выçă лар — быть голбдным
ĕçсĕр лар — сидеть без дела
качча каймасăр лар — сидеть в старых девах
килте лар — находиться дома
пĕр класра çул лар — просидеть два года в одном классе
тĕрмере лар — сидеть в тюрьме
ларса тух —
1) выстроиться, расположиться подряд, в ряд
çуртсем çырма тăрăх ларса тухнă — дома выстроились вдоль речки
2) отсидеть (в заключении)
вăл виçĕ çул ларса тухнă — он отсидел три года
Алă-ура пур çинчен ахаль ларни килĕшмест. — погов. Не к лицу сидеть без дела, когда руки-ноги целы.

ларт

11.
ставить, осуществлять
диагноз ларт — поставить диагноз
вăл çĕнĕ рекорд лартнă — он установил новый рекорд

ларт

24. разг.
обманывать, надувать, обставлять
асту, вăл лартма юратать — остерегайся, он любит мошенничать

ласт

II.  подр. —
о встряхивании, взмахе

вăл аллине ласт сулчĕ — он махнул рукой
ласт-ласт — усил. от ласт II.
çăхан çуначĕсене ласт-ласт тутарса вĕçет — ворон летит, тяжело взмахивая крыльями

латăртаттар

2.
уминать, уписывать (пищу) прост.
вăл çăкăра латăртаттарать çеç — он вовсю уминает хлеб

лашалла

1.
по-лошадиному, как лошадь, как конь
вăл лашалла ĕçлет — он работает как лошадь

лăнчăртат

3. разг.
плестись, брести, тащиться
вăл аран лăнчăртатса пырать — он еле плетется

лăпкăн

3.
смирно, кротко
вăл хăйне лăпкăн тыткалать — 1) он держится спокойно 2) он ведет себя смирно

лăрăлтат

ворчать, брюзжать, недовольно бормотать
вăл пĕрмай лăрăлтатса çӳрет — он вечно брюзжит

лăст

то же, что ласт II.
вăл лăст кăна пуçне ухрĕ — он резко вскинул голову

логика

логический
çирĕп логика — крепкая логика
логика пусăмĕ — лингв. логическое ударение
логика шухăшлавĕ — логическое мышление
вăл каланинче нимĕнле логика та çук — в его словах нет никакой логики

луш

2.
попусту, понапрасну
вăл луш çинченех хирĕçекен çын мар — он не вступает в спор понапрасну

лӳпперлен

1.
становиться вялым
становиться малоподвижным, терять подвижность
становиться неуклюжим, неповоротливым

ватăлнă çемĕн вăл лӳпперленчĕ — к старости он стал малоподвижным

ма

7. частица отриц.
да нет
ма, вăл ун пек усал çын мар — да нет, он не такой плохой человек

ма

8.
ма тесен, ма тесессĕн
союз
потому что
потому как
разг.
ăна пурте пĕлеççĕ, ма тесессĕн вăл тахçанах кунта пурăнать — его всезнают, потому что он давно здесь живет

майăн

3.
сообразно с..., в соответствии с...
вăл каланă майăн — в соответствии с тем, что он сказал

майĕ-майĕпе

постепенно, понемногу
помаленьку, мало-помалу
разг.
майĕ-майĕпе вăл килĕшрĕ — он не сразу, но согласился

майĕпе

4. послелог
ввиду того, что
вследствие того, что
так как
по случаю
чего-л.
ывăннă майĕпе вăл аран утать — он так устал, что еле бредет
уяв майĕпе — по случаю праздника

майла

5. разг.
устроить, провернуть (какое-л. дело)
спроворить прост.
ун пеккине вăл часах майлать — он мастак обделывать такие дела

майлă

выгодно
мана вăл килĕшменни майлă пулчĕ — его отказ оказался мне на руку
хăйсене епле майлă, çапла тăваççĕ — они делают так, как им выгодно

майлă

подобно, наподобие
похоже, сходно

хулара та ялти майлă çуртсем тума пуçларĕç — и в городе стали строить дома типа сельских
вăл мана йăмăкĕ майлă курăнчĕ — она мне показалась похожей на младшую сестру
хăйне майлă — своеобразный, оригинальный, самобытный
икĕ майлă ăнлан — понимать двояко
пĕр майлă —
1) однотипный, единообразный, одинаковый, аналогичный
вĕсен çĕлĕкĕсем пĕр майлă — у них шапки одинаковые
2) однотипно, единообразно, одинаково, аналогично
3) размеренный, равномерный
пĕр майлă пурнăç — размеренная жизнь
4) размеренно, равномерно
5) разг. средне, потихоньку; так себе
мĕнле пурăнатăн? — как поживаешь?
пĕр майлă —  потихоньку

майлă

последовательно, логично
вăл сăмахне питĕ майлă çынăçтарса каларĕ — его речь была очень логичной

майралат

делать что-л. подобно русской женщине
вăл кĕпине майралатса çĕленĕ — она сшила себе платье как у русской

макăл

1.
о медленном неуклюжем движении
вăл ман еннелле макăл çаврăнчĕ — он медленно повернулся ко мне

макăлтат

3.
бормотать, бурчать
вăл темскер макăлтатрĕ — он что-то пробормотал

мала

4.
старше
вăл вăтăр çултан мала мар — ему не больше тридцать лет, он не старше тридцати лет

малтанах

2.
вначале, поначалу разг.
малтанах вăл ютшăнатчĕ — поначалу он держал себя отчужденно

ман

2.
разучиться, отвыкнуть
çав йăлана вăл халĕ те манман — он до сего времени не отвык от этого

манса кай —
1) забыть, запамятовать, выпустить из памяти
эпĕ кун çинчен мансах кайнă — я совсем забыл об этом
2) разучиться (что-л. делать)

манашкал

подобно мне
так, как я

вăл та манашкал пĕр сăмах та марилле пĕлмен — он тоже, подобно мне, не знал ни слова по-марийски
манашкал ĕçле — работай так же, как я

манăн

1.
у меня
манăн пĕчĕк шăллăм пур — у меня есть маленький братишка
манăн çакăнтан ыратать — у меня вот тут болит
манăн вăл шухăшра та çук — у меня и в мыслях этого нет

манăн

3.  
в форме ман с послелогами
переводится соответствующими предложными сочетаниями:


ман пирки —
1) из-за меня
вăл ман пирки юлса килчĕ — он опоздал из-за меня
2) обо мне, по поводу меня
мĕн каларĕ вăл ман пирки? — что он говорил обо мне?

ман пата — ко мне
ман çинчен — обо мне
ман çумра —  рядом со мной, около меня

манăç

4.
впадать в забытье
вăл шухăша кайса манăçрĕ — он забылся, погрузившись в мысли, он весь ушел в свой мысли

манерлен

4.
поправляться, становиться полнее
полнеть

çу каçиччен вăл кăшт манерленчĕ — за лето он немного поправился

манран

мест.
исх. п. от эпĕ

меня
с меня
от меня

вăл манран вăйлăрах — он сильнее меня
ку манран килмест — это не зависит от меня
хăп манран! — отстань от меня!
манран пулмасть — у меня это не выйдет, мне это не под силу

маншăн

мест.
прич.-цел. п. от эпĕ:


1.
за меня
для меня
из-за меня, ради меня

вăл маншăн питĕ тăрăшрĕ — он очень много сделал для меня
вăл маншăн та тӳлерĕ — он уплатил и за меня

мар

1. частица отриц.
не
не-

аван мар — нехорошо
ахальтен мар — недаром
инçе мар — недалеко
пĕрре кăна мар — неоднократно, не один раз
сахал мар — немало
халь мар — не сейчас
ĕçсем чаплах мар — дела не совсем хороши
хуларан инçех мар — не так далеко от города
вăл ухмах мар — он не дурак
кăна тивер мар — давайте этого не трогать
кирлĕ мара ан калаç — не болтай впустую
лайăх та мар, начар та мар — и не хорошо и не плохо, серединка наполовинку
эпĕ хирĕç мар — я не против
çамрăках мар хĕрарăм — не очень молодая женщина
ырă мара сис — почувствовать недоброе
таçти çын мар-çке эсĕ — ты ведь нам не чужой
Ваттисем калани ахаль мар çав. — погов. Пословица недаром молвится.
Тĕнче хĕсĕр мар. — погов. Свет клином не сошелся на ком-чем-л.

мар

3. союз
не только..., но и...
вăл мана пама мар, кăтартмарĕ те журнала — он мне не только не дал журнала, но даже и не показал

мартышкăлла

как мартышка
вăл мартышкăлла хуçкаланать — он кривляется как мартышка

маçтăр

мастерски, искусно
ăста маçтăрсем — первоклассные мастера
унăн алли пит маçтăр — у него умелые руки
вăл юрлама маçтăрах мар — он не мастак петь
Маçтăр аллинче ĕç вылять. — посл. В руках мастеро дело играет. (соотв. Дело мастера боится).

маçтăрла

мастерить
вăл ялан мĕн те пулин маçтăрлать — он вечно что-нибудь мастерит

маçтăрлан

становиться искусным в чем-л., становиться мастером своего дела
натореть в чем-л. прост
вăл катка-пичке тума маçтăрланса çитнĕ — он стал искусным бондарем

материализм

филос.
материализм (наука тĕлĕшĕнчен тĕрĕс философи вĕрентĕвĕ
идеализма хирĕçлесе, вăл çут тĕнчере мĕн пуррин пуçламăшĕ ăстăн мар — матери пулнине, матери ăстăнран килменнине тата ăна пĕлсе çитме май пулнине çирĕплетет)

маттур

сильно, крепко
маттур каччă — здоровый парень
вăл санран маттуртарах — он сильнее тебя
унăн пӳ-сийĕ питĕ маттур — он человек крепкого телосложения
Юлташ тени хăвăнтан маттур пултăр. — посл. В товарищи выбирай человека сильнее себя.

маттур

ловко, проворно
маттур ташла — ловко плясать
вăл ĕçре маттур — он проворен в работе, дело так и горит у него в руках

маттур

смело, храбро, мужественно
маттур шыравçă — храбрый разведчик
маттур хĕрарăм — бой-баба
вăл тăшманпа маттур çапăçнă — он бесстрашно сражался с врагами

маттур

красиво
хорошо, славно

маттур пике — красавица
маттур хĕрсем — красивые девушки
вăл хăйне маттур тыткалать — он держит себя превосходно

6.
молодец, молодчина

маттур

молодцом
çавах та вăл маттур — все-таки он молодчина

матяр

легкомысленно, ветрено
вăл хăйне матяр тыткалать — он ведет себя легкомысленно

мăкăлта

1.
вывихивать
ура мăкăлта — вывихнуть ногу
вăл аллине мăкăлтанă — он вывихнул руку

мăкăртат

1.
бормотать, бубнить, говорить невнятно, нечленораздельно
тĕлĕкре мăкăртат — бормотать во сне
вăл мана хирĕç темĕн мăкăртатрĕ — он что-то пробормотал мне в ответ

мăнакка

1.
тетя, тетка (старшая сестра отца или матери)
вăл мăнаккăшĕ патĕнче ӳснĕ — он вырос у своей тетки

мăнаç

2.
гордо, высокомерно, надменно
заносчиво, кичливо

мăнаç çын — гордец, зазнайка разг.
мăнаç кăмăллă — высокомерный
мăнаç пул — кичиться, быть кичливым, заносчивым
вăл ытла мăнаç калаçать — он разговаривает высокомерным тоном

мăнкăмăллă

высокомерно, надменно
заносчиво, спесиво, чванливо

мăнкăмăллă калаçу — высокомерный тон
мăнкăмăллă сан — надменный вид
мăнкăмăллă çын — заносчивый человек, гордец
вăл хăйне ытла мăнкăмăллă тыткалать — уж очень он заносчиво ведет себя

мăнкăмăллăн

1.
высокомерно, надменно
заносчиво, спесиво, чванливо

вăл хăйне мăнкăмăллăн тытать — он держит себя высокомерно

мăш

3. подр. —
о слабом, едва заметном движении

вăл мăш та тумасть (сикмест) —
1) он и не шевельнется
2) перен. он и в ус не дует, ему хоть бы что

меллĕн

1.
умело, искусно, ловко
сноровисто
разг.
вăл васкамасăр, меллĕн ĕçлет — он работает без спешки, сноровисто

мелсĕр

неумело, неискусно, без сноровки
мелсĕр ĕç — неискусная работа
вăл пуртта мелсĕр тыткалать — он неумело обращается с топором
мелсĕр çамрăк техникçĕ — неопытный молодой техник

мерекке

забавно, потешно, комично
удивительно

мерекке этем — шутник, балагур
вăл мерекке каласа парать — он забавно рассказывает
ну, мерекке пулчĕ! — ну и потеха вышла!

мехертрен

диал.
случайно, неожиданно, ненароком
вăл мехертрен килсе те тухрĕ — он появился нежданно-негаданно

мĕн

1. мест. вопр. относ.

что (переводится также формами других падежей)
мĕн ку? — что это?
мĕн пулчĕ сана? — что случилось с тобой?
мĕн тума? — для чего? зачем?
мĕн пирки? — из-за чего?
мĕн пирки тавлашу? — из-за чего спор?
хăвна мĕн каланине итле — слушай, что тебе говорят
мĕн тусан та ăна юраймăн — что ни делай, на него не угодишь

мĕне (в форме дат.-вин. п.)чему, чего и т. д.
мĕне пула? — из-за чего? благодаря чему?
мĕне пула килеймерĕ вăл? — из-за чего он не смог прийти?
мĕне кура? —
1) чего ради?
мĕне кура кун пек шукăллентĕн? — чего ради ты так вырядился?
2) из-за чего? по какой причине? зачем?
мĕне кура хуйхăрас манăн! — что мне горевать!

мĕнре (в форме местн. п.)в чем?
мĕнре-ха ыйту тупсăмĕ? — в чем же суть вопроса?

мĕнрен (в форме исх. п.)чего, из чего и т. д.
мĕнрен хăратăн эсĕ? — чего ты боишься?
мĕнрен пуçламалла? — с чего начать?
мĕнрен начар ку кĕпе? — чем плоха эта рубашка?
мĕнрен тунă-ши ку теттене? — из чего сделана эта игрушка?

мĕнпе (в форме тв. п.)чем?, с чем? и т. д.
мĕнпе тĕлĕнтеретĕн пире? — чем ты нас удивишь?
кукăле мĕнпе пĕçернĕ? — с чем (испечен) пирог?

мĕн

5. мест. определит.
каждый
весь, все, все

мĕн пынă çын — каждый, кто приходит; все, кто приходит
мĕн пĕлнине каласа патăм — я рассказал все, что знал
унăн мĕн пĕлнĕ ĕçĕ те çак анчах — вот и все, что он умеет делать
мĕн пурĕ те  — всего-навсего
мĕн ĕмĕрне вăл ĕçре ирттернĕ — он работал всю жизнь

мĕн

9. частица вопр.
разве, что ли
эсĕ асăрхамарăн-и-мĕн? — ты разве не заметил?
вăл тухса кайрĕ-и-мĕн? — ушел он, что ли?

мĕн

10. частица усил.
как
что за, какой еще
чего только

мĕн макăрмарĕ вăл уншăн! —как она плакала из-за этого!
мĕн-мĕн çук-ши унта! — и чего только там нет!
мĕн тери илемлĕ кунта! — как здесь красиво!
мĕн сивви паян — какой сегодня мороз!, разве это мороз! (т. е. нет никакого мороза)

мĕн

12. в знач. вводн. сл.
оказывается
питĕ ăслă мĕн вăл — оказывается, он очень умный
ку эмел питĕ хăватлă мĕн — это лекарство, оказывается, очень сильное

мĕнешкел

2.
нареч. с воскл. знач.
как, насколько
до чего

мĕнешкел юрататчĕ вăл ташлама! — как он любил плясать!
кил-çурта мĕнешкел тыткалать вăл — как она следит за порядком в доме!

мĕнле

1. мест. вопр.-относ.
какой
каков

мĕнле кĕпе тăхăнатăн? — какую ты рубашку наденешь?
ку картинăна мĕнле сăрăпа ӳкернĕ? — какими красками нарисована эта картина?
мĕнлерех вăл ĕçре? — каков он в работе?

мĕнле

2. мест. с воскл. знач.
какой
мĕнле вăйлă вăл! — какой он сильный!

мистификаци

мистификация (юри улталани)
вăл мистификаци инкекне лекнĕ — он жертва мистификации

миçери

какого возраста
ку миçери ача? — сколько лет этому ребенку?
вăл старик миçерине никам те пĕлмест — никто не знает, сколько лет этому старику

мораль

моральный
коммунизм моралĕ — коммунистическая мораль
мораль кодексĕ — моральный кодекс
мораль принципĕсем — моральные принципы
вăл мораль тĕлĕшĕнчен таса çын — он человек высокой морали

музыкант

музыкантский
музыкант профессийĕ — профессия музыканта
вăл чăн-чăн музыкант — он прирожденный музыкант

мухмăрла

I.
с похмелья
вăл паян мухмăрларах — он сегодня под мухой

мухмăрла

2.
хмелеть, пьянеть
вăл кăшт ĕçсенех мухмăрлать — он быстро хмелеет

намăслă

стыдливый, совестливый, стеснительный
вăл намăслă çын — он человек совестливый

намăссăр

бессовестно, бесстыдно, бесчестно
нагло, нахально

намăссăр хăтлан — вести себя нагло
намăссçр çын — бессовестный человек
вăл ним намăссăр суять — он врет без зазрения совести
Намăссăр çыннăн питне кĕççе çĕленĕ. — погов. У бессовестного лицо зашито войлоком.

намăссăрлан

потерять совесть, стыд, поступать бессовестно, бесчестно
вăл намăссăрланса кайнă — он совсем потерял стыд

намăс-симĕс

собир.
совесть, стыд, чувство стыда
вăл намăс-симĕсне çухатнă — он потерял всякий стыд

направлени

1.
направление (документ)
больницăна кайма направлени пар — дать направление в больницу
вăл ĕçлеме направленипе килнĕ — он прибыл на работу по направлению

нараста

чистый, невинный
вăл ача пек нараста — он чист душой, как ребенок

наркăмăш

3. перен.
злоба
вăл чĕринче наркăмăш пухнă — он затаил злобу в сердце

4.
наркотик

национальность

национальный
национальноçсен совечĕ — совет национальностей
вăл мĕнле национальность çынни? — кто он по национальности?

начарлан

2.
худеть, тощать
вăл палăрмаллах начарланнă — он заметно похудел
ĕне начарлансах кайнă — корова совсем истощала
начарланса çит — исхудать
Хĕлле мăнтăрланать, çулла начарланать. (Арпалăх). — загадка Зимой тучнеет, летом тощает. (Сарай для мякины).

наянлан

1.
лениться, бездельничать, лениво относиться к чему-л.
ашшĕ ачисене наянланма памасть — отец не дает детям бездельничать
вăл наянланса курман — не было случая, чтобы он ленился

нăклаттар

2. перен.
подвести
подкузьмить
прост.
вăл мана хытă нăклаттарчĕ — он меня сильно подвел

нăрла

2. перен.
брюзжать, ворчать
вăл ялан нăрласа çӳрет — он вечно брюзжит

неккес

ленивый, с ленцой
вăл неккесрех ача — он мальчик с ленцой

непĕс

2.
жадный человек
жадина
прост.
вăл ытла непĕс — он очень жадный (человек)

нĕр

1.
образ, облик, подобие, вид
ял нĕрĕ куçа илĕртет — деревня своим видом привлекает взор
вăл этем нĕрне çухатнă — он потерял человеческий облик

нĕртте

1.  
неуклюжий, неповоротливый
вăл пит нĕртте — он очень неповоротлив

ни

I.

1. союз соед. повторяющийся
ни... ни...
ни сана, ни мана — ни тебе ни мне
ни унта, ни кунта — ни туда ни сюда
ни вăл каламарĕ, ни эпĕ ыйтса пĕлеймерĕм — ни он не сказал, ни я не спросил

никам

обычно с усил. частицей та (те)

1.
никто
никам та килмерĕ — никто не пришел
никама та ан кала — не говори никому
кам кĕнеки ку? — никам кĕнеки те мар — чья это книга? — ничья
вăл никамран та хăрамасть — он не боится никого
юлташсенчен никама та кураймарăм — мне не удалось увидеть никого из моих товарищей
вăл маншăн никам та мар — он никем мне не приходится
никам пулăшмасăрах — без чьей-либо помощи
никамран ыйтмасăрах — не спросясь ни у кого, без спросу

никам

3.
в форме исх. п. никамран в сочет. с прил. или нареч.
всех
никамран ăслăрах — умнее всех
вăл никамран ир тăрать — он встает раньше всех

ним

(нимĕн)
мест. отриц.

1. обычно с усил. частицей -те:
ничто, ничего
нечего

ним те курăнмасть — ничего не видно
вăл нимрен те хăрамасть — он ничего не боится
нимĕн те тăваймăн — ничего не поделаешь
унран ним кĕтмелли те çук — от него нечего ждать
лайăх ĕçлеме ним те кансĕрлемест — ничто не мешает хорошо работать
Ним çукран — нимĕр. — погов. Когда нечего есть, и кисель хорош. (соотв. На безрыбье и рак рыба).
Ним пĕлмен çынна шыв та эрех. — посл. Для неразбирающегося человека и вода — что вино.

ним

3. в знач. нареч.
нисколько, ничуть
совсем, совершенно

ăна ăçта курнине ним те астумастăп — совсем не помню, где я его видел
эпĕ ним те хăрамарăм — я ничуть не испугался
вăл санран ним те кая мар — он нисколько не хуже тебя

ним


ним пĕлми — без памяти; без чувств
нимех те мар — пустяки, ничего, не стоит обращать внимания
ним те марразг. легко, свободно, запросто, раз плюнуть
вăл икĕ пăт пуканне ним те мар çĕклерĕ — он запросто поднял двухпудовую гирю
ним туса та — никак, никаким образом
ним çук çĕртен — попусту, ни за что
ниме юрăхсăр — никуда не годный
ниме тăман — никуда не годный
ним чухлĕ те — нисколько, вовсе
шыв ним чухлĕ те чакман — воды нисколько не убыло

нимĕнле

(нимле)
обычно с усил. частицей та (те)

1. мест. отриц.
никакой
нимĕнле иккĕленӳ те çук — нет никаких сомнений
мана нимĕнле çанталăк та хăратмасть — никакая погода меня не страшит
вăл нимĕнле ĕçрен те пăрăнмасть он не уклоняется ни от какой работы
санăн мĕнле те пулин çăраççи пур-и? — нимĕнле çăраççи те çук — у тебя есть какой-нибудь ключ? — нет никакого

нимĕнле

2. нареч.
никак
унта нимĕнле те кайса килеймерĕм — я никак не смог туда съездить
сана нимĕнле ăнланаймастăп — я никак не могу тебй понять
вăл нимĕнле те пиренпе килĕшесшĕн мар — он никак с нами не соглашается

нимпе

обычно с усил. частицей те
никак
вăл нимпе те ăнланаймасть — он никак не может понять
ку сăмаха нимпе те вулаймастăп — я никак не могу прочесть это слово

ниçта

1.
чаще с усил. частицей та
нигде
вăл ниçта та çук — его нигде нет
ниçта пĕр çумкурăк курăнмасть — нигде не видно ни одного сорняка
ку кĕнекене ниçта тупса илеймерĕм — я нигде не мог достать эту книгу

нихçан

2. диал.
всегда
вăл нихçанах килте — он всегда дома

ноябрь

ноябрьский
ноябрĕн çиччĕмĕшĕ —седьмое ноября
ноябрь кунĕсем — ноябрьские дни
вăл ноябрьте çуралнă — он родился в ноябре

нумай

много
больше

чи нумай — самое большее
нумайрах — больше
нумай енлĕ — договор многосторонний договор
нумай нациллĕ пăтшалăх — многонациональное государство
нумай сыпăклă ракета — многоступенчатая ракета
нумай çул — многие годы
нумай çул ӳсекен курăксем — многолетние травы
нумай тиражлă хаçат — многотиражная газета
нумай хваттерлĕ çурт многоквартирный дом
нумай енĕпе — во многих отношениях
нумай та мар — совсем немного
нумай хутчен — много раз, многократно
нумай ĕçле — много работать
укçа нумай юлман — денег осталось немного
кунта ялан çын нумай — здесь всегда много народу
нумай ученăйсем çапла шутлаççĕ — многие ученые считают так
нумай япала çинчен калаçрăмăр — мы о мнбгом поговорили
вăл пурнăçра нумай курнă — он многое повидал в жизни
вĕсем пирĕнтен нумай ĕçленĕ — они работали больше нас
Нумайа шыраса, сахалсăр тăрса юлнă. — посл. В погоне за многим остался без малого. (соотв. За двумя зайцами погонишься, ни одного не поймаешь).

нумайран

то же, что нумай 3.
вăл нумайран çирĕмре пулнă — ему было максимум двадцать лет

нумайранпа

давно
издавна, с давних пор

вăл кунта нумайранпа пурăнать — он здесь живет с давних пор
пиччене нумайранпа курман — я давно не видел брата

нуша

1.
беда, несчастье, горе, невзгода
вăл пурнăçра нумай нуша курнă — он за свою жизнь натерпелся горя
нушана лек — попасть в беду
нушана кĕрсе ӳк — попасть в беду
нуша кăтарт — причинить горе
Нушара юлташ — хурăнташран та хурăнташ. — посл. В беде товарищ — роднее родственника. (соотв. Друзья познаются в беде).

нушалан

1.
нуждаться, жить в нужде, бедствовать, терпеть лишения
вăл çамрăклах нушаланса курнă — смолоду он испытал нужду
нушаланса пурăн — жить в нужде
нушаланса пĕт — натерпеться, настрадаться

нушалан

3.
мучиться, страдать, испытывать мучения, страдания
вăл çывăраймасăр нушаланать — он мучается от бессонницы
шăл ыратнипе нушалан — страдать от зубной боли

ораторла

как оратор, ораторски, по-ораторски
вăл чăн-чăн ораторла хăлаçланать — он жестикулирует как заправский оратор

пайлаш

2.
делиться, делить что-л. с кем-л.
уступать часть, долю кому-л.
вăл никампа та пайлашасшăн мар — он не хочет ни с кем делиться

пайтахранпа

с давних пор, давно, в течение долгого времени
эпир вăл компанипе пайтахранпа ăмăртатпăр — мы с давних пор соревнуемся с этой компанией
вăл кунта пайтахранпа пулман — он давно не был здесь

палăр

3.
отличаться, выделяться
ĕçре палăр — отличиться в работе
пултарулăхпа палăр — выделяться своими способностями

палăрса тăр —
1) виднеться, быть заметным
2) отличаться, выделяться чем-л.
вăл вăйĕпе палăрса тăрать — он выделяется своей силой

палăрмаллах

заметно, значительно
вăл палăрмаллах начарланнă — он заметно похудел
йывăçсем палăрмаллах ӳсрĕç — деревья значительно выросли
палăрмаллах сивĕтрĕ — заметно похолодало

палла

1.
различать, узнавать
опознавать

сасăран палла — узнать по голосу
палласа ил — опознать
хурапа шурра паллакан пул — научиться разбираться в жизни (букв. различать черное и белое)
вăл палламалла мар улшăннă — он изменился до неузнаваемости

паллаттар

понуд. от палла
вăл хăйне паллаттарасшăн мар — он не хочет, чтобы его узнали, он хочет остаться неузнанным

паллах

1.
известно, ясно
вăл килесси паллах — ясно, что он придет

парăн

5.
быть преданным
ĕçе парăн — быть преданным делу
вăл тăван çĕршыва чĕререн парăнса тăрать — он глубоко предан родине

пасса

частица
выражает удивление, сожаление, досаду:

ведь, же, даже

каларăм-çке сана, пасса — я же сказал тебе
вăл та килмерĕ-çке пасса — даже он не пришел

пастай

разг.
постой, погоди
пастай-ха — постой-ка
пастай, кăтартĕ-ха вăл сана! — погоди, вот он тебе покажет

паçăр

1.
недавно
незадолго до этого

вăл паçăр кунтаччĕ — он недавно был здесь
паçăр каларăшле — как было только что сказано
паçăртарах — несколько раньше (по отношению к моменту речи)

паçăртанпа

2. с усил. частицей -ах
давно, в течение долгого времени
вăл паçăртанпах кунта — он давным-давно здесь

пат

2.
совсем, совершенно
вăл пат пĕччен — он совсем один, одинок

пат

3.
сразу, вмиг
вдруг, неожиданно

вăл пат чарăнчĕ — он вдруг остановился
купăс сасси патах татăлчĕ — звуки гармони вмиг оборвались

пат

V.
только в роли служебного имени с общим значением близости к кому-чему-л.,
переводится различными предлогами:


пата, патна, патне — к кому-чему-л.
ман пата — ко мне
сан патна — к тебе
чӳрече патне пыр — подойти к окну
йытă патне ямасть — собака не подпускает к себе

патра, патăнта, патĕнче — у, возле, около кого-чего-л.
пирĕн патра — у нас
пӳрт патĕнче — возле дома
юлташ патĕнче хăнара пултăм — я побывал в гостях у товарища  

патран, патăнтан, патĕнчен — от кого-чего-л.
вăл сан патăнтан тухрĕ — он вышел от тебя
патĕнчен пăх — смотреть с близкого расстояния


патне çит — дойти до крайности, быть на грани чего-л.
хулара эрне патне пурăн — прожить в городе около недели
чĕре патне пычĕ — мне это понравилось, принесло удовлетворение
патне те пымасть — не соответствует, совсем не годится

патвар

крепко, сильно, мощно
патвар алăсем — сильные руки
патвар каччă — здоровый парень
патвар хул-урăм — крепкое телосложение
патвар юман — могучий дуб
чунĕпе вăл патвар — он крепок духом
патвар ут — шагать бодрым шагом
калча патвар шăтса тухнă — хлеба взошли дружно

паттăр

2.
крепкий, мощный, могучий
паттăр юман — могучий дуб
паттăр кĕлеткеллĕ çын — человек крепкого телосложения
вăл такамран та — паттăр он сильнее всех

паттăррăн

героически, доблестно, храбро, отважно, мужественно
хăвăн çĕршывшăн паттăррăн çапăç — героически сражаться за родину
вăл хăйне паттăррăн тыткалать — он ведет себя мужественно
хĕн-хура паттăррăн тӳс — мужественно переносить невзгоды

паха

благородно
вăл паха тĕллев лартнă — он поставил (перед собой) благородную цель

пахмат

2.
рассудок, здравый смысл
вăл пахматне çухатнă пулĕ — он, видно, потерял рассудок

пахмат

смелый, безрассудный, отчаянный
пахмат каччă — отчаянный парень
вăл ытла пахмат — он слишком безрассуден

пацифизм

пацифизм (нимĕнле вăрçă та, вăл шутра революциллĕ вăрçă та кирлĕ мар, текен юхăм)

пач

I.

1. чаще с усил. частицей -ах
совсем, совершенно

пачах урăхла —
1) совсем по-другому
эпĕ куна пачах урăхла ăнланатăп — я понимаю это совсем по-другому

2) в знач. частицы наоборот
— вăл сана ятларĕ-и? — он тебя ругал?
— пача урăхла, мухтарĕ — наоборот, похвалил

пач курăнмасть — совсем не видно
эпĕ ун çинчен пачах манса кайнă — я совсем забыл про это
çумкурăксене пачах пĕтернĕ — сорняки уничтожены полностью

паян

сегодня
паян ирпе — сегодня утром
паян мар ыран — не сегодня — завтра, в эти дни
паянах — уже сегодня, сегодня же
паянтан вара — с сегодняшнего дня
паянччен до — сегодняшнего дня
паяна çитсе те — и до сегодняшнего дня
паян ăшă — сегодня тепло
вăл паян килнĕ — он приехал сегодня
канашлăва паян ирттерме палăртнă — совещание назначено на сегодня

паян кун та — поныне, по сию пору, до сих пор
унран паян кун та хыпар çук — от него до сих пор нет вестей

паян-ыран

не сегодня — завтра,
в эти дни, на днях

вăл паян-ыранах килсе çитмелле — он должен прибыть в ближайшие дни

пăв

II.
куç пăв — гипнотизировать
вăл куç пăвма пĕлет — он владеет искусством гипноза

пăрахăçлан

возвр.
изживаться
отменяться, аннулироваться, упраздняться

вăл уяв тахçанах пăрахăçланнă — этот праздник давно изжил себя

пăрăн

4.
уклоняться, избегать
отлынивать
разг.
ĕçрен пăрăн — уклоняться от работы
вăл манран пăрăнса çӳрет — он избегает меня
дежурствăран пăрăнса юл — уклониться от дежурства
Тăснă çăкăртан пăрăнмаççĕ. — погов. От предложенного хлеба не отказываются.

пăркалан

4.
упрямиться
вăл пăркаланса тăмарĕ — он не стал упрямиться

пăсăклă

3.
плохой, дурной, испорченный
вăл пăсăклă çын — он испорченный человек

пăсăл

4.
портиться, становиться испорченным, развращаться, распускаться
вăл йăлт пăсăлса кайнă — он вконец испортился

пăт

совершенно, полностью, совсем
вăл пăт пĕччен пурăнать — он живет один-одинешенек

пăх

11.
угощать
потчевать
разг.
вăл хăнасене лайăх пăхса ячĕ — он хорошо угостил гостей

пăх

12.
обращать внимание, принимать во внимание
считаться
с кем-чем-л.
вăл амăшĕ каланине пăхмарĕ — он не посчитался с тем, что сказала мать
çаврăнса пăх — 1) оглянуться, бросить взгляд назад 2) перен. обратить внимание
вăл аслисем калани çине çаврăнса та пăхмасть — он и внимания не обращает на советы старших

пăх

13. в сочет. с инфинитивом на -ма (-ме)
иметь склонность
к чему-л.
пытаться, пробовать
тарма пăх — пытаться убежать
вăл мухтанма пăхать — он имеет привычку хвастаться
ĕне сĕкме пăхать — корова норовит боднуть

пăхăнтар

3. перен.
покорять кого-что-л., овладевать кем-чем-л.
тĕнче уçлăхне пăхăнтар — покорять космос
вăл пурне те хăйĕн ăсталăхĕпе пăхăнтарать — она покоряет всех своим искусством

пăчлан

2.
исчезать, пропадать
ăçта кайса пăчланчĕ вăл? — куда он запропастился?

пăшăлт

2.
подражание краткому шепоту
вăл пăшăлт та тумарĕ — он не произнес ни звука

пăшăрханчăк

беспокойно, тревожно
пăшăрханчăк сасă — беспокойный голос
пăшăрханчăк калаç — говорить с тревогой
вăл питĕ пăшăрханчăк çын — он все принимает близко к сердцу

пăшăх

1.
запыхаться, задохнуться
вăл чупса пăшăхнă — он запыхался от бега

педагог

педагогический
педагог ĕçĕ — педагогическая работа
вăл ăста педагог — он опытный педагог

пек

2.
как будто, вроде, кажется
словно
прост.
пуйăс каять пек — поезд как будто идет
вăл хулана каяс пек каларĕ — он сказал, что, вроде, поедет в город

пер

5. разг.
притворяться, прикидываться
ăнланмана пер  прикидываться непонимающим
пăлахая пер — симулировать
вăл ухмаха перет — он прикидывается дурачком
юрать, ухмаха ан пер — ладно, не прикидывайся дурачком

перĕн

3.
доходить, достигать
добираться

вăл чылай çĕре çитсе перĕнчĕ — он побывал во многих местах

перкелеш

3. разг.
пытаться говорить, объясняться (на неродном языке)
вăл чăвашла перкелешет — он немного говорит по-чувашски

пес

1.
все время, постоянно
вăл песех чирлет — он вечно болеет

пĕл

6.
уметь, мочь
ишме пĕл — уметь плавать
вăл нимĕçле калаçма пĕлет — он говорит по-немецки, он может говорить по-немецки
Çăкăр çиме пĕлсессĕн, çĕçĕ тытса касма пĕлес пулать. — посл. Если знаешь, как есть хлеб, должен уметь резать ножом. (соотв. Любишь кататься — люби и саночки возить).
Суйма пĕлекен пуйма пĕлет. — посл. Умеющий врать умеет и богатеть.

пĕл

8.
обращать внимание
считаться
с кем-чем-л.
çĕрне-кунне пĕлмесĕр ĕçле — трудиться, не зная ни дня, ни ночи
мана мĕн пĕлетĕн, ху пĕлнĕ пек ту — ты не обращай на меня внимания, делай как знаешь
вăл пире пĕлесшĕн те мар — он и признавать нас не хочет

пĕл

9.
знать, испытывать, переживать
хăрама пĕлмен чĕре — сердце, не ведающее страха
вăл канăç пĕлмест — он не знает покоя
намăса пĕл! — ты бы постыдился!

пĕлĕш

2.
родственник
пĕлĕшсем пурте пухăннă — собрались все родственники
вăл пире пĕлĕш тивет — он нам приходится родственником

пĕлтер

3.
объявлять, обнародовать, излагать (публично)
çĕнĕ саккун пĕлтер — обнародовать новый закон
вăл хăйĕн шухăшне пĕлтерчĕ — он изложил свое мнение

пĕр

6.
в сочет. с числ.
приблизительно, примерно, около
пĕр виçĕ кун хушшинче — примерно в течение трех дней
пĕр аллă кĕнеке — около пятидесяти книг
вăл пĕр çирĕмсенче — ему около двадцати лет

пĕр

8.
только, исключительно, лишь
вăл пĕр мана çеç итлет — он слушается тблько меня
пĕр сана курассишĕн килтĕм — я пришел исключительно с целью увидеться с тобой

пĕр


пĕр варлă — находящийся в близких отношениях
пĕр вĕçĕм — все время, постоянно
пĕр вĕçсĕр — постоянно, бесконечно
пĕр вĕçĕмсĕр — постоянно, бесконечно
пĕр енчен...  — вводн. сл. с одной стороны
пĕр пĕтĕм — единый, целостный
пĕр пул — 1) быть заодно 2) объединиться, сплотиться
пĕр пытармасăр — откровенно, ничего не скрывая
пĕр тан — 1) равный, одинаковый 2) равноправный
пĕр тăрук — сразу, в один прием
пĕр хĕрхенмесĕр — безжалостно
пĕр шута хур — приравнивать, ставить на одну доску
пĕр чĕлхеллĕ пул сговориться
вăл пĕр кут та пĕр пуç — он одинок, сам по себе
тем те пĕр — 1) все что угодно 2) всякая всячина

пĕрерĕш

2.
несколько (из общего числа)
вăл кĕнекесенчен пĕрерĕшне вуласа тухрăм — некоторые из этих книг я прочитал

пĕрех

4.
как, словно, точно
вăл шăпчăкпа пĕрех юрлать — он поет как соловей
сăнĕ-пичĕ хĕвелпе пĕрех çуталать — лицо его сияет словно солнце

пĕрех

6.
все равно
вăл пĕрех пымасть — он все равно не пойдет
ан ыйт, пĕрех каламастăп — не спрашивай, все равно не скажу

пĕрехмай

разг.
постоянно, все (время)
вăл пĕрехмай ĕçлет — он все работает

пĕрĕхтер

4. перен. разг.
мчаться, быстро бежать, ехать
вăл пӳлĕмрен пĕрĕхтерсе тухрĕ — он стремглав вылетел из комнаты

пĕркун

недавно, на днях, несколько дней тому назад
пĕркун вăл ман пата кĕрсе тухрĕ — недавно он зашел ко мне

пĕрмай

постоянно, все время, беспрерывно, непрерывно, всегда
пĕрмай çумăр çăвать — беспрерывно идут дожди
вăл пĕрмай хулана чупать — он постоянно ездит в город
мĕн çыратăн пĕрмай? — что ты пишешь все время?

пĕр-пĕччен

совершенно один, один-одинешенек
в совершенном одиночестве

уйра пĕр-пĕччен юман ларать — в поле стоит одинокий! дуб
вăл пĕр-пĕччен пурăнать — он живет один-одинешенек

пĕрре

3.
с частицей те
ничуть, нисколько, совсем

вăл пĕрре те ватăлман — он нисколько не постарел
ача пĕрре те итлемест — ребенок совсем не слушается
ку юрă мана пĕрре те килĕшмерĕ — мне эта песня ничуть не понравилась

пĕçер

4. перен.
гореть, становиться горячим, быть в жару
пит-куç пĕçерет — лицо горит
вăл кăвар пек пĕçерет — у него высокая температура

пĕт

4.
разоряться
нищать

вăл пĕтес патнех çитнĕ — он дошел до полного разорения

пĕт

5.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола
с общим значением интенсивности или законченности действия:

асапланса пĕт — измучиться
вараланса пĕт — испачкаться, вымазаться чем-л.
кайса пĕт —
1) деться, деваться, подеваться куда-л.
ăçта кайса пĕтнĕ вĕсем? — куда они подевались?
2) сойти (о снеге, льде)
юр кайса пĕтмен-ха — снег еще не сошел
вăл кăмăла килсех пĕтмест — мне он не очень нравится
саланса пĕт — разойтись, разбрестись
юрланса пĕт — вывозиться в снегу

пĕтĕм

1.
весь, вся, все, всё
пĕтĕм тĕнче — весь мир
пĕтĕм халăх савăнать — весь народ радуется
пĕтĕм Раççейри амăрту — всероссийское соревнование
вăл пĕтĕм пурнăçне ялта ирттернĕ — он всю жизнь провел в деревне
пĕтĕм вăйран тăрăш — стараться изо всех сил

пĕтĕмлетӳ

обобщающий
юлашкинчен вăл пĕтĕмлетӳ турĕ — в конце он сделал обобщение

пĕтĕмлетӳ сăмахĕ — лингв.
1) обобщающее слово
2) слово с собирательным значением

пĕтĕмлетӳ хисеп ячĕ — грам. собирательное числительное

пĕтĕçтер

2.
объединять, сплачивать
халăха парти тавра пĕтĕçтер — сплотить народ вокруг партии
вăл хай тавра актив пĕтĕçтерчĕ — он собрал вокруг себя актив

пĕчĕккĕ

1.
то же, что пĕчĕк 1.
вăл пĕчĕккĕ-ха — а он еще мал

пĕчĕккĕн

понемногу, помалу, помаленьку
суран пĕчĕккĕн тӳрлене пуçларĕ — рана понемногу начала заживать
укçана пĕчĕккĕн тăкакла — тратить деньги понемногу
Пĕчĕккĕн çисен тутă пулăн, пысăккăн хыпсан пырна ларĕ. — посл. Ешь помалу — насытишься, а большим куском подавишься.
пĕчĕккĕн-пĕчĕккĕнех — мало-помалу
пĕчĕккĕн-пĕчĕккĕнех вăл ăсталанса çитрĕ — мало-помалу он стал хорошим мастером

пĕччен

в одиночку, в одиночестве
пĕччен йывăç — одинокое дерево
пĕччен килте лар — сидеть дома в одиночестве
эпир пĕччен мар — мы не одни
эсĕ пĕчченех килтĕн-и? — ты пришел один?
вăл пĕчченех тăрса юлнă — он остался один-одинешенек
пĕччен пуçăн (пуçпа) — в одиночку
Пĕччен автан ашĕ çиме анчах аван. — посл. В одиночку хорошо лишь курятину есть.

пиллĕк

1.
в качестве подл. и доп.
пять

пиллĕк икке пайланмасть — пять не делится на два
ик хут пиллĕк — вуннă — дважды пять — десять
ача пиллĕксенче — ребенку около пяти лет
вăл пиллĕкри автобуспа килчĕ — он прибыл пятичасовым автобусом

пиллĕн

1.
уважительно, с уважением
вăл сан çине ăшă пиллĕн пăхрĕ — он посмотрел на тебя с уважением

пин

2.
тысяча, множество
вăл пин сăлтав шыраса тупать — он найдет тысячу причин
пин-пин — тысячи
эфирта пин-пин сасă янăрать — в эфире звучат тысячи голосов
пинĕ-пинĕпе — тысячами
кайăксем пинĕ-пинĕпе кăнтăралла вĕçсе каяççĕ — птицы тысячами улетают на юг

пирвай

сначала, прежде
сперва
прост.
пирвай эпĕ те çапла шутланăччĕ — сначала и я так думал
вăл пирваях ырханччĕ — прежде он был худой

пирĕнтен

(пиртен)

мест.
исх. п. от эпир

нас
с нас
от нас
из нас

вăл пирĕнтен иртсе кайрĕ — он перегнал нас
ку вăл пирĕнтен тухнă йăла мар — не нами это заведено, не от нас этот обычай идет
пирĕнтен никам та унта пулман — никто из нас там не был

пистер

II. разг.
бранить, ругать, пробирать, давать взбучку
вăл мана пистерчĕ кăна — он меня отругал как следует

питĕ

II. (пит)

очень, крайне, чрезвычайно
вăл питĕ лайăх ӳкерет — он очень хорошо рисует
эсĕ килнĕшĕн питĕ хавас — я очень рад, что ты приехал
вăл питех тăрăшмасть — он не очень-то старается
хĕр питĕ хурлăхлă — девушка очень грустна
кăнтăрла питĕ шăрăх, каçхине питĕ сивĕ пулчĕ — днем было очень жарко, а вечером слишком холодно

посредник

посреднический
посредник пул — посредничать, быть посредником
вăл евчĕ пулнипе — при его посредничестве

практик

практик
вăл теоретик кăна мар, практик та — он не только теоретик, но и практик

предмет

предмет
вĕренӳ предмечĕсем — учебные предметы
вăл пур предметпа та лайăх вĕренет — он хорошо учится по всем предметам

примитивлă

примитивно
примитивлă шухăшсем — примитивные рассуждения
вăл ыйтăва примитивлă ăнланать — он понимает вопрос примитивно
ĕç çине примитивлă пăхни — примитивный подход к делу

процедура

процедурный
суд процедури — судебная процедура
награда памалли процедура — процедура вручения наград
ку вăл процедура ыйтăвĕ — это вопрос процедурный

пул

2.
быть, являться
çарта вăл рота командирĕ пулнă — в армии он был командиром роты
колхоз председателĕ пулнă çын — бывший председатель колхоза
агроном пулнă май вăл куллен уй-хирте çӳрет — являясь агрономом, он ежедневно бывает на полях
Болгарие вăл делегаци руководителĕ пулса кайрĕ — он поехал в Болгарию в качестве руководителя делегации

пул

4.
быть, бывать, пребывать, находиться
присутствовать

ĕçре пул — быть на работе
пĕрле пул — быть вместе
лекцире пул — присутствовать на лекции
ун чухне эпĕ хулара пултăм — тогда я был в городе
вăл кашни кунах ман патра пулать — он каждый день бывает у меня

пул

18.
с инфинитивом на -ма (-ме):
обещать, обязаться
вăл ӳкерчĕкĕсене илсе килме пулчĕ — он обещал принести свой рисунки
ăна пулăшма пултăмăр — мы обязались помочь ему

пул

19.
с причастием на -асшăн (-есшĕн):
хотеть
вăл каясшăн пулнă — он хотел уйти
эпĕ сана ярасшăн пулман — я не хотел отпускать тебя

пулан

всякий, каждый, любой (о человеке)
все
пулана ăçтан юрăн — на всех не угодишь
вăл пулан çынна алă памасть — он не каждому подаст руку
пулан кайăксем те çывăраççĕ, пĕр шăпчăк çеç калать юррине — фольк. спят все птички, один только соловей заливается

пулан-пулман

всякий, каждый, любой
случайный

вăл пулан-пулман çынпа хутшăнмасть — он не со всяким общается

пулас

2. вводн. сл.
кажется, должно быть
вăл мана палласа илчĕ пулас — он, должно быть, узнал меня

пулăш

II.

1.
помогать, оказывать помощь
инкекрен тухма пулăш — помочь выйти из беды, выручить чем-л.
пĕрне-пĕри пулăш — помогать друг другу
пĕр-пĕрне пулăшни — взаимная помощь, взаимопомощь
укçапа пулăш — помочь деньгами
эмел пулăшрĕ — лекарство помогло
ку ĕçе вăл пулăшнипе турăмăр — мы это сделали с его помощью
Кашкăр пулăшсан, вăрăмтуна та лашана ӳкерет. — погов. Коли волк поможет, и комар одолеет лошадь.

пулин

1.
выражает возражение, несогласие
пусть, ну и пусть,
ну и что, ну так что же

кайтăр пулин, мана мĕн ĕç — пусть уходит, мне какое дело
— вăл тухса кайрĕ — он ушел
— пулин! — ну и пусть!

пулин

2.
в сочет. с частицей те
несмотря на то, что
хотя

ача пĕчĕккĕ пулин те йăлтах ăнланать — малыш все понимает, несмотря на то, что еще маленький
вăл пенсире пулин те уйра ĕçлет — хотя он и на пенсии, но работает в поле

пулинех

может быть, разве что, разве только
вăл паçăр çукчĕ, халь килте пулинех — тогда его не было, разве что теперь он дома

пултар

II.

1.
мочь, быть в состоянии, уметь
вăл йывăр çĕклеме пултарать — он может поднять большую тяжесть
эпĕ кун пирки нимĕн те калама пултараймастăп — я ничего не могу сказать об этом
ку ача питĕ пултараканскер — этот мальчик очень способный

пуплев

1.
разговор, беседа
вăл пирĕн пуплеве илтнĕ — он слышал наш разговор

пурăн

1.
жить, существовать
килĕштерсе пурăн — жить в согласии
пĕр хуйхăсăр пурăн — жить без забот
хулара пурăн—  жить в городе
пурăнма куç — переехать на жительство
мĕнле пурăнатăр?—  как поживаете?
аран пурăнкала — неважно жить, еле существовать
вăл çĕр çулччен пурăннă — он прожил до ста лет
слонсем нумай пурăнаççĕ — слоны живут долго
Çынсăр çын пурăнаймасть. — погов. Человек не может жить без людей.

пурăна-киле

со временем, с течением времени
пурăна-киле йăлтах майлашать — со временем все уладится
пурăна-киле вăл ватăлнă — со временем он состарился

пурнăç

жизненный
пурнăç тĕвви — зародыш
пурнăçа пар — отдать жизнь
пурнăçран уйрăл — расстаться с жизнью
тухтăрсем аманнă çын пурнăçне çăлнă — доктора спасли жизнь раненому
вăл пĕр эрне пурнăçпа вилĕм хушшинче пулнă — он целую неделю находился между жизнью и смертью

пурнăçла

претворять, проводить в жизнь, реализовать
осуществлять, выполнять, исполнять

пилĕк çуллăх плана срокчен пурнăçла — выполнить досрочно пятилетний план
заказ пурнăçла — исполнить заказ
приказа пурнăçла — выполнить приказ
вăл ĕмĕтне пурнăçланă он — осуществил свою мечту

пурте

1.
все, все до одного
пурте тăрăшса ĕçлеççĕ — все усердно трудятся
пурте курччăр! — пусть все видят!
пурте пекех килнĕ — пришли почти все, пришло подавляющее большинство
пурин валли те ĕç тупăнать — для всех найдется работа
кун çинчен пурне те калана — об этом сказано всем
пуринчен малтан эпĕ çитрĕм — раньше всех пришел я
ку вăл пуриншĕн те паллă — это ясно для всех

пусăрăнтар

2.
подавлять, успокаивать
чуна пусăрăнтар — успокоить свою душу
вăл ниепле те çиллине пусăрăнтараймасть — он никак не может подавить свой гнев

пуçар

проявлять инициативу, начинать, зачинать
социализмла ăмăрту пуçаракансем — зачинатели социалистического соревнования
вăл пуçарнипе — по его почину
сăмах пуçар — начать речь, завести разговор о чем-л.
пуçарса пар — начать, положить начало
юрă пуçарса пар — запеть песню
пуçарса ту — делать что-л. впервые
пуçарса яр— положить почин

пуçĕпе

1.
совсем, навсегда
вăл пуçĕпех таврăннă — он совсем вернулся
ăна сехете пуçĕпе патăм — я отдал ему часы насовсем

пуçлăх

I.

1.
глава, руководитель
начальник
заведующий

партипе правительство пуçлăхĕсем — руководители партии и правительства
кил пуçлăхĕ — глава семьи
вăл халĕ пысăк пуçлăх — он сейчас большой начальник
Пуçлăхсем пуçран ачашласан, çӳç тăкăнмасть. — посл. Когда начальство гладит по голове, волосы не выпадают.

пуçсăрла

2.
бесшабашно, безрассудно, опрометчиво, отчаянно
вăл пуçсăрла хăтланать — он поступает опрометчиво

пуççап

2. перен.
бить челом, кланяться (обращаться с просьбой)
мĕн пуççапатăн ăна, вăл пурпĕрех пулăшас çук — что ты кланяешься ему, он все равно не поможет

пут

5. перен.
погружаться, уходить во что-л.
хут ăшне пут — утонуть в бумагах
ыйха пут — погрузиться в сон
вăл тарăн шухăша путнă — он погрузился в глубокое раздумье

путсĕр

непутево, беспутно, гнусно
путсĕр ултавçă — бессовестный обманщик
путсĕр элек — гнусная клевета
вăл путсĕр хăтланать — он отвратительно ведет себя

пушали

2.
зря, напрасно
пушали чĕн, пымасть вăл — его зови не зови — не пойдет

пушă

свободно, праздно
пушă вăхăт — свободное время, досуг
пушă кун — незанятый день
кунпа пушă чух аппалан — занимайся этим в свободное время
вăл пушă мар — он занят
мĕн пушă çӳретĕн — что ты ходишь без дела?

пыр

2.
приходить, подходить, придвигаться
пыр-ха, пулăш! — подойдй-ка, помоги!
вăл сан патна пычĕ-и? — он пришел к тебе?
çул кӳлĕ патнех пырать — дорога подходит к самому озеру
шыв патне ан пыр! — не подходи к воде!
пырса кай — навещать
пырса кĕр —
1) войти, зайти, забрести, наехать, заехать
машина чечек йăранĕ çине пырса кĕчĕ — машина заехала на клумбу
2) появляться, приходить
Укçа мĕнле пырса кĕрет, çаплах тухса каять. — посл. Деньги как приходят, так и уходят.
пырса лар — подойти и сесть
вăхăтра пырса çит — подоспеть вовремя
пырса çӳре — навещать, захаживать, заезжать
пырса тăр — 1) подойти и встать куда-л. 2) часто приходить, посещать
пырса пăх — посмотреть, подойдя близко

пысăк

1.
большой, крупный, огромный (по размерам)
пысăк завод — большой завод
питĕ пысăк çурт — огромный дом
пысăк упа — громадный медведь
пысăк хула — большой город
вăл санран пысăкрах — он больше тебя
пысăк саспаллинчен пуçласа çыр — писать с большой буквы
Йыттăн хӳри кукăр, вăррăн куçĕ пысăк. — посл. У собаки хвост кривой, у вора глаза велики.

пысăкла

взрослым, во взрослом возрасте
вăл пысăкла тин ишме вĕреннĕ — он научился плавать лишь взрослым

пысăклан

3.
подрастать, взрослеть
ача пысăкланать — ребенок растет
епле пысăкланса кайнă вăл! —как он повзрослел!
ывăлĕ палăрмаллах пысăкланнă — его сын заметно подрос

пытан

1.
прятаться, таиться, скрываться
йывăç хыçне пытан — спрятаться за дерево
ăçта кайса пытанчĕ вăл? — где же он спрятался?
унран нимĕн те пытанса юлмĕ — от него ничего не укроется
пытанмалла выля — играть в прятки
Мана кĕтеççĕ, эпĕ тухатăп та тарса пытанаççĕ. (Çумăр пĕлĕчĕ). — загадка Меня ждут, а когда показываюсь — все прячутся. ((Дождевая) туча).

пытар

2.
скрывать, тайть
савăнăçа пытар — таить радость
пытармасăр кала — говорить не таясь, выкладывать начистоту
вăл савăнăçне пытараймарĕ — он не смог скрыть свою радость
Нушана пытаракан пĕтнĕ, чирне пытаракан вилнĕ. — посл. Скрывающий беду разорился, скрывающий болезнь умер.

рат

разг.
охотно, с желанием, с радостью
вăл вĕренме ратах мар — он учится без особого желания
рат ту — изъявлять желание, быть готовым (что-л. сделать)

реализм

реалистичный, реалистический
вăл реализм туйăмне çухатнă — он утратил чувство реализма

рифма

рифма
глагол рифми — глагольная рифма
ар рифма — мужская рифма
ама рифма — женская рифма
хĕресле рифма — перекрестная рифма
дактильлĕ рифма — дактилическая рифма
кăшăл рифма — кольцевая рифма
мăшăр рифма — парная рифма
вăл рифмасем тупма ăста — он искусно подбирает рифмы

сав

3.
уважать, ценить
вăл пит савмалла çын — он человек, достойный уважения
Ятлă çынна ял савать. — посл. Достойного человека уважает все село.

савăк

радушно, добродушно
вăл усал мар, савăк çын — он человек не злой, добродушный

савăккăн

4.
радушно, добродушно
вăл пире савăккăн йышăнчĕ — он принял нас радушно

савăксăррăн

безрадостно, невесело
вăл савăксăррăн пăхать — он смотрит невесело

савăнăç

4.
восхищение, восторг
вăл юрлани пурне те савăнăç кӳрет — его пение приводит всех в восхищение

сакăрвунă

(сакăрвун)
при конкр. счете, в качестве опр.
восемьдесят
восьмидесяти-

сакăрвунă тенкĕ — восемьдесят рублей
сакăрвунă çулхи старик — восьмидесятилетний старик
вăл сакăрвунă çичĕ çулта — ему восемьдесят семь лет

сакăрвуннă

при абстр. счете, в качестве подл. и доп.
восемьдесят
вунă хут саккăр — сакăрвуннă — десятью восемь — восемьдесят
сакăрвуннăран вăтăр кăлар — из восьмидесяти вычесть тридцать
вăл сакăрвунна пуснă — ему пошел восьмидесятый год

салху

скучно, тоскливо
салху пурнăç — скучная жизнь
вăл паян салху — он сегодня скучный
пире пĕрре те салху мар — нам нисколько не скучно

самай

значительно, немало
изрядно, порядочно
разг.
самай пысăк — довольно большой
самай укçа — порядочные деньги
уйăх самай çĕкленчĕ — луна заметно поднялась
укçа самаях ĕçлесе илтĕмĕр — мы заработали довольно много денег
вăл санран самай çамрăкрах — он значительно моложе тебя
вăхăт самаях иртрĕ — прошло порядочное время

самайлан

2.
выздоравливать, поправляться
улучшаться

вăл самайланнă — ему стало легче
салтака кайиччен самайланать — шутл. до солдатской службы заживет (говорят детям при ушибах)

сапăр

довольный, удовлетворенный
вăл хăйпе хăй сапăр — он доволен собой

саппаслă

1.
запасливый, имеющий запас
вăл саппаслă çын — он человек запасливый

сарăмсăр

внезапно, неожиданно, непредвиденно
сарăмсăр тĕл-пулу — неожиданная встреча
сарăмсăр чăрмав — непредвиденное затруднение
вăл сарăмсăр вилчĕ — он скоропостижно скончался

сасăсăр

беззвучно, бесшумно
молча, безмолвно

вăл пĕр сасăсăр пырса тăчĕ — он подошел бесшумно
мĕн сасăсăр ларатăр? — что вы сидите молчком?

сас-хура

2.
слух и слухи, молва, толки
тĕрлĕ сас-хура çӳрет — ходят разные слухи
вăл сас-хура пирĕн пата та çитрĕ — эти толки дошли и до нас
унран ним сас-хура çук — от него нет ни слуху ни духу

сатур

смело, храбро, отважно
совет салтакĕ çапăçура сатур — советский воин храбр в бою
вăл сатур пăхать — он смотрит смело

сăвăла

2.
петь экспромтом
вăл сăвăлама ăста — он мастер импровизировать

сăл

диал.
прием, спбсоб, метод
вăл тĕрлĕ сăлпа кĕрешет — он борется, используя разные приемы

сăмалала

2.
пачкать смолой
вăл тумтирне сăмалаласа пĕтернĕ — он испачкал смолой одежду

сăмах

8.
речь, способность говорить
тăван сăмах — родная речь
сăмах пултарулăхĕ — способность говорить, дар речи
сăмахпа кастар — говорить резко, резать (языком)
вăл сăмаха ăста çын — он мастер говорить

сăмахлаттар

понуд. от сăмахла
вăл хăй çинчен нумай сăмахлаттарчĕ — он заставил много говорить о себе

сăмсалан

3.
пролезать, проникать куда-л.
быть пронырой, пролазой
вăл пур çĕре те сăмсаланать — он всюду сует свой нос

сăмсалан

4. разг.
приобщаться к чему-л.
приниматься за что-л.
вăл платник ĕçне сăмсаланать — он пробует заняться плотничьим делом

сăн

1.
лицо, внешность, наружность
вид, облик, образ

хитре сăн — красивое лицо
тискер сăнлă — с безобразной внешностью
сăнĕпе вăл çамрак-ха — с виду он еще молод
сăнран улшăн — измениться в лице
Сăнĕ мĕнле, чунă те çапла. — погов. Каково лицо, такова и душа. (соотв. Каково обличье, таковы и привычки).

сăнарлă

3.
схожий, похожий, имеющий сходство
вăл ашшĕ сăнарлă — он лицом в отца

сăнсăрлан

1.
становиться безобразным, некрасивым, непривлекательным
вăл чирпе йăлтах сăнсăрланнă — лицо его обезобразилось от болезни

сăпай

аккуратно, опрятно
вăл ялан сăпай çӳрет — он всегда ходит аккуратно одетым

сăхлан

4.
быть падким на что-л., пристраститься, иметь слабость к чему-л.
вăл эрехе сăхланать — он падок на вино

секрет

секретный
ку вăл пуриншĕн те секрет — это секрет для всех

сехетшерĕн

2.
часами, целыми часами
вăл сехетшерĕн ташлама хатĕр — он готов танцевать часами

сехĕрлен

бояться, пугаться, страшиться
сехĕрленнĕ сасă — испуганный голос
сехĕрленсе вăранса кай — проснуться в страхе
сехĕрленсе пăх — смотреть с ужасом
сехĕрленсе ӳк — перепугаться
сехĕрленсе кай — перепугаться
вăл сехĕрленсе ӳкнĕ — его объял ужас

сехĕрлентер

пугать, страшить
стращать
прост.
нагонять страху
вăл ачана сехĕрлентерчĕ — он испугал ребенка
сехĕрлентерсе пăрах — перепугать, испугать до смерти
сехĕрлентерсе ӳкер — перепугать, испугать до смерти

сĕкĕн

4.
стремиться, порываться
гореть желанием

вăл вĕренме сĕкĕнет — он горит желанием учиться

сĕмсĕрлен

1.
быть наглым, дерзким,. нахальным, бессовестным
дерзить
наглеть, становиться наглым, дерзким, нахальным

вăл йăлтах сĕмсĕрленсе кайнă — он совсем обнаглел

сĕмсĕрлĕх

2.
жадность, ненасытность, алчность
вăл хăйĕн сĕмсĕрлĕхне пула пĕтрĕ — он пропал из-за своей жадности

сĕмсĕррĕн

1.
нагло, дерзко, нахально, бессовестно
сĕмсĕррĕн тапăнса кĕни — наглое вторжение
вăл хăйне ытла сĕмсĕррĕн тыткалать — он ведет себя слишком уж нахально
панă сăмаха сĕмсĕррĕн пăс — вероломно нарушить обещание

сĕнтер

2.
заставлять себя упрашивать (при угощении)
вăл сĕнтерсе тăмарĕ — он не стал ломаться (сразу принял угощение)

сĕркеленчĕк

нерасторопный, медлительный, мешкотный
вăл ытла сĕркеленчĕк — он очень уж нерасторопен

сĕтĕр

3.
воровать
таскать
разг.
вăл колхоз пурлăхне сĕтĕрнĕшĕн лекнĕ — он попался за то, что таскал колхозное добро

сĕтĕрĕн

2.
плестись, тащиться
сĕтĕрĕнсе çит — доплестись
тухса сĕтĕрĕн — поплестись
ывăннипе вăл аран сĕтĕрĕнсе пырать — от усталости он еле плетется

сиввĕн

2. перен.
холодно, неприветливо, недружелюбно
сиввĕн пăхса ил — холодно взглянуть
вăл сиввĕн пуç тайрĕ — он еле, слегка поздоровался

сивĕн

4. перен.
чуждаться, охладевать, терять привязанность, интерес
пĕр-пĕринчен сивĕн — разлюбить друг друга
вăл килтен пачах сивĕнчĕ — он совсем отошел от дома
вăл темшĕн мусăкăран сивĕнчĕ — он почему-то охладел к музыке
Кăмăл пĕрре сивĕнсен, кăмака çинче ăшăтаймăн. — посл. Раз остывшее чувство нельзя подогреть на печи.

сивĕреххĕн

2. перен.
холодно, холодновато, с холодком
вăл пире сивĕреххĕн кĕтсе илчĕ — он встретил нас холодно

сивĕт

4. перен.
отталкивать, отвращать
отваживать

вăл çынсене тӳрккеслĕхĕпе сивĕтет — он отталкивает людей своей грубостью
Сивĕ яшка сивĕтмест, сивĕ сăмах сивĕтет. — посл. Холодный суп не отталкивает (людей), отталкивает неприветливое слово.

сипетсĕр

3.
бестолковый, глупый
мĕнле сипетсĕр этем вăл! — какой он бестолковый (человек)!

сиплеш

1.
обходиться
вăл хăйне хăй сиплешсе пурăнать — он обходится без посторонней помощи

сирпĕнтер

8. перен.
сыпать
вăл сăмахсене сирпĕнтерет кăна — он так и сыплет словами

сис

2.
замечать, примечать
обращать внимание

куна никам та сиссе юлмарĕ — никто этого не заметил
çын сисиччен — незаметно для других
вăл хăй сисмесĕрех çывăрса кайнă — незаметно для себя он уснул
сисмен хушăра пăрахут кăшкăртса ячĕ — неожиданно пароход дал гудок
Ырă çынпа çула тухсан çул иртнине сисместен. — посл. С хорошим человеком и не заметишь, как пройдешь путь.

сис

3.
догадываться, чувствовать
смекать
прост.
вăл нимĕн те сисмест — он ни о чем не догадывается
сăмахсăрах сис — догадаться без слов
Сисекене — симĕс курăк, сисменнине — хытхура, теççĕ. — погов. Сообразительному — сочная трава, а несообразительному — сухой бурьян.

сисĕмсĕр

нечутко, невнимательно, черство
вăл çын тĕлĕшпе сисĕмсĕр — он нечуток к людям

сисĕн

2.
чувствоваться, ощущаться
сказываться, проявляться
замечаться, наблюдаться

сисĕнмесĕрех пĕр уйăх иртрĕ — незаметно прошел месяц
калаçу сисĕнмесĕрех урăх ыйту çине куçрĕ — разговор незаметно перешел на другую тему
хăнăхтару усси ăмăртура сисĕнет — польза тренировок проявляется в соревнованиях
вăл поэзие лайăх пĕлни сисĕнет — чувствуется, что он хорошо знает поэзию

сисĕнкĕллĕ

1.
чувствительный, остро чувствующий
вăл питĕ сисĕнкĕллĕ хĕрарăм — она очень чувствительная женщина

скептик

2.
скептик (шанман çын)
чунĕпе вăл скептик — он скептик в душе

служащи

служащий
патшалăх служащийĕсем — государственные служащие
вăл служащи çемйинче çуралса ӳснĕ — он из семьи служащих

сменщик

сменщик (ĕçре ылмаштаракан çын)
вăл сменщикĕпе ăмăртать — он соревнуется со своим сменщиком

спартанец

спартанский
вăл чăн-чăн спартанец — он настоящий спартанец
спартанец чăтăмлăхĕ — спартанская выдержка

специальность

специальность
ĕçчен специальноçĕ — рабочая специальность
специальность туян — получить специальность
харпăр хăвăн специальноçпа ĕçле — работать по специальности
специальноçĕпе вăл агроном — по специальности он агроном

спидометр

спидометр (машина хăвăртлăхне, вăл мĕн чухлĕ кайнине кăтартакан хатĕр)
спидометр кăтартни — показания спидометра

стилист

стилист (литература стилĕн ăсти)
вăл пултаруллă стилист — он прекрасный стилист

субъективизм

филос.
субъективизм (тĕнче тени вăл этем ăстăнĕнче кăна сĕмленет, текен идеализмла вĕрентӳ)

суккăрла

1.
сослепу
вăл суккăрла кăштах çырмана анса кайман — он сослепу чуть не свалился в овраг

суккăрла

2.
подобно слепому, как слепой
вăл суккăрла такăнкаласа пырать — он то и дело спотыкается как слепой

суккăрлан

слепнуть, терять зрение
суккăрланса лар — совершенно ослепнуть
вăл суккăрлансах пырать — он все больше теряет зрение

сукмаклан

2. перен.
идти, следовать за кем-л.
вăл ашшĕ хыççăн сукмакланать — он идет по стопам своего отца

сукмаклан

3. разг.
смекать, разуметь, разбираться
вăл машина таврашĕнче кăшт сукмакланать — он немного разбирается в машинах

сул

2.
кивать, качать
вăл хирăçлесе пуçне сулчĕ — он отрицательно покачал головой

сул

4. перен.
ссылаться на кого-что-л., отговариваться чем-л.
вăл ялан ерçӳ çуккине сулать — он всегда ссылается на занятость
чире сулса ĕçе тухмарĕ — сославшись на болезнь, он не вышел на работу

сулахай

3.
левша
вăл сулахай иккен — он, оказывается, левша

сулăн

7.
близиться, приближаться к чему-л.
завершаться, идти к концу
пуху вĕçнелле сулăннă — собрание близится к концу
вăл утмăлсенелле сулăннă — он приближается к шестидесяти годам

сулăн

8.
склоняться, быть склонным к чему-л.,
отдавать предпочтение
вăл ытларах математика еннелле сулăнать — он болыне склоняется к математике

сулăнтар

3. перен.
склонять, клонить
вăл пурне те хăй майлă сулăнтарнă — он всех склонил на свою сторону

сулла

2.
кивать, качать (головой)
вăл килĕшнĕн пуçне сулларĕ — он согласно кивнул головой

сумлăх

1.
почет, почтение, уважение
вăл сумлăха тивĕç — он достоин уважения

сун

1.
желать, хотеть
жаждать

вăл малалла вĕренме сунать — он хочет учиться дальше

сун

3.
обещать
сулить
прост.
вăл сунни суя пулчĕ — его обещания оказались обманом

сунасла

чихать
вăл çине-çинех сунасларĕ — он чихал раз за разом

суп

3.
быть одержимым, поглощенным чем-л., помешаться на чем-л.
вăл спортпа супнă — он одержим спортом
супрăн ĕнтĕ машинупа! — ты прямо помешался на своей машине!

суранлантар

1.
ранить, наносить рану, повреждать, делать раненым, увечным
вăл урине юри суранлантарнă — он намеренно повредил ногу

сурханах

в лохмах, в рванье
вăл сурханах çӳрет — он ходит в рванье

сурчăк

слюнный
çăра сурчăк — мокрота; харкотина прост.
сурчăк сирпĕтсе калаç — говорить, брызгая слюной
вăл юнлă сурчăк сурать — он харкает кровью
апат шăрши сурчăк килтерет — запах пищи вызывает обильное слюноотделение
упа сурчăкĕ пек çумăр — мелкий, моросящий дождь (букв. дождь, подобный медвежьей слюнĕ)

сурчăк

2.
плевок
маншăн вăл сурчăка та тăмасть — по мне он и плевка не стоит

сусăр

уродливый
увечный

сусăр ура — увечная нога
сусăр çын — 1) больной человек 2) увечный человек
вăл ачаран сусăр — он с детства калека

сут

4. перен.
обводить, обставлять прост.
брать верх
вăл чăвашла сана сутса ярĕ — он тебя обставит по части чувашского языка

сутар

1.
понуд. от су
вăл хăйне сума сутарчĕ — он заставил уважать себя

сухаçă

2.
плугарь
вăл çуркунне сухаçăра ĕçлерĕ — весной он работал плугарем

сӳпĕлтетӳ

болтовня, пустословие
трепотня
прост.
ку вăл сӳпĕлтетӳ кăна — это только болтовня

сывă

здоровым, в здоровом состоянии
сывă çын — здоровый человек
сывă шăл — здоровый зуб
вăл сывă мар — он нездоров

сывла

1.
дышать
пĕр тикĕс — сывла дышать ровно
сăмсапа сывла — дышать носом
уçă сывлăшпа сывла — дышать свежим воздухом
сывлайми пул — задохнуться
вăл аран сывлать — он чуть дышит
пулă сухапа сывлать — рыба дышит жабрами
тăвăр çуха сывлама памасть — тесный воротник перехватывает дыхание

сывлăхлă

здоровым, в здоровом состоянии
сывлăхлă çын — здоровый человек
вăл çирĕп сывлăхлă — он обладает крепким здоровьем
ачасем сывлăхлă çитĕнеççĕ — дети растут здоровыми

сывлăхсăр

нездоровый, болезненный, хворый
сывлăхсăр çын — болезненный человек
вăл кăшт сывлăхсăртарах ему — немного нездоровится

сывлăхсăрлан

заболеть, захворать
становиться болезненным, немощным

вăл ватăлса сывлăхсăрланнă — он состарился и стал немощным

сывлăшсăр

2.
страдающий одышкой
вăл сывлăшсăр аптăрать — он страдает одышкой

сывмарлан

заболеть, занемочь, захворать
занедужить
обл.
сывмарланса вил — скончаться от болезни
вăл сывмарланса çитнĕ — он сильно занемог

сып-сывă

здоровым
в полном здравии

эпĕ халь сып-сывă — я сейчас совершенно здоров
вăл сыватмăшран сып-сывах таврăнчĕ — он вернулся из больницы в полном здравии

сыхлануллă

осмотрительно, осторожно
вăл сыхлануллă çын — он осмотрительный человек

та

I. союз

1.
и, да
при повторении и... и...
в отрицательных оборотах ни... ни...
шыв тарăн та таса — вода глубокая и чистая
икĕ ывăл та пĕр хĕр — два сына и одна дочь
кай та часрах таврăн — иди да побыстрее возвращайся
унта та, кунта та — и здесь и там, и там и сям
вăл унта та, кунта та çук — его ни там ни здесь нет

та

2.
и, да и
эпĕ манса кайнă, вăл та астумасть — я позабыл, да и он не помнит

та

7.
если даже
эпир каламасан та вăл пурпĕр пĕлет — он все равно узнает, если даже мы и не скажем

та

9.
так что, поэтому, и поэтому
вăл чирлĕрех те хытă утаймасть — он не совсем здоров, поэтому идти быстро не может

та

II. частица

1.
и, даже, даже и
вăл сăра та ĕçмест — он даже пива не пьет
вĕсем патне ан та кай — к ним лучше и не ходи

та

2.
уж, вот уж,
уже, вот уже

вăл чупса та çитрĕ — он уже прибежал
икĕ уйăх та иртрĕ — вот уже и два месяца прошло

тавлаш

1.
спорить
дебатировать, дискутировать

ăслăлăх ыйтăвĕсемпе тавлаш — дискутировать по научным вопросам
вăл ытла тавлашма юратать — он любит спорить
тавлашса ил — поспорить
тавлашса çĕнтер — победить в споре, переспорить
тавлашса выляса ил — выиграть пари, выиграть в споре
тавлашса выляса яр — проспорить, проиграть пари

таврари

окружающий, близлежащий, окрестный
таврари уй-хир — близлежащие поля
таврари ял-хуласем — окрестные населенные пункты
вăл таврари паллă машина юсакан — она известный в округе автомастер

тавраш

5. в роли служ. имени:

таврашра, таврашĕнчевблизи, около, у
в районе, в области
Севе таврашĕнче — в бассейне Свияги
ман таврашра — около меня
чĕре таврашĕнче — в области сердца
кил таврашĕнче ĕçле — делать что-л. по дому, заниматься домашними делами

таврашĕнченоткуда-то из, откуда-то с
вăл Канаш таврашĕнчен — он откуда-то из-под Канаша

таврашнелле
1) куда-то к, по направлению к
вĕсем Ĕпхӳ таврашнелле куçса кайнă — они переселились куда-то к Уфе
2) приблизительно
эрнекун таврашнелле — приблизительно в пятницу

тавçăр

4.
разбираться в чем-л.
вăл математикăна аван тавçăрать — он хорошо разбирается в математике

тавçăрусăр

2.
наивно
вăл ытла та тавçăрусăр çын — он очень уж несообразительный человек

тай

I. глаг.

1.
клонить, наклонять, нагибать, сгибать, склонять
çил йывăçсене тайать — ветер клонит деревья
пуç тай —
1) наклонить, склонить голову (набок)
ача пуçне тайса çывăрса кайрĕ — ребенок уснул, склонив голову набок
2) кланяться, приветствовать с поклоном
вăл пире аякранах пуç тайрĕ — он приветствовал нас, кивнув издали
3) склонять, преклонять голову
ялав умĕнче пуç тай — склонить голову перед знаменем

тайăн

3.
наивный, несмышленный (о ребенке)
тайăн ача-ха вăл — малыш еще несмышленый

такам

1.
неизвестно кто
кто-то, некто

такам килет кунта — сюда кто-то идет
кам пулч! ку? — такам такам — кто это был? — не знаю, кто
вăл такам мар-çке, хамăр çын — он же не кто-ннбудь (чужой), а свои человек

талантлă

талантливо
талантлă ӳкерӳçĕ — талантливый художник
вăл хăйĕн рольне талантлă вылярĕ — он талантливо сыграл свою роль

талăр

1.
разъяряться, бушевать, буйствовать
гневаться
уст.
вăл çаплах талăрать-ха — он все еще буйствует
талăрса кай — выйти из себя, рассвирепеть
талăрса кăшкăр — кричать в ярости

талпаслан

2.
хвастаться, хвастать
похваляться, хвалиться
разг.
бахвалиться прост.
вăл çын умĕнче талпасланма юратать — он любит похваляться на людях

тан

5.
вровень, на одинаковой высоте, на одном уровне
пĕвĕпе вăл ашшĕпе тан — он ростом с отца (букв. вровень с отцом)
чӳлмекри сĕт хĕррипе тан — молоко в горшке вровень с краями
тан ту — 1) сравнять, сделать равным, одинаковым 2) подровнять, сровнять, сделать ровным

танлă

спесиво, надменно
чванливо
разг.
вăл танлă сăнпа çӳрет — он ходит с надменным видом

тапран

8.
надрываться
надсаживаться
прост.
повреждаться (о внутренних органах)
ăшчикĕ тапраннă — он надорвался
манăн пилĕк тапранчĕ — я надорвал поясницу
вăл чĕре тапраннă çын — он человек с больным сердцем

тапчамлан

2.
полнеть, становиться полным, тучным
становиться пухлым

вăл ытлашши тапчамланса кайнă — он слишком располнел

тар

потовой
тар парĕ — потовые железы
вăл йĕп-йĕпе тар — он мокрый от пота, он весь в поту
кĕпене тар витĕр витнĕ — рубашка насквозь промокла от пота
тар тапса тухрĕ — выступил холодный пот
тар кăларса ĕçле — трудиться в поте лица
чăм тара ӳк — взмокнуть (от пота)
лачкам тара ӳк — взмокнуть (от пота)

таран

II. послелог

1.
до, вплоть до
по

атă кунчи таран юр — снегу по самые голенища сапог
вăрман таран сасă каять — звук разносится до самого леса
çурт кĕтессинчен крыльца таран — от угла дома до крыльца
витрене хĕрри таран тултар — наполнить ведро до краев
вăл ĕç укçи икçĕр тенкĕ таран илет — он зарабатывает до двухсот рублей
мĕн таран кĕтмелле сана! — как долго ты заставляешь себя ждать!

тарăхтар

2.
возмущать, вызывать возмущение, гнев
тарăхтармалла ĕç — возмутительный поступок
вăл ĕçе тухманни пурне те тарăхтарчĕ — его прогул возмутил всех

тарăхтар

4.
мучить, донимать, изводить
пире шăрăх тарăхтарса çитерчĕ — жара нас измучила
вăл мана пайтах тарăхтарчĕ — он мне порядком надоел

тархаслаттар

заставлять себя просить, упрашивать
ломаться
разг.
вăл тархаслаттарма юратать — он любит поломаться

таса

чисто, правильно, грамотно
вăл чăвашла таса калаçать — он чисто, без акцента говорит по-чувашски

таса

6.
невинный, невиновный, безвинный
таса çынна айăпла — обвинять безвинного
вăл судра таса юлчĕ — его оправдали на суде

таса

11.
чистый (не грязный и не трудный)
вăл ялан таса ĕç шырать — он вечно ищет чистую работу

тасал

5. разг.
становиться рослым, крепким, здоровым
епле тасалса кайнă вăл! — вон он как поправился!

тасалан

2. диал.
здороветь, становиться крепче, здоровее
вăл тасаланса кайнă — он поздоровел

таçта

1.
где-то, где-нибудь, неизвестно где
таçта инçетре — где-то далеко
таçта Çĕпĕрте — где-то в Сибири
вăл ăçта çӳрет? — где он ходит?
таçта — неизвестно где
вăл таçта та çитсе курнă — он побывал везде и всюду

таçтан

1.
откуда-то, откуда-нибудь
неизвестно откуда

вăл кунта ăçтан килнĕ? — откуда он сюда приехал?
таçтан — неизвестно откуда

таçти

2.
неизвестно откуда, неведомо откуда, из каких краев
вăл таçти çын — он родом неизвестно откуда

таçти

3.
очень дальний, далекий, отдаленный
вăл таçтиех — он откуда-то издалека
таçти-таçти — удаленный, отдаленный (о многих)
таçти-таçти хуласенчен халăх пухăннă — народ собрался из самых дальних городов

тата

3. против.
но
вăл килес тетчĕ те килмерĕ тата — он хотел было прийти, но не пришел

тата

5.
выражает пренебрежение
ну еще
так и жди
как бы не так

— вăл сана парăмне пачĕ-и? —  он тебе вернул долг?
— парать тата!  — как бы не так!

таттисĕр

беспрерывно, непрерывно, постоянно, все время
очень долго

таттисĕр çумăр — беспрерывный дождь
таттисĕр калла-малла ут — бесконечно ходить взад и вперед
вăл кунта пĕр таттисĕр вунă çул ĕçлет — он непрерывно работает здесь десять лет

тахăш

неизвестно какой, неизвестно который
тахăш тĕлте — неизвестно где
вăл тахăш çуртра пурăнать — он живет неизвестно в каком доме
тахăш вăхăта килмелле — неизвестно, к какому времени нужно прийти
вăл тахăш вăхăтра килне кайса килме ĕлкĕрнĕ — он неизвестно когда успел сбегать домой

тахçан

2. в форме тахçанах
уже давно
вăл кун çинчен тахçанах маннă — он об этом давно уже забыл
тахçанах вăхăт çитнĕ — давно пора, давно настало время

тахçан

3.
как-то раз, однажды
когда-то, некогда

тахçан ĕлĕк-авал — давным-давно, во время оно
тахçан авалтан юлнă йăласем — обычаи древних времен
тахçан ĕлĕк, çамрăк чух — когда-то в молодости
тахçанах çапла кирлĕ! — давно бы так!
пĕрре тахçан килнĕччĕ вăл пирĕн пата — как-то раз он приходил к нам

тахçанхи

2.
давнишний, давний, старый
вăл манăн тахçанхи пĕлĕш — он мой старый знакомый

тачă

3.
близкий (о родственниках)
вăл манăн тачă тăванах мар — мы с ним не в близком родстве, он мне приходится дальним родственником

тăванлаш

1.
родниться, становиться родственниками
вăл ман юлташпа тăванлашрĕ — он породнился с моим товарищем

тăлăх

сиротский
сирый
уст.
сĕм тăлăх — круглый, круглая сирота
тăлăх хĕрача — девочка-сирота
тăлăх ачасен çурчĕ — детдом, детский приют
вăл ачаллăх тăлăха юлнă — он осиротел в раннем детстве

тăн

2.
сознание, рассудок
тăн çухат — потерять сознание

тăнран кай
1) потерять сознание, лишиться сознания
тăнран кайса ӳк — упасть в обморок
2) дойти до изнеможения, измучиться
ку ĕçпе тăнран кайрăм — я измучился с этой работой

тăнран кăлар
тăнран яр
1) лишать сознания, рассудка
ăна тăнран яриччен хĕненĕ — его избили до потери сознания
2) довести до изнеможения, измучить
вăл пире ыйтусемпе тăнран ячĕ — он донял нас вопросами

тăна кĕр
1) войти в разум
вăл тăна кĕмелĕх пулнă ĕнтĕ — ему уже пора набраться ума
2) образумиться, одуматься
тинех тăна кĕчĕ — наконец-то он одумался
3) прийти в сознание

тăна кĕрт
1) образумить, вразумить, наставить на ум
2) привести в сознание
3) перен. проучить, наказать

тăнла

3. диал.
слушать
вăл мана тăнламарĕ те — он и не выслушал меня

тăнпуç

2.
рассудок, благоразумие, здравомыслие
вăл нихçан та тăнпуçне çухатмасть — он никогда не теряет рассудка

тăп

скромно, тихо
вăл ялан тăп çӳрет — он всегда ведет себя скромно

тăп

6.
именно, как раз, точно
вăл тăп пирĕн пата килет — он приближается именно к нам

тăр

15. перен.
отстаивать, защищать кого-что-л.
стоять за кого-что-л.
вăл хăйшĕн хăй тăраймасть — он не может постоять за себя
эпир çирĕп тăнăсшăн тăратпăр — мы стоим за прочный мир

тăр

18.
в сочет. с инфинитивом глагола на -ма
намереваться, собираться
çурт лартма тăр — собираться построить дом
вăл темĕн калама тăчĕ — он хотел было сказать что-то

тăра-киле

постепенно, со временем, с течением времени
через некоторое время

тăра-киле куç тĕттĕмре куракан пулать — постепенно глаза привыкают к темноте
тăра-киле эпĕ ăна аса илтĕм — потом я его вспомнил
тăра-киле вăл çурт лартрĕ — спустя некоторое время он построил себе дом

тăран

2.
кормиться, питаться

тăранса пурăн
1) питаться чем-л., употреблять в пищу что-л.
сăсар шăшисемпе тăранса пурăнать — куница питается мышами
2) добывать пропитание
зарабатывать на жизнь
вăл хăй вăйĕпе тăранса пурăнать — он сам себе зарабатывает на жизнь

тăрăс

II.
подражание звуку сильного удара, грохоту
вăл урипе алăка тăрăс! тутарчĕ — он грохнул ногой в дверь

тăрăш

2.
усердно работать, трудиться
вăл кунĕпех хирте тăрăшать — он весь день усердно трудится в поле

тăрлавсăр

неприлично, нескромно, непутево разг.
тăрлавсăр сăмах — неприличное выражение
вăл хăйне тăрлавсăр тыткалать — он ведет себя нескромно

тăрмаш

3.
хлопотать, заботиться, проявлять заботу
вăл ачисене вĕрентесшĕн тăрмашать — он старается дать образование своим детям
пеней пирки тăрмаш — хлопотать о пенсии

тăрук

2.
сразу
сначала, в первый момент

тăрук лăпланаймарăм — я успокоился не сразу
вăл тăрук ним те тума пĕлмерĕ — в первый момент он растерялся, не знал, что делать

тăтăш

2.
непрерывно, беспрерывно, безостановочно
тăтăшах çумăр çăвать — беспрерывно идут дожди
вăл кунта вуникĕ çул тăтăш ĕçлет — он работает здесь двенадцать лет беспрерывно
тăтăш ĕçлени — непрерывный стаж

тăхăрвуннă

при абстр. счете в качестве подл. и доп.
девяносто

вăл тăхăрвуннăра — ему девяносто лет
тăхăрвунна çит — дожить до девяноста (лет)

тăхтаттар

понуд. от тăхта
вăл ялан тăхтаттарать — он всегда заставляет ждать себя

те

3.
в сочет. с прич. на -ас (-ес) др. глагола:
хотеть, желать, намереваться
унта каяс тетĕп — я хочу пойти туда
вăл вулас теменччĕ — он не хотел было читать

тесе
1) говоря, называя;
обзывая

упа тесе мăшкăлла — дразнить, обзывая медведем
2) желая, стремясь;
с целью, с намерением;
для того, чтобы

вăл ĕçе кĕрес тесе хулана килнĕ — он приехал в город с намерением поступить на работу
3) мне казалось;
я думал, что

сана килте çук пуль тесе — я думал, что тебя нет дома

тесенесли захотеть, при желании
ĕçлес тесен ĕç тупăнать — при желании работа найдется
килес тесен кил — если хочешь, приезжай

те


тейĕпĕрвводн. сл. допустим, предположим
эсир ăна пĕлмен тейĕпĕр — допустим, вы этого не знали

темерĕннедаром; на то и
çĕвĕç темерĕн — çĕлерĕ те пăрахрĕ  —  взял и сшил — недаром он портной

тенĕ пекех
1) чуть ли не, почти что, едва ли не;
кашни кун тенĕ пекех — чуть ли не каждый день

тени
1) то, что говорят, считают, думают;
распространенное мнение, предположение

вăл усал тени тĕрĕс пулмарĕ — мнение, что он злой человек, не оправдалось
2) употр. для подчеркивания значения предыдущего слова:
тир тени чăтăмлă пулмалла — коли уж это кожа, так должна быть прочной

тетякобы, будто; говорят, что
пурăннă, тет, карчăкпа старик — фольк. жили-были, говорят, дед да баба

теççĕ
1) якобы, будто; говорят, что
вăл килмен теççĕ-ха — 1) говорят, что он еще не приехал
2) при ссылке на пословицы и поговорки: говорят, говорится
Çăмарти чăххине вĕрентмест, теççĕ. — посл. Говорят, что яйца курицу не учат.

теветкеллĕ

отчаянно, решительно, смело
рискованно

вăл теветкеллĕ ача — он отчаянный мальчик

тек

1. в отриц. оборотах
впредь, в будущем, в дальнейшем
больше

вăл ăмăртăва тек хутшăнман — он больше не принимал участия в состязаниях
тек ан ултала — впредь не обманывай

тек

2.
постоянно, часто, беспрерывно
то и дело

вăл тек мăкăртатать — а он знай себе бормочет
тек-тек разг. —  1) впредь, в дальнейшем 2) все время, часто
неоднократно

телей

счастье
удача

мĕн тери телей! — какое счастье!
тулли телей — полное счастье
телей кӳр — приносить, доставлять счастье
телей сун — пожелать счастья
телей çухат — потерять (свое) счастье
телей туп — найти (свое) счастье
телее — вводн. сл. к счастью
телее, вăл килте пулчĕ — к счастью, он оказался дома
Ачасăр килйышра телей çук. — посл. В бездетном доме счастья нет.

тем

1.
неизвестно что
не знаю что
невесть что
бог весть что

— ку мĕн? — это что?
— темĕн — не знаю
— вăл мĕн тăвать? — что он делает?
— тем тăвать — не знаю, что
тем мар-çке — не очень важное событие, не невесть что

тем

2.
с частицей те
все, что угодно
что бы то ни было
всякая всячина

вăл тем те шухăшласа кăларĕ — он может выдумать все, что угодно
темрен те хаклă — дороже чего бы то ни было, дороже всего
тем-тем — всякая всячина

тем

3.
что-то, нечто
вăл тем калас тет пулас — он, кажется, что-то хочет сказать

тем

7. модальное сл.
со значением неведения, употр. в ответах на вопросы

едва ли, кто его знает
вăл пырать-и? — тем  —  он идет? — кто его знает

темĕнле

2.
неизвестно как
каким-то образом

темĕнле майпа — каким-то способом, как-то
темĕнле хутсем — какие-то бумаги
экзамен мĕнле тытнă-ши вăл? — как он сдал экзамен?
темĕнле — не знаю, как

темĕскерле

как-то непонятно, странно, удивительно
темĕскерле çын вăл, ăнланма йывăр — какой-то он странный человек, трудно его понять
темĕскерле ăнланмалла мар калаçать — он говорит как-то непонятно

темиçе

1.
неизвестно сколько
не знаю, сколько

вăл кайнăранпа миçе кун иртрĕ? — сколько дней прошло после его отъезда?
темиçе — не знаю, сколько

темиçемĕш

неизвестно который (по счету)
не знаю, который
вăл миçемĕш çуртра пурăнать? — в котором (по номеру) доме он живет?
темиçемĕшĕнче — не знаю, в котором

темме

разг.
неизвестно почему, почему-то
вăл темме килмерĕ — он почему-то не пришел

темшĕн

1.
неизвестно почему
не знаю, почему
не знаю, по какой причине

вăл мĕншĕн килмен? — почему он не пришел?
темшĕн  — не знаю, почему

темшĕн

3.
почему-то
темшĕн вăл паян килессĕн туйăнать — почему-то кажется, что он сегодня приедет

тепре

2.
пĕрре..., тепре...то..., то...
вăл пĕрре хĕрелсе, тепре шуралса каять — он то покраснеет, то побледнеет
пĕрре унта, тепре кунта — то там, то здесь

терт

4.
напряжение, перенапряжение (физическое)
натуга разг.
вăл йывăр кире пуканне пĕр тертсĕр çĕклерĕ — он без напряжения поднял тяжелую гирю

терт-асап

собир.
муки, мучения, страдания
горе

вăл нумай терт-асап курнă — он видел много горя

тертлен

2.
испытывать нужду, жить в бедности, в нужде
вăл çамрăкран тертленсе ӳснĕ — смолоду он рос в нужде

тертлентер

4.
изводить, надоедать
вăл мана яланах пĕр ыйтупа тертлентерет — он изводит меня одним и тем же вопросом

тертсĕр

безбедно, без нужды
вăл пурнăçне ним тертсĕр пурăнса ирттернĕ — он безбедно прожил всю жизнь

техĕмлĕ

4.
своеобразный, специфический
вăл хăй техĕмлĕ çын — он своеобразный человек, он человек с изюминкой

техник

техник (техника наукисен специалисчĕ)
вăл паллă ученăй техник — он известный ученый-техник

тĕлĕнтер

1.
удивлять, изумлять, поражать
вăл такама та тĕлĕнтерет — он когдо угодно удивит
ан тĕлĕнтер! — не может быть!, неужели это возможно!
йăлт шалт — чрезвычайно удивить, поразить
йăлт тĕлĕнтер — чрезвычайно удивить, поразить
тĕлĕнтерсе пăрах — изумить, поразить
тĕлĕнтерсе яр — изумить, поразить
Ан тĕлĕнтер чĕлхӳпе, тĕлĕнтер ĕçӳпе. — посл. Удивляй не языком, а делом.

тĕлĕнтермĕшле

удивительно, поразительно
тĕлĕнтермĕшле ĕçсем — удивительные дела
вăл тĕлĕнтермĕшле хăтланать — он ведет себя всем на удивление

тĕлĕш

2.
подобие, образ, облик
вăл çын тĕлĕшне çухатнă он — потерял человеческий облик

тĕлĕш

4. в роли служ. имени:

тĕлĕшпе, тĕлĕшрен, тĕлĕшĕнченпо поводу, относительно, в отношении кого-чего-л., по отношению к кому-чему-л.
сывлăх тĕлĕшпе — в отношении здоровья
сывлăх тĕлĕшĕнчен — в отношении здоровья
пур тĕлĕшпе те — во всех отношениях
пур тĕлĕшрен те — во всех отношениях
вăл ман тĕлĕшрен йăлтах улшăнчĕ — он совсем изменился по отношению ко мне

тĕллев

цель, задача
палăртнă тĕллев — намеченная задача
пĕртен-пĕр тĕллев — единственная цель
пурнăç тĕллевă — 1) цель жизни 2) смысл жизни
тĕп тĕллев — главная задача, основное направление
тĕллеве пурнăçла — добиться цели
тĕллев ларт — поставить цель (перед кем-л.)
тĕллев тыт — поставить цель (перед собой)
тĕллеве пĕлтерекен пăхăнуллă предложени — грам. придаточное предложение цели
вăл уçăмлă тĕллевпе ĕçлет — он трудится целеустремленно

тĕллен

2. перен.
догадываться, соображать
смекать
прост.
вăл ун çинчен тĕлленмест те — он об этом и не догадывается

тĕнче

мировой
тĕнче вăрçи — мировая война
социалнзмăн тĕнчери системи — мировая система социализма
тĕнче тавра çӳресе çаврăнни — путешествие вокруг света, кругосветное путешествие
пĕтĕм тĕнчери — всемирный
тĕнчери лару-тăру — международное положение
тĕнчере мала тухмалли ăмăрту —  соревнования на первенство мира
вăл сан хыççăн тĕнче хĕррине те кайма хатĕр — он за тобой готов идти хоть на край света

тĕплĕ

тщательно, основательно, обстоятельно, подробно, глубоко
доклада тĕплĕ сӳтсе явни —  обстоятельное обсуждение доклада
вăл ĕçе тĕплĕ пĕлет — он основательно знает свое дело

тĕреклен

1.
становиться сильным
становиться здорбвым, поправляться

чир хыççăн вăл тĕрекленеймерĕ-ха — после болезни он еще не поправился
сывлăх тĕрекленсе пырать — здоровье улучшается

тĕреклĕ

богато, зажиточно, состоятельно
тĕреклĕ хула — богатый город
тĕреклĕ хуçа — состоятельный хозяин
вăл тĕреклĕ пурăнать — он живет зажиточно, он состоятельный человек

тĕрĕс

справедливо, объективно, правильно
тĕрĕс критика — справедливая критика
тĕрĕс критик — справедливая критика
ыйтăва тĕрĕс татса пар — объективно разрешить вопрос
вăл тĕрĕс çын — он человек справедливый

тĕрĕс

в целости, в сохранности
вăл вăрçăран тĕрĕс таврăннă — он вернулся с войны невредимым

тĕрĕс

7. в ответах, репликах
да, конечно, верно, правда, правильно
тĕрĕс, вăл пирĕн çуртра пурăнать — да, он живет в нашем доме
тĕрĕсси тĕрĕсех ĕнтĕ — что верно, то верно

тĕртлет

вспылить
вăл килтен тĕртлетсе тухса кайрĕ — он вспылил и ушел из дому

тĕршĕн

1.
съеживаться, свертываться, сжиматься
скрючиваться
прост.
сивĕпе тĕршĕнсе лар — сидеть, съежившись от холода
тĕршĕнсе вырт — лежать скрючившись
тĕршĕнсе тăр — стоять сгорбившись
вăл ватăлнипе тĕршĕннĕ — он ссутулился от старости

тĕсе

1.
внимательно разглядывать, рассматривать
вăл сана питĕ тĕсет — он внимательно разглядывает тебя

тĕттĕмле

I.
затемно, до рассвета
вăл тĕттĕмлех тухса кайрĕ — он уехал еще затемно

тĕш

разг.
ценность, стоимость
ку темĕн тĕшне те тăрать — это стоит очень дорого
вăл ăна ним тĕшне те хумасть — он его ни во что не ставит

тĕшмĕрт

2.
догадываться
понимать
смекать
прост.
вăл ăçта пытаннине тĕшмĕртрĕм — я догадался, куда он спрятался
ку ĕçре эпĕ нимĕн те тĕшмĕртместĕп — я в этом деле ничего не понимаю
тĕшмĕртсе ил — догадаться
ăна-кăна тĕшмĕрт — смекать кое-что

тивĕç

4.
должен, обязан
вăл сире кĕтсе илме тивĕç — он вас обязан встретить
эсĕ мана нимрен те тивĕç мар — ты мне ничем не обязан; ты мне ничего не должен

тивĕçлĕ

справедливо, правильно, законно
тивĕçлĕ право — законное право
вăл ыйтăва тивĕçлĕ лартать — он правильно ставит вопрос

тикĕн

II. диал.

вводн. сл.

значит
вăл çапла калать тикĕн? — значит, он говорит так?

тикĕслен

4. перен.
полнеть, поправляться
становиться гладким
разг.
вăл курортран тикĕсленсе таврăннă — он вернулся с курорта поправившимся

тикĕтлен

2.
пачкаться, мазаться дегтем
вăл йăлтах тикĕтленсе пĕтнĕ — он весь испачкался в дегте

тилмĕр

3.
страстно желать, жаждать чего-л.
вăл сана курасшăн тилмĕрет — он страстно желает встретиться с тобой

тимле

3.
проявлять активность, инициативу
хлопотать

вăл тимленипе ялта музей уçнă — благодаря его стараниям в селе открыт музей

тимлĕ

заботливо, чутко, отзывчиво, внимательно
тимлĕ чĕре — отзывчивое сердце
вăл тимлĕ вĕрентӳçĕ — он чуткий педагог
тимлĕ упра — заботливо хранить
юлташсемпе тимлĕ пул — быть чутким к товарищам

тин

I.

1.
только, лишь
вăл тĕттĕм пулсан тин таврăнчĕ — он вернулся только с наступлением темноты
паян тин килтĕм —я приехал только сегодня

тин

2.
только что, только сейчас, совсем недавно
вăл тин кунтаччĕ — он тблько что был здесь
тин çеç мăшăрланнă çынсем — новобрачные
тин çеç çуралнă ача — новорожденный
тин сунă сĕт — свеженадоенное, парное молоко
тин çеç пĕлтĕм ку хыпара — только сейчас я узнал эту новость

тин

4.
наконец-то
ĕмĕт тинех çитрĕ наконе-то — мечта осуществилась
тин вăл ирĕкре — наконец-то он на свободе

типтерлĕ

то же, что тирпейле
вăл питĕ типтерлĕ хĕрарăм — она очень аккуратная женщина

тирĕн

6. перен.
устремить взор, взгляд
уставиться
разг.
вăл шахмат хăми çине тирĕннĕ — он уставился в шахматную доску

тиркеш

3.
придираться
чернить, порочить

вăл сăлтавсăр тиркешет — он придирается без оснований

тирпей

3.
уют
вăл кил-çурта тирпей кĕртме пĕлет — она умеет создать в доме уют

труках

разг.
вдруг, неожиданно, сразу, тотчас
труках вăрантăм — я неожиданно проснулся
вăл труках ăнланса илеймерĕ — он не сразу понял

туй

III. глаг.

1.
чувствовать, ощущать
хырăм выçнине туй — чувствовать, испытывать голод
мĕнле туятăр хăвăра? — как вы себя чувствуете?
вăл хăйне сывă мар туять — он чувствует себя плохо

туйăн

3.
казаться, думаться, представляться
вăл тĕрĕс каланăн туйăнать — мне кажется, что он говорит правду

туйла

по обряду (о проведении свадьбы)
вăл хĕрне туйла панă — он выдал замуж дочь, сыграв свадьбу по обряду

туйтар

2.
давать почувствовать, давать понять
вăл хăй кăмăлсăр пулнине туйтарчĕ — он дал понять, что недоволен

тулаш

внешний, наружный
çын кăмăлне тулаш енчен пĕлме çук — по внешнему виду характер человека определить невозможно
тулашне пăхсан вăл вăйлă пек курăнать — на вид он кажется сильным
хайлалăх тулашĕ — форма произведения

тумлантар

1.
одевать, наряжать
ачана тумлантар — одеть ребенка
вăл хĕрне пукане пек тумлантарнă — она нарядила дочь как куколку
Тумлантарсан тунката та илемлĕ. — погов. И пень будет красив, коли его принарядить.

тун

1.
отказываться, отнекиваться
отрицать

айăпа тун — отрицать вину
вăл хăй сăмахне тунать — он отказывается от своих слов

турт

6.
курить
табак турт — курить
чĕлĕм турт — 1) курить 2) курить трубку
туртакансем — курильщики
туртмалли пӳлĕм — курительная комната, комната для курения
челем туртмалли пӳлĕм — комната для курения
туртса яр — закурить
вăл туртма пăрахнă — он бросил курить
пӳртре туртса тултарнă — в доме накурено

турт

11. перен.
тянуть, склонять к чему-л.
вăл хăй еннеллех туртать — он все гнет в свою сторону

туртăн

6.
перен.
похудеть, осунуться
вăл сăнран чылай туртăннă — он заметно похудел

туртăнкă

родственный
вăл пире туртăнкă тивет — он нам приходится дальней родней

туртăнчăк

2.
родственный, приходящийся родней
вăл пире туртăнчăк — он нам приходится родственником

турткалаш

3.
капризничать
упрямиться
заставлять
(себя) упрашивать
ломаться
разг.
вăл турткалашса тăмарĕ, тӳрех килĕшрĕ — он не заставил себя упрашивать, сразу согласился

турту

2.
родня, родственники
вăл мана арам енчен турту тивĕт — он приходится мне родней по жене

туçăр

несамостоятельный, не имеющий своего мнения, убеждения
вăл туçăр çын — он человек несамостоятельный

тух

1.
глагол движения,
обозначает действие, направленное вовне, за пределы чего-л.
— перевод зависит от способа передвижения:

выходить, выезжать, вылезать и т. д.
сыватмăшран тух — выйти, выписаться из больницы
пӳлĕмрен тух — выйти из комнаты
хирĕç тух — выйти навстречу, встретить
вăл тухмасăр пурăнать — он не выходит из дома
машина хуларан тухрĕ — машина выехала из города
Сăмах çăвартан тухсан хапхаран та тухать. — посл. Слово, вылетевшее из уст, выбежит и за ворота. (соотв. Слово — не воробей, вылетит — не поймаешь).

тух

5.
начинать, приступать к чему-л.
акана тух — начать сев
вырма тух — приступить к жатве
вăл виçĕ кун ĕçе тухман — он три дня не выходил на работу

тӳн

4. разг.
идти на боковую, ложиться спать
вăл тӳннĕ — он завалился спать

тӳрĕ

открыто, откровенно, прямо, прямолинейно
тӳрĕ чун — открытая душа
вăл тӳрĕ çын — он человек прямой

тӳрккессĕн

2.
высокомерно, спесиво, чванливо
вăл хăйне тӳрккессĕн тыткалать — он ведет себя высокомерно

тӳрлен

3.
полнеть, поправляться
пĕлтĕрхипе танлаштарсан вăл чылай тӳрленнĕ — по сравнению с прошлым годом он заметно поправился

тӳрменлен

становиться упрямым
вăл тӳрменленсе кайнă — он стал очень упрямым

тӳртĕнле

в плохих, натянутых отношениях, не в ладах
вăл кӳршипе тӳртĕнле пурăнать — он не в ладах с соседом

тыт

14.
держать, вести себя, держаться
вăл хăйне питĕ лайăх тытать — он ведет себя безупречно

тытăн

2.
пробовать, пытаться
собираться

вăл кайма тытăнна — он собрался ехать
тума тытăнса пăх — попытаться, попробовать что-л. сделать

тытăн

9.
заикаться
вăл тытăнса калаçать — он заикается

тытăнкă

заикающийся
тытăнкă ача — заикающийся ребенок
вăл тытăнкă — он заика

тытăнчăклăн

1.
то же, что тытăнкăллăн
вăл тытăнчăклăн калаçать — он говорит заикаясь
сасă тытăнчăклăн тухать — голос звучит хрипло

тыткала

2.
держать в руках, управлять, командовать кем-л.
вăл ачисене хытă тыткалать — он держит детей в строгости

уйăр

5.
разводиться, давать развод
вăл арăмне уйăрса янă — он развелся с женой

уйăр

12.
различать, отличать кого-что-л. от кого-чего-л.
ним уйăрмасăр — не делая различия
ку ачасене уйăрма çук — этих детой невозможно отличить друг от друга
вăл хурапа шурра уйăрмасть-ха — он не отличает черного от белого (не знает жизни)

уйăхсерен

1.
ежемесячно, каждый месяц
вăл уйăхсерен киле килсе каять — он ежемесячно приезжает домой

уйрăл

2.
выделяться
отличаться

уйрăлса тăр —
1) отделяться, быть отделенным, обособленным
хулан пĕр пайĕ юханшывпа уйрăлса тăрать — часть города отделена рекой
2) отличаться, выделяться
вăл хăйĕн вăйĕпе уйрăлса тăрать — он отличается своей силой

уйрăл

6.
выделяться (из семьи)
вăл пĕлтĕр уйрăлса тухнă — он выделился в прошлом году

уксахла

II. глаг.

1.
хромать
лаша уксахлать — лошадь хромает
вăл сулахай урипе уксахлать — он хромает на левую ногу
Кахалăн варĕ ыратнипе ури уксахлать. — погов. Ленивый хромает оттого, что живот у него болит.

улпутла

как барин, по-барски
улпутла çурт — дом как у барина
вăл улпутла тумланать — он одевается как барин

улт-çич

числ. прибл. счета
шесть-семь
вăл манран улт-çич çул аслăрах — он старше меня лет на шесть-семь

улттăмĕш

шестой
улттăмĕш çул — шестой год
пĕрре улттăмĕш — одна шестая
вăл улттăмĕш класа куçрĕ — он перешел в шестой класс

улус

ист.
улус (куçса çӳрекен ăру тата вăл пурăнакан вырăн)

улшăн

1.
изменяться, меняться
вăл питрен улшăннă — он изменился в лице
çанталăк улшăнать — погода меняется
тĕпрен улшăн — меняться в корне
вăл кăшт та улшăнман — он ничуть не изменился
улшăнса кай — сильно измениться

унăн

(ун)

мест.
притяж. п. от вăл:

унпа

I.
мест.
тв. п. от вăл

с ним, с ней
унпа пĕрле — вместе с ним
унпа курса калаçрăм — я поговорил с ним

унра

мест.
местн. п. от вăл

унран

мест.
исх. п. от вăл

унсăр

I.
мест.
лишит. п. от вăл:

без него, без нее
унсăр кай — иди без него

унсăр пуçне —
1) кроме него, без него
2) вводн. сл. кроме того, вдобавок
унсăр пуçне, пирĕн васкамалла — кроме того, нам нужно спешить

унта-кунта

2.
туда и сюда, туда-сюда
куда-либо

унта-кунта пăхкала — посматривать туда и сюда
вăл унта-кунта тухса çӳресех каймасть — он редко выезжает куда-либо

унталла

туда, в том направлении
вăл унталла кайрĕ — он пошел в том направлении
унталла вăрман нумай — в тех краях много лесов
унталла та кунталла — туда и сюда

унти

находящийся там, в тех краях
тамошний
разг.
вăл унтисем — он из тех краев, он тамошний

унччен

раньше, до той поры
до тех пор

унччен кăна — незадолго до этого, недавно
унччен анчах — незадолго до этого, недавно
вăл унччен кăна килсе кайрĕ — он приезжал незадолго до этого
унччен курман япала — невиданная вещь
унччен малтан — раньше, перед этим

уншăн

мест.
причин.-цел. п. от вăл

упăшка

мужнин разг.
мужний уст.
(сан) упăшку — твой муж
(уи) упăшки — ее муж
упăшка тăванĕсем — мужнина родня
вăл упăшкинчен уйрăлнă — она развелась с мужем

уралан

3. перен.
вставать на ноги, становиться самостоятельным
вăл хай те ураланнă — он уже и сам стал самостоятельным
колхоз ураланчĕ — колхоз встал на ноги

урăм-cурăм

невменяемый
вăл урăм-cурăм пулнă — он был в невменяемом состоянии

урăх

3.
более, больше
еще

вăл урăх килмест — он больше не придет
пӳртре урăх кам пур? — кто есть еще в доме?

урăхлат

1.
делать что-л. по-другому
видоизменять
переиначивать
разг.
пӳрт ăшчиккине вăл йăлтах урăхлатрĕ — он все в доме переделал, сделал по-другому

урăхлат

2.
менять, заменять
вăл ĕне урăхлатнă — он сменил корову

урлă

4. послелог
через, посредством кого-л.
ун çинчен вăл пиччĕшĕ урлă пĕлтерчĕ — он известил об этом через своего старшего брата

урлă-пирлĕ

4. перен.
противоречиво, разноречиво
вăл ĕç çинчен урлă-пирлĕ калаçатчĕç — об этом деле говорили по-разному


урлă-пирлĕ пул — повздорить, рассориться

усра

3.
воспитывать, растить
вăл вилнĕ пиччĕшĕн ачисене усрать — он растит детей своего покойного старшего брата

усран

храниться, сохраняться, сберегаться
вăл кĕнеке халĕ те усранать — эта книга хранится и поныне

уçăл

11.
становиться откровенным
ерипен вăл уçăлса кайрĕ — постепенно он разговорился

уçăл

16.
выздоравливать, поправляться, вылечиваться
йывăр чиртен уçăл — выздороветь после тяжелой болезни
вăл уçăлсах çитмен-ха — он еще не совсем поправился

утмăл

2. при абстр. счете, в качестве подл., доп.
шестьдесят
вăтăр çумне вăтăр хушсан утмăл пулать — к тридцати прибавить тридцать — будет шестьдесят
вăл утмăлта ĕнтĕ — ему уже шестьдесят (лет)

уттар

2.
ехать, идти шагом, шагать
вăл çул тăрăх уттарчĕ — он зашагал по дороге

ухута

2.
охотник до чего-л., любитель чего-л.
вăл шӳт тума ухута — он любитель пошутить

ушăн

2.
завидовать
вăл сана кура ушăнать — он завидует тебе

улĕмччен

диал.
впредь, больше
улĕмччен вăл унта каймарĕ — больше он туда не ходил

упрем

диал.

1.
нелюдимый
молчаливый

упрем çын — нелюдимый человек
вăл упрем хĕрарăм — она женщина неразговорчивая

фантазиле

фантазировать
вăл фантазилеме юратать — он любит пофантазировать

формализм

2. филос., иск.
формализм (ăслăлăхри, ăсталăхри юхăм, общество пурнăçĕн çивĕч ыйтăвĕсене уямасăр, вăл содержание мар, формăна мала хурать)

фронт

3.
фронт (çапăçури çар тата вăл йышăнакан район)

хавал

2.
настроение
мĕн хавалпа пурăнатăр? — как настроение?, как поживаете?
мĕн хавалпа таврăннă вăл унтан? — с каким настроением он вернулся оттуда?

хайла

3.
способ, прием
средство

вăл хайлапа кĕрешет — он борется, применяя силовые приемы

халалла

3.
завещать
вăл пурлăхне ывăлне халалланă — он завещал имущество своему сыну

халапла

2.
болтать, выдумывать, фантазировать
вăл халапланине никам та ĕненмест — никто не верит в его фантазии

халапçă

говорливый, словоохотливый, разговорчивый
вăл паллă халапçă — он известный краснобай

халăхла

как люди, по-людски
вăл халăхла мар хăтланать — он ведет себя не по-людски

халĕ

1.
сейчас, теперь, в настоящее время
халĕ урамра типĕ — сейчас на улице сухо
халĕ ун пек тăхăнса çӳремеççĕ — теперь так не одеваются
халĕ вăл бригадирта ĕçлет — а настоящее время он работает бригадиром
халĕ анчах — только что, совсем недавно
халĕ кăна — только что, совсем недавно
халĕ çеç — только что, совсем недавно
вăл халь анчах кунтаччĕ — он только что был здесь
халĕ ĕнтĕ — а теперь, теперь вот; а пока
халĕ ĕнтĕ канма та юрать — а теперь можно и отдохнуть

халĕ те —
1) все еще, до сих пор
вал халĕ те килмен — он все еще не пришел
халĕ те вуласа тухмарăн-и? — неужели до сих пор ты не прочитал?
2) и так уж, и без того
халĕ те сире нумай чăрмантартăм — и так уже я вам доставил беспокойство

халĕ те пулин — хотя бы сейчас
халĕ те пулин чăннине кала—  расскажи все хотя бы сейчас
халь-халь — вот-вот, очень скоро
вăл халь-халь килмелле — он вот-вот должен прийти

халиччен

2.
к настоящему времени, моменту
уже

халиччен вăл çĕр роль те ытла вылянă — к настоящему моменту он сыграл более ста ролей
пуйăс халиччен кайнă пулĕ — поезд, наверное, уже ушел

халиччен

3.
до сих пор, все еще
и сейчас, и теперь

çакна вăл халичченех астăвать — он до сих пор помнит об этом

халлĕн

послелог
в виде чего-л.
в каком-л. состоянии, положении
ахаль халлĕн — просто так
епле халлĕн? — в каком виде? в каком состоянии?
çав халлĕн — в таком виде, в таком состоянии
çĕнĕ халлĕн тăхăн — обновить, надеть что-л. новым
сывă халлĕн — в добром здравии
таса халлĕн — в чистом виде

хăй халлĕн —
1) сам по себе, только сам
аша хăй халлĕн пĕçер — отварить мясо отдельно
2) стихийно, само по себе
пушар вăрманта хăй халлĕн тухнă — пожар в лесу возник сам собой
3) самостоятельно, без посторонней помощи
ача шкула хăй халлĕн кайса çӳрет — ребенок ходит в школу самостоятельно
вăл ĕçе чирлĕ халлĕн килнĕ — он пришел на работу нездоровым
Ватă йывăç ларнă халлĕн хăрать. — посл. Старое дерево засыхает стоя.

хальхаççăн

разг.
в последнее время
за последнее время
совсем недавно, не очень давно

хальхаççăн вăл чирлекелерĕ — в последнее время он прихварывал
Самара вĕсем хальхаççăн куçнă — в Самару они переехали совсем недавно

хаман

3.
до сих пор, все еще
вăл хаман çывăрать — он все еще спит

хамăр

2.
наш, свой
хамăр бригада — наша бригада
вăл хамăр çын — он человек свой

ханкăртат

2. разг.
тараторить
бубнить

вăл пĕр вĕçĕмсĕр ханкăртатать — он все время что-то бубнит

хапсăн

4.
мечтать
вăл чапа тухасшăн хапсăнать — он мечтает прославиться

характерлă

1.
имеющий какой-л. характер, нрав
с какими-л. характером, нравом
йăваш характерлă — с мягким характером
вăл йывăр характерлă çын — он человек с тяжелым характером

харлаттар

разг.
храпеть, спать с храпом
вăл харлаттарать кăна — он вовсю храпит

хастарлан

1.
становиться старательным, трудолюбивым, усердным
вăл вĕренӳре те, ĕçре те хастарланчĕ — он стал усерднее и в учебе, и в работе

хастарлантар

4.
воодушевлять, подбадривать
вăл ырлани мана хастарлантарчĕ — его похвала подбодрила меня

хатер

çав хатер — так, настолько, до такой степени
ку хатер — так, настолько, до такой степени
вăл хатер — так, настолько, до такой степени
ма çав хатерех çилленетĕн? — почему ты так злишься?

хăвала

4.
гнать, вести на большой скорости
выжимать скорость
разг.
вăл мотоцикла хытă хăвалать — он сильно гонит мотоцикл

хăвала

6. разг.
подражать кому-л.
тянуться за кем-л.
вăл ашшĕне хăвалать — он подражает отцу

хăвар

5.
обходить, миновать, пропускать, оставлять
вăл ялта кĕмен çурт хăвармарĕ — он побывал во всех домах деревни
пирĕн тавраша çумăр çумасăр хăварчĕ — нашу округу дождь обошел стороной

хăй

I.  мест. личн.-возвр.

1.
он сам, она сама
хăех —
1) он сам, самостоятельно, без чужой помощи
ача хăех çăвăнать — ребенок умывается сам
2) самопроизвольно
торф хăех тивсе кайни — самовозгорание торфа

хăй каларăшле — как он сам говорит, выражаясь его же словами
хăйне евĕрлĕ — специфичный, своеобразный, оригинальный

хăйне майлă —
1) самобытный, своеобразный, оригинальный
вал хăйне майлă çын — он своеобразный человек
2) своеобразно, оригинально, по-своему

хăй тĕллĕн —
1) самостоятельно
хăй тĕллĕн вĕреннĕ çын — самоучка
хăй тĕллĕн вĕренни — самообразование
2) сам с собою; про себя
хăй тĕллĕн калаçать — он разговаривает сам с собою
хăй халлĕн сам — по себе, независимо от других

хăйне хăй — сам себя; сам себе; самое
хăйне хăй мухтани — самовосхваление
хăйне хăй сыхлани — самосохранение
вăл хăйне хăй хуçа — он сам себе хозяин
калăр ăна, вăл хăй килтĕр — скажите, чтобы он пришел сам лично

хăй

2.
его, ее собственный
свой
(его, ее)
хăй кĕнеки — своя, его книга
вăл хăй тӳпине илнĕ — он получил свою долю
хăй ирĕкĕ — как он хочет, воля его
хăйĕн ирĕкĕ — как он хочет, воля его
хăй ăссĕн — по своему разумению, своим умом

хăй ирĕккĕн —
1) по своей воле, добровольно
2) самочинно
хăй ирĕккĕн хăтланни — самоуправство

теплица хăй хакне часах кăларчĕ — теплица быстро окупила себя

хăлăхсăрлан

2.
наглеть, становиться дерзким
вăл хăлăхсăрланса кайнă — он обнаглел

хăлхаллă

1.
с какими-л. ушами
-ухий

вăрăм хăлхаллă — длинноухий
катăк хăлхаллă — корноухий
мăтăк хăлхаллă — короткоухий
пысăк хăлхаллă — ушастый, с большими ушами
усăк хăлхаллă — вислоухий
хăрах хăлхаллă — одноухий
вăл хытă хăлхаллă — он туговат на ухо

хăмачла

2. перен.
вгонять в краску, заставлять краснеть
вăл мана хăмачларĕ — он вогнал меня в краску

хăмсар

1.
замахиваться, махать
поднимать руку
на кого-л.
туяпа хăмсар — замахнуться палкой
çапма хăмсарчă —он попытался было ударить
хăмсарса ил — замахнуться
хăмсарса яр — замахнуться
Çĕçĕпе ан хăмсар: вăл икĕ хут тăсăлать, теççĕ. — погов. Не замахивайся ножом: он вдвое растягивается (от этого).

хăмшăл

1.
становиться дряблым, морщинистым, сохнуть, дрябнуть
вăл чирпе хăмшăлнă — он весь высох от болезни

хăпартлан

4.
воодушевляться, восторгаться, приходить в восторг
испытывать подъем

клубри халăх хăпартланчĕ — народ в клубе был в приподнятом настроении
вăл пĕчĕк ачалла хăпартланса кăшкарса ячĕ — он закричал от восторга, как малое дитя

хăра

2.
бояться, страшиться, пугаться
йывăрлăхран хăра — бояться трудностей
Еçрен ан хăра, вăл хăй санран хăратăр. — погов. Не бойся труда, пусть он тебя боится.
Куç хăрать те алă тăвать. — погов. Глаза боятся, а руки делают.

хăрат

2.
угрожать, грозить, грозиться разг.
вăл пире хăратма пăхать — он пытается угрожать нам
хăратса тăр — 1) держать в страхе 2) угрожать

хăрушă

опасно, угрожающе
хăрушă суран — опасная рана
вăл хăрушă çын — он опасный человек

хăршăл

3. перен.
побывать в переделках, испытать трудности
вăл çамрăк пулсан та хăршăлнă — он хотя и молодой, но побывал в переделках

хăçан

когда
эсир хăçан килтĕр? — когда вы прибыли?
хăçан та пулсан — когда-нибудь
кирек хăçан та — всегда, в любое время, когда бы то ни было
хăçан та хăçан — после того как, как только, когда
вăл хăçан мĕнле вĕт — а это когда как

хăтăл

2.
избегать кого-чего-л.
отделываться от кого-чего-л.
мăшкăлтан хăтăл — избежать позора
чиртен хăтăлса юл — избежать заболевания
парăмран хăтăл — избавляться от долгов
вăл сăмах панипех хăтăласшăн — он хочет отделаться обещанием

хăшкат

разг.
донимать, надоедать
вăл яланах пĕр ыйтупа хăшкатать — он беспрерывно донимает одним и тем же вопросом

хăямат

1. бран.
черт, бес
леший

ку кам? — xăямат пĕлет-и! — кто это?— а бес его знает!
вăл паян хăямат пек усал — он сегодня злой как черт
хăямата! — к черту!
ахалех çыхлантăм çав хăяматпа — напрасно я связался с этим негодяем
ăçта хăямата кайса çухалтăн? — где тебя черти носят?

хевтесĕрлен

ослабевать, становиться слабым, хилым, немощным
вăл ватăлса хевтесĕрленнĕ — он ослабел к старости

хĕвелччен

до восхода солнца
вăл хĕвелчченех ĕçе тухса кайнă — он ушел на работу еще до восхода солнца

хĕлĕн-çăвĕн

зимой и летом, круглый год
вăл хĕлĕн-çăвĕн вăрманта ĕçлет — он зимой и летом работает в лесу

хĕн-инкек

собир.
невзгоды, трудности, тяготы [жизни]
хĕн-инкек кур — претерпеть невзгоды
вăл хĕн-инкексĕр ӳснĕ — он рос не зная невзгод

хĕнлĕ

трудно, тяжело, тягостно, мучительно
хĕнлĕ ачалăх — трудное детство
вăл хĕнлĕ пурăнать — ему живется трудно

хĕрĕх

2.  
при абстр. счете, в качестве подл., дополн.
сорок

хĕрĕх те хĕрĕх сакăрвуннă пулать — сорок да сорок будет восемьдесят
вăл хĕрĕхрен иртнĕ ĕнтĕ — ему уже за сорок
атта хĕрĕхпе пачĕ — он уступил сапоги за сорок (рублей)

хĕрĕхмĕш

сороковой
хĕрĕхмĕш çул — сороковой год
хĕрĕхмĕш размерлă пушмак — ботинки сорокового размера
вăл хĕрĕхмĕш çулхи — он сорокового года рождения
пĕрре хĕрĕхмĕш — одна сороковая (часть)

хĕрлемес

1.
багровый, красный
хĕрлемес сăн — багровое лицо
çывăрман пулас вăл — куçĕсем хĕрлемес — наверное, он не спал — глаза красные

хĕрӳ

4.
вспыльчивый
горячий

вăл хĕрӳ çын — он человек вспыльчивый

хĕрӳлен

1.
воодушевляться, вдохновляться
загораться, зажигаться

вăл хĕрӳленсех калаçрĕ — он говорил страстно

хĕрхенчĕклĕн

1.
жалостно, сочувственно
вăл сан çине хĕрхенчĕклĕн пăхать — он смотрит на тебя сочувственно

хĕтĕрт

1.
подстрекать, науськивать
провоцировать
подбивать
на что-л.
йĕркене пăсма хĕтĕрт — подстрекать к беспорядкам, провоцировать беспорядки
усал ĕç тума хĕтĕрт — подбивать на дурное дело
ăна вăл çын хĕтĕртнипе тунă — он это сделал по наущению других

хĕтĕхле

2.
уговаривать, убеждать
вăл пире кинона кайма хĕтĕхлет — он уговаривает нас пойти в кино

хирĕл

3.
скандалить, ругаться, браниться
сăлтавсăр хирĕл — скандалить без причины
вăл хирĕлет кăна — он ругается вовсю

хирĕлчĕк

скандально, задиристо
бранчливо
прост.
хирĕлчĕк кăмăл — задиристый характер
вăл ялан хирĕлчĕк çӳрет — он вечно скандалит

хирĕç

II. глаг.
 
1.
ругаться, бранитьспротивиться, сопротивляться
возражать, прекословить

вăл хирĕçме юратать — он любит возражать
хирĕçсе тăр — противиться, артачиться

хирĕçле

II. глаг.

1.
противиться, сопротивляться, возражать
вăл пирĕн сĕнĕве хирĕçлемесĕрех йышăнчĕ — он принял наше предложение без возражений
хирĕçленине пăхмасăр — несмотря на возражения

хисеплен

возвр.

1.
считаться, значиться, числиться кем-чем-л.
вăл ăста токарь хисепленет — он считается опытным токарем

хисепсĕр

3.
бесчестный, потерявший честь
вăл хăйне хисепсĕре кăларчĕ — он обесчестил себя

хистен

2.
стараться, стремиться
вăл ĕçе хăвăртрах вĕçлеме хистенет — он старается побыстрее закончить работу

хуйхă

2.
горе, горесть, скорбь
халăх хуйхи — народная скорбь
вăл хуйхăпа кăвакарнă — он поседел от горя
хуйха ӳк — загоревать
хуйха ӳкер — опечалить кого-л.
Йĕнипе хуйха пусарас çук. — посл. Слезами горю не поможешь.

хуйхăллăн

1.
горестно, печально, скорбно
вăл хуйхăллăн пăхать — он смотрит печально

хуйхăр

2.
заботиться, беспокоиться, переживать за что-л.
саншăн хуйхăратăп — я переживаю за тебя
вăл нимшĕн те хуйхăрмасть — он ни о чем не беспокоится

хул

1.
рука (от кисти до плеча)
хул айĕ — подмышка
хул ай туйи — костыль
хул çыххи — нарукавная повязка
хулран тытса пыр — вести кого-л. под руку
хул хушшинче тыт — держать под мышкой
Хуйхă хăвăн хул хушшинчех вăл. — погов. Горе прямо у тебя под мышкой.

хулхулан

1.
становиться толстым, полным, толстеть, полнеть (о человеке)
вăл хулхуланма пуçланă — он начал толстеть

хумхан

4. перен.
волноваться, беспокоиться, испытывать волнение, беспокойство
хумханмалла самант — волнующий миг
вăл нихçан та хумханмасть — он никогда не волнуется
хумханса кай — разволноваться
хумханнине пытар — скрывать волнение
Ывăлли-хĕрли хумханать, ывăлсăр-хĕрсĕрри хурланать. — посл. Имеющий детей волнуется, а бездетный горюет. (соотв. С детьми горе, а без детей вдвое).

хумхантар

3. перен.
волновать, беспокоить, вызывать волнение, беспокойство
мана вăл çыру çырманни хумхантарать — меня беспокоит его молчание, отсутствие писем от него

хур

7.
считать кем-чем-л.
признавать за кого-что-л.
ăсла хур — быть высокого мнения об уме, считать умным
пысăка хур — высоко ценить
вăл ăна ним вырăнне те хумасть — он его ни во что не ставит

хурланчăк

печально, грустно, жалобно
хурланчăк сасă — жалобный голос
хурланчăк юрă — грустная песня
вăл темшĕн хурланчăк пăхать — он чем-то опечален, он выглядит печальным

хуçалла

по-хозяйски, как хозяин
вăл хăйне хуçалла тыткалать — он держит себя как хозяин

хутран-хутран

изредка, по временам, время от времени
хутран-хутран уйрăм йывăçсем тĕл пулкалаççĕ  изредка встречаются отдельные деревья
вăл хутран-хутран килкелесе каять — он приезжает изредка

хутшăн

1.
присоединяться, примыкать к кому-чему-л.
вăл çынсен ушкăнне хутшăнчĕ — он присоединился к толпе
пирĕн хушăмăра çĕнĕ вăй хутшăнчĕ — в наши ряды влились новые силы

хуш

3.
преувеличивать
вăл питĕ хушса калать — он сильно преувеличивает

хушăран

2.
изредка, иногда, время от времени
вăл хушăран çыру яркалать — он изредка присылает письма

хӳтевсĕр

2.
беззащитный
вăл ача пекех хӳтевсĕр — он беззащитен, как ребенок

хӳтĕле

4.
защищать (напр. проект, диплом и т. д.)
диплом хӳтĕле — защищать диплом
вăл диссертацие ăнăçлă хӳтĕленĕ — он успешно защитил диссертацию

хып

3. перен.
беспокоиться, тревожиться
ăшĕ хыпса тухать — его охватило сильное беспокойство
вăл саншăн хыпмасть — он не беспокоится за тебя
хыпса çун — 1) пылать огнем 2) перен. сильно переживать
хыпса ӳк — забеспокоиться, всполошиться

хыпăн

3.
хотеть, стремиться, гореть желанием
вăл çӳреве каясшăн хыпăнать — он горит желанием пойти в поход

хыпăнтар

1.
загнать
вăл утне хытă хăваласа хыпăнтарнă — он загнал лошадь быстрой ездой

хытă

сильно
здорово
разг.
çил хытă вĕрет — дует сильный ветер
çумăр хытă çăвать — идет сильный дождь, дождь льет сильно
вăл мана хытă çапрĕ — он сильно ударил меня
хытă çисе тултартăм — я здорово наелся
Кĕрхи шăна хытă çыртать. — погов. Осенняя муха сильно кусает.

чалăрт

широко раскрывать (глаза)
таращить (глаза) разг.
вăл куçне-пуçне чалăртса пăрахнă — он вытаращил глаза

чалăх

уст.
обессилеть, изнемочь, впасть в изнеможение
вăл вăйран чалăхнă — он выбился из сил

чар

4.
мешать, тормозить, препятствовать
стопорить
разг.
вулама чар — мешать читать
черете чарса тăр — задерживать очередь
вăл пĕтĕм ĕçе чарса тăрать — он тормозит все дело
укçа ытларах пулни чармасть — лишний запас денег не помешает

чарусăрла

разнузданно, нагло, нахально
вăл хăйне чарусăрла тыткалать — он ведет себя нахально

час

5.
рано
вăл часах ара çитрĕ — он рано возмужал

чашкăрт

3. разг.
быстро и шумно двигаться
вăл часах чашкăртса çитрĕ — он скоро примчался

чăвашла

по-чувашски, на чувашском языке
на чувашский лад

чăвашла кĕнеке — книга на чувашском языке
чăвашла-турккала сăмахсар — чувашско-турецкий словарь
чăвашла калаç — разговаривать по-чувашски
чăвашларан нимĕçле куçар — переводить с чувашского на немецкий язык
вăл чăвашла пĕлет — он владеет чувашским языком

чăкăлтăш

педантичный
щепетильный

укçа-тенкĕ парса илестĕлĕшрен вăл пит чăкăлтăш — в денежных делах он очень щепетилен

чăлхан

3.
запутываться, оказываться в затруднительном положении
вăл чăлхансах ларчĕ — он совсем запутался

чăн

действительный, настоящий, подлинный (существующий на самом деле)
чăн пулни — действительный факт, быль
чăн пурри — объективная действительность
ку вăл чăн, юмах мар — это быль, а не выдумка
те чăн, те тĕлĕк — то ли явь, то ли сон

чăн

4.
подлинный, настоящий, оригинальный
чăн экземпляр — подлинный экземпляр, подлинник
чăн мерчен — настоящий, неподдельный жемчуг
вăл хăйĕн чăн ятне пытарнă — он скрыл свое настоящее имя

чăн

8. перен.
настоящий, подлинный, истинный
совершенный

чăн ухмах — совершенный идиот
вăл хăй ĕçĕнче чăн ăста — он подлинный мастер своего дела
чăн-чăн —
1) подлинный, настоящий
оригинальный
чăн-чăн кевер чул — настоящий бриллиант
2) перен.
настоящий, подлинный, истинный, совершенный
вăл чăн-чăн ӳкерӳçĕ — он настоящий художник
кунта чăн-чăн тамăк — здесь сущий ад

чăн

9. с частицей та
в самом деле, и вправду
и впрямь
прост.
вăл чăн та килнĕ — он и вправду приехал
чăн та çапла! — в самом деле так!

чăн

12.
с частицей та вводн. сл.
правда
чăн та, вăл кун çинчен пĕлмесен те пултарнă — правда, он мог об этом и не знать

чăнах

то же, что чăн 9.—12.
вăл чăнах авланнă-и? — он вправду женился?
чăнах та, часрах киле каясчĕ! — в самом деле, отправиться бы поскорее домой

чăнласа

1.
в самом деле, в действительности
вправду
прост.
вăл чăнласах пысăк ăста — он в самом деле большой мастер

чăнласа

 2.
серьезно, всерьез
чăнласах калаç — говорить серьезно
вăл чăнласах çилленчĕ — он обиделся всерьез

чăнлăх

1.
истина, правда
чăнлăхпа суя — правда и кривда
чăнлăх çнеле тухрĕ — истина восторжествовала
Ура çинче чăнлăх çук, теççĕ. — погов. В ногах правды нет.
Чăнлăха кая пăрах — вăл мала пырса ӳкет. — посл. Брось истину назад — она упадет впереди.

чăннипе

1.
в самом деле, действительно
вăл унта чăннипех те пулнă — он и в самом деле был там

чăннипе

3.
вернее, собственно говоря
чăннипе, ку вăл — доклад тезисĕсем кăна  —  собственно говоря, это лишь тезисы к докладу

чăр

2. подр. —
о пристальном взгляде

вăл ман çине чăр пăхрĕ — он пристально посмотрел на меня

чăрман

1.
заботиться, печься, беспокоиться, тревожиться
утруждать себя
чем-л.
тархасшăн ан чăрманăр — не утруждайтесь, пожалуйста
вăл ман пирки ан чăрмантăр — пусть он не беспокоится обо мне

чăрмантар

1.
тормозить, мешать, препятствовать, чинить препятствия
итлеме чăрмантар — не давать слушать
чăрмантарса çӳре — мешать, путаться под ногами
чăрмантарса тăр — не давать ходу
ку вăл ĕçе чăрмантарать — это тормозит работу

чăрсăрла

2.
бесцеремонно, нагло, дерзко
вăл хăйне чăрсăрла тыткалать — он ведет себя нагло

чăт

4.
терпеть, переносить, претерпевать
кӳрентернине чăт — проглотить обиду
чăтса кур — испытать
вăл сахал мар хура-шур чăтса курнă — он испытал много горя, он хватил лиха
чăтса ирттер —
1) выдержать, преодолеть (напр. боль)
2) перенести, перетерпеть (напр. страдания)
хуйхăпа савăнăçа пĕрле чăтса ирттер — делить горе и радость

чăт

5.
сдерживаться, удерживаться от чего-л.
аран чăтса тăр — еле сдерживаться
туртмасăр чăт — воздерживаться от курения
вăл кулмасăр чăтса лараймарĕ — он не смог удержаться от смеха

чăхăмла

2.
упрямиться, быть упрямым, строптивым
вăл чăхăмла пуçларĕ — он заупрямился

чее

хитро, лукаво
чее сăлтав — увертка
чее çын — хитрый человек, хитрец
вăл тилĕ пек чее — он хитер как лиса
чее пул — схитрить
Чее тилĕ те читлĕхе лекет. — посл. И хитрая лиса в западню попадает.

чеелен

1.
становиться хитрым, лукавым
вăл чееленсе кайнă — он стал очень хитрым

чеелĕх

хитрость, уловка
ухищрение
плутовство

вăл чеелĕхпе илет — он берет хитростью
вĕсен чеелĕхне витĕрех куратпăр эпир — мы видим насквозь их ухищрения

чĕлтĕр

3. подр. —
о беглом взгляде
вăл ман çине чĕлтĕр пăхрĕ — он бегло взглянул на меня

чĕлхе


вăрăм чĕлхе — болтун
йӳплĕ чĕлхе — сплетник (букв. раздвоенный язык)
пыллă чĕлхе — подхалим, льстец (букв. медовый язык)
пар чĕлхе — сосулька
пĕчĕк чĕлхе — анат. язычок
пушмак чĕлхи — язычок ботинка
чĕлхе вĕçĕнчех — вертится на языке (о слове)
чĕлхе çинчех — вертится на языке (о слове)
чĕлхи кĕçĕтет — у него язйк чешется (сказать что-л.)
чĕлхе çаврăнмасть — язык не поворачивается (сказать что-л.)
чĕлхе çыхланать — язык заплетается, язык коснеет
чĕлхĕм хăрса лартăр! — отсохни (у меня) язык! (клятвенное выражение)
чĕлхене вĕçертсе яр — давать волю языку, распускать язык
чĕлхене чар — придержать язык
чĕлхене çырт — прикусить язык, держать язык за зубами
чĕлхепе çу — льстить, подлизываться
чĕлхи çине çăпан тухасчĕ — типун ему на язык
чĕлхи çине шĕпĕн тухасчĕ — типун ему на язык
чĕлхи уçăлчĕ — у него развязался язык
чĕлхӳне çăтса ярăн — можно проглотить язык (о вкусной пище)
вăл чĕлхине кăларса чупать — он бежит, высунув язык

чĕлхеллĕ

II.
обладающий даром речи, способный говорить
кăнттам чĕлхеллĕ çын — грубиян
çивĕч чĕлхеллĕ — бойкий, острый на язык, языкастый, языкатый
вăл çемçе чĕлхеллĕ — у него речь ласковая
Чĕлхеллĕ çын Чĕмпĕре çитнĕ. — погов. Умеющий говорить до Симбирска дошел. (соотв. Язык до Киева доведет).
пĕр чĕлхеллĕ пул — найти общий язык

чĕмсĕррĕн

2.
мрачно, угрюмо
вăл куç айĕпе чĕмсĕррĕн пăхса илчĕ — он мрачно взглянул исподлобья

чĕреллĕ

3.
отзывчивый, сердечный, добрый
вăл чĕреллĕ çын — он добрый человек

чĕрĕ

живо, подвижно, бойко, проворно
чĕрĕ ача — бойкий ребенок
чĕрĕ куç — живые глаза
чĕрĕ сăн — бодрый вид
вăл питĕ чĕрĕ калаçать — он говорит очень бойко

чĕтре

дрожащий, трясущийся, трепещущий
чĕтре пуç — трясущаяся голова
вăл чĕтрене ерчĕ — его охватила дрожь
мана чĕтре ерчĕ — меня в дрожь кидает
чĕтрене ерт — колотить, трясти, бросать в дрожь

чĕтренкĕ

2.
озноб
дрожь

вăл чĕтренке ернĕ — его бьет дрожь

чи

I.
частица,  
служит для образования форм превосходной степени

самый, весьма
наи-

чи авалхи — самый древний
чи вăрăм кун — самый длинный день
чи кĕске — самый короткий
чи малтан — 1) с самого начала 2) прежде всего
чи пысăк — наибольший, максимальный
вăл чи юлашки килчĕ — он пришел самым последним

чик

6.
класть
совать
прятать
девать
разг.
кĕпене арчана чик — положить рубашку в сундук
вăл аллисене чĕр-çитти айне чикнĕ — она спрятала руки под передник
пуçтарса чик — прибрать, убрать, спрятать
эсĕ ман çĕлĕке ăçта чикрĕн? — куда ты задевал мой шапку?
Пĕр кунлăх каяс тесен çичĕ кунлăх çăкăр чик. — погов. Едешь на день — клади хлеба на неделю.

чик

10.
наклонять, склонять (напр. голову)
опускать, потуплять
вăл куçне çĕре чикнĕ —он потӳпнл глаза
пите çуха ăшне чик — уткнуть лицо в воротник
пуçа чик — 1) опускать, склонять голову 2) перен. вешать голову

чиктер

2.
колоться, укалываться
вăл аллине шăлан хуллипе чиктерсе пĕтернĕ — он исколол себе руку шиповником

чипер

порядочно
пристойно, прилично

чипер тумтир — приличная одежда
вăл чипер çынах — он человек вполне порядочный
чипер калаç — разговаривать вежливо
чипер çӳре — вести себя прилично
чипер пул — вести себя прилично

чирле

болеть
хворать
разг.
заболеть, захворать
занемочь
прост.
ангинăпа чирле — заболеть ангиной
йывăр чирле — тяжело заболеть
сикекен чирпе чирле — заразиться
шăнса чирле — простудиться
чирлесе ил — поболеть немного, прихворнуть
чирлесе ирттер — проболеть (какое-л. время)
чирлесе ӳк — заболеть, слечь, захворать
вăл час-часах чирлекелет — он то и дело прихварывает
Чирлекен пурте вилмест. — погов. Не все больные умирают. (соотв. Не всякая болезнь к смерти).

чуман

2. перен.
нерасторопный, неповоротливый, вялый, медлительный
вăл ытла чуман çын — он очень нерасторопный человек

чун

5. перен.
душа, вдохновитель
вăл пирĕн пултарулăх коллективен чунĕ — он душа нашего коллектива самодеятельности

чурăссăн

2.
заносчиво, высокомерно
дерзко

вăл хăйне чурăссăн тыткалать — он ведет себя высокомерно

чух

III. (чухне)
послелог

1.
во время
когда
в

ача чух — в детстве
ĕçре чух — во время работы
пĕр-пĕр чух — когда-нибудь
сивĕ чух — когда холодно

тепĕр чух —
1) в другой раз
2) иной раз, иногда

ун чух — тогда
хăш чух —
1) когда?
2) иногда, иной раз
хăшпĕр чух — в отдельных случаях

çамрăк чух вăл питĕ хитреччĕ — в молодости она была очень красива
эпĕ ăна киле килнĕ чух куртăм — я встретил его, когда шел домой
Хĕр чух хĕрĕх тус. — погов. В девичестве — сорок подруг.

чухла

4.
знать какое-л. дело, уметь, обладать умением
вăл пур ĕçе те чухлать — он мастер на все руки
ĕçе чухламасăр ан тытăн! — не берись за дело вслепую!

чухлĕ

1.
столько
сколько
в
каком-л. количестве

кирлĕ чухлĕ — (столько), сколько нужно

мĕн чухлĕ —
1) сколько?, как много?
ку костюм мĕн чухлĕ тăрать? — сколько стоит этот костюм?
кун çинчен ăна мĕн чухлĕ калана пуль! — сколько ему об этом говорили!
2) сколько?, как долго?
ĕçе пĕтерме вăхăт мĕн чухлĕ кирлĕ? — сколько нужно времени для завершения работы?

нимĕн чухлĕ те — нисколько, ничуть
эпĕ нимĕн чухлĕ те шăнмарăм — я нисколько не замерз
мĕн чухлĕ те пулин — сколько-нибудь
кирек мĕн чухлĕ — сколько угодно

çавăн чухлĕ —
1) столько, так много
ăçтан туп на асĕ çавăн чухлĕ значок? — где ты набрал так много значков?
2) столько, так долго
çавăн чухлĕ ăçта çухалса çӳренĕ вĕсем? — где они так долго пропадали?

темĕн чухлĕ — очень много, видимо-невидимо
ланулми кăçал пĕлтĕрхи чухлĕ çук — яблок в этом году меньше, чем в прошлом (году)
вăл икĕ çын чухлĕ ĕçлет — он работает за двоих

чуххăм

4. разг.
глуповатый, простоватый
вăл чуххăмрах ача — он парень глуповатый

чылай

изрядно, довольно, значительно, порядочно
кунтан чылай инçетре — довольно далеко отсюда
чылай пысăк çурт — довольно большой дом
чылай вăхăт иртрĕ — прошло порядочное время
вăл чылай укçа илет — он получает изрядные деньги

чыс

2.
почет, честь, уважение
чыс кур — быть в почете
чыса хур —почитать
вăл чысра мар — он не в почете

чыслă

3.
уважаемый,. почтенный
вăл институтри чыслă çын — он уважаемый в институте человек

чыслăн

2.
опрятно, аккуратно
вăл ялан чыслăн тумланать — он всегда аккуратно одет

чыссăр

неблагородно, недостойно, бесславно, непорядочно
чыссăр ĕç — неблагородный поступок
чыссăр вилĕм — бесславная смерть
вăл чыссăр хăтланать — он ведет себя непорядочно

шав

II.

1.
постоянно, беспрестанно, беспрерывно
все
разг.
çанталăк шавах çапла тăрать — все время стоит такая погода
вăл шав тавлашать — он постоянно спорит
çулла шав çумăр çурĕ — летом беспрестанно шли дожди

шав

5.
до сих пор, все еще
вăл шав çук-ха — его все еще нет

шайла

9.
беречь, экономить, относиться бережливо
вăл вăхăтне шайламасть — он не бережет свое время

шайлă

разборчиво
прихотливо
привередливо
разг.
вăл апат енчен питĕ шайлă — он очень разборчив в еде

шакăртаттар

1.
стучать, брякать
греметь
чем-л.
алăка шакăртаттар — стучать в дверь
вăл пӳрнисемпе сĕтеле шакăртаттарать — он стучит пальцами по столу

шан

III.

1.
верить, доверять, доверяться, оказывать доверие
полагаться

юлташа шан — верить другу
ăна шанма пулать — на него можно положиться
вăл ăна пур енчен те шанать — он ему во всем доверяет
вăрттăнлăха шанса кала — доверить кому-л. тайну
шанса янă çын — поверенный, доверенное лицо
час шанакан — легковерный
хăй вăйне ытлашши шанакан — самоуверенный

шанми пул —
1) разувериться в ком-чем-л.
2) стать подозрительным, недоверчивым
Ватă лашана шанса кӳлеççĕ. — посл. Старого коня запрягают, вполне полагаясь на него. (соотв. Старый конь борозды не испортит).

шан

2.
надеяться, рассчитывать
эпĕ вăл килессе питĕ шаннăччĕ — я очень надеялся на его приезд
выляса илессе шан — рассчитывать на выигрыш

шанса тăр —
1) быть уверенным в чем-л.
2) питать надежду, надеяться
малашнехине шанса тăни — надежда на будущее
Шаннă йăвара кайăк çук. — погов. В гнезде, где ожидаешь найти птицу, ее и нет (не всякое предположение исполняется).

шанăçсăр

2.
ненадежный, не внушающий доверия
вăл шанăçсăр çын — он человек ненадежный

шарт

III.

1.
подражание треску, хрусту
вăл патака шарт хуçрĕ — он с треском переломил палку

шарт

3.
подражание звуку резкого удара
стук, бах

вăл чышкипе сĕтеле шарт тутарчĕ — он бах кулаком по столу
алăка шарт хуп — хлопнуть дверью

шатлаттар

2. разг.
шагать
топать
шутл.
вăл урам тăрăх таçта шатлаттарчĕ — он куда-то зашагал по улице

шахвăрт

3.
обманывать
дурачить, водить за нос
разг.
вăл пире шахвăртса пурăнать — он все время водит нас за нос

шăвăн

3.
незаметно исчезать, потихоньку убегать, уходить
вăл анкарти хыçĕпе килелле шăвăнчĕ — он убежал домой огородами
тухса шăвăн — скрыться, удрать

шăкăлт

подражание легкому стуку
вăл чăматанне шăкăлт хупрĕ — он захлопнул крышку чемодана

шăкăлт-шăкăлт — подражание равномерному постукиванию, напр. частей механизма

шăкăрт

3.
вдруг
неожиданно

вăл пӳлĕме шăкăрт кĕрсе тăчĕ — он неожиданно появился в комнате

шăл


шăл курăкĕбот. тысячелистник
шăл суран курăкбот. чистотел
хур шăлĕ ту — обметывать края ткани

шăл çемми
1) по зубам кому-л. (о мягкой пище)
2) посильный,сподручный
шăл çемми ĕç — посильная работа
3) по зубам, под силу, по силам
ку ĕç ăна шăпах шăл çемми — эта работа ему как раз по силам

шăл йĕр — зубоскалить, насмехаться
шăл ей — зубоскалить, насмехаться
шăл хăйра — точить зубы на кого-л.

шăла çырт
1) прикусить язык, замолчать
2) стиснуть зубы, напрячься
вăл шăлне çыртса чăтнă — он терпел, стиснув зубы

шăл витĕр сăрхăнтарса кала — цедить слова сквозь зубы
шăл шуррй те кăтартмарĕ — он и рта не раскрыл

шăлтар

2. прост.
уплетать разг.
уминать, уписывать
вăл кукăле шăлтарать кăна — он вовсю уплетает пирог

шăлтăр-шалтăр

2.  разг.
необдуманно, опрометчиво
вăл шăлтăр-шалтăр пуплемест — он не говорит не подумав

шăмар

2.
злиться, злобствовать
смотреть сердито

вăл çилĕллĕн шăмарса çӳрет — он ходит с сердитым видом
куç айĕн шăмарса пăх — зло смотреть исподлобья

шăматкун

в субботу
паян эрнекун е шăматкун? — сегодня пятница или субббта?
ĕçе шăматкунсăр пĕтерейместпĕр — мы не завершим работу до субботы
вăл иртнĕ шăматкун килнĕ — он прибыл в прошлую субботу

шăн

2.
зябнуть, мерзнуть, дрогнуть
стынуть, стыть

витĕрех шăн — насквозь промерзнуть, продрогнуть
шăнса вил — замерзнуть, погибнуть от мороза
шăнса кăвакар — посинеть от холода
шăнса хыт — закоченеть
шăнса чирле — простудиться
вăл шăнса пăсăлнă — он простудился
Тулта шăнсан пӳртре тăлăп тăхăнса ларнă. — посл. Намерзшись на улице, и дома сидит в тулупе. (соотв. Обжегшись на молоке, дует и на воду).

шăн

3. перен.
замирать, застывать
вăл хăранипе шăнса хытнă — он остолбенел от страха

шăналла

как муха, наподобие мухи
вăл шăналла çыпçăнать — он пристает как муха (о назойливом человеке)

шăнар

2. разг.
норовить, стараться, стремиться, силиться (что-л. сделать)
вăл çапма шăнарса тăрать — он норовит ударить

шăнт

5. перен. разг.
присваивать
зажиливать
прост.
вăл манăнне икĕ кĕнеке шăнтрĕ — он присвоил две мой книги

шăпăрт

1.
тихо, ни звука
урамра шăпăрт — на улице тихо, полная тишина
шăпăрт пул —
1) умолкнуть, замолчать
çавна илтсен, вăл шăпăрт пулчĕ — услышав это, он умолк
2) помалкивать
шăпăрт та ан шарла! — молчи, ни гугу!

шăрат

2.
делать что-то. мастерски, красиво
шăратса çыр — писать красивым почерком
вăл кирек мĕнле ĕçе те шăратса тăвать — он любую работу выполняет мастерски, виртуозно

шăртлан

II.

злиться, сердиться, раздражаться
вăл час шăртланакан çын — он раздражительный, нервный человек
шăртланса кай — рассердиться, разозлиться, обозлиться

шăрчăклан

злиться, сердиться, раздражаться
вăл иртенпех шăрчăкланса çӳрет — он с утра находится в раздраженном состоянии

шăт

I.

1.
прорастать, всходить, давать ростки
калча тикĕс шăтса тухрĕ — посевы взошли дружно
вăрлăхăн шăтас пахалăхĕ — всхожесть семян
вăрăран шăтнă ӳсентăран — сеянец
Мĕн акнă, вăл шăтать. — посл. Что посеешь, то и вырастет.
Шĕшкĕ вырăнне шĕшкех шăтать. — посл. Под орешником и вырастет орешник.

шăт

III. разг.

1.
пробалтываться, проговариваться, выдавать секреты
ун çинчен вăл шăтать-шăтатех  он все равно об этом проболтается

шăхăр

2. перен.
соображать
догадываться
чуять, смекать
прост.
вĕсем мĕн тунине вăл шăхăрман та — он даже не догадывался, чем они занимались

шăчăр

2.
подражание скрежету
вăл шăлне шăчăр тутарчĕ — он заскрежетал зубами

шел

2. вводн. сл.
жаль
увы

шел, вăл килеймерĕ — увы, он не пришел
шел, эсĕ пыраймастăн — жаль, что ты не сможешь прийти

шеп

хорошо, отлично, прекрасно, замечательно
шеп çумăр — благодатный дождь
вăл чăвашла шеп калаçать — он прекрасно говорит по-чувашски

шепĕр

отлично, прекрасно, превосходно
вăл пире шепĕр хăналарĕ — он отлично угостил нас

шеплен

поправляться, выздоравливать
вăл халь те шепленмен-и? — он и сейчас еще не поправился?
шепленсе çит — выздороветь

шиклентер

1.
страшить, пугать
вăл кăшкăрни ачана шиклентерчĕ — мальчика напугал его крик

шиклентер

2.
вызывать сомнение, опасение
вăл шухăшсем мана шиклентерсе пăрахрĕç — эти мысли повергли меня в сомнение

шиксĕр

бесстрашно, храбро, смело
безбоязненно

ним шиксĕр — без всякой боязни
вăл шиксĕр чунлă — у него бесстрашная душа

шу

5. разг.
исчезать, ускользать, скрываться
смываться
прост.
вăл тухса шурĕ пулмалла — он, видимо, улизнул

шукăль

щегольски, франтовато
шукăль каччă — франтоватый парень
шукăль тумтир — щегольской костюм
шукăль çӳре — ходить франтом, франтить
вăл районти пĕр шукăль — он первый щеголь на районе

шултăрка

2.
небережливо, нерасчетливо, неэкономно
вăл укçа-тенкĕ шултăрка тытать — он нерасчетливо тратит деньги

шултра

грубо, развязно, неприлично
шултра сăмах — непристойность, нецензурщина
вăл шултра калаçать — он говорит грубо, неприлично

шурал

4.
белеть, бледнеть, становиться бледным, белым, мертвенным
вăл сасартăк шуралса кайрĕ — он вдруг весь побелел

шурка

2.
бледный, бескровный
вăл пĕчĕкренех питĕ шурка — он с детства очень

шут

счетный
çул шучĕ — летосчисление
укçа шучĕ — количество денег
шут ĕçĕ — счетоводство, счетное дело
шут комиссийĕ — счетная комиссия
аванс шучĕпе укçа ил — получить деньги в счет аванса
çын шучĕпе пурăн — жить на чужой счет
пысăк шутпа çĕнтер — победить с крупным счетом
вăл çитес пилĕкçуллăх шучĕпе ĕçлет — он работает в счет будущей пятилетки
кашни тенкĕ шутра — каждый рубль на счету

шут

10.
обычай, традиция
привычка

вăл пурне те ĕлĕкхи шутпах тăвать — он все делает так, как привык
ваттисен шучĕпе — по старому обычаю

шутар

3.
клонить, вести (речь, разговор)
вăл сăмаха ăçталла шутарнине тавçăрса илтĕм — я понял, куда он клонит речь

шутлан

2.
числиться, значиться
список тăрăх хĕрĕх çын шутланать — по списку числится сорок человек
штатпа вăл инженер шутланать — по штату он значится инженером

шутлан

5.
считаться, слыть кем-л.
иметь репутацию
кого-л.
вăл ăста агроном шутланать — он слывет опытным агрономом

шутлă

3.
известный, видный, знатный
вăл районти шутлă тухтăр — он известный доктор района
вĕрентекен ялта шутлă çын — учитель в деревне — человек авторитетный

шутник

шутник
вăл пит шутникскер — он большой шутник

шухăшла

1.
думать, размышлять
мыслить
уст.
каллĕ-маллĕ шухăшла — обдумать со всех сторон
тĕрлĕ шухăшла — гадать на все лады
урăхла шухăшла — придерживаться другой точки зрения, другого мнения
вăл тĕрĕс шухăшлать — он правильно рассуждает
кунта шухăшламалăх пур — здесь есть над чем подумать
шухăшласа пăх — прикидывать в уме, рассчитывать, соображать
нумай шухăшласа тăмасăр — не долго думая
кăштах шухăшласа тăнă хыççăн — после недолгих раздумий
шухăшламасăр калаç — говорить необдуманно, бросать слова на ветер
шухăшламасăр тунă ĕç — необдуманный поступок
шухăшласа кăлар —
1) придать, додуматься; изобрести
2) измышлять, выдумывать, сочинять; плести
шухăшласа кăларнă сăнар — надуманный, нереальный образ
шухăшласа хур — задумать, загадать

шухăшлăн

задумчиво, озабоченно, сосредоточенно
серьезно

вăл пирĕн çине шухăшлăн пăхрĕ — он задумчиво смотрел на нас

шыра

2.
копаться
рыться, шарить
разг.
хутсем хушшинче шыра — рыться в бумагах
вăл шыраман вырăн та юлмарĕ — он обшарил все, искал везде
шыраса тух — обыскать, осмотреть все

шыçмаклан

толстеть, становиться толстым, жирным, обрюзглым
расплываться
разг.
вăл çамрăклах шыçмакланнă — он молод, но обрюзг
шыçмакланнă пит-куç — обрюзглое лицо

ылтăнла

2. перен.
озолотить
ку ĕçшĕн вăл сана ылтăнлама та хатĕр — за эту работу он готов тебя озолотить

ырă

2.
уважаемый, достойный уважения
добропорядочный

ырă çыннăм! — милейший!, уважаемый! (в обращении)
ырă хуçисене тайма пуç! — почтенным хозяевам низкий поклон! (приветствие гостя)
вăл ырă çынах мар — он не вполне порядочный человек
Ырă çын вилсен ят юлать. — посл. Достойный человек умирает — добрая слава остается.

ытарлăн

1.
намеком, намеками
иносказательно

ытарлăн калаç — говорить намеками, говорить иносказательно
вăл ытарлăн кулса илчĕ — он загадочно улыбнулся

ытла

2.
слишком, чересчур, очень
ытла хаклă — слишком дорогой
ăна ытла ан мухта — ты слишком его не хвали
вăл ытла та ырă çын — он очень добрый человек

ытларах

1.
больше, более всего
вăл ытларах калаçать — он говорит лишнее
эпĕ ытларах халăх юррисене кăмăллатăп — мне больше всего нравятся народные песни

эйккея

межд. разг.
выражает досаду, сожаление

эх, ох, ах
черт возьми

ĕлкĕреймерĕмĕр автобуса, эйккея! — эх, не успели на автобус!
эйккея, ăçта кайса кĕчĕ-ха вăл? — куда же он, черт возьми, запропастился?

элек

2. разг.
беда, горе
вăл пире элек турĕ — он нам наделал беды

элле

1. вопр.
разве, неужели
элле качча тухман-им вара вăл? — разве она не вышла замуж?
ăна паллаймарĕ-шим элле? — неужели он не узнал его?

элчел

3.
естественный (о смерти)
вăл элчел вилĕмпе вилнĕ — он умер своей смертью

энче

хорошо, что...
ладно — 1) хоть, что... разг.
энче вăхăтра çитрĕн — хорошо, что ты вовремя пришел
энче вăл сана пулăшрĕ — ладно хоть, что он помог тебе

эппин

1.
значит, итак, следовательно
стало быть
разг.
э-э, апла эппин! — ах, вон оно что!
эппин сыхланас пулать — значит, надо остерегаться
эппин улталать вăл пире? — следовательно, он обманывает нас?

эрнекун

в пятницу
эрнекун пасарĕ — базар по пятницам
эрнекуна хăвар — оставить на пятницу
вăл эрнекун килчĕ — он приехал в пятницу

эхих

межд.
выражает удивление

ба, ой

эхих, вăл кунта çитнĕ те! — ба, он уже здесь!

эххĕм

подражание кашлю
старикки вăл çирĕп, халиччен эххĕм туса курман — он крепкий старик, до сих пор не знает, что такое кашель
эххĕм-эххĕм — усил. от эххĕм
эххĕм-эххĕм ӳсĕр — сильно кашлять

юл

1.
оставаться, быть, находиться где-л.
киле юл — оставаться дома
тĕпне юл — остаться (в доме) наследником
хĕл каçма яла юл — остаться на зиму в деревне
хыçа юл — остаться сзади
вăл иккĕмĕш çула юлнă — он остался на второй год (в том же классе)
эсир кайăр, эпĕ юлатăп — вы идите, а я останусь
сывă юлăр! — будьте здоровы! (говорится при прощании)

юл

3.
оставаться, оказываться, становиться
ĕçсĕр юл — остаться без дела
ват хĕре юл — остаться старой девой
парăма юл — остаться в долгу
çука юл — обеднеть
тăлăха юл — остаться, стать сиротой
ухмаха юл — оказаться в дураках
хуйха юл — опечалиться, стать печальным
ку вăл тахçанах манăçа юлнă — это давно забыто, предано забвению

юл

4.
отставать
çынран ан юл — не отставать от других
вĕренӳре юлса пыни — отставание в учебе
каярах юлса вăран — проспать (букв. проснуться с некоторым опозданием)
вăл хальхи модăран юлмасть — она не отстает от современной моды

юл

5.
спасаться, уберегаться, избавляться от кого-чего-л.
избежать чего-л.
чĕрĕ юл — остаться в живых
тухтăрсем пулăшнипе вăл вилĕмрен юлчĕ — он выжил благодаря врачебной помощи

юлашкинчен

наконец, в конце концов, в конечном счете
под конец
напоследок
разг.
юлашкинчен тупрăм-тупрăмах ăна — в конце концов я его все-таки нашел
юлашкинчен вăл тӳсеймерĕ, тухса утрĕ — под конец он не выдержал, ушел

юлхавлăн

лениво, неохотно, нехотя
с ленцой
разг.
юлхавлăн хуравла — отвечать нехотя
вăл юлхавлăн тăчĕ — он лениво встал

юмахла

2.
говорить, владеть речью
вăл нимĕçле кăшт юмахлать — он говорит немного по-немецки

юнав

1.
угроза
вăл юнавран хăрамасть — он не боится угроз

юравлă

3.
почитаемый, уважаемый
вăл çурт-йыша юравлă çын — его  почитают жители дома

юрла

II.

1.
петь, распевать
ари юрла — петь арию
дуэтăн юрла — петь дуэтом
соло юрла — петь соло, солировать
хурлăхлă юрă юрла — петь грустную песню
вăл юрлама ăста — он мастер петь
юрласа яр — запеть
юрла-юрла ĕçле — работать с песней
юрламашкăн сассăм пур — фольк. голос есть у меня для песен

юс

II. глаг.

1.
лишаться, терять, утрачивать
выльăхран юс — лишиться скотины (от падежа)
чирленĕ хыççăн вăл чĕлхерен юсрĕ — после болезни он потерял дар речи

юхтар

8. разг.
говорить красноречиво
вăл сăмаха шыв пек юхтарать — он говорит очень красноречиво

якăлт

2. подр. —
о мгновенном взгляде
вăл çӳлелле якăлт пăхрĕ — он быстро посмотрел вверх

якăштат

шаркать (ногами)
вăл якăштатса пырать — он идет, шаркая ногами

ялан

всегда, постоянно, все время
ялан çӳрекенсем — постоянные посетители, завсегдатаи
вăл ялан савăнăçлă — он всегда весел
пĕлӳсене яланах ӳстер — постоянно повышать знания
ялан тенĕ пекех — почти все время
Кахалăн ялан уяв. — погов. У лодыря всегда праздник.

яланлăх

2.
навечно, навсегда
вăл çулсем яланлăх асра юлĕç — эти годы навечно останутся в памяти

яланхилле

как обычно, как всегда
вăл паян яланхилле мар хаваслă — он сегодня весел как никогда

янтă

готовый, заготовленный
янтта ан ĕмĕтлен — не рассчитывай на готовенькое
вăл янттине вĕреннĕ — он привык ко всему готовому
Янттине кĕтекен çаппа-çарамас тăрса юлнă. — посл. Понадеялся на готовое — остался ни с чем.

япăлти

льстивый
вкрадчивый

вăл питĕ япăлти çын — он большой подхалим

япăш

1. подр. —
о выхватывании,. выдергивании чего-л. из рук

вăл ман алăри хулла япăш туртса илчĕ — он выдернул из моей руки прут

япшар

нежно, ласково, приветливо
япшар сăн-пит — приветливое выражение лица
япшар сăмахсем — ласковые слова
япшар чун — нежная душа
вăл япшар кулса илчĕ — он приветливо улыбнулся

яр

I.

1.
пускать, выпускать, упускать
перестать держать

алăран яр — выпустить из рук
тилхепене лăнчă яр — отпустить, ослабить вожжи
яр алла! — пусти мою руку!
вăл витрене çăла янă — он упустил ведро в колодец

яр

15.
сваливать, переваливать на кого-что-л.
вăл ялан айăпне çын çине ярать — он вечно сваливает свою вину на других

ӳкерчĕк

3.
фотография, фотоснимок
вăл мана хăйĕн ӳкерчĕкне парнелерĕ — он подарил мне свою фотографию

ӳлĕмрен

1.
в будущем
кам пулĕ-ши вăл ӳлĕмрен? — кем он станет в будущем?

ӳпĕн

2.
наваливаться, налегать
кĕсмен çине ӳпĕн — налечь на весла
вăл сĕтел çине ӳпĕнсе ларнă — он навалился на стол

ӳрĕк-сӳрĕккĕн

1.
хмуро, неприветливо, негостеприимно
вăл пире ӳрĕк-сӳрĕккĕн хуравларĕ — он ответил нам неприветливо

ӳрĕк-сӳрĕклен

3.
лениться, становиться ленивым, нерадивым
вăл ĕçре ӳрĕк-сӳрĕкленет — он ленится в работе

ӳс

1.
расти, развиваться
ача сывă ӳсет — ребенок растет здоровым
вăл ялта çуралса уснĕ — он родился и вырос в деревне
ӳссе кай — разрастись
ӳссе çит — дорасти
усе киле — по мере роста
Туратсăр йывăç ӳсмест. — посл. Дерево не растет без ветвей. (соотв. Каждое дерево в сук растет).

ӳстер

7.
преувеличивать
пĕр ӳстермесĕр — без всяких преувеличений
вăл ӳстерсе калама юратать — он любит преувеличивать

ӳт

1.
тело
плоть
уст.
ӳчĕ çук — очень худой, бесплотный
тачка ӳт — мягкие ткани, мякоть
ӳт кĕмест — он не поправляется
вăл ӳт çухатнă — он спал с тела, похудел
Ырхан ӳт хăй шӳрпинчен хăй вăтаннă, тет. — погов. Постное мясо устыдилось своего навара.

ӳтлен

2.
полнеть, поправляться, прибавлять в весе
вăл ӳтлене пуçларĕ — он начал полнеть

ӳтсĕрлен

худеть, тощать, становиться худым, тощим
çуркунне енне выльăх-чĕрлĕх ӳтсĕрленет — к весне скот тощает
вăл чирлесе ӳтсĕрленнĕ — он заболел и похудел

çав


çав вăхăтрах — 1) в то же время 2) а между тем
çав хушăрах — 1) в то же время 2) а между тем
çав хаççăнах — в это же время, одновременно
çавна пула — из-за этого, по этой причине
тăман тухрĕ, çавна пула чарăнма тиврĕ — поднялась метель, из-за этого пришлось остановиться
çавăн пирки — из-за этого
çавна май — в связи с этим
çав майпа — таким образом, таким путем
çавă кăна — только и всего
çав-çке-ха — вот ведь что, вот ведь оно как
çав халлĕнех — в таком же виде, состоянии
çавăн чухлĕ — столько

çавăн пек
1) такой
çавăн пек çын вăл — такой он человек
2) так
пурăнкалатпăр çавăн пек — вот так мы и живем
çав кирлĕ-ха ăна! — так ему и надо!

çавах

2.
все равно
непременно, обязательно

кĕтер мар ăна, çавах пымасть вăл — не будем ждать его, он все равно не пойдет
эпир çавах çĕнтеретпĕр — мы непременно победим

çавăнпа

поэтому, потому, оттого
благодаря тому

ача ыйхăланă, çавăнпа макăрашать — ребенку хочется спать, поэтому он хнычет
трактăра лайах юсанă, çавăнпа вăл пĕр кăлтăксăр ĕçлет — трактор хорошо отремонтирован, поэтому он работает безотказно
çавăнпа ĕнтĕ — вот поэтому, именно поэтому
çавăнпа та — оттого-то, потому-то

çавăнталли

тамошний разг.
с той (указанной) стороны
вăл хăй çавăнталли çын-им? — он что, тамошний?

çавăншăн

поэтому, потому, по этой-причине, из-за этого
вăл чирленĕ, çавăншăн ĕçе тухман — он заболел и потому не вышел на работу
çавăншăнах ан çилен ĕнтĕ! — не сердись уж из-за этого! (из-за пустяка)

çаврăн

2.
поворачиваться, повертываться, оборачиваться куда-л.
вырăнта çаврăнса ил — повернуться на месте
вăл вăрт çаврăнчĕ — он резко повернулся

çаврăнса тăр —
çаврăнса лар —
1) вращаться, находиться во вращающемся состоянии
2) повернуться в другую сторону, отвернуться
эсĕ çаврăнса тăр-ха йăпăртлăха — отвернись-ка на минуточку
пӳртре çаврăнма та çук — в избе негде повернуться

çаврăнса пăх —
1) оглянуться
каялла çаврăнса пăхрăм — я оглянулся назад
2) обращать, уделять внимание
вăл сан çине çаврăнса та пăхмасть — он на тебя и внимания не обращает

çаврăн

3.
сворачивать, заворачивать, поворачивать обратно
çил çаврăнчĕ — ветер переменился
каялла çаврăн — 1) обернуться назад 2) повернуть обратно
вăл çаврăнчĕ те уттарчĕ — он повернулся и пошел прочь
сăмах урăххи çине çаврăнчĕ — разговор перешел на другое
хĕвел çур еннелле çаврăнчĕ — солнце повернуло на весну

çаврăн

11.  
возвращаться
часрах çаврăнăр! — возвращайтесь поскорее!
Уйăх кашни кунах çаврăнмасть. — посл. Не каждый день бывает новолуние.
çаврăнса кил —
1) вернуться
вăл вăрçăран çаврăнса килчĕ — он вернулся с войны
2) обойти, сделать обход

çаврăн

17.
соглашаться, поддаваться (уговорам)
переходить на чью-л. сторону
вăл час çаврăнакан çын мар — он не так легко поддается на уговоры
çаврăнса ӳк —
1) перевернуться, опрокинуться
çуна çаврăнса ӳкрĕ — сани опрокинулись
2) разг. перекинуться, перейти на чью-л. сторону

çакăнта

2.
сюда, в это место
кĕнекене çакăнта хур — положи книгу вот сюда
çакăнтах — 1) здесь же 2) сюда же
вăл çакăнтах килетчĕ-çке — он же точно шел сюда
таçта çакăнта — 1) где-то здесь 2) куда-то сюда
çакăнта сити — до этого места, досюда разг.

çаклат

8. разг.
заиметь, заполучить
алла çаклат — захватить, прибрать к рукам
вăл хӳхĕм хваттер çаклатнă — он заполучил прекрасную квартиру

çаллан

возвр.
заниматься, возиться, копаться
вăл ялан хуртсемпе çалланать — он вечно возится с пчелами

çамрăк

2.
молодой, юный (по возрасту)
çамрăк ача — подросток
çамрăк вăкăр — молодой бычок
çамрăк йывăç — молодое дерево
çамрăк натуралист — юный натуралист
вăл манран çамрăкрах — он моложе меня
эсĕ мана вĕрентме çамрăк-ха! — молод ты еще меня учить!

çамрăкла

3.
молодым, в молодые годы
вăл çамрăклах чапа тухнă — он прославился молодым
Хурамана çамрăкла аваççĕ. — посл. Вяз гнут, пока он молодой.

çамрăклан

молодеть, становиться моложе
чунпа çамрăклан — молодеть душой
хăма çамрăкланнăн туятăп — я чувствую себя помолодевшим
вăл сухалне хырнă та çамрăклансах кайнă — он сбрил бороду и совсем помолодел

çамрăкранпа

с юности
смолоду, с молодых лет

вăл çамрăкранпах мусăк юратнă — он с молодых лет любил музыку

çаплалла

приблизительно
так, таким образом

çаплалла çын вăл — такой он человек
калав шухăшĕ çаплалла — такова идея рассказа
çаплалла кайăр — идите примерно так
пурăнкалатпăр çаплалла — вот так мы и живем

çаплах

4.
все равно, тем не менее
вăл ывăннă, çаплах хастарланать — он устал, но все равно бодрится

çаплипе

так же, в таком же виде
без изменения

çаплипе те юрать — сойдет, пойдет и так
вăл йĕпе кĕпене çаплипех тăхăнса янă — он так и надел мокрую рубашку

çаптар

3. разг.
болтать, молоть языком
вăл хăйĕннех çаптарать — он все мелет свое
пуш сăмах çаптар — пустословить, точить лясы

çаптар

4. разг.
заступаться
вăл саншăн питĕ çаптарать — он горой стоит за тебя

çатăр

2. подр. —
о резком хватании, сжимании, укусе

вăл мана алăран çатăр тытрĕ — он вцепился мне в руку
çатăрр — усил. от çатăр 2.
вăрăмтунасем çатăрр! çыртаççĕ — комары больно кусаются

çатăркка

3.
вспыльчивый, несдержанный
вăл ытла çатăркка — он очень вспыльчив

çатта

драчливый, задиристый
озорной

вăл вĕçкĕн çатта — он хвастун и задира

çăлăн

I. возвр.
спасаться, избавляться
вырываться

вилĕмрен çăлăн — избежать смерти
колонилле пусмăртан çăлăн — избавиться от колониального гнета
çăлăнмалли май — путь к спасению
ку айăпшăн вăл выговорпах çăлăнаяс çук — за эту провинность ему не отделаться выговором
çăлăнса тух — вырваться, высвободиться
çăлăнса юл — уцелеть, спастись, избежать чего-л.
Кашкăртан çăлăнса упа айне пулнă. — погов. Спасшись от волка, попал в лапы медведя. (соотв. Из огня да в полымя).

çăлкалан

1.
вырываться
проталкиваться, продираться

алăран çăлкалан — вырываться из рук
вăл малалла çăлкаланса тухрĕ — он протолкался вперед

çăмăллăн

1.
легко, с легкостью, без труда
свободно

çăмăллăн сывла  легко дышать
çăмăллăн ут — легко шагать
ку ĕçе çăмăллăнах тăватпăр — мы без труда справимся с этим
вăл нимĕçле çăмăллăн калаçать — он свободно говорит по-немецки

çăмăлттайла

2.
легкомысленно, несерьезно
вăл хăйне çăмăлттайла тыткалать — он ведет себя легкомысленно

çăмăлттайлан

1.
становиться легкомысленным, несерьезным, ветреным
вăл çăмăлттайланса кайнă — он стал очень легкомысленным

çăтти-çăтти

подражание сильным шлепкам, хлопанью, хлестанью
вăл милĕкпе çăтти-çăтти çапăнать — он так и нахлестывает себя веником

çемье

семейный
ĕçчен çемье — работящая семья
йышлă çемье — многочисленная семья
нумай ачаллă çемье — многодетная семья
пĕчĕк çемье — маленькая семья
çĕнĕ çемье — молодая семья
çемье пуçĕ — глава семьи
çемье прави — юр. семейное право
çемйипех — всей семьей
çемйи-çемйипе — целыми семьями
çемьери пăхса ӳстерни — семейное воспитание
çемьери сăлтавсене пула — по семейным обстоятельствам
çемьепе мăшăрлану хутшăнăвĕсем — семейно-брачные отношения
çемье ту — создать семью
вăл хресчен çемьейинче çуралнă — он происходит из крестьянской семьи
Икĕ çын — пĕр мăшăр, çичĕ çын — пĕр çемье. — посл. Два человека — пара, семь человек — семья.

çемьелен

обзаводиться семьей, становиться семейным
вăл авланнă, çемьеленнĕ — он женился, обзавелся семьей

çепĕç

вежливо, деликатно, любезно
вăл питĕ çепĕç калаçать — он разговаривает очень любезно

çĕкле

14.
принимать (в карточной игре)
вăл карт нумай çĕклерĕ — он принял много карт

çĕклем

4.
бремя, тяготы
пурнăç çĕклемĕ — тяготы жизни
вăл çине пысăк çĕклем илнĕ — он взвалил на себя большое бремя

çĕкленчĕк

заносчиво, нескромно
вăл хăйне çĕкленчĕк тыткалать — он ведет себя заносчиво

çĕр

7.
место
вăта çĕрте — в середине
икĕ çĕртен хуç — сломать в двух местах
пĕр çĕрте — в одном месте
пур çĕртен те — отовсюду
вăл урăх çĕрте пурăнать — он живет в другом месте
Ыратнă çĕре ала пырать. — погов. Рука тянется к больному месту.

çĕрĕн-çĕрĕн

ночами, по ночам
çĕрĕн-çĕрĕн вăл час-часах çывăрман — по ночам он часто не спал

çĕтĕк

5. перен.
вздорный, капризный
вăл ытла çĕтĕк çын — он слишком вздорный человек

çивĕч

остро, язвительно, остроумно
çивĕч сăмах — острое словцо, острота
вăл çивĕч чĕлхеллĕ — он остер на язык
çивĕч питле — остро обличать

çиллен

1.
сердиться, злиться
приходить в гнев, в ярость
выходить из себя

ма çилленетĕн? — из-за чего ты злишься?
ăна хытă çиллентĕм — я сильно разозлился на него
çилленсе кай — разозлиться, вспылить
çилленсе çӳре — злобствовать
вăл çилленмеллипех çилленнĕ — он вне себя от ярости
унăн çилленни часах иртсе кайрĕ — гнев у него быстро прошел
Час çилленекен çын час ватăлать. — посл. Вспыльчивый человек быстро старится.

çине

послелог
на кого-что-л.
виççĕ çине пайла — разделить на три
ман çине пăх-ха — посмотри на меня
пăта çине çак — повесить на гвоздь
çул çине апат ил — взять еды на дорогу
ура çине тăр — встать на ноги
вăл айăпа çын çине ямасть — он не сваливает вину на других
эпир сан çине шаннă — мы надеялись на тебя

çинче

3.
при, на ком-л.,
среди кого-л.
çын çинче — на людях, при народе
нумай ача çинче — среди многих детей
вăл ашшĕ-амăшĕ çинче пурăнать — он живет при своих родителях
институт çинче сăмах çӳрет — по институту ходит молва

çинчен

4.
с, от кого-чего-л.
сĕтел çинчен пуçтар — убрать со стола
вăл айăпа хăй çинчен сирчĕ — он отвел от себя вину

çирĕплен

6.
закаляться, мужать
вăл ӳссе çирĕпленнĕ — он возмужал
кĕрешӳре пиçсе çирĕплен — закалиться в борьбе

çит

5.
достигать
доходить
до чего-л.
пĕве çит, çитĕнсе çит — вырасти, достигнуть совершеннолетия
вилес патне çит — быть при смерти
çул çитмен — несовершеннолетний
çул çитнĕ — совершеннолетний
вăл çирĕме çитрĕ — он достиг двадцати лет, ему исполнилось двадцать лет
курманни çулталăк çитет—  будет год, как мы не виделись
тупăш миллион тенкĕ çитет — доходы достигают миллиона рублей

çитер

3.
обеспечивать (в нужном количестве)
ачасене тумтир çитермелле мар — на детей не напасешься одежды
вăл машина илме укçа çитерчĕ — он накопил, набрал денег на машину

çитĕн

1.
расти, вырастать, произрастать
курăк лайăх çитĕнет — трава растет хорошо
ача сывă çитĕнет — ребенок растет зоровым
вăл хулара çитĕннĕ — он вырос в городе

çитменлĕх

3.
бедность, нужда, необеспеченность
вăл çитменлĕхпе ӳснĕ — он вырос в нужде

çитмĕл

1.
при абстр. счете, в качестве подл. и доп.
семьдесят
çĕр çитмĕл — сто семьдесят
çитмĕл пиллĕк — семьдесят пять
çич хут вуннă — çитмĕл — семью десять — семьдесят
вăл çитмĕле пуснă — ему пошел семидесятый год
çитмĕлти старик — семидесятилетний старик

çук

2. частица отриц.
не
эсĕ ăна çĕклеес çук — ты это не сможешь поднять
вăл килес çук — он не придет

çук

3.
нельзя, невозможно
калама çук — невозможно выразить словами
калама çук вăйлă — 1) очень сильный 2) чрезвычайно сильно
пĕлме çук — нельзя знать, как знать
пĕлме çук, тен, вăл ыран та килмĕ — как знать, может быть, он и завтра не приедет
тӳсме çук — нестерпимо, невыносимо
чăтма çук — нестерпимо, невыносимо
ытарма çук илемлĕ — неотразимо красивый
шанма çук — нельзя надеяться

çул

2.
путь, дорога, путешествие
çул мыскари — 1) дорожные приключения 2) путевые невзгоды
çул укçи —
1) путевые расходы, плата за проезд
2) проездные (при командировке), командировочные
çул çӳре — путешествовать
çула тух — отправиться в путь
çурма çулта — на полпути
çул çинче —
1) на дороге
çул çинче темскер выртать — на дороге что-то валяется
2) в пути
çул çинче асăрхануллă пул! — будь осмотрительным в пути!
телейлĕ çул пултăр! — счастливого пути!
вăл çул тăршшĕпе юрласа пычĕ — он всю дорогу пел

çул

4.
возраст
ар çулне çит — достигнуть совершеннолетия
вăтă çулсенчи çын — человек средних лет
пеней çулĕ — пенсионный возраст
шкул çулне çитмен ачасем — дети дошкольного возраста
çул çитмен — несовершеннолетний
çула çит — достигнуть совершеннолетия, стать взрослым
эпир пĕр çулхисем — мы одногодкъ, одного возраста
çултан пăхсан вăл вата мар — годами он не стар
муччи çулне кура мар патвар — старик бодр не по годам

çулăх

8.
осваиваться, привыкать (к какому-л. занятию)
овладевать чем-л.
вăл ĕçе çулăхрĕ — он освоился с работой

çулĕпе

весь год, в течение всего года
вăл çулĕпех чирлерĕ — он весь год проболел

çулларанпа

с лета
çулларанпа вăл чылай ӳснĕ — с лета он порядком подрос

çуллă

II.
пожилой, в летах
вăл çуллă çын ĕнтĕ — он уже в летах

çуллăх

годичный, достаточный, рассчитанный на год
-годичный, -летний

пĕр çуллăх выльăх апачĕ — годичный запас кормов
аилĕк çуллăх план — пятилетний план
вăл икĕ çуллăх курс пĕтернĕ — он окончил двухгодичные курсы

çум

2. в роли служ. имени
при обозначении соседства, близости:


çума, çумна, çумнек; рядом, с
ун çумне лар — садись рядом с ним
мĕн çыпăçрĕ вăл сан çумна? — что он привязался к тебе?
манран савни сивĕнсен, çума лартмастăп эп ăна — фольк. коли милый остынет ко мне, я не посажу его рядом с собой  

çумпа, çумĕпемимо, около, вдоль
ял çумĕпе шыв юхса иртет — рядом с деревней протекает речка  

çумра, çумăнта, çумĕнчепри, рядом, возле, подле, у

çумрах
1) рядышком, совсем рядом
çумрах вăрман — совсем рядом лес
2) при себе, с собой
манăн хутсем çумрах — у меня документы при себе

стена çумĕнче —
1) у стены
стена çумĕнче тăр — стоять у стены
2) на стене
расписани стена çумĕнче — расписание висит на стене
шкул çумĕнчи пахчи — пришкольный участок  

çумран, çумĕнчен
1) мимо, вдоль
машина пирĕн çумран иртсе кайрĕ — машина прошла мимо нас
2) от, с
хăп ман çумран! — отвяжись от меня!

çун

10.
желать, гореть желанием
стремиться
к чему-л.
вĕренме каясшăн çун — гореть желанием учиться
укçашăн çун — быть жадным до денег
шыв ĕçесшĕн çун — испытывать сильную жажду
вăл çав хĕршĕнех çунать — он сгорает от любви к этой девушке

çун

14.
переживать, болеть душой
ĕçшĕн çун — болеть душой за дело
вăл ывăлĕшĕн питĕ çунать — она сильно переживает за сына

çунтар

10.
делать что-л. энергично, с азартом
вăл ĕçре çунтарать кăна — работа кипит у него в руках

çуп

1.
хлопать, похлопывать
алă çуп — хлопать в ладоши, аплодировать
алă çупса саламла — устроить овацию
вăл ывăлне çурăмран çупса ачашларĕ — он ласково похлопал сьша по спине
шăнкăрч çунат çупса юрлать — скворец поет, ударяя крыльями

çурат

1.
рожать
ача çуратмалли çурт — родильный дом
йĕкĕреш çурат — родить двойню
вăл çичĕ ача çуратса ӳстернĕ — она родила и воспитала семерых детей

çухал

3. перен.
утрачиваться, исчезать
погибать, умирать

манăн сасă çухалчĕ — у меня пропал голос
хыпарсăр çухал — пропасть без вести
пуçăм çухалчĕ! — пропала моя головушка!
вăл таçта çухалса пурăнать — он пропадает неизвестно где

çухат

3. перен.
терять, утрачивать что-л.
лишаться чего-л.
авторитет çухат — утратить авторитет
тăн çухат — терять сознание
шанăçа нихçан та ан çухат — никогда не теряй надежды
вăл ыйхă çухатнă — он лишился сна
аманнă çын юн нумай çухатнă — раненый потерял много крови
этем сăнне çухат — потерять человеческий облик
Нумая ĕмĕтленекен сахаллине çухатнă. — посл. Позарился на многое — лишился и малого.
Пуçна çухатсан та чысна ан çухат. — посл. Даже потеряв голову, чести не теряй.

çухату

утрата, потеря
çухату кур — понести утрату
çухату тӳс — нести потери
вăл вилни пирĕншĕн пысăк çухату — его смерть — большая утрата для нас

çухăрашка

1.
крикливый, шумливый
вăл çавнашкал çухăрашка çын — такой уж он крикливый человек

çӳлĕ

высоко
çӳлĕ кĕлеллĕ пушмак — туфли на высоких каблуках
çӳлĕ çын — высокорослый человек
çӳлĕ ту — высокая гора
çӳлĕ шайра пул — перен. находиться на высоком уровне
вăл манран çӳлĕ — он выше меня
çӳлĕ мар —
1) невысокий
çӳлĕ мар йывăç — невысокое дерево
2) невысоко
самолет çӳлĕ мар вĕçет — самолет летит невысоко

çӳлĕш

2.
вышиной, высотой в..., высотой с...
вăл сан çӳлĕш — он ростом с тебя
мĕн çӳлĕш? — какой вышины?
çын çӳлĕш — высотой с человека
тем çӳлĕш — 1) очень высокий, большой вышины 2) очень высоко, на большую высоту

çывăх

4. в роли служ. имени:

çывăха, çывăхна, çывăхнек, ближе к
ман çывăха кил-ха — подойди-ка ко мне
ял çывăхне — поближе к деревне
вăл сан çывăхна пыма хăрать — он боится подойти к тебе

çывăхра, çывăхăнта, çывăхĕнчевблизи, около, возле, у, рядом
ман çывăхра — около меня
сан çывăхăнта — около тебя
вăрман çывăхĕнче — возле леса
Çĕр çывăхĕнчи орбита — околоземная орбита

çывăхран, çывăхĕнченвблизи, мимо, около
ман çывăхранах чул вĕçсе иртрĕ — совсем близко, около меня пролетел камень

çывăхри

близкий, ближний, ближайший, близлежащий
çывăхри вăрман — ближний лес
вăл çывăхри ялта пурăнать — он живет в соседней деревне

çывхар

1.
близиться, приближаться, надвигаться
назревать

пуйăс çывхарать — поезд приближается
уяв çывхарать — праздник уже близок
хĕл çывхарни — приближение зимы
çывхарса кил — близиться
кризис çывхарса çитрĕ — кризис назрел
вăл хĕрĕхелле çывхарнă — ему под сорок лет, он приближается к сорока

çынла

по-человечески, как человек
мăн çынла — по-взрослому, как взрослый
яш çынла — по-молодому, как молодой
çынла калаç — говорить по-человечески
вăл çынла çын мар — он не как все люди

çыпăçтар

2. разг.
складно говорить
вăл сăмах çыпăçтарма пĕлет — он умеет складно говорить

çыр

3.
писать, сообщать письменно
вăл сайраран çыркалать — он пишет редко
салам çыр — передавать привет (в письме)
çырса пĕлтер — сообщить письмом
кун çинчен хаçатра çырнă — об этом написано в газете
вĕсем чылайранпа çырман — они давно уже не писали (писем)

çырлах

I. глаг.

1.
удовлетворяться, получать удовлетворение
вăл кунпа çырлахмасть — он не удовлетворяется этим
чунăм çырлахрĕ — я доволен от души

çыртар

2.
записать, оформить на кого-л.
куçарса çыртар — переписать, переоформить (на другого человека)
вăл çуртне амăшĕ çинĕ çыртарнă — он оформил дом на свою мать

ăмăр

3.
сумрачный, угрюмый, мрачный перен.
сумрачно, угрюмо, мрачно
ăмăр кăмăл — мрачное настроение
ăмăр сăн-пит — сумрачный вид
вăл паян темле ăмăр курăнать — он сегодня какой-то угрюмый

ăмсан

1.
завидовать кому-чему-л.,
испытывать зависть к кому-чему-л.
ăмсанакан çын — завистник
ăмсанмалла сывлăх — завидное здоровье
вăл теме те ăмсанать — он всем завидует
Савăнма ăмсанлăх сăнăм пурччĕ, ăмсанмалăх пĕвĕм пурччĕ. — фольк. Лицом я была красива всем на радость, телом стройна всем на зависть.

ăна

мест.
дат.-вин.п. от вăл

ăна

мест.
дат.-вин.п. от вăл


1.
ему, ей
ăна преми панă — ему выдали премию

ăна-кăна

мест. собир.
дат.-вин. от вăл-ку

ăна-кăна

мест. собир.
дат.-вин. от вăл-ку


1.
кое-что
ăна-кăна тавçăр — разбираться кое в чем, соображать кое-что
эпĕ ăна-кăна вуланă — я кое-что читал

ăна-кăна

2. с отриц. ф. гл.
ничто, ничего
ăна-кăна пăхмасăрах — несмотря ни на что
вăл ăна-кăна тиркемест — он неразборчив, он ничем не брезгует
эпир ăна-кăна сисмерĕмĕр — мы ничего такого не заметили

ăнăçсăр

неудачно, несчастливо
ăнăçсăр кун — несчастливый день
вăл ытла ăнăçсăр çын — он большой неудачник, он невезучий человек

ăнăçтар

2.
преуспевать в чем-л., добиваться успеха
вăл пур ĕçе те ăнăçтарса пырать — он преуспевает во всем

ăнăçусăр

неудачно, несчастливо
вăл ăнăçусăр çын — он человек невезучий

ăнлан

1.
понимать, осознавать
постигать умом

ăнланмăш пул — прикидываться непонимающим
ăнланма йывăр сăмах — заумная речь
эсĕ мана ăнлантăн-и? — ты меня понял?
вăл мĕншĕн кӳреннине ăнланма пулать — его обида вполне понятна
вăл хăй мĕн тунине хăй ăнланмасть — он сам не осознает, что делает

ăнлă

сообразйтельно
понятливо, толково

вăл ăнлă калаçать — он рассуждает толково

ăнсăр

1.
бессознательный
беспамятный
разг.
вăл ăнсăр выртать — он лежит без сознания
ăнсăр пул — потерять сознание

ăнсăрлан

2.
становиться рассеянным, забывчивым
ватлăхра вăл ăнсăрланчĕ — к старости он стал забывчивым
ăнсăрланса кай — 1) потерять сознание 2) стать рассеянным

ăнтар

2.
преуспевать в чем-л., добиваться успеха
фирма суту-илĕве ăнтарчĕ — фирма добилась успеха в торговле
вăл питĕ ăнтаракан çын — он человек преуспевающий

ăншăрт

злой, свирепый, лютый, злобный
ăншăрт çилĕ — свирепый ветер, наступление
ăншăрт çил-тăвăл — жестокий ураган
ăна ăншăрт килчĕ — он впал в ярость
вăл ăншăртне пытарайман — он не мог скрыть злобу

ăрасна

отдельно, обособленно, самостоятельно
порознь, врозь

кашни çемьене ăрасна хваттер панă — каждой семье предоставлена отдельная квартира
вăл ăрасна йышши çын — он человек особого склада
икĕ хурăн юнашар, тымарĕсем ăрасна — фольк. две березы растут рядом, но их корни врозь

ăрасналан

меняться, становиться иным, непохожим
вăл палăрмаллах ăрасналанчĕ — он заметно изменился

ăрасналла

по-иному, по-другому
вăл çӳçне ăрасналла тураса хунă — она причесала волосы по-другому

ăраснах

разг.
особенно, в особенности
исключительно

паян вăл ăраснах лайăх юрларĕ — сегодня он пел особенно хорошо

ăс

2.
мысль
мнение, убеждение

çăмăл ăс — легкомыслие
пирĕн ăспа — по нашему мнению
ăс вылят — быть легкомысленно настроенным
вăл урăх çын ăсне тытнă — он поддался чужому влиянию

ăслайлă

хитро, изворотливо
вăл пит ăслайлă хăтланать — он действует очень хитро

ăспуçлă

умно, разумно
благоразумно

вăл ăспуçлă çын — он благоразумный человек

ăссăн

2.
непроизвольно
вăл хăй ăссĕнех калаçса пырать — он идет, разговаривая сам с собой

ăста

мастерски, искусно, умело, виртуозно
вăйлă тырпул ăсти — мастер высокого урожая
сăмах ăсти — художник слова
ташă ăсти — плясун, танцор
юрă ăсти — искусный певец, песельник прост.
ăста ĕç — искусная работа
ăста хирург — опытный хирург
вăл юрра ăста — он мастер петь
вăл купăс ăста калать — он мастерски играет на гармони
Ăста аллинче ĕç вылять. — погов. Дело мастера боится.
Ӳркенмен — ăста пулнă. — посл. Кто работает без лени, тот становится мастером.

ăстала

1.
мастерить, изготовлять (самостоятельно)
вăл яланах мĕн те пулин ăсталать — он всегда что-нибудь мастерит

ăсталăх

профессиональный
монтажник ăсталăхне алла ил — овладеть профессией монтажника
ăсталăха ӳстерсе пыр — повышать (свою) квалификацию
тухтăр ăсталăхĕ — профессия доктора
ăсталăх союзĕ — профессиональный союз
ăсталăх чирĕ — профессиональное заболевание
ăсталăх шкулĕ — профессиональная школа
техника ăсталăх училищи — профессионально-техническое училище
ăсталăх алла ил — овладеть профессией
ăсталăх суйласа илме пулăшни — профессиональная ориентация
ăсталăх туян — приобрести профессию
ăсталăхре чи лайăххи ятне çĕнсе ил — завоевать звание лучшего по профессии
ăсталăхĕпе вăл биолог — по профессии он биолог

ăçта

1.
где
эсĕ ăçта ĕçлетĕн? — где ты работаешь?
акă ăçта иккен манăн кĕнеке! — вот где, оказывается, моя книга!
вăл ăçтине пĕлместĕп — я не знаю, где он
эсир ăçтисем пулатăр? — откуда вы будете (жители какой местности)?

ăçта

2.
куда
ăçта каятăр? — куда вы идĕте?
ман çĕлĕке ăçта хутăр? — куда вы положили мою шапку?

кирек ăçта та —
1) где угодно; везде, повсюду
ун пек çынсем кирек ăçта та тĕл пулаççĕ — такие люди встречаются везде
2) куда угодно; хоть куда
кирек ăçта кайăр — ступайте куда хотите

ăçта та пулсан, ăста та пулин —
1) где-нибудь
вăл ăçта та пулсан çакăнта пулĕ — он, наверное, где-нибудь здесь
2) куда-нибудь
апат çиме ăçта та пулин кайса килĕпĕр — сходим куда-нибудь пообедать

ăçталла

1.
куда, в каком направлении
ăçталла каятăн эсĕ? — куда это ты направился?
ăçталла пăрать-ши вăл сăмахне? — куда это он гнет? (в разговоре)

ăçтан

2.
как, каким образом
откуда

ăçтан пĕлес-ши вăл кам иккенне? — как же узнать, кто он такой?
эпĕ ăçтан пĕлем? — откуда мне знать?

ăт

2.
перенимать
подражать, копировать

вăл ашшĕ йăлисене ăтса юлнă — он перенял привычки отца

ăш

7.
ум, память
вăл манăн ăшăмра та çук — 1) у меня и на умĕ этого не было 2) я совсем запамятовал
ăшра вула — читать про себя
ăшра кулса ил — усмехнуться про себя
ăшра шухăшла — думать про себя
ăша хыв — 1) усваивать (изучаемое) 2) принимать к сведению
ăшра тыт — держать в уме, в голове
ăшран тухмасть — не выходит из головы, с ума нейдет прост.

ăшă

жарко
тырпула ăшă тиврĕ — хлеба прихватило жарой
ăшша пиç — 1) запариться, сильно вспотеть 2) измучиться, довести себя до изнурения
вăл ăшăпа аптранă он — измучился от жары
мана ăшă пулчĕ — мне стало жарко

ăшăрхан

чувствовать жар
быть в жару

вăл ăшăрханса асапланнă — он лежал в жару

ăшсăр

1.
больной (внутренней болезнью)
вăл ăшсăр пулнă — у него болит внутри

ăшталан

1.
метаться, суетиться, не находить себе места
вăл паян иртенпех ăшталанать — он сегодня с утра не находит себе места

ăшталан

3.
заботиться, печься о ком-чем-л.
беспокоиться
ăшталан са çӳре — 1) ходить беспокойно, метаться 2) беспокоиться
вăл ачисемшĕн ăшталанать — он заботится о своих детях

ăшталанчăк

торопливо
суетливо

вăл хăйне ăшталанчăк тытать — он все время суетится

ăшшĕ

частица разг.
еще
вăл ăна пĕлмест ăшшĕ — он этого ещĕ не знает

ĕлĕкхилле

1.
как прежде, как в прежние годы
вăл ĕлĕкхиллех патвар — он крепок, как прежде

ĕлĕш

3.
доля, пай
ман ĕлĕше вăл илнĕ — он взял мою долю

ĕм

2.
курить, потягивать, сосать [трубку]
вăл чĕлĕмне ĕмсех ларать — он все посасывает свою трубку

ĕмĕр

5. разг.
вечно, постоянно, всегда
вăл ĕмĕрех юлса килет — он всегда опаздывает

ĕмĕтсĕрлĕх

жадность, ненасытность
вăл хăйĕн ĕмĕтсĕрлĕхне пула шар курчĕ — он пострадал из-за своей жадности

ĕнем-канам

плохо, неважно, кое-как
вăл ĕнем-канам ĕçлет — он работает кое-как

ĕнен

1.
верить
çирĕп ĕнен — твердо верить
ĕненме пăрах — перестать верить, разувериться
ĕненме çук (хĕн) — трудно поверить
ĕненес килмест — не верится
вăл сана ĕненмест — он тебе не верит
Чăваш тытса пăхмасăр ĕненмест. — погов. Чуваш не поверит, пока не пощупает.

ĕнентерӳллĕ

убедительно
ĕнентерӳллĕ сăмах — убедительный довод
ĕнентерӳллĕ шухăш — убедительный довод
вăл роле ĕнентерӳллĕ вылять — он убедительно играет роль

ĕнтĕ

частица

1. усил.
уже, уж
вăл пĕчĕк мар ĕнтĕ — он уже не маленький
виçĕ çул иртрĕ ĕнтĕ — прошло уже три года
каç пулнă ĕнтĕ — уже наступила ночь
çапла пулса тухрĕ ĕнтĕ — так уж оно вышло
мĕн каламалли пур ĕнтĕ! — что уж и говорить!
юре ĕнтĕ, кайтăрах — ладно уж, пусть идет

ĕревĕç

2. бран.
бабник, волокита
вăл питĕ ĕревĕç арçын — он большой бабник

ĕревшĕ

диал.
вид, форма
пӳрт ĕревши кивĕ пек — дом на вид старый
вăл ашшнĕ ĕревшиех — он вылитый отец

ĕрĕх

3. перен.
озлобляться, раздражаться
вăл тем ĕрĕхсе кайнă — он чем-то сильно раздражен

ĕриса

диал.
согласный, согласен
вăл кунта юлма ĕриса мар — он не согласен оставаться здесь
ĕриса пул — согласиться

ĕç

рабочий, трудовой
ал ĕçĕ — 1) ручная работа 2) рукоделие
ăс-хакăл ĕçĕ — умственный труд
вăл-хая ĕçĕ — физический труд
вăй çемми ĕç — посильная работа
токарь ĕçĕ — токарное дело
коммунизмла ĕç бригади — бригада коммунистического труда
коммунизмла ĕç шкулĕ — школа коммунистического труда
литература ĕçĕ — литературная работа, работа литератора
ăслăлăх ĕçĕ — 1) научный труд 2) научная работа, научное сочинение
ăслăлăх тĕпчев ĕçĕ — научно-исследовательская работа
общество ĕçĕ — общественная работа
çураки ĕçĕсем — весенне-полевые работы
пултарулăх ĕçĕ — творческая работа
тухăçлă ĕç — производительный труд
уй-хир ĕçĕсем — полевые работы
ялхуçалăх ĕçĕсем — сельскохозяйственные работы  
ĕç вăйĕ — рабочая сила
ĕç вырăнĕ — рабочее место
ĕç дисциплини — трудовая дисциплина
ĕç законодательстви — трудовое законодательство
ĕç кабинечĕ — рабочий кабинет
ĕç кĕнеки — трудовая книжка
ĕç килĕшĕвĕ — трудовое соглашение
ĕç кунĕ — рабочий день
ĕç норми — норма выработки
ĕçри паттăрлăх — трудовой героизм
ĕç резервĕсем — трудовые резервы
ĕçсĕр тăни — простой в работе
ĕç тумтирĕ — спецовка, рабочая одежда
ĕç тухăçлăхĕ — производительность труда
ĕç укçи — заработная плата
ĕç урокĕ — урок труда (в школе)
ĕç хавалĕ — трудовой порыв
ĕçри хавхалану — трудовой энтузиазм
ĕç хатĕрĕсем — 1) средства производства 2) инвентарь
ĕçе юрăхлă халăх — трудоспособное население
ĕçе хăнăхтар — приучать к труду
ĕç ăнса пырать — работа спорится
Мĕн чухлĕ йыш, çавăн чухлĕ ĕç. — посл. Какова семья, такова и ее работа.
ĕç вилсен те виç кунлăх юлать. — погов. Говорят, что работы и после смерти останется на три дня.
Арçын ĕçĕ ана çинче, хĕрарам ĕçĕ сĕтел çинче. — посл. Труд мужчины на ниве, труд женщины — на столе.

ĕçкĕллĕ

любящий спиртное.
вăл ĕçкĕллĕ çын — он любитель выпить

ĕçченлĕх

1.
трудолюбие
деятельность, энергичность

вăл ĕçченлĕхĕпе палăрса тăрать — он отличается своим трудолюбием
ачасене ĕçченлĕхе вĕрент — воспитывать в детях трудолюбие

ĕшеленчĕк

торопливый, поспешный
суетливый

вăл ытла ĕшеленчĕк çын — очень уж он суетливый человек

5.
пусть
вал кайтăр-и ĕнтĕ — пусть уж он уйдет
ку ĕçе вăл тутами — пусть эту работу сделает он

8.
то ли..., то ли
хăранăран-и, тĕлĕннĕрен-и, вăл тăпах чарăнса тăчĕ — то ли от испуга, то ли от удивления, он тут же остановился

-им

частица вопр.
разве, что ли
вăл килнĕ те-им? — разве он уже приехал?
илтместĕн-им? — не слышишь, что ли?
эсĕ те кунта-им? — разве и ты здесь?
Ĕнчĕ пушмак, шур чăлха кирĕк лармасть тетĕр-им? — фольк.  Жемчужные башмачки, белые чулки разве не пачкаются?

кура

послелог

1.
по, в соответствии с
следуя
кому-чему-л., глядя на кого-л.,
по чьему-л. примеру
сана кура вăл та килĕшрĕ — глядя на тебя, и он согласился
çипуçне кура хакла — судить по внешности
Çынна кура послелог мухтавĕ. — погов. По человеку и слава.
Утна кура урапа ту. — посл. мастери телегу по лошади.
Тӳшекне кура уруна тăс. — посл. По перине протягивай ножки. (соотв. По одежке протягивай ножки).

каларĕшле

(каларĕш)
вводн. сл.
как говорится, как говорят, как принято говорить
вăл каларĕшле — по его выражению
çынсем каларĕшле — как говорится в народе

татăл

6.
отрываться
перестать заниматься
чем-л.
вăл ĕçрен татăлаймасть — он не может оторваться от работы

кай

10.
выходить замуж
качча тух — выйти замуж, вступить в брак
вăл урçана качча тухна — она вышла за вдовца

вĕрен

3.
учить, изучать, выучивать, запоминать что-л.
сăвă вĕрен — учить стихи
вăл урок вĕренмен — он не выучил урока

тус

6. перен.
разбушеваться, вспылить, расшуметься
вăл ун-куншăнах тусса каять — он приходит в ярость из-за пустяка

тери

только в сочет. с некоторыми местоимениями:
мĕн тери — как, какой, до какой степени
мĕн тери ĕçчен вăл! — как он трудолюбив!
мĕн тери йывăр пулин те — как бы ни было трудно
çав тери, тем тери — очень, чрезвычайно, весьма
вăл сана тем теи кĕтрĕ — он очень ждал тебя
костюм сана çав тери килĕшет — костюм тебе очень к лицу
ку тери — до такой степени, так сильно
ку териех ан хуйхăр — не убивайся так сильно

сывлăх

лечебный, относящийся к здравоохранению
начар сывлăх — слабое здоровье
çирĕп сывлăх — крепкое здоровье
ырă сывлăх — доброе здоровье
сывлăх министерстви — министерство здравоохранения
районти сывлăх пайĕ — районный отдел здравоохранения, райздравотдел
сывлăх учрежденийĕсем — лечебные учреждения
сывлăх сун — пожелать здоровья
сывлăха сыхла — беречь здоровье
сывлăха сыхлас ĕç — здравоохранение
сывлăха çирĕплетмелли ĕçсем — оздоровительные мероприятия
вăл сывлăхран тайăлнă — у него пошатнулось здоровье, он потерял здоровье
сывлăх мĕнле? — как здоровье?
сывлăхсем мĕнле — как ваше здоровье?
сывлăха пултăр! — на здоровье!
Сывлăх вăл — пурлăх. — посл. Здоровье — это богатство

сыввăн

благополучно, здоровым, в здоровом состоянии
вăл сыввăнах пурăнать — он в добром здравии

тивĕçсĕр

недостойно, неподобающим образом
вăл хăйне тивĕçсĕр тыткалать — он ведет себя недостойно

уйăх

3.
месяц
уйăх çурă — полтора месяца
ача ик уйăх анчах тултарчĕ-ха — ребенку всего два месяца
тепĕр уйăхран таврăнатăп — через месяц я вернусь
вăл январь уйăхĕнче çуралнă — он родился в январе (месяце)

çыхăнтар

1.
соединять, связывать
стыковать

пралук вĕçĕсене çыхăнтар — соединить концы провода
вăл сăмаха çыхăнтарса калаймасть — перен. он не может связать двух слов

-çке

2. усил.,
чаще при вопросе

да, ведь
уж, же
как, так

кĕнекене эсĕ илтĕн-и? — çук-çке — это ты взял мою книгу? — да нет же
вăл ун пеккине пултарать-çке — уж на такое-то он способен
ай, аван-çке — ой, как хорошо!
ну, ĕçлеремĕр-çке паян! — ну и поработали мы сегодня!

çителĕклĕ

удовлетворительно, прилично
изрядно

вăл укçа çителĕклех — илет он получает приличную зарплату
çителĕклĕ таран — 1) в достаточной степени 2) изрядно, порядком

çирĕм

числ.

1.
при абстр. счете, в качестве подл. и доп.
двадцать (о чем-л., поддающемся счету)
çирĕм виççĕ — двадцать три
çĕр çирĕм — сто двадцать
тăват хут пиллĕк — çирĕм  —  четырежды пять — двадцать
çирĕм хĕр — девушка двадцати лет
вăл çирĕм кайнă — ему пошел двадцатый год
вăл пĕр çирĕменче — ему лет двадцать

çакнашкал

вот такой, подобный этому (упомянутому)
так, подобно этому
так же

çырура çакнашкал сăмахсем пур — в письме есть вот такие слова
вăл çакнашкал хăтланасса шутламан эпĕ — я не ожидал, что он так поступит
унта та çакнашкалах сивĕ — и там так же холодно (как здесь)

çавăрттар

7. разг.
уминать, уплетать, уписывать, есть с жадностью
вăл кукăле çавăрттарать кăна — он так и уминает пирожки

çавăр

21.
кружить голову, туманить разум, одурманивать
пуçна çеç çавăрать вăл — он лишь сбивает тебя с толку
Ĕçкĕ пуçа çавăрать. — посл. Пьянство одумарнивает голову.

пăрах

3.
прекращать, переставать
отказываться
от чего-л., бросать, оставлять что-л.
чĕлĕм туртма пăрах — бросить курить
вăл ĕçе пăрахман — он не оставил работу

пăрах

9.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола
с общим значением быстроты и завершенности действия:

вĕлерсе пăрах — убить, прикончить
кăларса пăрах — выбросить
кăшкăрса пăрах — гаркнуть, накричать на кого-л.
пăвса пăрах — задушить
персе пăрах — застрелить
çăвара карса пăрах — разинуть рот
çурса пăрах — разорвать, порвать
тĕлĕнтерсе пăрах  — сильно удивить
туса пăрах — сделать быстро
вăл ку ĕçе пĕр сехетрех туса пăрахрĕ — он разделался с этим за час
уçса пăрах — раскрыть, распахнуть
хăратса пăрах — напугать
юратса пăрах — полюбить, влюбиться
çанталăк сивĕтсе пăрахрĕ — вдруг резко похолодало

мăркăл

подражание бормотанию, бурчанию
мăркăл-мăркăл — усил. от мăркăл
вăл тем мăркăл-мăркăл турĕ, ăнланаймарăм — он что-то пробурчал, я не понял

ыткăн

II. диал.

обхватывать, обнимать (одной рукой)
вăл сылтăм аллипе ачине ыткăнса ларать — правой рукой она обхватила ребенка

ен


чикĕ леш енче — за границей, за рубежом
пĕр енченвводн. сл. с одной стороны
тепĕр енченвводн. сл. с другой стороны
пĕр енчен, вăл калани тĕрĕс — с одной стороны, он прав
пĕр енлĕ — 1) односторонний 2) односторонне
ыйту çине пĕр енлĕ пăхни — односторонний подход к вопросу

пĕл

11.
в отриц. форме в сочет. с инфинитивом глаголов на -ма (-ме), -а (-е)
выступает в качестве вспом. гл. с общим значением
интенсивности или продолжительности действия:

вăл лара-тăра пĕлмест — он то и дело встает
çумăр чарăна пĕлмесĕр çăвать — дождь льет не переставая
пĕр шухăш пуçран кайма пĕлмест — одна мысль никак не выходит у меня из головы

пĕл


пĕлетĕн-и...вводн. сл. знаешь... , понимаешь...
пĕлетĕн-и, ку вăл пирĕнтен килмест — понимаешь, это от нас не зависит
пĕли-пĕлми — не зная как следует
пĕлнĕ-пĕлмен — не зная как следует
кам пĕлет — кто знает, как знать
ним тума пĕлмест — он в растерянности, не знает, что делать

ĕçле

1.
работать, трудиться
ăмăртса ĕçле — работать соревнуясь, соревноваться в труде
бригадирта ĕçле — работать бригадиром
вăрттăн ĕçле — работать подпольно
ĕçĕн ĕçле — работать сдельно
савăтра ĕçле — работать на заводе
искусствăра ĕçлекенсем — работники искусства
кĕрĕшсе ĕçле — работать по найму
киле илсе ĕçле — работать на дому
коммунизмла ĕçлекен предприяти — предприятие коммунистического труда
кунĕн-çĕрĕн ĕçле — работать в поте лица
хастар ĕçле — работать с огоньком
ырми-канми ĕçле — работать без устали
ĕçлейми пул — потерять трудоспособность
ĕçлеме пултаракан — трудоспособный
ĕçлеме пултарни — трудоспособность
ĕçлеме кай — идти на работу
ĕçлесе ил — заработать
ĕçлесе туп — заработать
ĕçлесе пĕтер — кончить работу
колхозра ĕçлесе пурăн — жить и работать в колхозе
Кам ĕçлемест — вăл çимест. — погов. Кто не работает — тот не ест.
Вут хутмасăр çăкăр пиçмест, ĕçлесе пиçмесĕр çур-йĕр пулмасть. — посл. Не истопишь печку — не испечется хлеб, не потрудишься как следует — не обзаведешься домом.

шыра


вăл патак шырать — по нему палка плачет
йытăпа шырасан та тупаймăн — и с собаками не сыщешь (соотв. днем с огнем не найдешь).

шутла

6.
почитать, уважать
чтить
книжн.
ватăсене шутлас пулать — надо уважать стариков
вăл ăна ашшĕ вырăнне шутланă — он почитал его за отца

пер

8. разг.
иметь приверженность к чему.-л.
увлекаться чем-л.
ыйха пер — много спать
вăл ялан кутана перет — он вечно упрямится

çав

5.
с частицей
выражает нерешительность, неопределенность:

кажется, то ли, может быть

— миçере вăл? — сколько ему лет?
— çирĕмре-и çав, çирĕм пĕррере — то ли двадцать, то ли двадцать один
— хăçан пулнă ку? — когда это было?
— пĕлтĕрччĕ-и çав — кажется, в прошлом году

тапăн

7. разг.
в сочет. с глаголам в форме инфинитива на -ма (-ме)
задумать, надумать, захотеть, попытаться
вăл çывăрма тапăнчĕ — он попытался заснуть

мăскал


пĕр мăскал та — ни грана, ни на грош
вăл мана пĕр мăскал та пулăшмарĕ — он мне ни на грош не помог

шăршла


вăл тар шăршласа курман-ха — он еще пороха не нюхал

шăмшак


вăл çăмăл шăмшаклă — он очень ловкий, легкий на подъем

шăл

8. перен.
умчаться
улизнуть

вăл килелле шăлчĕ — он улизнул домой

пай

III. межд.
ба
пай, ура çине те тăраймасть — ба, он даже не может встать на ноги
пай-пай-пай — усил. от пай III.
пай-пай-пай, вăл куна пĕлмест иккен — ба он, оказывается, этого не знает

тĕрлĕ


йен тĕрлĕ
1) какие только
мĕн тĕрлĕ сас-хура пулмарĕ пулĕ — каких только слухов не было!  
2) как, как только
мĕн тĕрлĕ тăрăшсан та ĕçе каçчен вĕçлеймерĕ — как (только) он ни старался, а работу до вечера не завершил

çав тĕрлĕ — до такой степени, в такой мере
вăл тĕрлĕ — до такой степени, в такой мере

тем тĕрлĕ — очень, весьма, чрезвычайно
тем тĕрлĕ çӳллĕ — очень высокий
сана тем тĕрлĕ ыйтрăм — я тебя очень просил, я тебя умолял

чух

3.
вместо того чтобы
ĕçлес чух вăл киле кайрĕ — вместо того чтобы работать, он пошел домой

чĕн

5.
говорить
молвить
уст.
сăмах чĕн —
1) обмолвиться мельком, вскользь сказать что-л.
2) вступить в разговор, подать реплику
вăл нимĕн те чĕнмест — он молчит
чĕнмесĕр тăр — безмолвствовать, хранить молчание
сăмах ан чĕн — безмолвствовать, хранить молчание
хирĕç чĕн — 1) откликнуться, ответить 2) возразить, сказать против
хирĕç чĕнмесĕр — не прекословя, без возражений
ан чĕн ăна хирĕç — не прекословь ему
çул тăршшĕпех чĕнмесĕр пыр — молчать всю дорогу

тĕрт

III. подр. —
о внезапной вспышке досады, гнева, каприза

вăл тĕрт! турĕ те тăрса утрĕ — он внезапно вспылил и ушел

хыпаланчăк

2.
спешка, торопливость
вăл хыпаланчăка юратмасть — он не любит спешки

хыççăн


хыççăн кай — подчиняться, следовать кому-л.
çын хыççăн кай — слушаться людей, не иметь самостоятельности
вăл арăмĕ хыççăн каять — он находится под влиянием жены

сик

10.
в форме деепр. сиксе с некоторыми вспом. глаголами.
образует составные глаголы, выражающие резкое, энергичное или неожиданное действие, движение:


сиксе вĕре — сильно кипеть, бурлить

сиксе лар —
1) пересесть, отсесть (на другое место)
2) насесть, наброситься, накинуться

сиксе тавлаш — яростно спорить
сиксе тăр — быстро подняться, вскочить (с места)

сиксе тух —
1) выскочить, выпрыгнуть
кантăкран сиксе тух — выпрыгнуть из окна
2) выскочить, выпасть; сместиться (со своего места)
пуртă савăлĕ сиксе тухнă — клинышек у топорища выпал
3) возникнуть, появиться неожиданно, вдруг
эсĕ ăçтан сиксе тухрăн? — откуда ты вдруг появился?
4) перен. случиться, обрушиться (о беде, несчастье)
вспыхнуть (о пожаре, эпидемии)
возникнуть (о трудностях, препятствиях)

сиксе ӳк —
1) наскочить, навалиться
ун çине виççĕн сиксе ӳкрĕç — на него навалились трое
2) отскочить, отпрянуть
айккинелле сиксе ӳк — отскочить в сторону
3) перепрыгнуть, перескочить; успеть перейти (напр. на другую сторону)
4) переброситься, перекинуться (напр. об огне, болезни)
5) перен. разволноваться, всполошиться
вăл пули-пулмишĕн сиксе ӳкмест — он никогда не волнуется из-за пустяков

сиксе чĕтре — сильно дрожать
вăл сиксе чĕтрет — его бьет дрожь

хуплан

7.
погибать
пропадать

вăл вăрçăра хупланнă — он погиб на войне

хиркелен

разг.

1.
упрямиться, противиться, артачиться
вăл тем вăхăт хиркеленчĕ — он долго упрямился

мĕнле

8. частица,
выражает удивление, негодование

как

мĕнле! вăл халĕ те кунта-и? как! — он все еще здесь?

такам

5.
неизвестно чей
чей-то

такам ачи вăл — этот ребенок неизвестно чей
такам çурчĕ патне çитсе чарăнтăмăр — мы остановились у чьего-то дома

пулĕ

3.
в роли усилительной частицы:
кама савăнтармасть пулĕ çитĕнӳ! — кого же не радует успех
вăл ăçта кăна пулман пулĕ! — где только он не был!

тарăх

3.
обижаться, иметь обиду
тарăхнине ан кăтарт — скрывать обиду
мана ахалех тарăхатăн — напрасно ты на меня обижаешься
вăл макăрас пек тарăхрĕ — она обиделась до слез

унпа

II.
разг.
поэтому, (вот) почему
унпа шарламасть-çке вăл! — вот почему он, оказывается, молчит!

манпа

мест.
тв. п. от эпĕ

мной
со мной

манпа пĕрле — вместе со мной
манпа тан — вровень со мной
манпа килĕшетĕн-и? — ты согласен со мной?
халь вăл манпа туслă — он сейчас дружит со мной

вăл


вăл тери — до такой степени

санран


санран пулать-и вăл! — тебе ли справиться с этим

хĕсĕн

10. разг.
деться, запропаститься
ăçта кайса хĕсĕнчĕ вăл? — куда он запропастился?

хĕр

7.
пьянеть, хмелеть
вăл самаях хĕрнĕ — он заметно захмелел

хĕрсе кай —
1) раскалиться, перегреться
2) перен. увлечься, войти в азарт
3) опьянеть, захмелеть

хĕрсе çит —
1) раскалиться, сильно нагреться
2) перепреть
3) сильно опьянеть, совсем захмелеть

непĕссĕр

жадный, алчный, ненасытный
вăл ытла непĕссĕр çын — он очень жадный человек

пур

3.
в роли уcил. частицы
эпĕ пур нимĕн те пĕлместĕп — а я-то ничего не знаю
вăл пур хăнк та тумасть — а он и ухом не ведет

тух

25. в форме деепр. тухса с др. глаголами
образует составные глагольные формы:

тухса вĕç — убежать, сбежать, удрать

тухса кай —
1) уйтй, отправиться откуда-л.
2) вылезть, выбиться из-под чего-л. (напр. о рубашке)
тухса кĕр — сходить куда-л.
тухса кил — покинуть (помещение или населенный пункт, чтобы отправиться сюда)

тухса лар —
1) выйти посидеть
сада тухса лар — выйти в сад посидеть
2) выскочить, вскочить, появиться (напр. о фурункуле)  
3) уст. выселяться, поселиться обособленно (напр. хутором)

тухса сирпĕн — прям. и перен. вылететь, выскочить
пăкă тухса сирпĕнчĕ — пробка вылетела

тухса çӳре —
1) выходить, быть способным выходить из дому (напр. по состоянию здоровья)
вăл тухса çӳрекен пулчĕ — он стал выходить из дому
2) разъезжать, бывать в разных местах

тухса тар — убежать, сбежать

тухса тăр —
1) выйти к чему-л., встать у чего-л.
доска умне тухса тăр — выйти к доске
2) торчать, выдаваться, выпирать
3) выходить, публиковаться (систематически)

тухса ӳк —
1) выпасть, вывалиться из чего-л. (напр. о гайке)
2) разг. похудеть, отощать
3) разг. вылететь (с работы)

тухса шăвăн — разг. уйти незаметно, выскользнуть

тирке

2.
гнушаться кого-чего-л., кем-чем-л.
не принимать, браковать
отказываться
от чего-л.
качча тирке — отказаться от жениха (за которого сватают)
вăл ниме те тиркемест — он ничем не гнушается
жюри пьесăна тиркенĕ — жюри забраковало пьесу

тирке

4.
придираться
чернить, порочить
хаять
прост.
тиркемелли шыра — искать повод для придирок
вăл çынна çеç тиркеме пĕлет — он знай только хает других

таранччен


ăна вăл мĕн таранччен юратнă! — как он ее любил!

таран


ку тарана çитсе — до сих пор, по сю пору
çав таранах — до такой степени
ку таранах — до такой степени
вăл çав таранах ухмах мар ĕнтĕ — не до такой уж степени он глуп
ĕç мăй таран — дел по горло
хăлха таран хĕрелсе кай — покраснеть до ушей

мĕншĕн


мĕншĕн тесенсоюз потому что, так как, ибо
вăл кинона пымасть, мĕншĕн тесен ку фильма курнă — он не пойдет в кино, потому что уже видел этот фильм

мĕншĕн те пулин — почему-либо
эпĕ мĕншĕн те пулин килмесен, мансăрах пуçлăр — если я почему-либо не приду, начинайте без меня

ан


вар аннимед. грыжа
вăл çĕр шăтăкне анса кайма хатĕр — он готов провалиться сквозь землю (от стыда)
кайран хуть тĕнче йăтăнса антăр — после нас — хоть потоп (букв. пусть хоть весь мир обрушится)

очерк

очерковый
производство очеркĕ — производственный очерк
вăл очерк формипе çырма юратать — он любит писать в очерковой форме

пăх


алла пăх — привыкать, приручаться (о животных)
ăçта пăхнă унта — куда ни посмотри, везде
пăхса та курăнмасть-ха — видом не видать; еще долго ждать
пĕр енчен пăхсан — с одной стороны (о точке зрения)
пĕрре пăхсах — с первого взгляда
пăхсах паллă — сразу видно
карт пăх — гадать на картах
юмăç пăх — ворожить
çын куçĕнчен пăх — быть зависимым от кого-л.
вăл ашшĕне пăхнă — он весь в отца, он вылитый отец
пăх та кур! — вот тебе раз!, вот это да!

çит


çитĕ!, çитет! — хватит!, довольно!
çитрĕ пурнăç! — лафа! не жизнь, а малина!
ăçта çитнĕ унта — куда ни пойдешь, повсюду
вăл патне çитнĕ — он при смерти
вăл çитмен-ха —  мало того, вдобавок, к тому же еще

куç

5.
передаваться
переходить
к кому-чему-л.
вăл хумханни мана та куçрĕ — его волнение передалось и мне

лек

9.
приходиться, доводиться кем-л. кому-л.
вăл мана аннерен тăван лекет — он приходится мне родственником по матери

унăн


ун пек
1) такой, как он, подобный ему
ун пек лайăх специалиста пурте хаклаççĕ — такого хорошего специалиста, как он, ценят все
2) как он, подобно ему
эсĕ ун пекех вăйлă мар — ты не так силен, как он
3) подобным образом, так
ун пек тума юрамасть так не следует поступать

ун чухне — тогда
ун чухне вăл пĕчĕк пулнă — тогда он был маленьким
ун чухлĕ — столько
пире ун чухлĕ кирлĕ мар — нам не нужно столько унелнĕ:

çак

III. частица вопр.

ли, же, это
кам килчĕ çак? — кто это пришел?
ăçта çухалчĕ çак вăл? — куда же он подевался?
эсĕ пирĕнпе пыратăн-и çак? — пойдешь ли ты с нами?

мĕн


мĕнех вара! — что за беда!, ну и что!
мĕн калăн ĕнтĕ! — что и говорить!
мĕн каламалли пур! — что и говорить!
мĕн каласан та — что бы ни говорили, несмотря ни на что
мĕн тесен те — 1) непременно, обязательно 2) как бы то ни было
мĕн тума? — зачем?
мĕн те пулин — что-нибудь, что-либо
кирек мĕн — 1) что-нибудь, что-либо 2) что угодно; все, что угодно
кирек мĕн кала — пымастăп санпа — говори, что угодно — не пойду с тобой
мĕн килчĕ вăл — что ни попало
мĕн пулсан та — что бы там ни было, в любом случае
мĕн чухлĕ? — сколько?
сехете мĕн чухле сутрăн? — за сколько ты продал свой часы?
мĕне тăрать — чего стоит, многого стоит
Берлина кайса курни мĕне тăрать! — чего стоит поездка в Берлин!
мĕн мурĕ тата! — что за черт!, что за чертовщина!
мĕн пулать те мĕн килет! — что будет, то будет!; будь что будет!
мĕн пулса мĕн килĕ! — была не была!

тӳлек

тихо, спокойно, кротко, смирно
тӳлек кăмăл — спокойный характер
тӳлек лаша — смирная лошадь
вăл хăйне тӳлек тыткалать — он ведет себя спокойно

тулли

6.
полный
полное

тулли телей — полное счастье
тулли влаçлă — полновластный
тулли метражлă фильм — полнометражный фильм
тулли правăллă граждан — полноправный гражданин
тулли хаклă валюта — полноценная валюта
вăл Мухтав орденĕн тулли кавалерĕ — он полный кавалер Ордена славы

тĕплен

4. разг.
сгинуть, пропасть, исчезнуть
вăл таçта кайса тĕпленчĕ — он пропал неизвестно где

телее

вводн. сл.
к счастью
телее, вăл килте пулчĕ — к счастью, он оказался дома

тени

1.
то, что говорят, считают, думают
распространенное мнение, предположение

вăл усал тени тĕрĕс пулмарĕ — мнение, что он злой человек, не оправдалось

теççĕ

1.
якобы, будто
говорят, что

вăл килмен теççĕ-ха — говорят, что он еще не приехал

татти-сыпписĕр

беспрерывно, непрерывно, постоянно, все время
татти-сыпписĕр аталану — непрерывное развитие
вăл татти-сыпписĕр вулать — он постоянно читает
татти-сыпписĕр çумăр çăвать — беспрерывно идут дожди
татти-сыпписĕр ăнăçсăрлăх унăн — ему все время не везет

татăк


татăк пурăн — испытывать нужду в чем-л.
татăк тăр — испытывать нужду в чем-л.
вăл укçаран татăк пурăнмасть — он не испытывает нужды в деньгах

таса


таса курăкбот. чистец
вăл таса ашшĕ — он точь-в-точь отец, он весь в отца

тапалан

5. разг.
биться, стараться, стремиться, прилагать старания, усилия
вăл мала тухасшăн тапаланать — он делает все, чтобы одержать верх

тапаçлан

5. перен.
биться, стараться, стремиться, прилагать старания, усилия
вăл мала тухасшăн тапаçланать — он делает все, чтббы одержать верх

тайăл


ăсран тайăл — выжить из ума
вăйран тайăл — лишиться сил, обессилеть
вăл сывлăхран тайăлнă — здоровье у него пошатнулось
куçран тайăл — потерять остроту зрения

тĕссĕрлен

6. перен.
терять вид, дурнеть, становиться невзрачным
вăл ватăлса тĕссĕрленсе кайнă — он постарел и стал совсем невзрачным

тăран

6. разг.
надоедать
вăл вăрçнине итлесе тăрантăм — мне надоело слушать его ругань, я по горло сыт его руганью

сисĕнмелле

ощутимо, значительно, заметно
çанталăк сисĕнмеллех сивĕтрĕ — погода значительно похолодала
вăл сисĕнмеллех ватăлнă — он заметно постарел
сисĕнмелле тăкак куртăмăр — мы понесли значительные расходы

а

I. союз

1. противит., сопост.
а, же, но
эпĕ каясшăн, а вăл килĕшмест — я хочу ехать, но он не согласен

аналитик

аналитический
ăсĕпе вăл аналитк — у него аналитический ум

вăй

III. глаг.

1.
делать что-л. энергично, изо всех сил
вăл кунĕпе çавапа вăйрĕ — он весь день косил
çамрăксем ĕçе вăяççĕ кăна — молодежь работает энергично

вĕткеленчĕк

горячо, усердно
ĕçре вăл питĕ вĕткеленчĕк — он горяч в работе

веç

III. разг.
все
всё
целиком, полностью

веç пуçтар — собрать все
веç тарса пĕтнĕ — все разбежались
вăл веçех тусанланса пĕтнĕ — он весь в пыли

лакейла

по-лакейски
вăл хăйне лакейла тыткалать — он ведет себя по-лакейски

майлă

14.
на чьей-л. стороне
вăл та ун майлă — и он на его стороне
майлă выля — подыгрывать кому-л. разг.
майлă пул —
1) благоприятствовать, содействовать
çанталăкĕ пире майлă пулчĕ — погода нам благоприятствовала
2) стать на чью-л. сторону, присоединиться, примкнуть
3) разг. болеть (за какую-л. команду)
майлă тар — становиться на чью-л. сторону, быть на чьей-л. стороне

ху майлă çавăр —
1) привлечь, склонить на свою сторону
2) расположить к себе, внушить симпатию

майлă çавăр —
1) увлечь, заинтересовать
2) уговорить, склонить на свою сторону, заставить согласиться

манăн

II.

забываться
ун пекки вăл час манăнмасть — такое забывается не скоро

пĕркеле

4.
кривить, искривлять (губы, рот)
вăл тутине кăмăлсăррăн пĕркелерĕ — он недовольно скривил губы

пĕтĕрĕн

3. перен.
крутиться, вертеться, суетиться
вăл кунĕпех кухньăра пĕтĕрĕнет — она весь день крутится на кухне

пистолет

пистолетный
авăрланă пистолет — заряженный пистолет
спорт пистолечĕ — спортивный пистолет
вăл пистолетпа персе чемпион ятне илнĕ — он завоевал звание чемпиона по стрельбе из пистолета

пусăрăнчăк

подавленно
пусăрăнчăк кăмăл — угнетенное настроение
пусăрăнчăк сасă — подавленный голос
пусăрăнчăк сан — подавленный вид
вăл питĕ пусăрăнчăк çӳрет — он ходит совсем подавленный

путевка

1.
путевка
курорт путевки — путевка на курорт
турист путевки — туристическая путевка
тӳлевсĕр путĕвка — бесплатная путевка
путĕвкăпа кану çуртĕнче кан — отдыхать в доме отдыха по путевке
вăл комсомол путĕвкипе Шупашкар ГЭСне тума килнĕ — он приехал по комсомольской путевке на строительство Чебоксарской ГЭС

пыра-киле

с течением времени, со временем, впоследствии
пыра-киле манăн пурнăç улшăнчĕ — с течением времени моя жизнь изменилась
пыра-киле вăл вĕренме пуçланă — впоследствии он стал учиться

професси

профессиональный
тухтăр профессийĕ — профессия врача
професси союзĕ — профессиональный союз
професси шкулĕ — профессиональная школа
техника професси училищи —профессионально-техническое училище
професси алла ил — овладеть профессией
професси суйласа илме пулăшни — профессиональная ориентация
профессире чи лайăххи ятне çĕнсе ил — завоевать звание лучшего по профессии
профессийĕпе вăл биолог — по профессии он биолог

карт

8.
решать, задумывать
вăл авланма картса хучĕ — он решил жениться

уçă


çил уççи — обдуваемое ветрами мосто
тӳпе уççи — просвет в тучах
пĕлĕт уççи — просвет в тучах
чĕре уççи — радость для сердца, услада сердца
уçă сасăсемлингв. гласные звуки
уçă сыпăк — открытый слог
уçă çыру — открытое письмо (публикуемое в печати)
вăл уçах мар — он нездоров, ему нездоровится

кирлĕ


ăçта кирлĕ (килнĕ) унта
— 1) где попало, там и сям 2) куда попало
пулма кирлĕ — должно быть
вăл килнĕ пулма кирлĕ — он, должно быть, пришел
çав кирлĕ те ăна — так ему и надо
пушă кирлĕ сана! — кнут плачет по тебе!
çăкăр та кирлĕ мар — хлебом не корми

командировка

командировочный
командировкăна тухса кай — выехать в командировку
вăл халĕ командировкăра — он сейчас находится в командировке
командировка хучĕ — командировочное удостоверение
командировкăри çын — командировочный
командировка укçи — командировочные (деньги)

компиляци

компиляционный
вăл компиляципе аппаланать — он занимается компиляцией

кай

III. межд.
выражает удивление, неодобрение, возражение, презрение:

кай, кирлĕ мара ан калаç — брось, не говори глупостей
кай, ытла йăлăхтармăш çын вăл — до чего же он надоедлив
кай-кай-кай — усил. от кай II.
кай-кай-кай, тĕлĕнтерсех ятăн! — господи, как ты удивил меня!

Этимологи словарĕ (1996)

авал

в старину, в старое время, некогда, давно.

Др.- тюрк.  ävväl (араб. ) сначала, прежде (ДТС, 76).                                              
Производные формы: авалах (предыдушее слово, усиленное частицей -ах): вĕсем авалах пуян пурăннă. Они издавна жили богато; авалтан (исходный падеж предыдущего слова) издревле, с давних пор, исстари; авалтанпа (предыдущее слово с прибавлением аф. тв. пад.) исстари и до сих пор, издавна и поныне; авалтанпах то же самое речение с част. усиления -ах; авалтарах ранее нашей эпохи: (вăл масара авалтарах тăхар ял вилĕ пытарнă. На этом кладбише в старину хоронили умерших девяти деревень; авалхи древний, старинный; стародавний (Ашм. Сл. IА,  38-40).

См. Радл. Сл. I, 638, 671, 941; Егоров ЭСЧЯ, 19; Räsänen ЕWb., 32а.

ар

I мужчина. Усрем-усрĕм, ар пултăм. Рос я, рос, и стал мужчиной. Также обозначает мужа. Вăл качча кайса çичĕ ара çитнĕ. Она побывала за семью мужьями. Арсăр пурнăç — туратсăр йывăç. Жена без мужа — дерево без ветвей. (Пословица).

Производные формы: арлă имеющая мужа, замужняя; арлă-арăмлă муж и жена, муж с женою: çапла вара вĕсем иккĕш арлă-арăмлă пулаççĕ. Таким образом они стали супругами, т.е. вступили в брак, образовали супружескую пару; арсăр не имеющая мужа, вдовая; арсăр-йышсăр без мужа и без семья; арсăрлăх неимение мужа, вдовство; арçын (ар + çын) мужчина; арçынла похожая на мужчину, на мужской лад; ар-çу-ри / ар-çори / ар-çурри / ар-çури название лесного духа (Ашм. Сл. IА, 302-316).
Тюркские соответствия: тел., алт., шор., леб., куманд., тар., тоб., кюэрик., крым., чаг., ком., тур., карЛТ. äр мужчина, сильный муж, герой; муж, супруг = кирг., к.-кирг., саг., койб., кач. ер = каз., тоб. ир (Радл. Сл. I, 751, 753, 1456). М.Рясянен исходной формой всех тюркских слов устанавливает *(h)är(ä) (Räsänen ЕWb., 46а). Г.Дёрфер, исходя из монгольской формы ere, полагает, что тюркскому är соответствует более древняя форма *ärä (еще более древние *härä и *pärä) Doerfer. Bemerk., OLZ LXVI 7/8. S. 332).
См. Егоров ЭСЧЯ, 30.

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Хĕрпик

яз. и. ж. Иревли, Т.-И.-Шем., Рысайк., Рекеев, Чăвашсем. Хĕрпик тесе хуни ăрăмласа хуни мар вăл; хĕр пулчĕ, Хĕрпик хурас тесе анчах хураççĕ (Ашм. Сл. XVII, 53): Хĕр + -пик. См. Хĕрпикке.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

авангардист

ç.с., иск. Пултарулăхра авангард (авангардизм) мелĕсене тĕпе хуракан, пурнăçа пач çĕнĕлле сăнласа паракан ӳнерçĕ (туп.) е çыравçă. Шухăшĕ-ĕненĕвĕпе вăл [Б.Чиндыков] кĕретех авангардист,... ун ăс ирĕкĕ тĕлĕнмеллипех тĕлĕнтерет, унăн эстетика тĕллевлĕхĕ ... хăнăхнă ăслайсене хирĕç-лет. Ю.Яковлев //ХЧЛ, 1990, 6—7 с. «Абстракционистсемпе» «авангардистсем» айкашни тарама кайрĕ, çĕршывăмăра та, урăх çĕре те тухаймарĕç вĕсем. Я-в, 1992, 9 /, 18 с. Карягина авангардист сасси, чăнах та, уçăмлă мар. Х-р, 3.09.1996, 4 с. Тĕп вырăнта вара [куравра]60-мĕш çулсенчи авангардистсен картинисем. ÇХ, 1997, 48 /, 8 с.

агрокомбинат

ç.с. Ял хуçалăх продукцине хатĕрлесе сутакан пĕрлешӳллĕ предприяти; агропромышленность (туп.) комбиначĕ. Çу-ук, яла мар, агрокомбината [каятăп]. ТА, 1989, 9 /, 71 с. 1987 çултан пуçласа вăл «Сура» агрокомбинатра тĕп директор пулчĕ. ХС, 1999, 5 /, 3 с. Агрокомбинатсен, агрофирмă-сен, коллективлă предприятисен... ĕçĕ-хĕлĕ. ХС, 1999, 17 /, 3 с. Чи тĕлĕнмелли, çак агрокомбината кĕрекен агрофирмăсен пĕр хуçа, пĕр счет çеç пулни. Х-р, 25.07.2000, 1 с.

агрофирма

ç.с. Пахча çимĕç, тыр-пул е выльăх-чĕрлĕх ӳстерекен тата тирпейлесе сутма хутшăнакан ял хуçалăх предприятийĕ. Чемпионата ирттерме ... «Ольтикасси» агрофирма пулăшнă. Х-р, 11.09.1996, 4 с. Вăл Патăрьел районĕнчи Ленин ячĕллĕ агрофирмăра ĕçленĕ. ЧХ, 1999, 28 /, 4 с. «Ольдеевская» агрофирмăра тăватă уйрăм. ХС, 1999, 16 /, 1 с. — агрофирма директорĕ (Х-р, 25.02.1997, 2 с.); агрофирма ĕçĕ-хĕлĕ (Х-р, 31.10.2002, 3 с.); — холдинг евĕрлĕ агрофирмăсем (Х-р, 13.02.2001, 1 с.)

альтернатива

п.с. Суйлама май паракан вариант(сем); суйлав мехелĕ. Урăхла нимĕнле альтернатива та çук Раççейĕн. Х-р, 17.06.1992, 2 с. 1990 çулта Аслă Совета суйланă чухне Етĕрне округĕпе пĕр кандидат çеçчĕ... Л.Софроновхăйне майлă реформаторччĕ«альтернатива кирлĕ» терĕ. Х-р, 25.12.1997, 4 с. Сăрă тĕсрен е хурçă тĕсĕнчен лайăххи çук теççĕ. Çапах альтернатива та пур «çемçе» тĕссем. ÇХ, 1999, 10 /, 8 с. Вăл декан суйлавне альтернатива мелĕпе ирттерме ыйтса çырнă. АМХ, 2000, 8—10 /, 7 с. — альтернатива шыра (В.Егоров, 1989, 42 с.). — ВЧС, 1971, 26 с.

анлăх

п.с. 1. Анлă уçă вырăн; уçлăх. Эпир [погра-ничниксем] çил-тăман çаврăнса, ахрашса тăракан тĕксĕм шурă анлăха ыткăнатпăр. В.Алендей, 1965, 21 с. Шур тĕтре пулса вăл [Сывлăмпи] çитнĕ çӳл тӳпемĕр анлăхне. Н.Теветкел, 1982, 91 с. Вĕçсĕр-хĕрсĕр анлăх ăна [ачана] хăй ытамне çавăрса илчĕ. Т-ш, 1993, 35 /, 7 с. Эпĕ вара дельтапланпа вĕçесшĕнччĕ, тĕнче çийĕн виçесĕр анлăхра ярăнасшăнччĕ. Л.Сачкова, 1996, 108 с. — ВЧС, 1971, 872 с. 2. Анлăш, талккăш, лаптăкăш. Çĕршыв анлăхĕ тĕлĕнтерчĕ ĕнтĕ икĕ пĕчĕк чуна. В.Элпи, 1983, 96 с. Кунашкал эпикăллă анлăх Агиверăн яланах новелла формипе шайлашать. Г.Федоров, 1996, 173 с. Тĕнчене хăвăр ăсăрпа виç енлĕ анлăх ăнлавне хĕссе кĕртсе лартнă та, çав картаран тухаймастăр. В.Эктел, 1996, 70 с.

аннелĕх

п.с. Амăш тайăнĕ, амăш туртăмĕ; амăшлăх. Этемсем çĕнелĕç те çĕнелĕç çĕр çинче, аннелĕх, эс пуртан. М.Сениэль, 1990, 94 с. Вăл [В.К.Кузьмина] маншăн çеç мар, ыттисемшĕн те иккĕмĕш Анне пекех... Унра Аннелĕх çав тери пысăк. ХК, 1998, 37 /, 15 с.

арăш-пирĕшлĕх

ç.с. Арпашулăх (туп.), килĕшӳ-сĕрлĕх, пăтравлăх. Арăш-пирĕшлĕх алхасни. КЯ, 9. 07. 1989. Вăл [Б.Чиндыков] вулакансене пурнăçăн халиччен тĕл пулман енне, унăн арăш-пирĕшлĕхне (абсурдлăхне) уçса парать. ХЧЛ, 1990, 8 с.

аркатуçă

п.с. Аркатакан, ватакан, çĕмĕрсе çӳрекен çын; тустаруçă. Палладий аркатуçă мар... Ăна ун чурăс вăхăчĕ çапла ят панă. Г.Айхи, 1974, 49 с. Эсаркатуçă... Çак киле аркатма сана ирĕк памастпăр. Г.Айхи. 1988, 28 с. Çынвĕлеренсен, аркатуçăсен вăрă-хурахла ушкăнĕсем пирĕн тĕп хула урамĕсене пырса кĕчĕç. Х-р, 8.10.1993,1 с. Сылтăмрисемшĕн вăл революционер тата аркатуçă пулнă, сулахайрисемшĕнсутăнчăк. Х-р, 6.04.2001,3 с. — ВЧС,1971, 649 с.

асаплану

п.с. Хĕн курни, асап тӳсни, тертленӳ; нушаланни. Асапланать вăл халь, çав асаплануран тухма çул шырать. А.Емельянов, 1971, 94 с. Каллех асаплану, шырав, куç хупмасăр çĕр каçнă каçсем. Ю.Силэм //Я-в, 1995, 9 /, 124 с. Чи хăрушши — асаплану [психикăна] ĕмĕрлĕхех хуçса хăварма пултарать. Т-ш, 2000, 34 /, 12 с. Чăн-чăн асаплану, чĕр тамăк — çапла хаклаççĕ мигрене чирлĕ çынсем. С-х, 2000, 36 /, 3 с.

асар-писерлен

п.с. Йĕркерен тух; урăм-сурăмлан, пăтрашăн. Çавăнтах çанталăкĕ асар-писерленсе каять тата, шăнтать, ăшăтать, йĕпе-сапа тăкать. К-н, 1983, 6 /, 8 с. Пурнăç асар-писерленсе кайнăшăн вăл [повесть геройĕ] айăплă марах ĕнтĕ. Х-р, 14.06.2000, 3 с.

асатте

ç.п., калаç. Çар хĕсметĕнче иккĕмĕш çул тăракан салтак (çара каярах килнисемшĕн). Раççейĕн хӳтĕлевçи ... кайран, вăхăт иртсен, «совет çарĕн аслашшĕ» пулса тискер кайăка тухать. А-и, 1992, 22 /, 2 с Ĕлĕк, эпĕ хĕсметре тăнă чух... «асаттесем» вăй пулнă. ÇХ, 1998, 42 /, 2 с. Хĕсметре çулталăк çурăна яхăн ĕнтĕ. Хăй халĕ «асаттесен» ретĕнче. ÇХ, 1999, 39 /, 4 с. Мĕн япала вăл «асаттесем» патак çитерни. Ар, 2001, 7 /, 1 с.

аскăнчăклăх

ç.с. Асса-тĕссе пурăнни, асăхни; аскăнлăх, иртĕхӳ. Кашни утăмрах [Лондонра] — аскăнчăклăх çурчĕсем, «массаж кабинечĕ» текенскерсем. Х-р, 31.03.1994, 3 с. Çылăхлă шухăш-туйăм тени вăл çаксем, вĕчĕхӳлĕх, мухтанчăклăх, аскăнчăклăх, курайманлăх. П.Львов //Я-в, 1999, 11—12 /, 109 с.

аслăлăх

п.с. Чап(лăх), чаплăлăх, мухтавлăх. Çынсен аслăлăхĕ вăлкивçен илнĕскер. Ах, вăл мар, Эсĕ çеç иментертĕн мана! Г.Айхи, 1968, 143 с. Çапла Иисус, хăватлă ĕçсем тума ... пуçласа, Хăйĕн аслăлăхне кăтартнă. ЯБ, 1990, 3 /, 6 с. Эй, Тур-рăмăр, ... Аслăлăху хăех пĕр пысăк ту. Н.Кушманов, 1995, 23 с. — ВЧС, 1971, 72 с.

аура

ç.с. 1. Парапсихол. Чĕрĕ чунăн ӳт-пĕвне хупăрласа тăракан, вышкайсăр сисĕмлисем (экстрасенссем) кăна куракан çутă пайăрка сийĕ; биоуй (туп.). Çын аури, тепĕр майлă каласан, биоуйĕ (е кĕлетке тавра тытăнса тăракан куçа курăнман мĕлке) тăрăх диагноз лартма пулать. Х-р, 27.06.1992, 3 с. Иисус Христосăн аури сарă тĕслĕ пулнă. Я-в, 1995, 9 /, 105 с. Экран çинче вăл [хĕрача] çĕр çывăхĕнчи орбитăра ĕçлекен çынсен аурине курма пултарнă. ÇХ-рĕ, 15.12.1999, 4 с. Аура çирĕп, вăйлă пулсан сире нимĕнле хура вăй та, нимĕнле тухату та çĕнтереймĕ. С-х, 2000, 27 /, 3 с. — аурăн асамлă çути (Я-в, 1995, 10 /, 42 с.). 2. Куçăм. Этем, чĕрчун е япала хăй таврашĕнчи çынсене кӳрекен витĕм. Тен, эпĕ те такамшăн Турă... Ырсунăм кăмăлĕ — аура. Л.Федорова //Я-в, 1991, 4 /, 7 с. Вера Кузьминичнăна çур ĕмĕр ытла [театрти] çак аура витĕм кӳрсе тăрать (ХК, 1998, 37 /, 15 с.). Пирĕн Таньăсене тата темле «аура» текенни пĕрешкеллетет ахăр. ÇХ, 1999, 3 /, 4 с. 3. Куçăм. Пĕр-пĕр пулăмпа çыхăннă лару-тăру, ĕç-пуç. Наци философийĕ, пурнăç аури ... авалхи тĕнре мĕн тери уçăмлă палăрать. Х-р, 17.12.1992, 3 с. Хăйне евĕрлĕ аура хуçаланать. Х-р, 25.12.1997, 4 с. Вăл [тĕп режиссер] артистсем сцена çинче хумханнине, ... залра хăйне майлă «аура» пулнине лайăх туйса илнĕ. Х-р, 13.04.2001, 2 с.

ахрăм

п.с. 1. Сасă ян кайса çапăнни; каялла сасă. Хирĕç вăрманта ахрăм ухăрса уласа тăрать. А.Алга, 1961, 81 с. Хăватлă сасă, вар тăрăх кĕрлесе кайса, ахрăм пулса çаврăнчĕ. Г.Луч, 1980, 55 с. Çырма тăрăх, такам хăваланăн, ахрăм тарчĕ хăруш вырăнтан. Т-ш, 25.09. 1991, 3 с. Г.Айхи пек çырма тытăнаççĕ те — ахрăм пек саланса çухалаççĕ. Х-р, 13.02.2001, 4 с. — вăрман ахрăмĕ (Ю.Скворцов, 1978, 136 с.; В.Пехил, 1990, 23 с.); янравлă ахрăм (А.Воробьев, 1967, 59 с.); илемсĕр ахрăм (К-н, 1973, 6 /, 2 с.); тăлăх ахрăм, аташнă ахрăм (Н.Теветкел, 1982, 88 с., 101 с.); ăнкарми ахрăм (Г.Ирхи, 1991, 32 с.); сивĕ ахрăм (Л.Мартьянова //Я-в, 2000, 12 /, 46 с.); çунатлă ахрăм (А.Т.-Ыхра, 2001, 52 с.). 2. Куçăм. Палăрăм, йĕр, хӳрешке. Ывăл кĕтни... авалхи пурнăç ахрăмĕ мар-ши вăл. Г.Ефимов, 1984, 145 с. Абхазири вăрçă ахрăмĕ — Чăваш енре [Пуçелĕк]. Х-р, 3.08.1993, 1 с. Çак пулăмăн ахрăмĕ çĕршывра халĕ те лăпланман-ха. Х-р, 6.10.1998, 2 с. Çак таса мар ĕçĕн ахрăмĕ пирĕн тăрăха та килсе ян! каять. Т-ш, 1999, 44 /, 4 с. Иртсе кайнă ХХ ĕмĕр ахрăмĕсем паянхи кун та çухалман-ха. Т-ш, 2001, 36 /, 9 с. — чунри ахрăм (ХЧЛ, 1990, 16 с.); чун ахрăмĕ (Н.Ишен-тей, 1997, 52 с.); хаяр вăхăтсен ахрăмĕ (Ю.Артемьев, 1991, 148 с.); вăрçă ахрăмĕ (Х-р, 3.08.1993, 1 с.); аваллăх ахрăмĕ (Ç-т, 1999, 5—6 /, 48 с.); Афганистан ахрăмĕ (ÇХ, 2001, 14 /, 4 с.). — ВЧС, 1971, 460 с., 461 с., 889 с.

ахрăмлан

ç.с. 1. Ахрăм пул, ян кайса çапăн (сасă пирки). Вăл [пӳлĕм], пĕчĕкскер, сасса пăчлантарать..., памасть ăна ахрăмланса янăрама вуçех. А.Галкин //К-н, 1991, 3 /, 10 с. 2. Йĕр хăвар; ӳкерĕн, йĕрлен. Ашшĕ [Михетер] ... усал вăя вăратрĕ, усалĕ вара ахрăмлана-ахрăмлана кайрĕ, Нарспийĕ упăшкине вĕлерчĕ, ... вăр-хурах тĕнчи Сетнер пуçне çирĕ. Г.Федоров, 1996, 55 с. Тĕнче хĕрне чĕнет Огинский полонезĕ, асаплă чунăмра тасан ахрăмланса. ЧХ, 2000, 34 /, 5 с.

ачапча

п.в. 14—16 çула çитмен ачасем; ача-пăча. Çуралтăр хурт кĕшки пек ачапча... П.Хусанкай, 1968, 68 с. Ачапча пек савăнать симĕс тумлă тĕнче. Н.Петровский, 1974, 8 с. Тĕлĕнетĕп эпĕ хамăр халăхран, президента ачапча шайĕнчи çынна (...) та суйлама хатĕр. Н.Исмуков //Х-р, 21.07.1992, 3 с; Я-в, 1992, 4 /. Ачапча ачапчах ĕнтĕ вăл, ашкăнасси, алхасасси унтах. Л.Мартьянова //Т-ш, 1999,10 /,8 с. — ачапча вăййи (А.Афанасьев, 1985, 98 с.); ачапча тетти (Г.Айхи, 1990, 34 с.); ачапчалла хăтлан (Ю.Артемьев, 1991, 7 с.); — ял ачипчи (М.Сениэль, 1990, 140 с.); чăваш ачипчи (ÇХ, 1999, 9 /, 12 с.). — Егоров, 1936, 69 с.; Егоров, 1954, 21 с.

ашшĕ

ç.п. Хула, область е республика ертӳçи; пысăк пуçлăх. Вăл [А.Г.Николаев] Çĕнĕ Шупашкар хулин «ашшĕсемпе» курнăçнине пăт-пат асăнкаланăччĕ. Х-р, 17.10.2000, 1 с. Мурманск облаçĕн «ашшĕ» Ю.Евдокимов. Х-р, 21.10.2000, 1 с. — Шупашкарăн «ашшĕсем» (Ар, 2001, 8 /, 1 с.).

аэробика

ç.с. Кĕвĕ çеммипе тăвакан хăвăрт хусканусен пĕрлĕхĕ; ритмлă гимнастика. Аэробика çинчен илтнĕ-и эсĕ. Эй, питĕ модăра вăл халь. К-н, 1985, 10 /, 8 с. Аэробика — çамрăксен спорчĕ [Пуçелĕк]. ÇХ, 1997, 52 /, 3 с. Пĕрмай пĕшкĕнме, тăма, тăсăлса кармашма тивни аэробика пекех. С-х, 2000, 25 /, 4 с. — аэробикăпа туслаш (К-н, 1995, 23 /, 5 с.); аэробика тренерĕ (Х-р, 11.09.1996, 3 с.); аэробика кружокĕ (ÇХ, 2001, 34 /, 9 с.); — спорт аэробики (Х-р, 20.09.1996, 1 с.); сиплев аэробики (ÇХ, 1997, 52 /, 3 с.); пит аэробики (С-х, 2000, 33 /, 4 с.).

бакалавр

ç.с. 1. Ик-виçĕ сыпăклă йĕркепе пĕлӳ паракан аслă шкулăн пуçламăш сыпăкне (бакалавриата) ăнăçлă вĕçленĕ çын. Тăватă çул вĕреннĕ хыççăн ... студентсем бакалавр, малалла вĕренекенсем магистр степеньне илеççĕ. Х-р, 25.08.1998, 2 с. Мана университет пĕтериччен пĕр çул маларах ĕçе илнĕ. Манăн бакалавр дипломĕ пулнă. ÇХ, 1999, 39 /, 12 с. 2. Ăрăмçăсен (туп., 1) ятарлă пĕлӳпе ăсталăх шайне палăрт-малли виçе; кĕçĕн пусăм. Вăл Ю.Лонго ертсе пыракан ассоциацин курсĕнче пĕлӳ илнĕ. Бакалавр тата пĕтĕм тĕнче категориллĕ экстрасенс пулса тăнă. Х-р, 17.07.1992, 4 с. Яндимиркин икĕ эрне ... Тухатмăшсен орденĕн ассоциацийĕнче малалла вĕреннĕ, бакалавртан магистр пулса тăнă. Х-р, 15.10.1992, 4 с.

банкнот

п.с. Хут укçа; банк билечĕ. Чăн-чăн банкнотсем çинче Шурă çуртăн чӳречисем çурри кăна уçă пек курăнаççĕ. К-н, 1968, 8 /, 11 с. Укçа кăларса тыттармалли вăхăт çитсен вăл банкнотсен тĕркине мар, хĕç-пăшал туртса кăларнă. ÇХ, 1999, 42 /, 4 с. Пурĕ 14 миллиард банкнота тĕрлĕ номиналпа пичетлесе кăлармалла. Х-р, 18.08.2000, 3 с. Ултавçă ... ăна [кинемее] 50 пин тенкĕлĕх укçа тыттарнă. Çапла, унашкал банкнот çук халь. Х-р, 31.01.2001, 1 с. — ВЧС, 1971, 31 с.; ЧВС, 1961, 54 с.; ВЧС, 1951, 26 с.

барбарис

п.с. Хĕрлĕ, вĕтĕ, йӳçек çырлаллă йĕплĕ тĕмĕ. Хăйĕн пахчинче вăл кунта ӳсекен çимĕçсемсĕр пуçне яппун айвине, барбарис, виноград ... ӳстерет. Х-р, 29.10.1996, 1 с. Шăлан çырлипе барбарис тымарĕсенчен хатĕрленĕ, чей пек пиçĕхтернĕ шĕвек ĕçĕр. С-х, 2000, 17 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 39 с.; ВЧС, 1951,26 с.

биоуй

ç.с., парапсихол. Чĕрĕ япалана (этеме, чĕрчуна, ӳсен-тăрана) хупăрласа тăракан, организма сиенлĕ витĕмрен упранма пулăшакан уçăмсăр çутă сий; чĕрĕлĕх хуппи, аура. Çав энергие вăл хăйĕн биохирĕ [кирлĕ, биоуйĕ] урлă ярать. КЯ, 19.12.1989, 4 с. Асăрхарăр пулĕ, ӳсентăрансем еплерех çутă сапаççĕ. Биоуй палăрăмĕ вăл. М.Сунтал //Я-в, 1991, 12 /, 15 с. Шыв пылчăка тата ывăннине кăна мар, аякран пырса сырăннă ют ... биоуйсен татăкĕсене те çуса тăкать. Х-р, 24.09.1992, 4 с. Йывăçран ăсталанă тура ... çынпа йывăç биоуйĕсене пĕрлештерет. С-х, 2000, 27 /, 4 с. — биоуй вăйĕ, биоуй пысăкăшĕ (Х-р, 27.06.1992, 3 с.).

биоэнерготерапевт

ç.с. Биоэнергетика (туп., 2) мелĕпе сиплекен врач. Чирлĕ çынна сывату курсĕ вăхăтĕнче темиçе тĕрлĕ специалист сиплет, ...Н.Михайлов хирург-травматолог тата биоэнерготерапевт, В.Антонова биоэнерго-корректор. Х-р, 27.06.1992, 3 с. Тĕнче класлă З.Хардова био-энерготерапевт хăй сеансĕсене пырса куç ӳкнинчен, пăсса панинчен, ытти чир-чĕртен сипленме чĕнет. Х-р, 23.02.1994, 4 с. Хăйне вăл «чун сиплевçи» тет. Био[энерго]терапевт теме пулать. Х-р, 3.09.1996, 4 с.

бисексуал

ç.с. Хĕрарăмпа та, арçынпа та ар хутшăнăвне кĕрекен çын. Гомо- тата бисексуалсем СПИДпа «туслашни» çĕнĕлĕх мар паян пирĕншĕн. ÇХ, 1997, 52 /, 6 с. Гомосексуалистсем хушшинче хĕрарăмсемпе ар çыхăнăвĕ тытакансем те нумай. Вĕсене бисексуалсем теççĕ. ÇХ, 1999, 29 /, 8 с. Никита [Пета Уилсон] — кам вăл, хĕрлĕхне çухат-манскер-и, лесбиянка-и, бисексуалка-и. ÇХ, 2002, 23 /, 5 с.

босс

ç.с., калаç. Пуçлăх, ертӳçĕ, шеф. Республикăри профсоюзсен чи аслă босĕ кулленхи йывăр ĕç тĕрлĕ митингсенчен хаклăрах пулнине ниепле те ăнланмасть. Х-р, 25.12.1997, 3 с. Атте, кам вăл «босс». — Камăн сан çине кăшкăрма ирĕк пур — вăл сан босу. ÇХ, 2000, 6 /, 12 с. Авланнă пуçлăхран ырри нимĕн те çук... Ман «босс» кашни кунах пушă мар. ЧХ, 2000, 35 /, 3 с. Партин вырăнти босĕ пурăннă чаплă çуртра чирлисене вырнаçтараççĕ. Х-р, 23.01.2001, 2 с. — пысăк боса тух (Х-р, 20.07.2001, 3 с.).

васкаманлăх

ç.с. Виçевлĕ пурнăç йĕрки; тĕплĕлĕх, лăпкăлăх. Чăвашăн унчченхи васкаманлăхĕ, кашни пулăма тарăннăн ăслас хапи çĕн саманари хĕрӳлĕхпе çыхăнма кирлине ăнкарать сăвăç. Г.Федоров, 1996, 28 с. Вăл чăвашăн васкаманлăх философине ăша илнĕ. Васкакан вакка сикнĕ, тет халăх. ÇХ, 4.10.1998, 7 с.

вăркав

ăш вăркавĕ, п.я. Чун-чĕре канăçсăрлăхĕ; пăшăр-ханăç, ăш вĕçни. Акă халь ют çын умне ăш вăркавне шакăрах кăларса хучĕ. А.Емельянов, 1981, 11 с. Ăш вăркавĕ [Пуçелĕк]. ТА, 1989, 9 /, 59 с. Пире çупăрлатчĕ хитре ăш вăркавĕ. Ю.Сементер //Т-ш, 1999, 9 /, 11 с. Çухалмĕ нихăçан та ăш вăркавĕтараймĕ вăл çилсем çĕклен хумпа. Н.Теветкел //Х-р, 30.11.2000, 3 с.

вăтанчăклăх

п.с. Именчĕклĕх, хăюсăрлăх, намăслăх; вăтанулăх. Темле таса вăтанчăклăхĕпе, сăпайлăхĕпе ... килĕшрĕ вăл [хĕр] мана. А.Медведев, 1983, 25 с. Суя вăтанчăклăха сирсе ямалла, ... упăшкипе арăмĕн сексолог е психотерапевт патне пĕрле пымалла. Х-р, 21.07.1992, 4 с. Ыйхă татнă каçсем, ...сăвăласа янă çырусем, пикесен вăтанчăклăхĕ... Т-ш, 1999, 8 /, 12 с. — вăтанчăклăх карти (Х-р, 11.09.1996, 3 с.). — ВЧС, 1971, 224 с., 757 с.

велосипедçă

ç.с. Велосипедпа (утсăр урапапа) çӳрекен çын; велосипедист. — Салам, чиперкке, — сăмах хушнă велосипедçă. Вăл [хĕр] велосипедçăна пĕр сăмах та чĕнмен. ЧÇ, 1998, 22 /, 13 с. Вăрмар вăлОлимпиада чемпионĕ В.Соколов, ... тĕнчипех паллă В.Гаврилов, И.Иванов велосипедçăсем. А.Т.-Ых-ра, 2000, 46 с.

вĕлерӳçĕ

ç.с. Çын вĕлерен, чун илли. Ун чухнех Ю.В.Зайцев художник ăна [Нарспие] çын вĕлерӳçĕ пек йышăннă. Вĕлерӳçĕ тени вăл публицист хĕрӳ[лĕх]не кăтартакан гротеск, гипербола пекки-тĕр ĕнтĕ. Г.Федоров, 1996, 21 с. Вĕлерӳçĕ кăмпасем [Пуçелĕк]. ÇХ, 23.10.1998, 8 с.

вĕрентĕш

ç.с. Професси ăсталăхне вĕрентекен ятарлă шкул; училище. Професси вĕрентĕшĕ вырнаçнă çуртра ... Аида йăмăкăм çĕвĕçе вĕреннĕ. А.Т.-Ыхра, 2000, 40 с. Çĕнĕ вĕренӳ çулне вăл [Я.Ухсай] Чĕмпĕрти педагогика вĕрентĕшĕнче пуçланă. В.Станьял, 2001, 22 с.

вĕчĕхӳлĕх

ç.в. Вĕчĕ-хĕчĕ, вĕчĕхӳ, вĕчĕрхенӳ, вĕчĕр-хенчĕклĕх. Çылăхлă шухăш-туйăм тени вăл çаксем, вĕчĕхӳлĕх, мухтанчăклăх, аскăнчăклăх, курайманлăх. П.Львов //Я-в, 1999, 11—12 /, 109 с.

видео

ç.с. 1. Электричество сигналĕсене экран çине куçарса информаци илмелли (курмалли тата илтмелли) мел. Хăвăрах шутлăр-ха, нивушлĕ видео юхăмне чарса çитереттĕмĕр. КЯ, 27.10.1990, 2 с. Пысăк тавракурăмлă вăл [хальхи ача]. Тĕрлĕ видео тата ытти техникăна пула хăвăрт аталанать. Х-р, 27.03.1997, 4 с. Кунта радио, телевидени, видео, Интернет системи т.ыт. те витĕм кӳреççĕ. УС, 10.04.1998, 7 с. 2. Видеокамера (туп.). Тем пулас пур тесе ун чухне видеопа ӳкерсе илнĕ. ÇХ, 1999, 29 /, 1 с. Ывăл эпир стройпа пынине видеопа ӳкерсе илнĕ те, пăхасшăн-ха. Х-р, 12.05.2000, 1 с. 3. Видеопленка (туп.). И.Ульянов çул çӳреври пур утăма та видео çине ӳкернĕ. ÇХ, 29.05.1998, 2 с. Эпĕ ку юрра ... видео çине пĕрремĕш хут 1993 çулхине çыртарнă. А-и, 2000, 1 /, 8 с. Хĕрарăмсем çак фильма видео çине çыртараççĕ те ... темиçе хут çавăрттараççĕ. Х-р, 12.07.2002, 3 с. 4. Видеофильм (туп.). Пушă вăхăтра видео курассине [йĕрке-леме] ... кирлĕ хатĕрсене штаб парса ячĕ. Х-р, 22.07.1992, 4 с. Юлташĕ видео курма пырса ларать. ÇХ, 10.04.1998, 5 с. Халь кашни килте видео пăхаççĕ. Х-р, 6.07.1999, 1 с. Видео, «Брил-лиантовый полицейский», «Конец света». ÇХ, 2000, 11 /, 12 с.

генпрокурор

ç.с. Патшалăхăн тĕп прокурорĕ. Генпрокурортан хут килнĕ, анчах вăл выçă тытнă Беловсене тивĕçтерĕ-ши. [Пуçелĕк]. Х-р, 15.10.1992, 1 с. Машинăра М.Джадиев генпрокурор ларнă — унран нимĕн те юлманпа пĕрех. ПП, 2000, 7 /, 2 с. Генпрокурортан кăларса вăркăнтарнă Скуратов та компромат тупаймарĕ. Х-р, 24.03.2000, 1 с. — Раççей Генпрокурорĕн çумĕ (ÇХ, 2001, 47 /, 3 с.); РФ Генпрокурорĕн çумĕ (Х-р, 22. 11.2001, 1 с.).

гимнази-шкул

ç.с. Гимнази (туп.) йышши классемлĕ шкул. Муркашри гимнази-шкулта вĕренекен хĕр ... официаллă майпа арăм пулса тăнине астăватăп. ХС, 6.03.1998, 4 с. И.Я.Яковлев аслă вĕрентекенĕмĕрĕн 150 çулхи юбилейне Пелепейри чăваш гимнази-шкулĕнче те ирттерме хатĕрленеççĕ. УС, 10.04.1998, 1 с. Шупашкарти 49-мĕш гимнази-шкулта гумани-тари класĕнче вĕренет вăл. ÇХ, 1993, 12 /, 12 с.

гомосексуалист

п.с., ç.с., калаç. Пĕрешкел арлăхлипе ар хутшăнăвне кĕрекен çын; арсене савакан арçын. Сана эпĕ арçын ача пуль тенĕччĕ, паянтан вара иккĕлене пуçларăм, е гомосек, е гермафрадит эсĕ! Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл «гомосексуалистсен çĕнĕ культурине туса ху-малли» плансемпе паллашатарнă. Х-р, 26.08.1993. 4 с. Ĕлĕк йышсăр пулнă гомосексуалистсен шучĕ ӳссе кайнă пек туйăнать. ÇХ, 1999, 6 /. 8 с. Аслăраххисем хĕрсемпе те кăсăкланнă, хăйсене гомосексуалист тесе шутламан.~~ Т-ш, 2000, 31 /. 4 с. — гомосексуалистсемпе лесбиянкăсен союзĕ (Х-р, 15.05.1997, 3 с.).

гомосек

п.с., ç.с., калаç. Пĕрешкел арлăхлипе ар хутшăнăвне кĕрекен çын; арсене савакан арçын. Сана эпĕ арçын ача пуль тенĕччĕ, паянтан вара иккĕлене пуçларăм, е гомосек, е гермафрадит эсĕ! Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл «гомосексуалистсен çĕнĕ культурине туса ху-малли» плансемпе паллашатарнă. Х-р, 26.08.1993. 4 с. Ĕлĕк йышсăр пулнă гомосексуалистсен шучĕ ӳссе кайнă пек туйăнать. ÇХ, 1999, 6 /. 8 с. Аслăраххисем хĕрсемпе те кăсăкланнă, хăйсене гомосексуалист тесе шутламан.~~ Т-ш, 2000, 31 /. 4 с. — гомосексуалистсемпе лесбиянкăсен союзĕ (Х-р, 15.05.1997, 3 с.).

гран-при

ç.с. Фестивалĕн, пултарулăх конкурсĕн чи хисеплĕ награди, тĕп премийĕ. Спектакльшĕн вăл ... çамрăксен театрĕсен фестивалĕнче «Гран-при» илме тивĕç пулчĕ. КЯ, 11.06.1991, 4 с. Пĕтĕм тĕнчери телефестивальте гран-при çĕнсе илтĕмĕр. ÇХ, 1999, 49 /, 3 с. Иккĕмĕш кун вара Л.Васильева Гран-прие [кирлĕ, гран-прие] тивĕçнĕ... Гран-при микрофон-парне пулчĕ. Х-р, 23.01.2001, 3 с. — гран-при тапхăрĕ (ÇХ, 2000, 5 /, 12 с.); Гран-при çĕнтерӳçи (ÇХ, 2001, 20 /, 5 с.); Гран-при хуçи (Т-ш, 2001, 39 /, 3 с.).

гэкачепист

ç.с. 1991 çулхи çурла уйăхĕнче (19—21.VIII.) Совет Союзĕнчи влаçа хăйсен аллине илме хăтланнă çынсенчен пĕри; Вышкайсăр лару-тăрăвăн патшалăх комитечĕн (ГКЧП) членĕ. 125 тома [следстви материалне] гекачэпистсене паллашма патăмăр. Х-р, 17.09.1992, 3 с. ГКЧПистсене илсен, Павловсăр пуçне, пуртедиктаторсем. Х-р, 4.03.1993, 4 с. Гэкачепистсем 11 хаçата хупасси çинчен йышăну тунăччĕ. Х-р, 27.02.1997, 3 с. Вăл ... Лефортовăна хупнă гэкачепистсене [сăн] ӳкерме ирĕк панă. ÇХ, 1998, 46 /, 8 с. — танл., путчист.

гекачепист

ç.с. 1991 çулхи çурла уйăхĕнче (19—21.VIII.) Совет Союзĕнчи влаçа хăйсен аллине илме хăтланнă çынсенчен пĕри; Вышкайсăр лару-тăрăвăн патшалăх комитечĕн (ГКЧП) членĕ. 125 тома [следстви материалне] гекачэпистсене паллашма патăмăр. Х-р, 17.09.1992, 3 с. ГКЧПистсене илсен, Павловсăр пуçне, пуртедиктаторсем. Х-р, 4.03.1993, 4 с. Гэкачепистсем 11 хаçата хупасси çинчен йышăну тунăччĕ. Х-р, 27.02.1997, 3 с. Вăл ... Лефортовăна хупнă гэкачепистсене [сăн] ӳкерме ирĕк панă. ÇХ, 1998, 46 /, 8 с. — танл., путчист.

гкчпист

ç.с. 1991 çулхи çурла уйăхĕнче (19—21.VIII.) Совет Союзĕнчи влаçа хăйсен аллине илме хăтланнă çынсенчен пĕри; Вышкайсăр лару-тăрăвăн патшалăх комитечĕн (ГКЧП) членĕ. 125 тома [следстви материалне] гекачэпистсене паллашма патăмăр. Х-р, 17.09.1992, 3 с. ГКЧПистсене илсен, Павловсăр пуçне, пуртедиктаторсем. Х-р, 4.03.1993, 4 с. Гэкачепистсем 11 хаçата хупасси çинчен йышăну тунăччĕ. Х-р, 27.02.1997, 3 с. Вăл ... Лефортовăна хупнă гэкачепистсене [сăн] ӳкерме ирĕк панă. ÇХ, 1998, 46 /, 8 с. — танл., путчист.

дартс

ç.с., спорт. Тĕклĕ çĕмренсемпе тĕл пемелле ăмăртни. 90-мĕш çулсенче вăл [И.Солдатова] дартс енĕпе ăмăртса та пысăк çитĕнӳсем турĕ. Х-р, 23.01.1996, 4 с. Чемпионатра дартс спорт вăййине ирттерме йышăннă. Пĕчĕк сăнăсемпе пересси инвалидсем хушшинче анлă сарăлнă вăйă. Х-р, 11.09.1996, 4 с. 1994 çулта дартс енĕпе ирттернĕ Раççей чемпионачĕ. А-и, 2000, 1 /, 7 с.

диск

ç.п. Кĕвĕ-юрă е урăх информаци çырнă пластинка. Юрлать, пысăк çитĕнӳсем тăвать, темиçе диск çыртарса кăларнă. Х-р, 17.06.1992, 2 с. Влад Сташевский сцена çине тухнăранпа кăçал пилĕк çул çитет. Çакна вăл çĕнĕ диск кăларнипе паллă тăвать. Т-ш, 1998, 12 /, 12 с. Эп халех чаплă хитсен тулли дискне çыртарса хатĕрлеме пултаратăп. ÇХ, 1999, 1 /, 5 с. Киле çитрĕм те ывăннине пăхмасăрах диск итлерĕм. Х-р, 1.06.2000, 3 с. — лазер диск (ÇХ, 1998, 47 /, 8 с.).

диско-бар

, ç.с. Ташласа савăнма май паракан (дискотекăсем йĕркелекен) бар. Вăл ĕç хыççăн юлташĕсемпе диско-бара канма кайнă. ÇХ, 2000, 39 /, 4 с. «Шупашкар» диско-бар администрацийĕ барта каччăсем çапăçни çинчен пĕлтернĕ. Х-р, 23.05.2001, 1 с. — диско-барта ĕçле (Ар, 2001, 30 /, 1 с.).

дискотека

п.с. Çамрăксем ятарлă вырăна пухăнса, кĕвĕ ярса ташлани; ташă каçĕ. Вокалпа инструментсен ансамблĕсемпе дискотекăсем пирки те каласа хăварас килет //Я-в, 1985, 1 /, 2 с. В. Станьял тĕрлĕ мероприятисем сĕнет, ... вĕрентӳрен пуçласа юрă-ташă, дискотека, фестивальсем таранах. Х-р, 10.12.1996, 3 с. Кашни кунах, хĕрпе каччă пек, клуба, дискотекăсене каяттăмăрччĕ. Вăл дискотекăна ертсе пыратчĕ. ÇХ, 1999, 3 /, 10 с. Çур çĕр иртни пĕр сехетченех шавласа кĕрлет дискотека. ПÇ, 2.09.2000, 4 с. — шавлă дискотека (ÇХ, 1997, 50 /, 8 с.); чăваш дискотеки (К-н, 2001, 20 /, 8 с.); — дискотека ирттер (ÇХ, 1998, 46 /, 5 с.); дискотекăра паллаш (ÇХ, 1998, 47 /, 8 с.); дискотекăна чĕн (ТА, 2002, 5 /, 16 с.).

диссидент

п.с. Патшалăхăн официаллă идеологине, тоталитарлă тытăма хирĕçлекен çын. Таркăнĕлеш диссидент — пирĕн йĕркене вăл хирĕç. К-н, 1977, 16 /, 4 с. Диссидентсене илес пулсан, 175 çынна гражданлăх прависĕр хăварнă. Х-р, 30.09.1992, 3 с. Ку ыйту çине диссидентла пăхасси пур çак çыннăн. ÇХ, 1997, 46 /, 6 с. Аслă писателĕн [Лев Толстойăн] Раççейри пĕрремĕш диссидент пулма тивнĕ. Х-р, 6.10.1998, 2 с. — совет диссиденчĕ (Х-р, 28.07.1992, 1 с.); вырăнти диссидент (Х-р, 29.05.1996, 2 с.); сумлă диссидент (ÇХ, 27.02.1998, 4 с.); пăхаттир-диссидент (Х-р, 16.03.2000, 3 с.); — диссидент шăпи (ÇХ, 1997, 46 /, 6 с.); диссидент шухăшлавĕ (Ă-л, 1998, 4 /, 3 с.).

дубляж

п.с. Кинофильма е хаçата тепĕр чĕлхене куçарса кăларни; куçару. Çав вăхăтрах [фильмсен] дубляж пахалăхĕ пирки асăрхаттарусем нумай килеççĕ. КЯ, 21.05.1989, 3 с. Чăваш районĕсенче чăвашла хаçат дубляжпа тухни — наци туйăмне кӳрентерни. Х-р, 3.03.1993, 2 с. «Хресчен сасси» дубляжĕ пулĕ-и вăл е расна хаçат-и. Х-р, 21.02.1997, 3 с. Вăрçă хыççăн кинокартинăсене чăвашла калаçтарасси тапранса кайрĕ. «Дубляж» сăмах килсе кĕчĕ. Г.Ефимов //Х-р, 7.10.2000, 4 с. — дубляж-хаçат (ÇХ, 1999, 3 /, 1 с.); дубляж хаçачĕ (Х-р, 3.11.1999, 4 с.).

евĕклен

п.с. Килен, артаклан; ачашлан, йăпăлтат. Евĕкленсе калла килмешкĕн этем кунта [хапха умĕнче] илет хăват. А.Лукин,1979, 78 с. «...Ырă çынна ял-йыш ютта [качча] памасть», евĕкленчĕ Пăлаки. Хв.Агивер, 1984, 11 с. Вăл [чун] ыррăн-ыррăн ирĕлĕ, çемçелĕ, хӳтевсĕрленĕ те евĕкленсе. В.Энтип //Я-в, 1995, 10 /, 40 с.

жириновец

ç.с. Раççейри либерал-демократсен В.В.Жириновский ертсе пыракан партийĕнче (РЛДП) тăракан е унăн интересĕсене хӳтĕлекен çын. [Суйлавра] жириновецпа националист 3—5-шер процент пухĕç, анпиловецтата сахал-тарах. Х-р, 9.01.1998, 1 с. Кунти [Шупашкарти] жириновецсем хушшинче самай пысăк ятлă-сумлă тепĕр çын та пур. Вăл — çурçĕр-хĕвеланăç районĕнчи РЛДП членĕсен ертӳçи. ÇХ, 1999, 4 /, 2 с. Жириновецсен фантази тени вăйлă çав. ÇХ, 1999, 13 /, 3 с. Думăна лекнĕ ... «жириновецсем» тӳрех çĕнтерӳçĕсем [РФКПпа «Пĕрлĕх»] майлă çаптарма тытăнчĕç. Х-р, 25.05.2001, 1 с.

зек

ç.с. Тĕрмене лекнĕ, судпа айăпланнă çын; тĕрме çынни. Колонисемпе следстви изоляторĕсенче тĕн çыннисем кĕлĕ ирттереççĕ. Вĕсен сăмахĕ зэксемшĕн сиплĕ эмел пекех. ÇХ, 18.01.1997, 2 с. Зэксем пек усал сăмахсемпе перкелешмест вăл. ÇХ, 1998, 37 /, 8 с. Зексем читлĕхре, пурте пĕлеççĕ, «çемьесем» çавăраççĕ — арçынсенчен хĕрарăмсем туса хураççĕ. Х-р, 5.10.2000, 3 с. Зексен хушшинче те талантлисем сахал мар. Х-р, 11.04.2001, 1 с. — политзэк (Х-р, 5.02.1997, 1 с.).

зэк

ç.с. Тĕрмене лекнĕ, судпа айăпланнă çын; тĕрме çынни. Колонисемпе следстви изоляторĕсенче тĕн çыннисем кĕлĕ ирттереççĕ. Вĕсен сăмахĕ зэксемшĕн сиплĕ эмел пекех. ÇХ, 18.01.1997, 2 с. Зэксем пек усал сăмахсемпе перкелешмест вăл. ÇХ, 1998, 37 /, 8 с. Зексем читлĕхре, пурте пĕлеççĕ, «çемьесем» çавăраççĕ — арçынсенчен хĕрарăмсем туса хураççĕ. Х-р, 5.10.2000, 3 с. Зексен хушшинче те талантлисем сахал мар. Х-р, 11.04.2001, 1 с. — политзэк (Х-р, 5.02.1997, 1 с.).

икчĕлхелĕх

ç.с. Икĕ чĕлхе килĕшӳлĕхĕ (икĕ чĕлхепе тухăçлă усă курни, икĕ чĕлхе вĕренни т.ыт.те). Икчĕлхелĕхе, урăхла каласан, вырăс чĕлхипе чăваш чĕлхине вĕрентессине пĕр енлĕ ăнланнă. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Республикăри хаçат-журналсенче наци историйĕн ыйтăвĕсемпе икчĕлхелĕх ... çинчен уçăмлă калаçусем пуçланчĕç. КЯ, 24.05.1989, 4 с. Икчĕлхелĕх вăл — вырăс чăваш чĕлхине патшалăх чĕлхи вырăнне хурса хисеплени, чăвашвырăсăнне. Х-р. 8.10.1992, 2 с. Чĕлхе саккунне йышăннă чухнех калаттăмăр, икĕчĕлхелĕх пĕр енлĕ мар, икĕ енлĕ пулмалла. ÇХ, 15.05.1998, 5 с. — икчĕлхелĕх тапхăрĕ (КЯ, 15.05.1988, 4 с.); икĕчĕлхелĕх самани (Я-в, 1991, 25 с.); — наци-вырăс икчĕлхелĕхĕ (КЯ, 15.12.1988, 3 с.);

икĕчĕлхелĕх

ç.с. Икĕ чĕлхе килĕшӳлĕхĕ (икĕ чĕлхепе тухăçлă усă курни, икĕ чĕлхе вĕренни т.ыт.те). Икчĕлхелĕхе, урăхла каласан, вырăс чĕлхипе чăваш чĕлхине вĕрентессине пĕр енлĕ ăнланнă. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Республикăри хаçат-журналсенче наци историйĕн ыйтăвĕсемпе икчĕлхелĕх ... çинчен уçăмлă калаçусем пуçланчĕç. КЯ, 24.05.1989, 4 с. Икчĕлхелĕх вăл — вырăс чăваш чĕлхине патшалăх чĕлхи вырăнне хурса хисеплени, чăвашвырăсăнне. Х-р. 8.10.1992, 2 с. Чĕлхе саккунне йышăннă чухнех калаттăмăр, икĕчĕлхелĕх пĕр енлĕ мар, икĕ енлĕ пулмалла. ÇХ, 15.05.1998, 5 с. — икчĕлхелĕх тапхăрĕ (КЯ, 15.05.1988, 4 с.); икĕчĕлхелĕх самани (Я-в, 1991, 25 с.); — наци-вырăс икчĕлхелĕхĕ (КЯ, 15.12.1988, 3 с.);

илемлĕх

1. П.п. Пурнăçа ятарлă мелсемпе сăнарласа кăтартни, хайлавăн (туп.) эстетикăлла пахалăхĕ; художествăлăх. Хумма Çеменĕ ... произведени илемлĕхĕшĕн, чĕлхе тасалăхĕшĕн епле ĕçлемеллине кăтартса панă. Ç.Элкер //Я-в, 1946, 9 /, 21 с. Тăхти калавĕсенче пĕлмелли, вĕренмелли илемлĕхрен ытларах тенипе килĕшме çук. Ю.Яковлев //ТА, 1989, 9 /, 69 с. Илемлĕх (художественность) тени термин пĕлтерĕшлĕ, вăл кирек хăçан та конкретлă произведенин сăнарлă тытăмĕпе çыхăннă. Г.Фе-доров, 1994, 6 с. — илемлĕх енĕ (К-ш, 26.06. 1927); илемлĕх мелĕсем (Я-в, 1968, 11 /, 25 с.); илемлĕх системи (Я-в, 1980, 5 /, 29 с.); илемлĕх уйрăмлăхĕсем (ЧХС, 1985, IV т., 53 с.); илемлĕх культури (Я-в, 1990, 5 /, 28 с.); илемлĕх чăнлăхĕ (Я-в, 1990, 7 /, 29 с.); илемлĕх шайĕ (Я-в, 1991, 12 /, 25 с.); илемлĕх ăслайĕсем (ЧЛ, 1994, 11 кл., 210 с.); илемлĕх пайрăмĕ, илемлĕх хатĕрĕсем (П.Метинпа А.Мефодьев, 1997, 16 с.). 2. П.п. Сăнарлă искусство; ӳнер (туп.), художество. «Илемлĕх галерейи» çаврăнăшпа Митта Ваçлейĕ хăйĕн кун кĕнекинче тахçанах усă курнăччĕ. Г.Юмарт //С-на, 1990, 389 с. Илемлĕхпе графика факультетĕнче вĕреннĕ чухне мана В.Урташ «художник тĕк, писатель пулатăн» тенĕччĕ. Х-р, 5.09.1996, 3 с. Ăна пединститутра тин уçăлнă илемлĕхпе ӳкерӳ факультетне ĕçе илеççĕ. Т-ш, 1998, 5 /, 5 с. Вăл пирĕн журналăн илемлĕх редакторĕччĕ. Ç-т, 1999, 1—2 /, 54 с.

имам

п.с. Мăсăльмансен пĕрлешĕвĕн пуçлăхĕ; мечĕтре кĕлĕ ирттерекен аслă мулла. Çулла вăл [Хаким] Тукай ялне муллапа тата имампа килнĕччĕ. К.Турхан, 1967, 120 с. Республикăмăрти мăсăльмансен тĕн управленийĕн председателĕ А.Крганов муфтий тата унăн çумĕ, Шупашкар имамĕ А.Хайбуллаев журналистсемпе тĕл пулчĕç. Х-р, 4.11.1999, 1 с. Тутар Республи-кинчи Пăва хулин имамĕ Ильсур Хазрат. Х-р, 25.07.2000, 4 с. — мечĕт имамĕ (Х-р, 18.10.1996, 1 с.); — ВЧС, 1971, 252 с.

импотент

п.с. Ар вăйсăрлăхĕпе аптăракан, ар (арлăх) çыхăнăвне кĕме пултарайман арçын; халсăрри. Йывăра кайнă импотентсене ... инкекрен хăтарма çăмăлах мар. В-х, 7.10.1991, 8 с. Вăл хăйне импотент тесе шухăшлать, çак шухăш унăн пуçне пăралать. ÇХ, 2000, 11 /, 3 с. Эпĕ импотент мар, [анчах] ... мана секс пачах та кирлĕ мар. Х-р, 20.07. 2001, 3 с. Импотент ан пул! [Пуçелĕк]. Ар, 2001, 15 /, 4 с. — импотент-арçын (С-х, 2000, 17 /, 3 с.); импотент-еркĕн (Х-р, 18.08.2000, 3 с.); — ВЧС, 1971, 253 с.; — танл., лаша (Ашмарин, VIII, 65 с.).

имшер

п.в. Хăрăн, начарлан, ырханлан; имшерлен. Мăян çисе имшернĕ çынсене Чингиз саккунĕ ячĕпе хĕнеççĕ. Я.Ухсай, 1961 (Çĕр), 58 с. Виççĕмĕш уйăх асап вăл курать, сăн-кĕлетки имшерсех ун пырать. К-н, 1976, 21 /, 11 с. Туйăмлăх туртăмĕ имшерчĕ, сĕртĕнӳсен вĕрилĕхĕ ... сиверчĕ. С.Асамат, 1991, 33 с.

инвестици

п.с., экон. Пĕр-пĕр ĕçе, предприятие е экономика сыпăкне аталантарма чылайлăха хывакан капитал. Социализмлă çĕршывсен инвестици банкĕ — чи пысăк капиталлă экономика организацийĕ. КЯ, 8.02. 1973, 4 с. Инвестици фончĕ вăл финанс учрежденийĕ, халăх ăна хăйĕн приватизаци чекĕсене тата укçа-тенкине усă курмашкăн шанса парать. Х-р, 24.09.1992, 2 с. Налук политики таварсем туса кăларассине, инвестицисене ӳстерме хавхалантарĕ. Х-р, 22.01.1994, 2 с. — инвестиципе коммерци корпорацийĕ (Х-р, 8.04.1993, 4 с.); инвестици кредичĕ (Х-р, 28.10.1997, 2 с.); инвестици капиталĕ (Х-р, 6.08.1998, 3 с.); инвестици программи (Ч-х, 1999, 14 /, 1 с.); инвестици конкурсĕ (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.); инвестици çанталăкĕ (Х-р, 16.03.2000, 1 с.); инвестици рейтингĕ (ÇХ, 28.09.2001, 1 с.); инвестици канашĕ (Х-р, 10.10.2001, 1 с.); — инвестици хыв (ХС, 1999, 24 /, 1 с.; Ар, 2001, 6 /, 1 с.); инвестицисем уйăр (Х-р, 19.09.1996, 2 с.); инвестицисене явăçтар (ЧÇ-й, 2001, 2 /, 1 с.); — ют çĕршыв инвестицийĕсем (Х-р, 27.02.1997, 2 с.); — ВЧС, 1971, 254 с.; ВЧС, 1951, 222 с.

интеллигентлăх

п.с. Çыннăн шалти культури, ăс-хакăл килĕшӳлĕхĕ; сапăрлăх. Ăçта творчество интеллигенцийĕн интеллигентлăхĕ. КЯ, 2.12.1989, 3 с. Селĕммĕн курăнатăн. Интеллигентлăх шалтан тапса тăнă пек. В.Энтип //Я-в, 1991, 7 /, 7 с. Авторăн кăмăл-сипет виçийĕ интеллигентлăхпа ностальгилĕх хушшинче тăрать. ÇХ, 1998, 25 /, 6 с. Унра интеллигентлăх пур. Çыннăн çак пахалăхĕ хутла пĕлменнинчен, академи пĕтернинчен килмест. Интеллигентлăх вăл — çыннăн чĕринче, чунĕнче. Х-р, 28.04.1999, 3 с. — ВЧС, 1971, 257 с.; ВЧС, 1951, 224 с.

интимлă

1. Ç.п. Арлăх хутшăнăвĕпе çыхăннă; савăшуллă. Интимлă япала вăл пĕр-пĕрне юратакан мăшăр хушшинчи вăрттăнлăх пулмалла-çке. Х-р, 27.10.1992, 3 с. Анчах Раиса Васильевна интимлă ĕç-пуç пуçланасса кĕтсе илеймен. ÇХ, 30.04.1998, 2 с. Ача çуратиччен упăшкипе... интимлă пурнăçпа пурăннă. ÇХ, 1999, 10 /, 5 с. Ăнсăртран пулакан интимлă çыхăнусемвенери чирĕсемпе чирлессин чи анлă сарăлнă сăлтавĕ. С-х, 2000, 11 /, 4 с. — интимлă тема (Х-р, 17.06.1993, 4 с.; ÇХ, 2000, 34 /, 12 с.); интимлă тивĕç (ÇХ, 2000, 38 /, 8 с.); интимлă хутшăну (ÇХ, 2003, 2 /, 13 с.). 2. П.п. Вăрттăн, çепĕç, евĕклĕ. Интимлă çырусен минретĕвĕ [Пуçелĕк]. Х-р, 17.06.1993, 4 с. Пӳлĕмре çуртасем çунаççĕ. Интимлă лару-тăру. ÇХ, 1998, 1 /, 5 с. Çут çанталăкпа темле интимлă çыхăнăва кĕретĕн. Ар, 2001, 3 /, 2 с. — интимлă ен, интимлă тĕнче (ЧЛ, 1994, 11 кл., 192 с., 204 с.). — ВЧС, 1971, 258 с.; ВЧС, 1951, 225 с.

информатика

ç.с. ЭВМпа т.ыт. майсемпе усă курса ăслăх информацине пухмалли, упрамалли тата сармалли мелсене тĕпчекен ăслăлăх. Информатика хальхи вăхăтра кирек мĕнле наукăран та чылай хăвăртрах аталанса пырать. ТА, 1989, 9 /, 59 с. Лицейре эсĕ информатикăпа интересленетĕн. Т-ш, 1998, 12 /, 4 с. Вăл Чăваш патшалăх университетĕнчи радио-электроникăпа информатика факультетĕнче вĕренет. Ч-х, 1999, 14 /, 7 с. — информатика курсĕ (ТА, 1989, 9 /, 59 с.); информа-тика предмечĕ (ÇХ, 27.02.1998, 1 с.); информатика урокĕ (Т-ш, 1998, 12 /, 4 с.); информатика кабинечĕ (Х-р, 10.10.1998, 6 с.); информатикăпа вĕрентекен (ТА, 1989, 9 /, 59 с.); информати-ка учительници (ÇХ, 2001, 14 /, 4 с.); информатика культури (Х-р, 4.09.1996, 4 с.); информатикăпа шутлав техники (Х-р, 25.08.1998, 2 с.).

ирĕклет

п.в. Ирĕклентер, ирĕке кăлар, ирĕклĕх пар. Пĕрре вăл [хавхалану] çиçтĕр кашни чуна ирĕклетсе. Ю.Сементер //Я-в, 2000, 4 /, 18 с. — ВЧС, 1971, 451 с.

йăпăлтилĕх

п.с., ç.с. Çынна сăмахпа çуни, икĕпитленсе ырă пулни; çукаланни, юмалани.Тен йăпăлтилĕх те мар, итлеме хăнăхни ... ытларах унăн. А.Емельянов, 1981, 5 с. Йăпăлтилĕх, чеелĕх, ултавкиревсĕр пулăмсем пулнине туйса ӳснĕ эпĕ. ÇХ, 1998, 40 /, 1 с. Пĕлет вăл, çут тĕнче маччи тытса тăраймĕ пылак йăпăлтату кăпăкĕнчи чапа. Н.Ишентей, 1997, 67 с.

йăпăлтату

п.с., ç.с. Çынна сăмахпа çуни, икĕпитленсе ырă пулни; çукаланни, юмалани.Тен йăпăлтилĕх те мар, итлеме хăнăхни ... ытларах унăн. А.Емельянов, 1981, 5 с. Йăпăлтилĕх, чеелĕх, ултавкиревсĕр пулăмсем пулнине туйса ӳснĕ эпĕ. ÇХ, 1998, 40 /, 1 с. Пĕлет вăл, çут тĕнче маччи тытса тăраймĕ пылак йăпăлтату кăпăкĕнчи чапа. Н.Ишентей, 1997, 67 с.

калăплăх

п.с. Çирĕплетнĕ тĕслĕх, çирĕпленнĕ ĕлке; стандарт, шаблон. Суя йăпанупа пĕр хăнăхнă калăплăх виçисенчен хăтăлма кирлине ... вăл мăраннăн «чухласа-ăнланса» илчĕ. П.Львов //Я-в, 1991, 12 /, 24 с.

канашçă

п.с. Пуçлăха канаш-сĕнӳ парса пулăшакан ятарлă çын; советник. Вăл Пăрттасăн чи шанчăклă ... канашçи. Юхма М., 1983, 129 с. Буш президентпа унăн тĕп канашçисем. Х-р, 15.01.1993, 3 с. Эпĕ ăна [президента] наци ыйтăвĕсемпе лайăхрах канашçă суйласа илме сĕннĕ пулăттăм. Х-р, 25.12.1997, 4 с. II Микулай патшан та канашçăсем нумай пулнă. ÇХ, 1998, 37 /, 3 с. — çар пуçĕн канашçи (ЧС, 1994, 9 кл., 7 с.); акционер обществин председателĕн канашçи (ÇХ, 1999, 10 /, 3 с.).

кануçă

ç.с. Ятарлă вырăнта (кану çуртĕнче, курортра т.ыт.) канакан çын. Аслă материсем çинчен шухăшлакан çамрăк та вăл [А.Емельянов геройĕ], Марфинăра эрехпе аташакан кануçă та. М.Ставский //Я-в, 1991, 1 /, 22 с.

картлаç

п.в. Картлашка; пусма, пусăм. Вăл малтан запасри юстици капитанĕ çеç пулнă-мĕн, ăна тӳрех 5 картлаç сиктерсе хăпартнă. Х-р, 4.09.1996, 3 с. Пĕринчен тепри илемлĕ çамрăксем...картлаçпа анса каяççĕ. Х-р, 5.02.1997, 3 с. Чăвашлăх идейине тĕпе хурса ĕçлени вĕсемшĕн çутта тухмалли пĕрремĕш картлаç пулнă имĕш. ÇХ, 1997, 38 /, 4 с. — картлаçпа хăпар (В.И.Паймен, 1964, 59 с.); картлаç çинче тăр (Д.Гордеев, 1983, 193 с.); картлаç çине лар (М.Юхма, 1991, 93 с.); — пусма картлаçĕ (А.Эсхель, 1983, 38 с.); кун-çул пусмин картлаçĕсем (Ю.Артемьев, 1991, 140 с.); влаç картлаçĕ (Х-р, 13.04.1996, 2 с.).

карттун

1, п.в. Хытă хулăн хут; картон. Пӳртре картун арчаран кăларать вăл аппарат. Е.Афанасьев, 1972, 40 с. Юсавсăр электропроводкăна пула пӳрт ăш-чиккине çапнă карттун хыпса илнĕ иккен. Х-р, 25.09.1996, 1 с. — картун татăкĕ (А.Яндаш, 1959, 38 с.); картун курупка (К-н, 1981, 14 /, 10 с.); карттун курупка (А.Т.-Ыхра, 2000, 30 с.).

картун

1, п.в. Хытă хулăн хут; картон. Пӳртре картун арчаран кăларать вăл аппарат. Е.Афанасьев, 1972, 40 с. Юсавсăр электропроводкăна пула пӳрт ăш-чиккине çапнă карттун хыпса илнĕ иккен. Х-р, 25.09.1996, 1 с. — картун татăкĕ (А.Яндаш, 1959, 38 с.); картун курупка (К-н, 1981, 14 /, 10 с.); карттун курупка (А.Т.-Ыхра, 2000, 30 с.).

касамат

ч.с. Тĕрме, камера. Хупса лартчăр вĕсене... Касаматра çĕрччĕр. В.Алендей, 1986, 296 с. Кунта çăлакана пăталамаççĕ, поэтсене касамата хупмаççĕ. Н.Ишентей, 1997, 16 с. Следовательте, юстици комиссарĕнче ĕçленĕ чух вăл миçе çынна касамата ăсатни ... пирки паян кунччен те тулли хурав çук. ÇХ, 1999, 42 /, 5 с. Кураймарĕ Иван тете хăйĕн ывăлĕпе Митта Ваçлейĕ асап касамачĕсенчен хăтăлса тухнине. В.Ахун //Я-в, 1999, 11—12 /, 98 с. — касаматра касăл (Н.Исмуков, 1990, 104 с.).

качака

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан 12 паллăран саккăрмĕшĕ. Качака [çулĕ] çĕнĕ туйăмсемпе хавхалантарать. Т-ш, 13.02.1991. 8 с. Качака, Сурăх, Кушак — зороастризм календарĕнчи çулсен ячĕсем. Я-в, 2000, 4 /, 52 с. Китай календарĕпе 2003 çул Хура Качака çулĕ шутланать. КÇ, 2002, 52 /, 1 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Кăçал Качакан илĕртӳллĕ çулçӳрев, ... кĕтмен тĕлпулусем пулĕç. Т-ш, 13. 02.1991, 8 с. Качакасем аранах ... бизнес ăнăçлă аталанасса кĕтсе илĕç. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с. Вăл [Кушак] Качакана лайăх пăхать. Т-ш, 1999, 1 /, 2 с. — Хĕрарăм-качакасем (Ар, 2001, 3 /, 3 с.).

кăларăм

ç.п. Радиопа паракан е телевиденипе кăтар-такан пĕр-пĕр программа; передача. Хамăр та пĕчĕк чухне «Спо-койной ночи, малыши» передачăна еплерех кĕтеттĕмĕр те. Ун чухне чăвашла тухакан унашкал кăларăм çукчĕ. ÇХ, 1999, 9 /, 12 с. «Ăраскал»наци кăларăмĕ [Пуçелĕк]. ÇХ, 1999, 29 /, 1 с. Миçе çул ĕнтĕ [Г.Вастрюкова] ача-пăча передачисен редакцине ертсе пырать. Вăл хатĕрлекен «Шăнкăрав» кăларăма итленĕ хыççăн чун çемçелет. Т-ш, 1999, 10 /, 1 с. — радио кăларăмĕсем (Д.Гордеев //В-х, 8.07.1991, 12 с.); — кăларăм хатĕрле, кăларăм пăх (Х-р, 21.08.1998, 1 с.); кăларăма хутшăн (ÇХ, 1999, 2 /, 12 с.).

кĕретлетсе

п.в. Курăмлă, уçăмлă, кĕретленсе; уççăн, куçкĕрет. Анчах Наçтаç никампа та кĕретлетсе пуплешмерĕ. В.Алентей, 1982, 221 с. КПСС Тĕп Комитечĕн мартри Пленумĕ хыççăн кăна ку ĕçе [эрозипе кĕрешессине] кĕретлетсе тытăнчĕç. А.Емельянов, 1990, 65 с. Вăл [намăс] çак туйăмпа кансĕрленекен этемĕн чун-чĕре тасалăхне ... кĕретлетсе кăтартать. В.Петров //С-на, 1990, 18 с. — ЧВС, 1961, 160 с.; Ашмарин, VII, 282—283 с.

кĕретсĕр

ç.с. Кулленхи ĕçрен хăпмасăрах аслă (е ятарлă) шкулта вĕренсе пымалли май; куçăн мар (туп.), заочно. Вăл ... пед-институтăн вырăс уйрăмĕнче кĕретсĕр вĕренет. ХШ, 1998, 4 /, 89 с. Кĕретсĕр тата каçхи уйрăмсене ... университета калаçу йĕркипе вĕренме йышăнаççĕ. Т-ш, 1998, 11 /, 1 с. 1974 çулта И.Н.Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университетĕнчен кĕретсĕр (заочно) вĕренсе тухать. Çт, 1999, 5—6 /, 23 с. — кĕретсĕр шкул (Т-ш, 2001, 49 /, 4 с.).

кĕртĕш

п.с. Хĕрарăмăн арлăх органĕ; пĕтĕçӳ (туп.) ăшлăхĕ, амалăх умĕ. Кĕртĕш вăл хупăшу хатĕрĕ те, çав вăхăтрах ĕрчев хатĕрĕ те (çуралу çулĕн пĕр сыпăкĕ). А-и, 1991, 21 /, 5 с. [Ку мелте] арлăх хатĕрĕсен пĕрлешĕвĕ тарăнах мар, тĕрткĕш кĕртĕшĕн мал хĕррине кĕре-кĕре тухать. А-и, 1992, 22 /, 5 с.

киреметçĕ

п.с. Киремете пуç çапакан, чăваш тĕнĕпе пурăнакан çын. Парăнми çав киреметçĕсен сыпăран сыппа, йăхран йăха тухнă витĕмлĕ чĕлхеçĕсем. П.Хусанкай, 1968, 225 с. — Кала-ха, киреметник, лайăха-и çак е начара.ыйтать вăл [пуп] Кукша Чаканран. К-н, 1974, 19 /, 19 с. Хальхи киреметçĕсем çураçайми хире-хирĕç тăратнă икĕ Йăвана [И.Яковлевпа И.Юркина] — вĕрентӳçĕпе писателе — пĕрлештерекенни те пур. В.Егоров //Х-р, 16.08.2000, 4 с.

киреметник

п.с. Киремете пуç çапакан, чăваш тĕнĕпе пурăнакан çын. Парăнми çав киреметçĕсен сыпăран сыппа, йăхран йăха тухнă витĕмлĕ чĕлхеçĕсем. П.Хусанкай, 1968, 225 с. — Кала-ха, киреметник, лайăха-и çак е начара.ыйтать вăл [пуп] Кукша Чаканран. К-н, 1974, 19 /, 19 с. Хальхи киреметçĕсем çураçайми хире-хирĕç тăратнă икĕ Йăвана [И.Яковлевпа И.Юркина] — вĕрентӳçĕпе писателе — пĕрлештерекенни те пур. В.Егоров //Х-р, 16.08.2000, 4 с.

киçтĕк

п.в. Сăрăпа ӳкермелли, сăрламалли хатĕр; кисть. [Картинăри] хĕр кĕлеткине киçтĕкпе унтан-кунтан тĕккелесе те пăхрĕпăсать кăна. В.Эктел, 1996, 105 с. Киçтĕкпе, сăрăпа ĕçлесси вĕсен пурнăç тĕллевĕ пулса тăнă. ЧТ, 28.02.1998, 4 с. Киçтĕк илсе пĕр йĕр çеç тăвĕ-и вăлçакă та ăна хавхалантарĕ. Х-р, 9.08.2000, 4 с. Чӳрече сăрлама кăна ĕлкĕреймен, киçтĕк тупайман. Ар, 2001, 20 /, 3 с. — художник киçтĕкĕ (П.Афанасьев, 1985, 46 с.); ӳнерçĕн киçтĕк вылянăвĕ (Юрий Зайцев, 1990, 5 с.); ятарлă киçтĕк (КÇ, 2000, 35 /, 3 с.); кивĕ киçтĕк (Ар, 2002, 13 /, 4 с.); — киçтĕкпе усă кур (Х-р, 15.03.1994, 4 с.); киçтĕк тыт (Х-р, 6.04.2001, 3 с.); киçтĕк ăстала (Ар, 2001, 20 /, 3 с.); сăрă-киçтĕкпе чирле (ÇХ, 2001, 34 /, 8 с.).

кнеç

п.в. Пĕр-пĕр хутлăх пуçлăхĕ; князь. Пĕчĕк пухусенче каланисене пирĕн «кнеçсем» илтмеççĕ. П-н, 1990, 2 /, 1 с. Кнеç мар, хресченсухаçă та утарçăпулнă вăл. Н.Теветкел //Х-р, 11.04.1998, 7 с. Владимир кнеç ячĕпе лартнă палăк уйрăмах килĕшрĕ. Х-р, 19.01.1999, 3 с. Хусан ханлăхĕнче чăваш хушшинчен тухнă тавралăх кнеçĕсем (пӳсем), вырăнти кнеçсем (çĕрпӳсемпе вунпӳсем), турхансем сахал пулнă. Я-в, 2000, 5 /, 49 с. — кнеç хĕрĕ (Х-р, 8.10.1998, 3 с.); кнеçсен влаçĕ (Х-р, 18.07.2001, 2 с.); — удел кнеçĕ (Х-р, 22.02.2000, 1 с.); вырăс кнеçĕ (Г.Юмарт, 2001, 12 с.); аслă кнеç (Х-р, 17.07.2001, 2 с.).

команда

1. Ç.п. Суйланас тĕллевлĕ çыннăн е пĕр-пĕр пуçлăхăн таврашĕ, çывăх йышĕ. Премьер команда пухать [Пуçелĕк]. Х-р, 26.01.1994, 1 с. Министр канашлăва пухăннисене хăйĕн çĕнĕ командипе паллаштарчĕ. Х-р, 6.03.1998, 1 с. Н.Федоров команди В.Шурчанов командине пĕр листовкăпа та вараламан. Х-р, 28.03.1998, 7 с. Кăлава... хăйĕн командипех килчĕ, хĕрлĕ хăю касрĕ. К-н, 2002, 16 /, 19 с. 2. Ç.п. Пĕрлехи тĕллевсене пурнăçлама пĕтĕçнĕ ушкăн. Н.Григорьевăн (вăл Шурчановпа пĕр командăра) вара хăйĕн рабочийĕсене тӳлемелли парăм та питĕ пысăк. Х-р, 25.12.1997, 3 с. Федераци центрĕнче регионсемпе ăста ĕçлеме пĕлекен команда çаплипех çук. Х-р, 6.08.1998, 3 с. Çак команда комбинат укçине хăйĕн кĕсйине чикмесен, «Химпромри» вăтам ĕç укçи ... темиçе хут пысăкрах пулмалла. Ч-х, 1999, 27 /, 6 с.

конгрессмен

ç.п., ç.с. Чăваш наци конгресĕн йышне кĕрекен çын (Канаш членĕ е Аслă Пуху делегачĕ). ЧНКăн IV Аслă Пухăвĕн ... хупă ларăвне тулли сасăллă конгрессменсем [текстра, конгресменсем] тата ятарласа чĕннĕ çынсем хутшăнаççĕ. ХК, 2000, 3 /, 2 с. (Х-р, 20.06.2000). Вăл [Г.Архипов] ЧНКна 5 çул ертсе пынă хыççăн ун ĕçĕпе кăмăлсăр конгресçăсем тупăннă. К-н, 2002, 16 /, 2 с.

конгресçă

ç.п., ç.с. Чăваш наци конгресĕн йышне кĕрекен çын (Канаш членĕ е Аслă Пуху делегачĕ). ЧНКăн IV Аслă Пухăвĕн ... хупă ларăвне тулли сасăллă конгрессменсем [текстра, конгресменсем] тата ятарласа чĕннĕ çынсем хутшăнаççĕ. ХК, 2000, 3 /, 2 с. (Х-р, 20.06.2000). Вăл [Г.Архипов] ЧНКна 5 çул ертсе пынă хыççăн ун ĕçĕпе кăмăлсăр конгресçăсем тупăннă. К-н, 2002, 16 /, 2 с.

контрацептив

ç.с. Çие юласран сыхланмалли им-çам е хатĕр (тĕсл., презерватив). Тен, ача юласран хăтăлмалли эмелсенеконтрацептивсенеиленнĕ те пуль вăл. В.Эктел, 1996, 114 с. Анăçра çул çитмен хĕрачасем валли ятарлă контрацептивсем пур ĕнтĕ. ÇХ, 1999, 29 /, 8 с. Контра-цептивсемпе усă курнинчен лайăхраххи нимĕн те çук. Т-ш, 2000, 31 /, 3 с. — хими контрацептивĕ (ÇХ, 1998, 37 /, 5 с.); оральнăй контрацептив (С-х, 1999, 19 /, 4 с.); — контрацептив таблеткисем (С-х, 2000, 35 /, 4 с.).

контрацепци

ç.с. Çие юласран сыхланмалли пулăшу хатĕрĕпе (контрацептивпа) усă курни. Ача çуратнăранпа пĕр уйăх иртсенех контрацепци хатĕрĕсемпе усă курма тăрăшăр. ÇХ, 1997, 15 /, 6 с. Миçе çултан вĕсемпе [ӳсекен хĕрсемпе] ар çыхăнăвĕ, контрацепци çинчен калаçма пулать. ÇХ, 1999, 29 /, 8 с. Вăл хырăм пăрахас шухăшлă... Акă вăлконтрацепцин Раççейри чи анлă сарăлнă мелĕ! ÇХ, 2000, 17 /, 4 с. — гормоналлă контрацепци (ÇХ, 1998, 37 /, 5 с.).

коррупцилен

ç.с. Коррупципе çыхлан, коррупцие явăç (пайта-сĕтевшĕн чыслăха çухат). Демократин Анăçри калăпĕсем ... патшалăх çыннисем коррупциленессине, сутăнассине çеç ӳстерсе ячĕç. Х-р, 9.09.1997,3 с. Çакна вăл [С.Доренко тележурналист] Ю.Лужков коррупциленнине кăтартакан тĕслĕх тесе пĕлтерет. Х-р, 8.10.1999, 2 с.

куккурус

п.в. Капмар пучахлă, çӳллĕ те тачка туналлă пулакан ӳсен-тăран тата унăн сарă та шултра вăрри; кукуруза. Çакăн чухлă вăй хурсан, юратса ĕçлесен, мĕншĕн çитĕнмĕ вăл кукурус. Хв. Уяр, 1965, 114 с. Н.Волкова ... куккурусăн 250 сортне мĕнле сăнани çинчен тĕплĕн каласа пачĕ. Х-р, 19.01.1999, 1 с. Куккуруспа соякомбикорм завочĕсене, рис халăха сутма. ХС, 1999, 19 /, 1 с. — куккурус вăрлăхĕ (Г.Краснов, 1979, 123 с.); куккурус анисем (И.Шордан, 1985, 188 с.); кукурус ак (Х-р, 3.08.1993, 3 с.); куккурус çитĕнтер (Х-р, 8.06.1999, 4 с.); куккурус силосĕ (ХС, 1999, 31 /, 2 с.); куккурус çăнăхĕ (С-х, 2000, 36 /, 1 с.); куккурус çăвĕ (С-х, 2000, 37 /, 1 с.); куккурус çӳçи (С-х, 2001, 35 /, 3 с.); — ВЧС, 1971, 309 с.; Ашмарин, VI, 267 с.

кукурус

п.в. Капмар пучахлă, çӳллĕ те тачка туналлă пулакан ӳсен-тăран тата унăн сарă та шултра вăрри; кукуруза. Çакăн чухлă вăй хурсан, юратса ĕçлесен, мĕншĕн çитĕнмĕ вăл кукурус. Хв. Уяр, 1965, 114 с. Н.Волкова ... куккурусăн 250 сортне мĕнле сăнани çинчен тĕплĕн каласа пачĕ. Х-р, 19.01.1999, 1 с. Куккуруспа соякомбикорм завочĕсене, рис халăха сутма. ХС, 1999, 19 /, 1 с. — куккурус вăрлăхĕ (Г.Краснов, 1979, 123 с.); куккурус анисем (И.Шордан, 1985, 188 с.); кукурус ак (Х-р, 3.08.1993, 3 с.); куккурус çитĕнтер (Х-р, 8.06.1999, 4 с.); куккурус силосĕ (ХС, 1999, 31 /, 2 с.); куккурус çăнăхĕ (С-х, 2000, 36 /, 1 с.); куккурус çăвĕ (С-х, 2000, 37 /, 1 с.); куккурус çӳçи (С-х, 2001, 35 /, 3 с.); — ВЧС, 1971, 309 с.; Ашмарин, VI, 267 с.

культурологи

ç.с. Халăхăн ăс-хакăл культурине, ăспурлăх (туп.) аталанăвне, культурăпа общество çыхăнăвне тĕпчекен ăслăлăх. Ăна [Н.Егорова] Чăваш патшалăх уни-верситетне ĕçлеме чĕнсе илеççĕ. Килнĕ-килменех вăл кунта культурологи кафедрине туса хурать. ХС, 23.02.1999, 4 с. Хальхи вăхăтра журналист е учитель пулакансем уйрăммăн вĕренеççĕ, культурологи уйрăмĕ те пур. Х-р, 2.08.2000, 3 с. — культурологи факультечĕ (ТА, 2003, 2 /, 32 с.).

куравăш

ç.с. Курав, выставка. Вырăс литературин çуртĕнче А.Онегин коллекцийĕн тулли куравăшĕ уçăлнă. Х-р, 13.03.1996, 4 с. Куравăшра «Раççей» ятлă лазер компакт-дискăн презентацийĕ пулса иртнĕ. Х-р, 15.02.1996, 3 с. Выставка-куравăш пек вăхăтлăха мар, яланлăха кăтартса тăмалла пулать вăл [музей]. Хв. Уяр //Х-р, 5.01.1997, 3 с.

курăм

п.с. 1. Çын таврари пурнăç çине мĕнле пăхни, ăна епле хаклани. Яков Ухсай сăнласа пама ăста, унăн хăйĕн курăм. Вăл çын курманнине курма пĕлет. Г.Ефимов //Я-в, 1963, 4 /, 32 с. Хальхи поэтсен Шелепи тапхăрĕпе танлаштарсассăн — урăх курăм, урăх ăнлану. КЯ, 7.02.1982, 4 с. Вĕсен [çамрăксен] хăйсене евĕр курăм, хăйсен сасси. ТА, 1988, 10 /, 1 с. Чăваш шухăшлавĕпе курăмĕ çут çанталăкран çын еннелле ... куçса пыма кăмăллать. В.Родионов //Х-р, 18.11.1998, 3 с. — çĕнĕ курăм (Я-в, 1963, 11 /, 30 с.); философиллĕ курăм (Л.Таллеров, 1978, 10 с.); экзистенциаллă курăм (Х-р, 28.09.2001, 4 с.); — танл., тĕнчекурăм. 2. Куç умне тухакан сăнлăх; куçа курăнни. Чӳрече умĕнчи акацисем çине шевле ӳкнĕ... Ман чунра çак курăм иртнĕ кунсемшĕн хĕрхенӳ çеç çуратрĕ. А.Аттил //ТА, 1988, 10 /, 62 с. Сарри çĕрĕпех ... çурма ыйхăллă та çурма чăнлăхлă курăмсемпе аташса выртрĕ. В.Игнатьев, 1990, 47 с. Епле анлă курăм [тавралăх пирки]! Х-р, 30.04.1997, 7 с. Паян çав курăм харсăр Çăлтăрлăх. А.Т.-Ыхра, 2001, 80 с.

курупка

1. П.в. Картон ещĕк, пĕчĕкçĕ арча, тăваткал йĕнĕ; коробка. Вăл ... хĕрлĕ хăюпа çыхнă пысăк курупка тата Хисеп грамоти тыттарчĕ. К-н, 1981, 16 /, 4 с. Атă-пушмак хумалли курупка хут укçасемпе тулма тытăннă. Т-ш, 1998, 6 /, 5 с. Автофургонран икĕ курупка çăмарта çухалнă. ÇХ, 1999, 41 /, 4 с. Курупкара 32 штук батарейка выртнă. Т-ш, 1999, 12 /, 3 с. — пуш курупка (И.Тукташ,1958, 131 с.); картон курупка (К-н, 1969, 14 /, 8 с.); тимĕр курупка (Паттăр пионерсем. 1971, 77 с.); хут курупка (Х-р, 27.02.1997, 3 с.); шăрпăк курупки (В.Садай, 1969, 49 с.; Л.Агаков, 1971, 172 с.; И.Шордан, 1985, 12 с.; Х-р, 13.03.1996, 4 с.); пирус курупки (К.Пайраш, 1976, 131 с.; Я-в, 1995, 9 /, 69 с.); эмел курупки (К-н, 1968, 18 /, 9 с.; Х-р, 27.06.1992, 3 с.); пĕр курупка фломастер (ÇХ, 1997, 28 /, 4 с.); пĕр курупка канфет (Т-ш, 1999, 4 /, 1 с.); телевизор курупки (Т-ш, 2001, 49 /, 7 с.). 2. Ç.п., калаç. Ещĕк евĕрлĕ, нумай хутлă тĕссĕр çурт. Тăхăр хутлă «курупкасем» туххăмрах пĕлĕтелле кармашрĕç. К-н, 1985, 3 /, 10 с. Эпир пилĕк хутлă тимĕр-бетон курупка умĕнче чарăнса тăратпăр. А.Емельянов, 1985, 261 с. Пĕр евĕрлĕ курупка-çуртсем, пĕр евĕрлĕ курупка-магазинсем, пĕр евĕрлĕ курупка-шкулсемпе ача сачĕсем. Х-р, 24.06.1992, 4 с. Темиçе курупка хушшинче хамăн çурта, подpезда тупаймастăп. В.Эктел, 1996, 126 с.

куçпăван

п.с. Этеме вăхăтлăха тĕнтме, пуçне çавăрма пултаракан çын; гипнотизер, гипноз ăсти. Сана пурте калĕç, вăл асамăç, куçпăван вăл, тейĕç, пăхнă чух. П.Хусанкай, 1968, 127 с. Тухтăрсен тухтăрĕ!.. Куçпăван этем. К-н, 1985, 7 /, 6 с. Сирена... Куçпăван илĕртмĕш пикесене çапла чĕннĕ. Я-в, 1991, 7 /, 17 с. Куçпăванпа унăн тусĕсем [Пуçелĕк]. Х-р, 12.09.1996, 2 с.

лаç

п.п. Пултарулăха аталантармалли, ăсталăха туптамалли вырăн; пĕр-пĕр ĕç хутлăхĕ. Пĕлетĕп, сӳнмĕ лаç — сатирăн çулăмлă лаççи. К-н, 1982, 17 /, 2 с. Ара, «Капкăн» вăл — кулăш лаççи-çке! К-н, 1987, 11 /, 6 с. Политика лаççинче мĕн хăтланнине ăнланакансем... ХС, 1999, 17 /, 3 с. Ăслăлăх лаççи сӳнмен-ха, вутне хурса тăракансем пур. Х-р, 28.04.2000, 2 с. — кадрсен «лаççи» (Х-р, 6.02.2003, 1 с.).

лесбиянлăх

ç.с. Хĕрарăмсен (амасен) пĕр-пĕрин хушшинчи ар çыхăнăвĕ; хĕрарăмпа хĕрарăм савăшни. Вăл хĕр-туссем тупатьмастурбаци, лесбиянлăх... Х-р, 23.03.1993. Сăрт-ту гориллисен амисем хушшинче вара лесбиянство текен пулăм тымар янă. ÇХ, 2000, 14 /, 5 с.

лесбиянство

ç.с. Хĕрарăмсен (амасен) пĕр-пĕрин хушшинчи ар çыхăнăвĕ; хĕрарăмпа хĕрарăм савăшни. Вăл хĕр-туссем тупатьмастурбаци, лесбиянлăх... Х-р, 23.03.1993. Сăрт-ту гориллисен амисем хушшинче вара лесбиянство текен пулăм тымар янă. ÇХ, 2000, 14 /, 5 с.

лӳпперлĕх

ç.с. Сӳрĕклĕх, çаврăнăçусăрлăх, мăранлăх. Шел те, çак «шухăшăн» лӳпперлĕхне ăнланакансем çукпа пĕрех. Э.Илле //Х-р, 2.08.2000, 2 с. Демократие çав тери пысăк сиен кӳчĕ вăл [Б.Ельцин], ... пырне пула, лӳпперлĕхне пула. Л.Таллеров //Х-р, 17.07.2001, 2 с.~~

манкуртлăх

ç.с. Иртнĕ ĕмĕрсемпе çыхăну çухатни, халăхăн ăс-хакăл эткерĕнчен писни. Халăх астăвăмĕ мăкални нимрен те хăрушă, ку вăлманкуртлăх. Ю.Артемьев, 1991, 48 с. Манкуртлăха пĕтермесĕр преступлени те чакмĕ, экономикăпа культурăра, наукăра тата ытти çĕрте ӳсĕм пулмĕ. Х-р, 3.10.1992, 2 с. Наци нигилизмĕ, ... пуласлăха ĕненменни, манкуртлăх т.ыт. те пăшăрхантарма тивĕç пире. Х-р, 15.09.2001, 2 с.

матрус

п.в. Ахаль моряк; матрос. Тăварлă çилпе кастарса кăкăра, ишер, матруссем! П.Хусанкай, 1941, 8 с. Хамăр ял ачи, ман тус ... пулнă тинĕсре матрус. Я.Ухсай, 1971, 189 с. Ман тусăм, хĕрлĕ питлĕскер, матрус пекех вăл сĕмсĕрскер. К.Бельман, 1999,157 с. А.Дмитриев Тинĕс Çар флотĕнче, шыв айĕпе çӳрекен атом кимми çинче матрус службине таса кăмăлпа пурнăçланă. Ар, 2001, 4 /, 2 с. — Егоров, 1936, 297 с.; Ашмарин, VIII, 211 с.

мăкăль

п.п, калаç., ç.п. Каçрашка; сĕмсĕркке, хăлăхсăрланса кайнă çын. Хăй çав-çавах паттăр пăхкалать-ха. Ахальтен мар ăна редакцинчи шăл йĕренсем Мăклакассинчи мăкăль тесе тăрăхлатчĕç. Хв. Уяр, 1965, 43 с. Поселокри «мăкăльсенчен» пĕри, Сейф хушаматлă услап лара па-рать унăн кравачĕ çинче. Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл çĕр улми туянма килнĕ çынсенчен куланай шăйăрса тăнă-мĕн. Мĕнех, ун йышши мăкăрăлчăка пусармаллах. ÇХ, 1999, 10 /, 1 с.

мăкăрăлчăк

п.п, калаç., ç.п. Каçрашка; сĕмсĕркке, хăлăхсăрланса кайнă çын. Хăй çав-çавах паттăр пăхкалать-ха. Ахальтен мар ăна редакцинчи шăл йĕренсем Мăклакассинчи мăкăль тесе тăрăхлатчĕç. Хв. Уяр, 1965, 43 с. Поселокри «мăкăльсенчен» пĕри, Сейф хушаматлă услап лара па-рать унăн кравачĕ çинче. Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл çĕр улми туянма килнĕ çынсенчен куланай шăйăрса тăнă-мĕн. Мĕнех, ун йышши мăкăрăлчăка пусармаллах. ÇХ, 1999, 10 /, 1 с.

мегаполис

ç.с. Виçесĕр ӳссе кайнă хула; мăнттай хула. Мегаполиссен паянхи чи кăткăс ыйтăвĕапат-çимĕç ыйтăвĕ. Х-р, 16.09.1992, 2 с. Тĕпрен илсен, Питĕр, Мускав, Чулхула йышши мегаполиссенче ... сарăлнă пулнă вăл [наркомани]. ÇХ, 1998, 48 /, 3 с. Çынсенчен чылайăшĕ пысăк мегаполиссенче е орбитăри спутник-хуласенче пурăнĕ. Ар, 2001, 8 /, 3 с.

меслетлĕх

ç.с. Пĕр-пĕр ĕçе ăнăçлă ирттермелли е вĕрентмелли мел-ăслай пĕрлĕхĕ; методика. Вăл ВЛКСМ рескомĕн вĕренӳпе меслетлĕх центрĕн директорĕнче вăй хунă. ÇХ, 1998, 44 /, 3 с. Калаçу урокĕсен меслетлĕхĕ. ЧЧВМ, 1998, 14 с. Ăна чăваш чĕлхипе литературин меслетлĕх кафедрин тилхепине шанса параççĕ. Х-р, 28.04.2000, 2 с. — вĕренӳпе меслетлĕх нушисем (ХК, 1993, 8 /, 8 с.); ăслăлăхпа меслетлĕх центрĕ (Т-ш, 2000, 34 /, 3 с.); — çĕнĕ меслетлĕхе алла ил (А.Леонтьев, 2003, 11 с.).

меслетçĕ

ç.с. Меслетлĕх ăстаçи; методист, ăслайçă. Ăна [курса] ... чăваш шкулĕсен кураторĕ В.Егоров меслетçĕ ертсе пынă. Х-р, 23.02.1994, 2 с. Вăл питĕ пултаруллă тĕпчевçĕ тата меслетçĕ пулнине çирĕплетсе пачĕ. Х-р, 24.01.1998, 5 с. — вĕрентекен меслетçĕ (ЧТ, 28.02.1998, 3 с.).

мещенлĕх

п.с. Ăс-хакăл нишлĕхĕ; мещен йăли-сăлайĕ. Виçĕ уйăх пурăнтăмăр унпа, телефон юпи çумне хушса кăна кĕвĕçмерĕ. Ку вăл мещенлĕх. А.Емельянов, 1975, 97 с. Анна ултавçăсен çулне пӳлет, мещенлĕхе хирĕç тан мар çапăçăва тухать. ЧС, 1994, 9 кл., 352 с. Çеçпĕл хăй мещенлĕхе хирĕç кĕрешетĕп тесе шутланă. ÇХ, 1997, 50 /, 8 с. [К.Иванов режиссер] мещенлĕхе, вак-тĕвек харкашăва, эгоизма тӳсме пултарайман. Х-р, 9.01.2002, 4 с. — мещенлĕх кирĕкĕ (С.Шавлы //К-н, 1959, 11 /, 5 с.); мещенлĕх авăрĕ (Ю.Артемьев, 1980, 4 с.); мещенлĕх кăмăски (К-н, 1983, 19 /, 2 с.); мещенлĕх лачаки (Г.Федоров, 1996, 172 с.); мещенлĕх мăкĕ (Ю.Айдаш, 1991, 29 с.); мещенлĕх палли (ЧЛ, 1994, 11 кл., 224 с.); — ВЧС, 1971, 343 с.; ЧВС, 1961, 234 с.; Егоров, 1954, 115 с.

минетлĕн

п.с. Пархатарлăн, сăваплăн, чыслăн. Пĕтĕм çут тĕнче кашни ирех, ĕç пуçличчен, минетлĕн тăвать-çке хăйĕн чыслă йĕркине. Ю.Сементер //К-н, 1982, 5 /, 6 с. Калаçнăран-и танлăн та минетлĕн ... вăл курăнать мăнаçлă та килпетлĕ. А.Смолин, 1999, 95 с. — танл., минетлĕ (Ашмарин, VIII, 244 с.).

митталăх

п.с. Чун хавалĕпе тата кăмăл-сипетпе (туп.) Митта Ваçлейĕ пек пулни. Сăпайлăх, чăтăмлăх, çынлăх, чунлăх. Çак сăмахсем пĕр сăмахрамитталăхрашăранса-пĕтĕçсе конкретлăх тупрĕç. Митталăх... Мĕн тери çитмест вăл пире тепĕр чухне! Н.Исмуков, 1990, 94 с. В.Юмартăн пултарулăхĕ митталăха пуянлатрĕ, аталантарчĕ. Унăн сăввисенче Митталла кăмăл тасалăхĕ, сăпайлăхĕ, çирĕплĕхĕ, шухăш тарăнлăхĕ, чĕлхе тирпейлĕхĕ вăйлă сисĕнет. Г.Юмарт //ЧТ, 28.02.1998, 3 с.

мобильник

ç.с., калаç. Куçăмлă телефон (туп.). Генерал, мобильник кăларса, чарăнма ыйтрĕ, «Айккинерех пăрăнăр-ха...». ПП, 2000, 7 /, 2 с. Вăл [прибор] ... арçыннăн мобильникĕ е пейджерĕ çине тивĕçлĕ сигнал яма пултарĕ. ÇХ, 2002, 6 /, 11 с. Кĕсьере мобильник пулсан мĕнле саккун кирлĕ-ха. Х-р, 25.07.2000, 3 с. — мобильникпа шăнкăравла (Х-р, 25.07.2000, 3 с.); мобильникпа калаç (ÇХ, 2003, 8 /, 11 с.).

модель

ç.п. Модельерăн çĕнĕ ĕлкеллĕ тумтирне тăхăнса халăха кăтартакан йăрăс çын; манекенщик, манекенщица. Вăл Америкăри чи сумлă модель агентствипе контракт тунине пĕлетпĕр ĕнтĕ. ÇХ, 1999, 10 /, 2 с. Линда «Слава Зайцев килĕ» фэшн-кафере модель пулса «Натюр-шоу» фирма тумĕсемпе куракансене паллаштарнă... Модель рольне Линда аван вылянă. Т-ш, 1999, 12 /, 11 с. Шурăна ... тепĕр паллă моделĕн М.Рузаевăн килĕнчен илсе тухса кайнă. ÇХ, 2000, 38 /, 4 с.

монстр

ç.с. Элес-мелес капашсăр япала; йĕлмевĕс, çам. «КПСС» ятлă монстр наци ыйтăвĕпе тунă çылăхсене вăл [истори] каçармастех. Х-р, 25.09.1996, 2 с. Халĕ пирĕн ял вырăнĕнчемонстр-комбинат. Ч-х, 1999, 14 /, 5 с. Влаçа «тапаланакансем» Коммунистсен партийĕн ертӳçинчен темĕнле монстр сăнарне калăплас тесе ... тума пултарайманнине те турĕç. Ч-х, 1999, 27 /, 7 с.

мумие

ç.с. Организма хавал кӳрекен сăмала евĕрлĕ хутăш; ту бальзамĕ. Мумие ту çурăкĕсенчен юхса тухать... Шĕпĕнсене мумиепе пĕтермелли меслет питĕ ансат. ÇХ, 1999, 6 /, 5 с. Аллергие хирĕç кĕрешме пулăшакан хăватлă меслетсенчен пĕри... вăл — мумие. С-х, 2000, 9 /, 1 с.

мунчаçă

п.с. Мунчара ĕçлекен ятарлă çын. Шăпăр тăрса юлчĕ милĕкрен, илтерет мунчаçă пилĕкрен. С.Шавлы //К-н, 1972, 13 /, 10 с. Пĕр юлташăм манăн «Чувашия» санаторипе курорт комплексĕнче вăй хурать. Мунчаçă вăл... Тĕрĕсрех каласан, вăлмилĕкçĕ. Мунчана пыракан тетесемпе аппасене техĕмлĕ хурăн-юмансемпе ислетекен. ÇХ, 1999, 6 /, 5 с.

мусăкçă

п.в. Музыкант, музыкçă; кĕвĕ-çемĕ (туп.) ăсти. «Турă хĕлхемĕ» тенĕ авалхисем... Пĕрне вăл сăвăç е художник, теприне мусăкçă е тухтăр ... пулма хистет пулĕ. П.Хусанкай, 1977, 277 с. А.Осиповпа Ю.Кудаков мусăкçăсем ... каçа кĕвĕ-юрăпа илемлетрĕç. Х-р, 13.11.1999, 6 с. Мусăкçăсем, тачăрах эсир ларăр. Бельман, 1999, 20 с. — учитель-мусăкçă (А-и, 1991, 5 /); пĕве кĕмен мусăкçă (Г.Федоров, 1996, 61 с.); юрăçсемпе мусăкçăсем (Х-р, 27.03.1997, 4 с.); юратнă мусăкçă (Ар, 2002, 36 /, 2 с.).

наркобизнес

ç.с. Наркотик сутса услам (тупăш) илни. Çавăн пек пысăк должноçсем йышăннă çын наркобизнеспа çыхланни ... тарăхтармасăр тăма пултараймасть. Х-р, 2.06.1992, 1 с. Вăл Шупашкарта наркобизнеса, проституцие, «савăнăçлă пурнăç» индустрине хăй аллинче тытса тăнă. ÇХ, 1997, 15 /, 1 с. Каварлашса тунă преступлени, çаратнă укçана «саккуна кĕртни» тата наркобизнес Раççейре халĕçав тери çивĕч ыйтусем. Ч-х, 1999, 14 /, 3 с. — наркобизнеса явăçтар (ÇХ, 2000, 37 /, 4 с.); наркобизнеспа кĕреш (Х-р, 27.06.2001, 1 с.).

нейрохирург

п.с. Нервсен пĕрлĕхĕ сиенленнине, чирленине хирурги мелĕпе (опеарци туса) сиплекен врач. Кировра нейрохирургсен семинарĕ иртнĕ. Х-р, 13.10.1992, 3 с. Ку хутĕнче операцие Грознăйри нейрохирург тунă, вăл титан пластинăсене Анăçран илсе килнĕ пластикпа улăштарнă. ÇХ, 2000, 11 /, 5 с.

номинаци

ç.с. 1. Анлă конкурсăн пултарулăха виçмелли кашни енĕ; пултарулăх ăмăртăвĕн пĕр майĕ. Шăмăршăсем фестиваль лауреачĕ пулчĕç, ... чи ăста драматург, композитор номинацийĕсенче çĕнтерчĕç. Ă-л, 1998, 4 /, 3 с. «Спорт журналисчĕ» номинацире пĕрремĕш вырăна Ю.Плотников йышăнчĕ. ÇХ, 1999, 4 /, 10 с. Фестивальте 13 номинаципе приз панă. Х-р, 7.06.2000, 4 с. Вăл [пултарулăх уявĕ] ... виçĕ номинаципе иртет. Т-ш, 2001, 39 /, 3 с. — тĕрлĕ номинациллĕ конкурс (ÇХ, 10.04.1998, 2 с.). 2. Пултарулăх ăмăртăвĕн çĕнтерӳçине тивĕçекен хисеплĕ ят палăртăвĕ. Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш патшалăх театрĕ те ... çĕнĕ спектакльсем хатĕрлеме, сумлă ят-номинацисем çĕнсе илме тытăнĕ. Х-р, 7.06.2000, 4 с. «Чи лайăх медицина сестри» номинацие Элĕкри «Хĕвел» ача сачĕн аслă медицина сестри Р.Тарасова çĕнсе илчĕ. ПÇ, 2.09.2000, 2 с.

нухрат

п.п. Укçа, укçа-тенкĕ, кĕмĕл (туп.). Ăçтан-ха упăшку нухрат çитертĕр, шалу çумне мĕскер хушас-ха ун тата. С.Шавлы //К-н, 1959, 11 /, 5 с. «Акă вăл нухрат! Кĕсье тулли!»пĕр ывăç хут укçа туртса кăларать Смирнов. К-н, 1977, 16 /, 9 с. Наташа ... ним шелсĕр укçа-тенкĕ тăкакланă. Светлана тĕлĕнсех кайнă, ăçтан унăн çавăн чухлĕ нухрат. Т-ш, 1999, 2 /, 4 с. Мускава килме ... вĕсен нухрачĕ те çук. ХС, 1999, 36 /, 2 с. — нухрат пар (В.Алендей, 1979, 110 с.; К-н, 1986, 17 /, 7 с.); нухрат тӳле (К-н, 1987, 15 /, 10 с.; ÇХ, 1998, 44 /, 8 с.); нухрат туп (Х-р, 18.09.1992, 3 с.; Ар, 2001, 15 /, 3 с.); нухрат уйăр (ХС, 1999, 12 /, 3 с.; С-р, 2002, 40 /, 2 с.); нухратпа ти-вĕçтер (Х-р, 6.07.2001, 4 с.); нухрат енчĕкĕ (Х-р, 21.05.1999, 1 с.); — пухăннă нухрат (Х-р, 21.08.1998, 1 с.); район бюджетĕнчи нухрат (ÇХ, 2001, 47 /, 2 с.).

олигарх

ç.с. Патшалăх влаçне, çĕршывăн политикăпа экономика пурнăçне витĕм кӳрекен çĕрме пуян. Ун [Примаков] хыçĕнче олигархсем тăмаççĕ, взяткăсем те çук. ÇХ, 1999, 13 /, 8 с. Вăл патшалăх укçине чиновниксемпе олигархсен кĕсйине куçарассине хирĕç. ХС, 1999, 17 /, 3 с. Телевиденипе радиовещание тата ... хаçатсенчен чылайăшне çĕршыври «аслă» олигархсем хăйсен аллине çавăрса илнĕ ĕнтĕ. Ч-х, 1999, 28 /, 6 с. Суйлавччен ... В.Путина ирĕклĕ, олигархсенчен ирĕклĕ политик пек кăтартма тăрăшрĕç. А-и, 2000, 1 /, 2 с. — акула-олигарх (Ч-х, 1999, 28 /, 6 с.); мăнаçлă олигарх (Х-р, 20.10.2000, 3 с.).

офтальмолог

п.с. Куç чирĕсене тĕпчекен тата вĕсене сиплекен çын; куç тухтăрĕ. 1929 çулта офтальмологсен Пĕтĕм тĕнчери конгресне пухăннисене çĕр чăмăрĕ çинче трахома сарăлнине кăтартакан карттăпа паллаштарнă. Я-в, 1973, 11 /, 4 с. Вăл С.Федоров офтальмолог патĕнче куçне тĕрĕслеттернĕ, тен, шанăç пур-и тенĕ. Х-р, 21.02.1997, 4 с. Паян ак чаплă офтальмолога [С.Федорова] юлашки çула ăсатаççĕ. Х-р, 6.06.2000, 1 с. — ВЧС, 1971, 474 с.~~

пайрăм

п.с. Пĕр-пĕр япалан пĕчĕкçĕ пайĕ (сыпăкĕ); деталь, компонент, элемент. Талантлă поэтсем ăсласа тунă чăн-чăн илемлĕх пайрăмĕсен пахалăхĕ вăл — вĕсен ӳкерчĕклĕхĕпе ансатлăхĕ. А.Горшков //Чăваш илемлĕ литература чĕлхи. 1978, 67 с. Калаçусен чылай пайрăмĕ, паллах, асран тухса ӳкнĕ. Я-в, 1991, 11 /, 5 с. Кунта [хайлавра] пĕр пайрăм та ытлашши мар. ÇХ, 1998, 48 /, 9 с. — пĕрешкел пайрăмсем (В.Каховский, 1984, 77 с.); витĕмлĕ пайрăмсем (Ю.Артемьев, 1988, 59 с.); символла пайрăмсем (Ю.Яковлев //ХЧЛ, 1990, 27 с.); вак-тĕвек пайрăмсем (В.Егоров //Х-р, 26.09.1992); сăнарлă шухăш пайрăмĕсем (Г.Федоров, 1994, 21 с.); чĕрĕ пайрăмсем (ЧЛ, 1994, 11 кл., 212 с.); уйрăм пайрăмсем (Х-р, 25.08.1998, 3 с.); тĕп пайрăм (Ç-т, 1998, 1 /, 2 с.); — пайрăм ăсти (ЧЛ, 1994, 11 кл., 151 с.).

парапсихолог

ç.с. Ăс-тăнăн асамлă пулăмĕсене, вышкайсăр сисĕмлĕх тĕсĕсене (пуласлăха туйнине, шухăшпа витернине т.ыт.) тĕпчекен çын. Парапсихолог пекех, тăтăшах пĕр сăмаха калать поэт, «кил», «кил»... [.]. В.Абрамов, 1998, 10 с. Анастасия Семеновна парапсихолог тĕлĕксен пĕлтерĕшĕпе çыхăннă темиçе сĕнӳ парать. Х-р, 8.07.1999, 3 с. Лайăх психо-аналитик вăлпĕр вăхăтрах психолог та, психиатр та, прсихоте-рапевт та, хăш чухнепарапсихолог та. С-х, 2000, 35 /, 1 с.

парăну

п.с. Кĕрешме чарăнни, хирĕç тăма пăрахни; пăхăну. Парăну мĕнне пĕлмест вăл, çĕнтерӳун кунĕ. П.Хусанкай, 1952, 140 с. Çакăвĕсен парăнăвне чи айван сăлтавпа ăнлантарса пани. Х-р, 1.02.1997, 3 с.

патнус

п.в. Сĕтел патне апат-çимĕç йăтса пымалли тата пушаннă чашăк-тирĕке леçмелли хатĕр; ывăс, поднос. Вăл, Мускаври чи чаплă ресторан официантки пек вăр-вар çаврăнса, хăй йăтса килнĕ патнусне сĕтел хĕррине лартрĕ. А.Талвир, 1979, 351 с. Ресторанра, ав, официантсем патнус çине вунă-вунпилĕк турилкке утлантараççĕ. К-н, 1986, 14 /, 8 с. Кăчăк туртсанах чупаççĕ патнуспа хупахçăсем. К.Бельман, 1999, 221 с. — пăхăр патнус (Я-в, 1967, 6 /, 21 с.); йывăç патнус (Х-р, 7.10.1998, 3 с.). — Ашмарин, IX, 134 с.

паянлăх

п.с. Хальхи вăхăт, хальхи самана; паянхи пурнăç. Паянлăхра ман чунăм варкăшать. А.Петтоки, 1936, 15 с. Хăй аваллăхра чакаланнăран паянлăха такамран та лайăхрах пĕлетĕп тесе шутлать. А.Емельянов, 1975, 255 с. Сăвăç [Çеçпĕл] шавах ырă вăхăт килессе шанать, ăна ыранлăхра кĕтет. Паянлăхра телей тупаймасть вăл. Г.Федоров, 1996, 29 с. — паянлăхран малашлăха (Н.Ишентей, 1997, 62 с.); аваллăхран паянлăха (ЧТАП, 2002, хупл.).

пăлхавăр

ч.с., ç.п. Общество тытăмне аркатса улăш-тарни; революци. 1905—1907 çулсенчи пăлхавăра тискеррĕн путлантарнă. В.Станьял //КЯ, 25.05.1990, 1 с. Вăл 1917 çулхи пăлхавăр вăхăтĕнче патша çарĕн офицерĕ пулнă. Т-ш, 26.03.1998. Октябрь пăлхавăрĕпе халăх вăрçи çулĕсенче унăн [В.Г.Егоровăн] пурнăçĕнче пăтăрмахсем сиксе тухаççĕ. ХШ, 2000, 4 /, 102 с. Октябрьти пăлхавăра И.Я. Яковлев «зараза» тенĕ. Х-р, 15.08.2000, 4 с. — большевиксен аслă пăлхавăрĕ (Х-р, 27.02.1996; Х-р, 13.03.1996).

пăнчă

п.п. Пĕр-пĕр ĕç-пуç (суту-илӳ, вăрçă-харçă) пулса иртекен вырăн. Тепĕр ирхине ... унăн тусĕсем хулари суту-илӳ «пăнчисене» сырса илнĕ. К-н, 1967, 6 /, 4 с. Пирĕн районта пурĕ 120 суту-илӳ пăнчи. К-н, 1981, 16 /, 9 с. Вăл та çавнашкал бизнес пуçарнă, виçĕ «пăнчă» тытса тăнă. Х-р, 11.04.2001, 1 с. «Вĕри пăнчăна» пĕр хăрамасăр каякан хĕрарăм юрăç тупăнĕ-ши тата. Х-р, 11.10.2000, 2 с. — танл., хĕрӳ «точкăсем» (Х-р, 27.07.2001, 4 с.).

пăхăнманлăх

п.п. Ӳкĕте кĕменни, итлеменни, пăхăн-манни. Гражданла пăхăнманлăх вăл парламент меслечĕсемпе кĕрешесси çеç мар, вăлсоциалла пурнăçа аркатма ... хăтланни. КЯ, 2.11.1990, 2 с. —ВЧС, 1971, 400 с.

перекетсĕрлĕх

п.с. Пурлăха тирпейлĕ тытма пĕлменни, пуçтарусăр пулни. Çак тумхахлă çул çинче ăна [завода] каялла тĕкме хăтланакансем те тупăнаççĕ. ВĕсемХуçасăрлăх тата Перекетсĕрлĕх. К-н, 1984, 7 /, 4 с. Тепĕр хăруш тăшман вăлперекетсĕрлĕхпе тирпейсĕрлĕх. Х-р, 17.07.2001, 2 с. — сăмах перекетсĕрлĕхĕ (Н.Петров // Я-в, 1973, 3 /, 29 с.).

пĕлĕмçĕ

ч.с. Юмлама тата имлеме пĕлекен ăста; ăрăмçă (туп.). Çав суккăр хĕрарăма [Вангăна] ахальтен мар витĕркуран, пĕлĕмçĕ теççĕ. А.Дмитриев //Я-в, 1991, 8 /, 30 с. Чи аслă пĕлӳ вăлюмăçсен пек, пĕлĕмçĕсен пек пĕлӳ. Ю.Яковлев //ÇХ, 1997, 47 /, 4 с.

пиар

ç.с. Халăх кăмăлне пĕр-пĕр çынна (йыша, пулăма) майлă е хирĕç çавăрни. Унăн ĕçĕпиар. Хăй вăхăтĕнче вăл «Метро» мюзиклăн пиар-менеджерĕ пулнă. ÇХ, 2001, 21 /, 8 с. «Хура технологи» е «хура пиар» ... нумайăшне кăмăла каймасть... Тĕп пултăр хура пиар! Х-р, 6.10.2001, 2 с. Пиар тени «хура» та, «шурă» та пулма пултарать. Х-р, 9.10.2003, 2 с. — танл., пиаркампани (Х-р, 16.03.2000, 23 с.); пиар-технологи (Х-р, 19.12.2001, 1 с.).

пиçĕхӳ

п.с. Пиçĕлĕх, çирĕплĕх, тӳсĕмлĕх. Ĕнтĕ Нико-лайăн пиçĕхӳ-хăнăху çук мар. Вăл салтакра та руль умĕнчен кайман. Л.Таллеров, 1979, 354 с. Çар хĕсмечĕ, Шупашкар завочĕсем ĕмĕтлĕ çамрăка пурнăç пиçĕхĕвĕ параççĕ. Я-в, 1999, 2 /, 94 с.

питлев

п.с. Сивлесе тăрăхлани; хаяр кулăш, сатира. Вăл повестьпитлев, сатира! К-н, 1978, 15 /, 9 с. Иван Мучи пултарулăхĕнче кулăшпа питлевĕн мĕнпур тĕсĕсене курма пулать. ЧС, 1994, 8 кл. 152 с. Кулăш ăстисен питлевĕ ... нĕрсĕр типсене тăрăннă. ЧЛ, 1994, 11 кл., 157 с. — питлев сăвви (М.Юхма, 1990, 447 с.); питлев сăмахĕ (Ар, 2001, 21 /, 2 с.); — тăрăхлав-питлев (Х-р, 17.05.2003, 3 с.).

поза

п.с. Çын хăйĕн кĕлеткине мĕнле тытни; тыткалу мелĕ. Ура явса эс лартăн ман ума, чавсупала диван хĕрне таянтăн... Çав позăна манмастăп эп паян та. С.Шавлы, 1969, 72 с. Поза вăл хăех çур эффект. Д.Гордеев, 1986, 141 с. Обӳектив умĕнче вăл илĕртӳллĕ позăсенче ларнă. ÇХ, 1998, 25 /, 4 с. Китай меслечĕ те пур. Унпа пур позăра та усă курма пулать. С-х, 2000, 17 /, 3 с.

полиатлонист

ç.с. Полиатлон ăмăртăвне хутшăнакан спортсмен. Çăмăл атлетсемпе полиатлонистсем хавшакрах пулчĕç. Х-р, 19.09.1996, 3 с. Вăл [Ю.Федотов] Муркаш районĕнчи чи вăйлă полиатлонистсенчен пĕри шутланнă. Х-р, 4.03.2003, 4 с.

политикан

п.с., сивл. Политикăпа çыхăннă чыссăр çын; принципсăр политик. Политиканшăн мар, йĕркеллĕ политикшăн власть вăл чи малтанах, вăраха ямасăр татса памалли çĕршыв пĕлтерĕшлĕ ыйтусен пуххи. Ч-х, 1999, 28 /, 3 с. Политикан бизнесменсемпе журналистсем чĕртнĕ информаци вăрçи... Х-р, 8.10.1999, 2 с. — ВЧС, 1971, 546 с.; ВЧС, 1951, 517 с.

политолог

ç.с. Обществăн политика пурнăçне тĕп-чекен ăстаçă. Политолог-журналистсем кирек мĕнле хĕрӳленсен те наука хăйĕн саккунĕсенчен пăрăнмасть. М.Федотов //Х-р, 7.08.1993, 3 с. Политолог-и вăл е патшалăх хĕсметĕнче тăраканскер-и. Ç-т, 1995, 4—5 /, 30 с. А.Леонтьев господин, политолог пулнă май, массăллă информаци хатĕрĕсенче тăтăшах пичетленчĕ. Ч-х, 1999, 27 /, 3 с. — совет политологĕ (Х-р, 14.03.1996, 3 с.); правительство майлă ĕçлекен политолог (Х-р, 23.01.2001, 2 с.).

попса

ç.с., мăшк. Поп-музыка; поп-культура (туп.). Пурнăçпопса. Нимле искусство та, нимле туйăмсем те кирлĕ мар. Укçа шутлама пĕл ... ÇХ, 1997, 30 /, 7 с. Кусем ... «пепси» ĕçеççĕ, «попса» итлеççĕ. Х-р, 14.06.2000, 3 с. [Вăл] попса анинче суха тунă. ÇХ, 2002, 47 /, 5 с.

популизм

ç.с. Пурнăçланма пултарайман тĕллевсемпе илĕртсе, суя шанчăкпа йăпатса халăха юрама тăрăшни. Популизм вăлбуржуалла патшалăхри суйлавсен тĕп меслечĕ. КЯ, 11.06.1991, 1 с. Суйлавçăсен сассисене пухассишĕн вăл уççăнах «хывăх» алланă. Популизм мар-и ку. ЧÇ-й, 2001, 2 /, 1 с.

презумпци

айăпсăрлăх презумпцийĕ, ç.я., юрид. Çыннăн айăпне судра саккунпа килĕшӳллĕн палăртиччен тата суд приговорĕпе çирĕплетиччен вăл айăпсăр шутланни. Юридицире «айăпсăрлăх презумпцийĕ» тенине асра тытмалла. Х-р, 12.02.1997, 3 с.

приватизациле

ç.с. 1. Патшалăх харпăрлăхĕнчи пурлăха уйрăм çын(сен) харпăрлăхĕ ту. Хулари муниципалитет предприятийĕсене, пурăнмалли çуртсене патшалăхран уйăрасси тата приватизацилесси çинчен калакан положени. Х-р, 21.07.1992, 1 с. Халăх колхоз фермине приватизацилеме кайма хатĕрленнĕ. Я-в, 1992, 9 /, 11 с. [Вăл] служба хваттерне каялла памасть, ... ăна хăй ячĕпе приватизацилет. ЧÇ, 1998, 14 /, 13 с. Аслă вĕренӳ заведенийĕсене приватизацилессине чартăмăр. Ч-х, 1999, 14 /, 1 с. — приватизациленĕ хваттер (Х-р, 11.11.1998, 2 с.); приватизациленĕ пурлăх (Х-р, 19.01.1999, 1 с.). 2. Мăкш. Прихватизациле (туп., 2). Хĕç-пăшалланнăскерсем ... маскировка мелĕпе усă курса «обpект» территорине кĕнĕ, арпуссене «приватизацилеме» тытăннă. Х-р, 27.10.1992, 4 с.

прихватизациле

ç.с.,сивл. 1. Саккуна пăсса, чыс-сăрла хăтланса приватизациле (туп., 1). Çĕр çынна ĕçрен кăларни — предприятие прихватизациленин итогĕ. Х-р, 4.08.1993, 1 с. Вăл профсоюз УАЗне 7 пуспа «прихватизацилесе» хăйĕн гаражне чикнĕ. ÇХ, 1997, 20 /, 2 с. 2. Ют пурлăха ярса ил; вăрла, çарат. Автобуса «прихватиза-циленĕ» [Пуçелĕк]. ХС, 1999, 32 /, 2 с. Пин тенкĕлĕх ытла тавара «прихватизациленĕ»... кукăр алăллисем. К-н, 1999, 4 /, 3 с. Вăл [ĕçлĕ çын] килте çук чухне пĕр пĕлĕшĕ çамрăксемпе каварлашнă, усламçăн пурлăхне «прихватизацилеме» шут тытнă. Х-р, 25.02.2000, 2 с.

психотерапевт

ç.с. Психикăн йывăрах мар чирĕсене психологи меслечĕсемпе (ытларах — калаçу мелĕпе) сиплекен ятарлă врач. Психотерапевт нумай чире çĕнтерме пултарать [Пуçелĕк]. Х-р, 13.10.1993. Шел те, вăл [пӳсĕр чирĕ] психотерапевт патне кайнипе иртмест. С-х, 2000, 36 /, 1 с. Республикăн диагностика центрĕнче Чăваш Республикинчи психиатрсен, психологсен тата психотерапевтсен иккĕмĕш сpезчĕ уçăлчĕ. Х-р, 23.06.2000, 2 с. Сире хумхантаракан ыйтăва ... психотерапевт-семпе сексопатологсем татса пама тивĕçлĕ. Ар, 2001, 9 /, 4 с.

пултарулăх

ар пултарулăхĕ, п.я. Арçыннăн ар çыхăнăвне кĕмелли хевти; ар вăйĕ, потенци. Эсир ар пултарулăхĕ е вăйсăрлăхĕ пирки интересленетĕр пулсан врач-специалист патне кайăр. ХС, 1999, 5 /, 4 с. Арçыннăн ар пултарулăхне ӳстермелли чи ансат мел вăлгрек мăйăрĕ çини. С-х, 2000, 42 /, 4 с. Йĕркеллĕ те сывлăхлă арçынсенчен 51 проценчĕ ар пултарулăхĕ чакнипе аптраççĕ. С-х, 2001, 11 /, 4 с.

пулу-иртӳ

ç.с. Иртнĕ лару-тăру; ĕç-пуç, пулăм. Айван пулу-иртӳ кĕртсе ярать чунна ... пĕлмен вăййа! Г.Айхи, 1988, 15 с. Вăл [«Ялта» драмăри Ванюк] тулаш тĕнчери пулу-иртӳсем çинчен шухăшласах та каймасть. В.Егоров, 1989, 31 с. Пĕр хулари пулу-иртӳ. К.Бельман, 1999, 177 с.

пуçтарăну

ç.с. Палăртнă çĕре йышлăн пыни, пухăнни. Вăл пирĕн пуху-пуçтарăнусене питĕ хисеплесе çӳрет. А.И.-Ехвет //Х-р, 12.09.1996, 3 с. — танл., пуçтарăнуллă ĕçле (Ю.Артемьев, 1984, 118 с.).

путĕш

п.в. Мерекке, мыскара, камит; путиш. Тĕрлĕ путĕш пур иккен тĕлĕнтермĕш тĕнчере. А.Ĕçхĕл, 1962, 30 с. Тăхти вăл питĕ путĕш, кăсăк çынччĕ. С.Шавлы, 1968, 143 с. Чăваш халăх эстетикинче путĕш категорийĕ хăйне майлă тĕсленнĕ. Ю.Артемьев, 1991, 104 с. «Ай, путĕшсем эсир!»кулать çерçи. ХС, 1999, 23 /, 3 с.

пушлăх

п.в. Пушăлăх, тĕпсĕрлĕх (туп.); çаралăх, пĕчченлĕх. Эпĕ таçта темĕнле вĕçĕмсĕр пушлăха чăматăп, чăматăп пек. Хв. Агивер, 1984, 112 с. Вăл ... хăйне темĕнле пушлăхри пек туйнă. Ч-х, 1999, 27 /, 7 с. Çак пушлăхра шăна та вăратаймĕ санăн шухăшна. К.Бельман, 1999, 34 с. — пушлăха тултар (Хв. Уяр, 1984, 170 с.; Х-р, 21.04.1993, 3 с.).

пхк

ç.с., кĕск., кив. Патшалăх хăрушсăрлăхĕн комитечĕ; КГБ. Çырансăр юхакан самана варринче Патшалăх Хăрушсăрлăх Комитечĕ (ПХК, вырăсла КГБ) ... пăхса ларать. Н.Исмуков //Я-в, 1991, 5 /, 7 с. Суйлавçăсен пĕр пайĕ Путиншăн сасăлама хăраса тăрĕ, çакă унччен вăл ПХКра ĕçленипе çыхăннă. Х-р, 24.03.2000, 2 с. Миша ПХК (КГБ) полковникĕччĕ. Х-р, 11.10.2001, 3 с.

ĕштелен

п.в. Ăшталан; тăрмаш, хыпалан, тĕркĕш. Кунĕпех çак хура вучах патĕнче ĕштеленетпĕр. К-н, 1972, 5 /, 9 с. Вăл ача чухнех çак ĕçре ĕштеленетчĕ, паян кун та бригадирта ав. Ю.Силэм, 1989, 139 с. Çамрăк çыравçăсене хавхалантарма ĕштеленекенскер ... мана та ют вырăнне хуман вăл [А.Воробьев]. Ю.Айдаш //Т-ш, 1998, 9 /, 8 с. Депутата та пулин суйланасшăнччĕ. Чупрĕ, ĕштеленчĕ. Х-р, 11.08.2000, 1 с. — ĕштеленсе çӳре (К-н, 1979, 4 /, 3 с.; К-н, 1987, 18 /, 7 с.); ĕштеленсе ӳк (Д.Гордеев, 1983, 33 с.; Т-ш, 1992, 34 /, 8 с.).

ĕçченçĕ

п.в. Тăрăшуллă çын (е сăнар); ĕçлевçĕ, ĕçчен. Пуç çапма пымашкăн вăхăт çук ĕçченçĕн. С.Шавлы, 1974, 37 с. Вăл лайăх çын, канăçсăр ĕçченçĕ. А.Медведев, 1983, 199 с. Хĕвелпе танах тăрса вăратрăм ытарми ĕçченçĕ уй-хире. В.Пехил, 1986, 16 с. Тăрмашаççĕ, тĕрмешеççĕ кунсерен ĕçченçĕсем. А.Галкин //Т-ш, 1998, 7 /, 5 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

васка

спешить
торопиться
суетиться

васкăн, çынсене култаратăн — поспешить, людей насмешить
васкакан — суетливый
вăл пит васкакан çын — он очень суетливый человек
васканипе — второпях
тепĕр чух васкани те пулăшмасть — другой раз и торопливость не помогает

вăл

он, она
этот, тот самый

унăн — его
вĕсен — их
вăл хăй — он сам, она сама, оно само
вăл кăна мар, çĕç мар — не только он
вăл пире хăта тивет — он приходится нам сватом

вăрла

воровать
вăрласа кай — умыкать
вăл вăрласа кайма шухăшланă — он вздумал умыкать
вăрласа туп — наворовать
вăрласа чарăн — навороваться
вăл вăрласа чарăнчĕ те, (пуйрĕ те), халĕ улпут пек пурăнать — он наворовался, а теперь живет барином

вĕсем

они
вăл — он
вĕсем сана пĕри те палламаççĕ — ни один из них тебя не знает

выр

жать
выракан — жнец
выракан хĕрарăм — жница
вырса ил — выжинать
вырса пĕтер — дожинать
кунта тырă вырмалларан (или вырасран) килмест вăл — он не идет сюда потому, что здесь надо жать хлеб

вырăнаç

син.: кĕрĕç, вырăнаç
поселиться
вăл ун вырăнне вырăнаçасшăн — он хочет замещать его место

емелле

лечить
вăл вилнĕ пулĕччĕ, ăна йумăç емелленĕ — он умер бы, но его ворожей вылечил
ачасене емеллеме — чтобы лечить детей
емеллесе чĕрт — вылечить

ерех

син.: ерекĕ
водка
вино

ерех валли, ерехлĕх — на вино
ереххĕн пар — платить вином
вăл мана тĕрлĕ ерехсем ĕçтерчĕ — он напоил меня разными винами
ерех савăчĕ — графин

иккен

кажется, должно быть
есть

вăл чăнах чипер иккен — он и в самом деле кажется красив
вĕсем пит ăслă çынсем иккенне пĕлетĕп епĕ — я знаю, что они очень умные люди

иккĕлен

двоиться, сомневаться
вăл пит иккĕлене пуçларĕ — он начал очень сомневаться

илемлĕ

красивый, смазливый
вăл питĕнчен-куçĕнчен пит илемлĕ — она на лицо очень красива
пăхма илемлĕ — благовидный

ирĕк

воля
свобода
власть

халĕ ĕнтĕ хамăн ирĕк — теперь уж моя воля
ирĕккĕн — вволю
унăн тырри-пулли ирĕккĕн пулнă — у него хлеба было вволю
ĕнтĕ ирĕке тухрăм, тет — ну , теперь я, говорит, вышел на свободу
пире вăл тĕттĕм ирĕкĕнчен кăларса илнĕ — он нас вызволил из-под власти тьмы
ху ирĕкӳпе — по своей воле
çӳлти ирĕке, çĕр çинчи ирĕке пурне те мана панă — мне дана всякая власть на небе и на земле
ирĕке кăлар — уволить, выпустить на свободу
ирĕке тух — выйти на волю, уволиться
ирĕк йар — позволять
ирĕк пар — дозволить
çын ирĕкенче тăр — зависить от человека
ирĕкӳне туса çитерме кайатăп — иду исполнять волю твою
ирĕклĕх – вольность, свобода
ирĕксĕрлĕ-мĕнле — как-нибудь насильственным образом

ирĕксĕрле

принуждать, вынуждать; вăл ирĕксĕрлесе туртса илчĕ – он отнял силою.

62 стр.

итахальчен

так себе; вăл итахальчен анчах çӳрет – он так себе ходит.

63 стр.

йер

привязываться
ман лашана йут лаша йернĕ — к моей лошади присоединилась чужая лошадь
вăл çука йернĕ — он обеднял
кĕлĕмçе йернĕ — сделались нищими
çынна вупăр йернĕ — к человеку привязался вупăр
усал йернĕ çын — бесноватый
йерекен чир — заразная болезнь

йӳнеç

иметь довольство
вăл ĕлĕк çук пурăннă, халĕ пăртак йӳнеçрĕ — он прежде жил бедно, теперь немного поправился

йӳлле

понимать
обдумать, обсудить
предвидеть

вăл каланăпа йӳллем ĕнтĕ — по его совету обдумаю уж

кĕлĕ

молитва
кĕл-ту, кĕлĕ ту — молиться
вăл пĕр кĕлĕрен те йулмасть — он не пропускает ни одной службы

кĕрĕç

наниматься
вăл ман пата тарçа кĕрĕçрĕ — он нанялся ко мне в работники

кĕç

сейчас, в сию минуту, скоро
кĕт-ха пăртак, вăл кĕç (час) килет — подожди немного, он скоро придет

кил

I.
дом
киле — домой
килте — дома
килти — домашний
кил-çурт — домашнее строение
кил-вут — домашний очаг
вĕсем килĕпех усал — у них вся семья негодная
кил-йыш — семейный, семейство
киле йулнă çынсем — люди оставшиеся дома
кил-карти, кил-хушши, карташ — двор
кил хурчĕ — дикая пчела  
кил пуç — хозяин дома
епĕ хам, килтескер, парса йамарăм — так как я сам был дома, то я не дал
вăл ĕнесем килтине пĕлмен — он не знал, что коровы дома
килĕм вутăм кил тулли — моих семейных полон дом
тĕп килĕ — родной дом
киллĕн киллĕнех — дом за домом
килелле — домой, по направлению к дому
хăна кил йар — пустить на квартиру

кӳлеш

ревновать; спорить; Махмут арăмĕсем пĕр пĕринчен кӳлешеççĕ – жены Махмуда ревнуют друг друга; вăл арăмĕнчен кӳлешет – он ревнует свою жену.

105 стр.

мар

не, не есть; ман мар – не мое; çапла тăвас мар – так делать не следует; вăл лайăх çын мар – он не хороший человек. Çĕçĕ есĕ илтĕн-и? мар (çук, илмен), но ты взял? нет.

113 стр.

меслет

... вăл хăйех килĕ ха меслечĕпе – он сам придет, когда будет расположение; меслет – воля, власть.

116 стр.

мĕлкĕ

син.: ĕмĕлкĕ
тень, привидение; портрет; вăл ун мĕлкинчен хăрать – он боится тени его.

116 стр.

мĕн

2.
от до, отсюда дотуда
вăл мĕн пĕчĕкренпех чирлĕ — он болен от самого младенчества

никам

никто
вăл никамран та хăрамасть — он никого не боится

пайтах

порядочно, довольно
долгое время

вăл пайтахранпа килмен — он долгое время не приходил
пирĕн уччилнийе ачасем пайтахăн çӳреççĕ — ребята ходят в наше училище в довольно большом числе

пер

ударить, кидать, бросать, стрелять
вăл чулпа йăтта печĕ — он бросил камнем в собаку
тупă пер — стрелять из пушки
пăшал пер — стрелять из ружья
персе йар — выстрелить
перĕн — ударяться, упираться; касаться

пĕр

син.: пĕри, пĕрре
один; пĕр йышши тепĕр йышши – одни и другие; вăл манпа пĕр ăруран – он мой соплеменник; пĕр вăхăтра – в одно время; пĕр пек, пĕр пекскер – одинаковый; пĕре шуралать пĕре хĕрелет – то бледнеет, то краснеет; пĕр каймасăр, уйăрăлмасăр – неразлучный; çумăр çăвассипе пăр çăвасси пĕр мар – не одно и тоже, пойдет дождь или выпадет град; пĕр пĕрине хирĕçеççĕ (килĕшсе пурăнаççĕ) – друг с другом враждуют (живут в мире); пĕр мар – непостоянный; пĕр пек ту – сровнять; пĕр пек – тожественный; пĕр-пĕр чух – когда-нибудь; пĕр пĕлми – ничего не чувствуя; пĕр самантра тотчас; пĕр çын – некий; пĕр шухăшлă – единомышленник; пĕр-кун, пĕр-кунĕ, пĕр-кунне – намедни; на днях; пĕрехçех, пĕреççех – один (только); пĕр пĕчченчи – одинокий; епир ăна пĕрĕмĕр те (пĕри те) курмарăмăр – ни один из нас его не заметил; пĕрешкел (Ядр.) сходно; пĕррелĕхе каçар мана – прости меня на этот раз; тапăççи начар та, пĕррелĕхе йурĕ – ха хотя цеп и плох, но на один раз ладно сойдет. Пĕрĕмĕш – первый; пĕррĕн-пĕррĕнех – по одиночке; пĕрер – по одному; пĕрерĕн-пĕрерĕн пурте тухса кайрĕç – по одиночке все вышли; пĕрерĕн-пĕрерĕн чĕнсе илчĕ – позвал порознь (каждого); пĕрле – вместе; пĕрлештер – соединить; смешать, сближать; пĕрлеш – соединяться; смешаться, сближаться.

136 стр.

пĕчĕк

син.: пĕчик, пĕчĕккĕ
малый, маленький
пĕчĕк алăк — калитка
пĕчĕк урапа — тележка
пĕчĕкçĕ ачасем — малые ребята
вăл пĕчĕкренех çавăн пек — сызмала такой
пĕчĕккĕлен, пĕчĕкçĕлен — уменьшаться
пĕчĕклет, пĕчĕккĕлет — уменьшать; умалить; сократить
пĕчĕкçĕн пĕчĕкçĕн — мало по малу

пит

II.
лицо
наружность

пит-куç — все лицо вообще
пите-питĕн — лицом к лицу
вăл питĕнчен-куçĕнчен пит хитре пулнă — он был очень хорош на лицо
икĕ питлĕ — лицемер
пит çăмарта — лицо, щеки
пит çăмарта шăмми — скула
ура пичĕ — хребет плюсны
минтер пичĕ — наволочка
хурт питлĕхĕ — сетка (для пчеловода)

пуй

богатеть
пуйма кайнă, пуйса килнĕ — пошел за богатством, воротился богатым
пуйтар, пуйантар — обогатить
пуйанлăх — богатство
вăл пуйса кайрĕ — он разбогател
ăна пуйанне кура илнĕ — ее взяли за богатство

пулă

I.
рыба
унта çĕр-аллă виçĕ шултăра пулă кĕрсе тулнă — в нее попало 153 крупных рыбы
пулă тытакан, пулăçă — рыболов
пулă шӳрпи — уха
вăл пире çапла икшер пуллăн пара-пара вуншар пулă парса тухрĕ — таким образом, выдавая по две рыбы, он дал каждому из нас по десяти рыб
пулла кай — идти ловить рыбу
пулă тыта-тыта хур — нарыбачить

пур

II.
есть
иметь

ман кил пур — у меня есть дом
пурлăх — имущество, имение
пур — то, что есть; существующее; сущее
вăл хăй пур çине пур тăвас тесе пĕртте шухăшламан — он не думал о том, чтобы приобретать все больше
мĕн пур — всё имеющееся
ачи-пăчи пур çын, ача-пăчалă çын — человек, у которого есть дети
сурпан пурри сурпан сырăнăр — у кого есть сурбан, те приходите в сурбанах
çын пуртан кĕмерĕм — я не вошел, потому что были люди

пус

IIII.
ступать, давить, попирать, гнести
алă пус — руку приложить, подписаться
пичет пус — приложить печать
ура пусмалли, пускăч — стремя
кĕнеке пусакан вырăн — типография
кĕнеке пусакан, çаптаракан — типограф
хурах пус — грабить; разбойничать
хурах пусакан — разбойник, пускала – переминаться
пускаласа ан тăр — не переминайся
пусар, пусмăр — придавить чем-л; привалить что-л.
пустар — отдать материю в набойку
пусăн — смиряться, унижаться, прекращаться, подавить в себе гнев
вăл пусăнчĕ — он укротил свой гнев
çил пусăннă — ветер стих
çумăр пусăнать — дождь перестает
пуслăх — гнет
пусма — ступень, лестница
пусма картлашки — ступень

пуç

голова
начало
начальник
главный
колос
покорность

аслине пуç — старшему покорность
пуçлă йĕп — булавка
пуçла — начинать
пуçлан — начинаться
пуç-çап — челом бить, покланяться, молиться; жаловаться, благодарить
пуç çавăр — отуманить
кил пуçĕ — домоправитель
туй пуçĕ — распорядитель свадебного пира
çарă пуçĕ — полководец
йал пуçĕ — вождь деревни, своего народа
шыв пуçĕ — исток, вершина реки
çырма пуçĕ — начало оврага
вар пуçĕ — начало долины
кӳлĕ пуçĕ — начало озера
шурăмпуç — заря
вут пуççи — головня
çул пуççи — проводник
хул-пуççи — предплечие
ан-пуççи — плечео
пуç пÿрне — большой палец
пуç тури — гребень
пуç тăрри, тӳпи — темя
пуç шăмми — череп
пуç йанаххи — виски
пуç тутăри — головной платок
пуç-кашăл — венец
вăл кĕнекене пуçĕпех патăм — я отдал ему эту книгу совсем
пуçламăш — начало
пуçне — кроме, отдельно, особенно, исключая
пăт пуçне пиллĕк пус тӳлес пулать — нужно платить по пять копеек с пуда
пуçах, пучах — колос
хăмла пучаххи — хмелевая шишка
пуçалăх, пуçелĕк — из головы, брус в окне
пуç вĕçĕ — изголовье
пуçлăх — начальник; глава
пуç хирлĕ ӳкер — упасть стремглав п
пуç хур – ложиться ("голову класть")
çичĕ çул йамшăк чупрăм, пĕр турта пуç катмарăм — семь лет я гонял ямщину и не отколол конца ни у одной оглобли
пуç-тах çын — бесшабашный
пуççăрла [Етĕр.] — быть бесшабашным
пуç çинчен пĕркен — закрываться с головой
çын пуçне пĕрер çăмарта пĕçереççĕ — на человека варят по одному яйцу
пуçланса кайать — начинается
ĕçле пуçлать — принимается за работу
ĕрет пуçланса йарать — начинает ряд

пытар

прятать, зарывать, хоронить
вăл пытарса калакан çын — уклончивый
шаларах пытар — подальше спрятать
çын пытармалли шăтăк — могила
пытарса усра — сохранить
вилнĕ çынна пытар — схоронить мертвого

сехре

забота; боязнь; манăн сехре хăпрĕ – я испугался страшно; вăл мана сехрене хăпартрĕ – он испугал меня очень; сехре хуппи – страх.

170 стр.

су

I.
считать
укçа су — считать деньги
вăл сума савать — он меня почитает

сун

желать, думать, иметь расположение
вăл мана усал сунать — он мне желает зла
ырă сун — желать добра

сысна

свинья
сысна аçи — боров
сысна çури — поросенок
тинĕс сысни — дельфин
сысна ашĕ — свинина
сыснана сурăх тăваймăн — свинью не сделаешь овцой
сысна кĕтӳçи — свинопас
сысна пек — по-свински
вăл сысна пек турĕ — он поступил по-свински

çĕкле

поднимать
çĕклесе кай — уносить
çĕклесе кăлар — выносить
çĕклесе пыр — тащить
аллăна çӳле çĕкле: аллăна çӳле çĕклени вăл хăна ху путарни — не поднимай высоко руки (не заносись): поднимать высоко руки, это тоже, что себя топить

çĕлĕк

шапка
венец

санăн çĕлĕкӳ (калпаку, çĕлĕкĕ, калпакă) мана чухах — твоя шапка мне совершенно впору тилĕ çĕлĕкĕ — лисья шапка
хăлхалă çĕлĕк — малахай
çĕлĕк ил — снять шапку
вăл çĕлĕкне пуçĕнчен илнĕ — он снял с головы шапку
çĕлĕке талăш ларт — надеть шапку набекрень

çĕр

ночь; çĕрле – ночью; çĕрĕпех – всю ночь; çĕр хута – во всю ночь; кунĕн çĕрĕн – день и ночь; çур çĕр – полночь; вăл çĕркĕ кушкăсене пĕр çынна курнă – он вчера вечером видел одного кошкинского.

192 стр.

ĕмĕтлен

недеятся, уповать, ожидать
вăл санăн ĕмĕтленнĕ ĕмĕтне çитертĕр — пусть он даст исполнение твоей надежде
епир ĕмĕтленсе тăракан çын — человек, на которого наша надежда
ĕмĕтленни, ĕмĕтленнĕ ĕмĕт — желание сердца

ĕнен

веровать
удостовериться
увериться

ан ĕнен ăна, вăл суйать — не верь ему, он лжет
ĕненни — уверенность

ĕнентер

уверить
ăна ĕнентерес пулать — уго нужно уверять
епĕ айăплă маррине вăл пырса ĕнентерчĕ — что я не виноват, он засвидетельствовал
ĕнентерни — удостоверение, заверение; увлечение

ĕрет

ряд, строй
ĕретлĕ — рядом
ĕретпе — по порядку
ĕретлĕ пăта йусманĕ — фамильный, семейный праздник с жертвоприношением
пӳртсем ĕретпе лараççĕ — дома стоят по строю
вăл çын вара ĕречĕне тав-туса ĕрет пуçласа йарать — а тот человек, по порядку, приветствует другого и таким образом начинает ряд (приветствий)

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

агроном

çĕр ĕçне аван пĕлекен çын. 1889-мĕш çултан пуçласа хăш-хăш кĕпĕрнесенчи земствăсем халăха çĕр ĕçне аван пĕлекен çынсем урлă (вăл çынсене вырăсла агрономы теççĕ) пулăшма тытăннă [Крестьянское 1906:33].

азот

сывлăшăн сывлама юрăхсăр пайĕ. Сывлăшăн тепĕр пайне азот теççĕ. Вăл сывлама юрăхсăр, ун ăшĕнче япаласем те çунмаççĕ [Третья 1911:103].

акăльски

(хальхилле акăлчанла) акăлчансем туни. «Ман çава пит аван», «ман çурла пит лайăх», «акăльски» тет пирĕн енчи чăваш. Акăльски тени çавана е çурлана англичансем тунине пĕлтерет; кам вăл англичансем? [Хыпар 1906, № 17:267].

ангел

пирĕшти; хыпар калакан; ӳтсĕр сывлăш, чĕрĕ сывлăш. Вăл (Захария. – Э.Ф.) чиркĕвĕн вăта çĕрти пӳлĕмне ладон шăрши кăларакан пӳлĕмĕн сылтăм енче Ангела (пирĕштие) курнă [Священная 1883:65]; Ангел тенĕ сăмах чăвашла хыпар калакан тени пулать [О святых 1892:4]; Харпăр Святой ушкăнĕсен тропарĕсемпе кондакĕсем. Ӳтсĕр сывлăшсенĕн (ангелсен) [Молитвенник 1896:46]; Пуринчен малтан Вăл темĕн чухлĕ чĕрĕ сывлăшсем (ангелсем) пултарнă, çав чĕрĕ сывлăшсем пурте пĕр çылăхсăр, тап-таса пулнă [Поучение 1897:3–4].

апокалипсис

ӳлĕме кăтартни; Иоанн çырнă малашне мĕн пулассине пĕлтерсе калакан кĕнеке [Хыпар 1907, № 18:126]. Çавăлте Иоанн тĕнче епле пĕтессине çырса хунă; вăл кĕнекене апокалипсис (ӳлĕме кăтартни) тесе калаççĕ [Евангелие 1879:124]; Сăваплă епископ Антипа çинчен Турă сăмахăç Иоанн хăйĕн малашне мĕн пулассине хăй курни çинчен çырнă (апокалипсис) кĕнеки çинче асăнать [Избранные 1905:36].

апрель

ака уйăхĕ. Христос тĕнне тытакан халăх XVI ĕмĕрте Стефана святой çынсен хисепне кӳртнĕ. Ăна асăнса вăл чăн тĕн çинчен тăрăшса вĕрентсе пурăннине мухтаса вăл вилнĕ куна ака уйăхин (апрелĕн) 26 кунĕнче тăваççĕ [Святой 1896:37]; Тепĕр кун пулсассăн 1873 çулта ака (апрель) уйăхĕнче пире веччен туса веччен хыçĕнчен чăвашла авалхи йăлапа туй турĕç [Чунтеров 1988:36].

архиепископ

аслă епископ. Вăл 66 епархияра 3 митрополит, 14 аслă епископ (архиепископ), 50 епископ (архиерей) [Çулталăк 1906:14].

асамат кĕперĕ

сĕрек, сӳрет, сарамат кĕперĕ. Ăна çынсем ан манччăр, вăл паллă пултăр тесе асамат (сĕрек, сӳрет, сарамат) кĕперĕ курăнмалла тунă [Книга 1910:15].

аякри

катари. <…> вара вăл (Онисим. – Э.Ф.) Турă сăмахне сарăлтарма пит аякка (катана) кайса çӳренĕ [Избранные (февраль) 1904:38]; Виç уйăх иртсен аякри (катари) яла куçарнă [Хыпар 1907, № 14:103].

вăйă

уяв. Çимĕк кунĕ вăйăра (уявра) вăл темле хăюллăланса Верăна калаçтарнă та вăл ăна ашшĕне хăтана яма хушнă [Семья 1911:5].

вĕлле хуппи

вĕлле алăкĕ. Вăл вĕлле хуппине (алăкне) уçса ăшăнче мĕнлине пăхман, пăхсан пăсасран хăранă, çавăншĕнех ним пĕлмест [Хабачев 1910:13].

вĕри

шăрăх. Вара навус та уя вăхăтĕнче тухмасть: вĕрипе (шăрăхпа) вăл е çĕрсе каять, е типет, хăй хакне çухатать [О восьмипольной 1913:12].

вил

ку тĕнчерен леш тĕнчене куç. Унтан вара вăл хĕрарăм монахсене Турă Амăшĕ вилнĕ (ку тĕнчерен леш тĕнчене куçнă) çитес уява уяма, çав кун-çулсеренхи пекех тăлăхсене, çук çынсене пулăшма тархасланă [Избранные 1905:42–43].

висте

хыр гл. Вите урай хăмине уççа тăприне тăватă вершук вистесе (хырса) илес пулать те вăл вырăна исвĕс шывĕ сапас пулать <…> [Исаев 1882:6–7].

водянка

шыв чирĕ. Унăн сывлăхĕ начарланса пынă, çапла вăл тата пĕр ултă çул ĕçнĕ те шыв чирĕпе (водянка) вилсе кайнă [Эрех 1911:6].

директор

пуçлăх; школасене пăхакан пуçлăх. Чи малтан эпĕ Николай Ивановича 1872-мĕш çулта Хусана вĕренме кайсан курса палларăм. Вăл эпир вĕренме кĕнĕ семинарияра пуçлăх (директор) пулса тăратчĕ [О Николае 1893:4]; Земство пĕр-пĕр школа тăвас тесен малтан школасене пăхакан пуçлăхсенчен (инспекторпа директортан) ыйтас пулать [Хыпар 1906, № 13:204]..

епархиальный наблюдатель

(хальхилле епархи сăнавçи) кĕпĕрнери церковный школсене пăхса тăракан пуп. Епархиальный наблюдательсем* те вăл школасем çинчен çаплах калаççĕ. *Епархиальный наблюдатель тесе кĕпĕрнери церковный школсене пăхса тăракан пупа калаççĕ [Хыпар 1906, № 33:516].

епископ

архиерей. Вăл 66 епархияра 3 митрополит, 14 аслă епископ (архиепископ), 50 епископ (архиерей) [Çулталăк 1906:14].

ер

çыпăç. Вăл чир (вĕлле хурчĕн чирĕ. – Э.Ф.) ерет (çыпçать) хуртран, карасран, тумтиртен те, савăтран та, темрен те [Сергеев 1907:28].

закон

йăла; Иисус Христосăн пĕлĕт çинчи аслă сăмахĕ. Çакăнтан пурăр та ĕçĕр, çакă Манăн сирĕншĕн те ытти нумай çынсемшĕн те çылăхĕсене каçарасшăн юхтарнă çĕнĕ закон (йăла) юнăм [Церковные 1883:78]; Иисус Христос вĕсене пурне те лайăх ăнлантарасшăн вĕсене юмахпа кала-кала вĕрентнĕ, çĕр çинчи пĕр-пĕр пĕлмен япала çинчен юмах каласа Вăл хăйĕн пĕлĕт çинчи аслă сăмахне (законне) пур çынна та лайăх ăнламалла тунă [О боге 1891:76]; Еврейсем çак Турă каланă вунă тĕрлĕ пурăнăç йĕркине (закона) итлесе пĕтерсен хăраса Моисее каланă: Турăпа калаçма эсĕ ту çине ху кай; Вăл сана мĕн калĕ, эпир çавна пурне те тума тăрăшăпăр тенĕ [Наставление 1896:45]; Патшалăх Пухăвĕ законсем (йĕркесем) кăлармалла пултăр <…> [Хыпар 1906, № 2:18].

изумруд

хаклă йышши чул. Мĕн япала пулнă-ха вăл Альборак? Алты-Бармак çырнă тăрăх, <…> урисем ешĕл изумрудран (хаклă йышши чул), хӳри хĕрлĕ коралл пулнă тет (коралл та чул пекĕскер), çамки çине Турăран пуçне урăх Турă çук, Мухаммед Ун пророкĕ тесе çырнă тет [Мухаммед 1912:4].

икона

турăш; таса сăн. Çав икона (турăш) халь те Ишек чирĕкинчех ларать; халь ĕнтĕ вăл турăша пĕтĕмпе ылттăнласа пĕтерсе иконостас ăшне лартнă [Житие 1879:43]; Иоанн аллине илсе килне тавăрăннă та кĕлĕ пӳлĕмне кĕрсе касса татнă аллине ĕлĕкхи вырăнне лартнă та Турă Амăшĕ сăнĕ (икона) умне чăркуçланса ларса куç çулĕпе ак çапла каласа кĕл тунă <…> [Училище 1892:11]; Çапла каласан вăл ухă илсе св. Георгийĕн таса сăнне (иконана) ухăпа тĕллесе пенĕ [Училище 1892:12]; Хресченсем хăйсен нушисем çинчен каласа пĕтерсен вĕсем илсе [пынă] турăша (икона) хăй аллине илсен Патша вĕсене [каланă:] «Тавтапуç сире Мана хисеплесе килнĕшĕн <…>» тенĕ [Хыпар 1906, № 9:136].

илем

хӳхĕм. Кăларсассăн вăл мĕнне пĕлмен; çавăнпа пĕлес тесе тимĕр япалапа касса пăхнă та унăн илемне (хӳхĕмне) курса вăл ăна килне илсе кайса пĕчикçĕ хĕр ачине вылляма панă [Житие 1879:41].

илемлĕ

хӳхĕм. Унта вăл тăпрана сирсе пăхнă та пĕр пĕчĕкçĕ илемлĕ (хӳхĕм) япала тупнă <…> [О святой 1895:6].

имçам

эмел. Вăл суранне тӳрлетекен имçам (амал) сĕрес вырăнне вĕлерекен имçам сĕртернĕ [Сборник 1910:379].

ирĕк

[мĕн тăвас килнине туни]. Ирĕк акă мĕн: эпĕ е эсĕ çав-çав япалана тăвас тесен – тăватăн, тăвас темесен – тумастăн, вăл ирĕклĕ; çиес тесен – çиетĕн, çиес темесен – çимесĕр тӳссе тăратăн [Избранные 1905:48].

ирçе

мăкшă; мордва. Вăл та ман пек çамрăкскер, ирçе ачи (мăкшă ачи) Барка ятлă ялсем, Пăва уесĕ, Порфирий ятлăччĕ [Чунтеров 1988:31]; Çав икона умĕнче Турра кĕл тума Ишек ялне таçти-таçти тĕрлĕ-тĕрлĕ çын та пырать: чăвашсем те, çармăссем те, вырăссем те, ирçесем та (мордва) пыраççĕ <…> [Житие 1879:43].

ичел

(хальхилле элчел) вилĕм. Василий каланă: ман çук япалана илеймĕн, ют çĕре ярасран та хăрамастăп, кирек ăçта та Турă çĕрĕ; вĕлерттерсен мана ырăлăх тăвăн: ичел (вилĕм) мана Туррăмпа пĕр çĕре хутшăнтарĕ тенĕ [Евангелие 1879:130]; Çав çĕнĕ кĕнĕ çук йĕкĕте тутăр парса янă; ярсан вăл хуçи хушнипе нимĕн пĕлмесĕр ичеле (вилĕме) кайнă [Букварь 1880:36].

йăван

ӳк. Вĕт, ырă çимĕç тăвакан йывăç та ватти çитсен йăванать (ӳкет), анчах вăл çухалмасть: ун тымарринчен е вăрринчен çĕнĕрен йывăç шăтса çитĕнет тата лайăхрах çимĕç тăвакан йывăç пулать [Поучения 1904:45].

йăваш

кунĕ; виçеллĕ. Йиваш (коне) пол, силеньзэ ан-зюре [Чуваш 1870:12]; Григорiй пить ыра, усла, йываш (коне) сьын-че <…> [Жития 1874:3]; Эпир хамăртан ытлашши калаçнă пек пулсан Турăшăн вăл; йăвашшăн (виçелĕ) пулсан сирĕншĕн [Послания 1903:117].

Кайăк çулĕ

хисепсĕр нумай çăлтăр купаланса тăракан вырăн. Кайăк çулĕ вăл ак мĕн: çав кайăк çулĕ тиекен çĕрте хисепсĕр нумай çăлтăр купаланса тăрать. Çав темĕн чухлĕ çăлтăр çутти пĕрле хутшăнса пĕлĕт çинче çул пек çутăлса тăрать [Хыпар 1906, № 13:211].

калча

уçăм. Кайсан-кайсан вăл калча (уçăм) çинче çисе, вылякаласа çӳрекен икĕ мулкача тĕл пулчĕ [Третья 1911:7].

кас

я.я. урам. Тата камран та пулин çыру илсен те çавăн пекех тарăхса пĕтетĕн: пĕрин патне йăтса каян – килте çук, тепĕрин патне пыран – вулаймасть; çапла хăш чухне пĕр çыру вулаттарасшăн пĕтĕм касса (урама) çавăрăнатăн; тата вăл çырура те ют çын пĕлмелле япала çинчен çырнă, те çук, ăна пĕлместĕн [Абрамов 1988:178].

каток

ик вĕçĕнчен турта лартнă çавăрăнакан пысăк пĕрене (кĕреш). Акнă чух çанталăк Уяр пулсан сӳренĕ хыççăн тата çĕре катокпа* кустарса тикĕслес пулать [Заикин 1910:6]; *Каток вăл ик вĕçĕнчен турта лартнă çавăрăнакан пысăк пĕрене (кĕреш) [Заикин 1910:6].

каучук патакки

авкаланакан япаларан тунă патак. Сĕтел çинче каучук патаккисем*, йывăç патаксем выртаççĕ. *Каучук патакки вăл авкаланакан япаларан тунă патак [Хыпар 1907, № 5:37].

кăнтăрла

вун иккĕ тĕлĕ. Иисус Христоса еврейсен хисепĕпе улттăмĕш сехетре пăталанă; пирĕн хисеппе вăл вун иккĕмĕш сехетре (шăп кăнтăрла тĕлĕнче) пулать [Наставление 1896:115].

кĕреш

пысăк пĕрене. Каток вăл ик вĕçĕнчен турта лартнă çавăрăнакан пысăк пĕрене (кĕреш) [Заикин 1910:6].

комитет

халăх суйласа хунă çын ушкăнĕ; канаш. Пырсан вăл хресченсем тунă комитетри (халăх суйласа хунă çын ушкăнĕ) çынсене хăй аллине тытса пама хушнă [Хыпар 1906, № 38:600]; Пур ĕçсене те халăх хăй туса тăмашкăн хăй хушшинчен лайăх çынсене суйласа илсе комитетсем (канашсем) тумалла [Хыпар 1917, № 2:3].

конституция

(хальхилле конституци) патшалăхри тĕп законсем. Вăл патшалăхри тĕп законсене конституция теççĕ. Вĕсенче халăх мĕн тума пултарнине тата патшан мĕн тума ирĕк пуррине, мĕн тума çуккине кăтартнă [Çулталăк 1906:15].

консул

Римри чи çӳллĕ вырăн; ют патшалăхран Россияна ытти патшалăхсене ĕç мĕнле тунине пăхса тăма янă çынсем. Пит хĕн вăрçăри пек, çав армиясене пăхса тăма икĕ консула (Римри чи çӳлĕ вырăн) янă [Боголюбов 2001:54]; Персияран Россияра пурăнакан консулсем1 патне çапла телеграмма янă <…> 1Консул тесе ют патшалăхран Россияна ытти патшалăхсене ĕç мĕнле тунине пăхса тăма янă çынсене калаççĕ. Вăл çынсем вăрттăн пăхса çӳрекен çынсем мар. Паллă çынсем [Хыпар 1906, № 34:536].

коралл

чул пекскер. Мĕн япала пулнă-ха вăл Альборак? Алты-Бармак çырнă тăрăх, <…> урисем ешĕл изумрудран (хаклă йышши чул), хӳри хĕрлĕ коралл пулнă тет (коралл та чул пекĕскер), çамки çине Турăран пуçне урăх Турă çук, Мухаммед Ун пророкĕ тесе çырнă тет [Мухаммед 1912:4].

коран

Мухаммед вĕрентни çинчен çырнă кĕнеке. Мухаммед тĕнне тĕрĕсе кăларасшăн вăл коран кĕнекинчен (Мухаммед вĕрентни çинчен çырнă кĕнекене коран теççĕ) тĕрлĕ вырăна килмен сăмахсем кӳре пуçларĕ [Архипов 1984:286]; Мухаммед çыртарса хăварнă закон кĕнекине коран теççĕ [Возражения 1910:2].

корван

Турра асăннă парне. Эсир калатăр: кам та пулин ашшĕне е амăшне сана парас япала корван (Турра асăннă парне) тесен вăл çыннăн хăй ашшĕне е амăшне нимĕн усă тумасан та юрать тетĕр [Господа 1890:101].

корона

хаклă чулсемпе илемлентернĕ ылтăн çĕлĕк. Вăл патша аслăлăхне пĕлтерекен япаласем ак çаксем: ылттăнтан туса хаклă чулсемпе илемлентернĕ çĕлĕк (корона) пулнă, çине хĕрес лартнă чăмăр япала (держава), вĕçне ăмăрт кайăкĕ тата хĕреслĕ корона лартса тунă туя (скипетр) пулнă, тата Сибирти юс тирĕпе тыттарнă çиелтен тăхăнмалли тумтир (профира) пулнă [Священное 1896:6].

корь

хĕрлĕхен. Çапла ĕнтĕ халер вăл шатра, тар чирĕ, хĕрлĕхен (корь) тата ытти сикекен чирсем пекех сикекен чир [Халер 1908:1].

кремль

йĕри-тавра хӳмепе çавăрнă вырăн. Хула кремлĕ çӳлĕ ту çинче тăнă; кремль тесе йĕри-тавăра хӳмепе çавăрнă вырăна калаççĕ. Вăл вырăна хула варнерех тăваççĕ [Рассказы 1909:24].

кун

гл. килĕш. Ачанăн акăшĕ Мариам шăллăма мĕн тăвĕç халĕ тесе аякран пăхса тăнă. Шăллĕне патша хĕрĕ илнине курсан вăл вĕсем патне пырса каланă: сире ачана тăрантаракан çын кирлĕ мар-и, эпĕ тупăп тенĕ. Патша хĕрĕ килĕшсен (кунсан) Мариам тавăрăнса хăй амăшне чĕнсе кӳнĕ [Священная 1883:26].

кӳршĕ

пускил. Пĕр çын кăна унпа чирлетĕр, мехер кӳршĕсем (пускилĕсем) чипер унтан сыхланса тăмасан часах вăл çав çынтан вĕсем çине сикет, вĕсенчен ыттисем çине… [Халер 1908:1]; Пĕр килте скарлатинапа выртакан пулсан вăл киле кӳршĕсем (пускилсем) е аякра пурăнакансем те, ял вĕçĕнчисем те пырса çӳресен вĕсене те скарлатина лекме пултарать [Сборник 1903:41].

лампадка

çу савăчĕ. Кĕлĕ пĕтсен унăн сыв мар урисене Св. Николай умĕнче çунакан çу савăтĕнчен (лампадкăран) çу илсе сĕрнĕ те, вăл пĕтĕмпех сывалса утса çӳрекен пулнă [О святой 1895:14].

лекĕр

эмелçĕ. <…> вăл (Владимир. – Э.Ф.) çуртсенче чирлисене пулăшма лекĕрсем (эмелçĕсем) тытма хушнă [В память 1888:28].

лепта

пус, вак укçа. Çавăн чухне пĕр мĕскĕн тăлăх арăм пынă та укçа яракан арчана икĕ лепта (икĕ пус) янă [О боге 1891:88]; Пĕр мĕскĕн тăлăх арăм та çавăнта икĕ лепта (икĕ вак укçа) хунине курсан Вăл каланă: чăн калатăп сире: çак мĕскĕн тăлăх арăм пуринчен те ытла хучĕ [Новый 1911:169].

ливан

ладон. Кам та пулсан Турра тырă парни кӳрес тесен вăл тулă çăнăхĕ илсе пытăр, ун çине йывăç çăвĕ юхтартăр, ун çине ливан* хутăр … *Ливан – тепĕр тĕрлĕ ладон теççĕ [Pentateuch 1988:197].

магазин

лавкка. Вăл каланă тăрăх эпир нумай тĕле çитрĕмĕр: пĕчĕк çуртсене те, пысăк çуртсене те, чаплă лавккасене те (магазинсене) кĕре-кĕре ыйтса тухрăмăр [Архипов 1984:280].

макăр

куççулĕпе йĕр. Христос тупăкĕ умне килсе тăр та Унăн таса урисене куççулĕпе (макăрса) йĕрсе чуп ту [Два 1898:14]; Тăванăм! Вăл сана çăласшăн ĕçленĕ, сана хĕрхенсе макăрнă [Осмотрись 1900:6].

математика

хисеплеме-шутлама вĕрентекен наука. Университетсемсĕр, ытти пысăк школасемсĕр пуçне вĕсен ялсенче те аслă школасем пур; вăл школасенче вулама-çырма анчах мар, хисеплеме-шутлама (математика тиекен наука) <…> вĕрентеççĕ [Хыпар 1906, № 10:151].

махорка

хресченсем туртакан темех, тапак. Хресченсем туртакан темехрен (махоркăран) 1878 çулта кашни кĕрепенккешĕн акциз 4 пус пулнă, 1900 çултан вăл 9 пуса çитнĕ. Халĕ хысна темехрен (тапакран) çулталăкне 49 миллион тенкĕ усă курать [Пурне те 1906:8].

мăнаçлан

çуллан. Çын пурăнăçĕнче те çуркунне пур: вăл ача чухнехипе çамрăк чухнехи вăхăт; çу та пур: вăл çын мăнаçланса (çулланса) çитнĕ вăхăт <…> [Поучения 1904:33].

металл

шăранакан хытă япала. Кĕленче савăтĕнче ĕçлекенсем вăл чире кĕленчене вĕрсе хăпартнă чух пĕрин хыççăн тепри пĕр кĕпçерен вĕрнĕрен ертеççĕ, шăранакан хытă япаласене (металсене) çыпăçтаракан ăстасем шăратнă чух вут çине вĕрмелли кĕпçене пĕрин хыççăн тепри хыпса вĕрнĕрен ертеççĕ [Сборник 1903:98].

микроб

куçа курăнми вĕт хурт-кăпшанкă. Вăл тăшмансем – тĕрлĕ-тĕрлĕ чирсенĕн микробсем (куçа курăнми вĕт хурт-кăпшанкăсем) [О войне 1915:10].

мина

кĕрепенке кĕмĕл. Вăл хăйĕн вунă чурине чĕнсе илсе вĕсене вунă мина (вунă кĕрепенке кĕмĕл) парса каланă: эпĕ тавăрăниччен çак минăсемпе тупăш тăвăр тенĕ [Лука 19:13].

минтер

çытар. Павел патша малтан хăй çине чаплă çĕлĕке тăхăннă та патша аслăлăхне кăтартакан япаласене минтер (çăтар) çине хурса хăй трон çине ларнă <…> [Священное 1896:9]. Вăл, халтан пĕтĕмпех тухса ӳкнĕскер, куçĕсене хупнă та йывăр ахлатса сывласа илсе пуçне минтер (çытар) çине хунă… [Кедров 1984:311].

мирă

(хальхилле миро) çу; хаклă йышши таса нард çăвĕ. Иисус Вифанияра юхан-суранлă Симон çуртĕнче чух Ун патне пĕр арăм алавастăр савăтпа хаклă йышши мирă (çу) илсе пынă … [Матфей 1911:59]; Вăл Вифанияра юхан-суранлă Симон çуртĕнче апат çисе ларнă чух пĕр арăм алавастăр савăтпа хаклă йышши таса нард çăвĕ (мvро) илсе пынă … [Марк 1911:102].

михĕ

мишук; хутаç. <…> çĕр çаврака, пĕлĕт ăна хăмпă пек е мишук (михĕ) пек йĕри-тавра карса тăрать пулĕ <…> [Беседы 1906:18]; … вăл çӳçсем тăрăхла михĕ (мишук) майлă [Золотарев 1908:14]; Çак пысăк пирус пекскерĕн ăшĕнче 17 пӳлĕм пулнă, пӳлĕмсерен пĕрер пысăках мар михĕпе (хутаçпа) сывлăш пулнă [Çулталăк 1910:16].

монастырь

хура тум çурчĕ. Ликияна пырсан Николай хăй çуралнă Патара ятлă хулана пыман, вăл уллах çĕрте Турра кĕл тăвас тесе импичĕшĕ тунă Сăваплă Сион ятлă хура тум çуртне (монастыре) кайнă [Житие 1879:35].

мужик

хресчен çынни. … хресчен çыннине (мужике) пĕтĕмпех пĕтсе ларасран халех çăлас пулать; халех ăна пулăшмасан вăл йăлтах çука юлĕ [Çулталăк 1906:39].

мул

пурлăх. Вăл ăна каланă: часрах ку çĕр çинчи мула валеçсе пĕтерер те пĕлĕт çинчи мула (пурлăха) шырар тенĕ [Страдание 1897:5].

мытарь

куланай пухакан. Мытарь тени куланай пухакан тени пулать [Священная 1883:75]; Евангелиере каланă мытарь (куланай пухакан çын) çылăхлă пулнă, вăл çылăхĕсенчен ӳкĕннĕ те, Турă унăн çылăхĕсене каçарнă [Беседы 1905:27].

пайăр

хăйсен. Эчкеренпе Хачăккасси чăвашĕсем монастырь валли хăйсен (пайăр) ят çĕрне виçĕ теçеттина ахалех касса панă; вăл çĕр вăрманлăх пулнă [Освящение 1904:4].

пан улми

пахча çимĕçĕн тĕсĕ. Христос çап-çутă пулнă хăвата чиркӳре çурла уйăхин (августăн) 6 кунĕнче асăнаççĕ. Вăл кун Христоса ĕненекенсем чиркĕве пахча çимĕçи (пан улми) илсе пырса кĕл тутараççĕ [Наставление 1896:96].

парка

шултăра. Вăрлăх пĕрчи мĕн чухлĕ парка (шултăра), мĕн чухлĕ йывăр туртать, çавăн чухлĕ вăл хăвăртрах тымар ярса çулçă кăларать те вăйлă хунаса каять [Каким 1911:3].

парламент

акăлчансен халăх суйласа янă çынсен пухăвĕ; патшалăхăн аслă пухăвĕ; дума. Пĕтĕм халăх пĕр майлă тăнă: улпутсем, пуп таврашĕсем, халăх суйласа янă çынсем* хушмасăр куланай тӳлес мар тенĕ. *Вĕсенĕн пухăвне парламент тенĕ, вăл пирĕн дума пек [Хыпар 1906, № :573]; Стюарт ятлă йăх патшара тăнă чух Англия парламентĕнче* икĕ ушкăн тавлашнă <…>. *Парламент тесе англичансем Патшалăх Пухуне калаççĕ [Хыпар 1906, № 41:632]; <…> пĕтĕм патшалăх валли тухакан пĕрлехи законсене пĕтĕм патшалăхăн аслă пухăвĕпе (парламентпа) килĕшсе кăларать вăл (император. – Э.Ф.) <…> [Автономия 1906:6]; Патшалăха халăх хăй тытса тăракан патшалăхсенче хăш патшалăхра пĕтĕм халăх хăех кăларать, хăш-хăш патшалăхсенче халăх хăй хушшинчен парламента (думăна) суйласа янă çынсем урлă кăларать [Ширновой 1917:15].

партия

(хальхилле парти) ушкăн; пĕр шухăш пулса законсене хăйсем пĕлнĕ пек тăвас тесе пĕрлешнĕ ушкăнсем. Халĕ Россияра кирек мĕнле ушкăна пырса перĕнсен те эсĕ мĕнле ушкăна (партияна) хутшăнан тесе ыйтаççĕ [Хыпар 1906, № 13:202]; Конституционно-демокра­тическая партия** (кадеты) вăл çĕр ĕçне мĕнле тумаллине хăйсем шухăшланă пек Думара каласа кăтартнă <…>. **Партия тесе пĕр шухăш пулса законсене хăйсем пĕлнĕ пек тăвас тесе пĕрлешнĕ ушкăнсене калаççĕ [Хыпар 1906, № 33:509].

патша

кĕçĕн тӳресемпе аслă тӳресене пăхса тăраканни, Турă хыççăн чăн аслă тӳре, пуçлăхсенĕн пуçлăхĕ, чурасенĕн тӳри; ĕмпӳ. <…> пирĕн çав кĕçĕн тӳресемпе аслă тӳресене пăхса тăраканни тата чăн аслă тӳре пур, вăл пĕтĕм патшалăха хăй ирĕкĕпе тытса тăрать, вырăс патшалăхĕнчи пур хуласене, пур ялсене пăхса тăрать. Çав чăн аслă тӳрене эпир патша тетпĕр, государь тетпĕр, император тетпĕр; Вăл Вырăс патшлăхĕнче Турă хыççăн чăн аслă тӳре, пуçлăхсенĕн пуçлăхĕ, чурасенĕн тӳри [Объяснительные 1903:66]; Губернатор çав кунах Агафоподпа Феодула хăй патне чĕнсе илнĕ те патша (ĕмпӳ) ячĕпе кала-кала парне пама ӳкĕтленĕ [Избранные 1905:23].

патшалăх

ĕмпӳлĕх. Арий майлă çынсем вĕрентнĕ тăрăх, вăл Василие патшалăх (ĕмпӳлĕх) чиккине ямалла тунă [Избранные (январь) 1904:9].

пичетле

пустар. Патшана итлеме кирлĕ мар, Патшалăх Пухувĕ вăл усăсăр, пĕр кулăшла япала анчах пулмалла, унта яма çынсем суйлама кирлĕ мар тесе çырсан вăрттăн çĕрте пичетленĕ (пустарнă) хутсем салатрĕç [Высочайшие 1906:71].

позолотчик

япаласене ылтăнлакан. Вăл шап-шурă ватă çын, 55 çулта, вăл Василий Иванович Иванов, Страхов ятлă, вăл япаласене ылтăнлакан (позолотчик) [Хыпар 1906, № 33:520].

попечительство

приходри чиркӳшĕн тăрăшма суйласа хунă çынсем. Эрех ĕçмен çынсен ушкăнĕ мĕн пирки те пулин пăрахăç пулсан çав хăй пăрахăç пулнă кун унăн мĕн хăйне тивĕçлĕ япала тупăнать, вăл пурте çав приходри чиркӳшĕн тăрăшма суйласа хунă çынсен (попечительство) аллине куçать [Устав 1904:8].

почтальон

пуштă çӳретекен. Вăрă тытăннă, вăл кунтан темиçе кун малтан пуштă çӳретекене (почтальона) вĕлерсе пуштă укçисене çаратнă [Беседа 1910:11].

престол

алтарĕн вăта çĕрĕнчи тăватă кĕтеслĕ сĕтел; çӳлĕ, пит чаплă вырăн. Алтарĕн чăн вăти çĕрĕнче тăватă кĕтеслĕ сĕтел пулать, ăна престол теççĕ [О церкви 1894:8]; Вăл пĕрре Турра çӳлĕ, пит чаплă вырăн (престол) çинче ларнине курнă [Наставление 1896:64].

программа

1. пĕр-пĕр ушкăн мĕн-мĕн тума, мĕнле тумаллине çырнă хут; мĕнле ĕç тумалли, вăл ĕçсене епле тумалли. Вĕсен хăйсен программысем пур. 1Программа çине пĕр-пĕр ушкăн мĕн-мĕн тума, мĕнле тумаллине çыраççĕ [Хыпар 1906, № 25:401]; Унтан Св. Синод программа*** çырнă та церковный школасем тăва пуçланă. ***Программа – мĕнле ĕç тумалли, вăл ĕçсене епле тумалли [Хыпар 1906, № 33:514]. 2. школасенче ачасене мĕнле вĕрентмелли. Вара патша алă пуссанах Синод çав школасенче ачасене мĕнле вĕрентмеллине (программа) çырса кăларнă [Хыпар 1907, № 8:57].

просфора

Турă çăкăрĕ. Вăл вăхăтра таинство валли çăкăрпа эрех хатĕрлеççĕ. Пая кӳртекен пĕлме çук ĕç валли таса тулă çăнăхĕнчен йӳçĕтсе пĕçернĕ çăкăрсем кирлĕ. Вĕсене Турă çăкăрĕ (просфора) теççĕ [Наставление 1896:176].

профессор

аслă шкулти учитель; университетри вĕрентекен. Унтан вăл пĕр Стоу ятлă профессора (аслă шкулти учителе) качча кайнă [Молянов 1988:76]; Çĕнĕ законсемшĕн пуринчен ытла çамрăксем, студентсем, хресченсенчен тухнă нумай вĕреннĕ çынсем, нумайĕшĕ студентсене вĕрентекен учительсем (профессорсем) те тăрăшаççĕ [Хыпар 1906, № 39:603]; Остав теекен хулара университетри профессор (вĕрентекен) Фильд пралук янрани çинчен нумай пулмасть питĕ аван каласа панă [Çулталăк 1914:14].

процент

кивçен илнĕшĕн банка тӳлемелли укçа. Çĕр ытлашши хаклăланса пынине банка кивçен илнĕшĕн тӳлемелле укçана (процент) сахаллатни те нимĕн усă та кӳреймен <…> [Хыпар 1906, № 20:314]; Процент вăл ак мĕнле: хĕлле эсĕ улпутран 1 тенкĕ илнĕ иккен, уншăн ăна çулла çав хака 2 е виçĕ тенкĕлĕх ĕç ĕçлесех паран [Акимов 1988:190].

пулшу

çăмăллăх. <…> вăл (Николай. – Э.Ф.) никамран та пулшу (çăмăллăх) кĕтмен [Житие 1879:32].

рабочий

(хальхилле рабочи) ĕçри çын. Забастовать тунă ĕçри çынсене (рабочийсене) вăл кирлĕ япала, укçа парса пулăшнă [Хыпар 1906, № 41:648].

рай

Христос патшалăхĕ; Адампа Ева пурăннă ырă, илемлĕ йывăç пахчи. Сутран кайран сăваплисем Христос патшалăхне (рая) кĕрĕç [Наставление 1896:139]; Пирвайхи çынсем Адампа Ева Турă умĕнче ырăлăхра пурăннă, вĕсем нихăçан та вилмеле мар пулнă, Турра юратса итлесе пурăннă, вĕсенĕн пурăнăçĕ Тура пит кăмăллă пулнă, вĕсене Турă пур ырăлăха та панă, вĕсене Вăл ырă, илемлĕ йăвăç пахчинче усранă, вăл йăвăç пахчине рай тенĕ [Беседы 1898а:41].

рис

пирĕн вир евĕрлĕ [тырă]. Китайра рис акаççĕ. Рис вăл пирĕн вир евĕрлĕ; рис вăл йĕпе вырăн юратать [Хыпар 1906, № 12:186].

рудник

ылтăн чул е урăх хаклă чул кăларма алтнă шăтăк. Эпĕ илтрĕм: вăл çурта туса пĕтерме Христос тĕнне тытакан çынсене тĕрмесенчен, рудниксенчен (рудник тесе ылтăн чул е урăх хаклă чул кăларма алтнă шăтăксене калаççĕ) кăларса килмелле теççĕ тенĕ [Фабиола 1912:14].

савăк

савăнмалла. Вăл (Иоанн атте. – Э.Ф.) калаçса тăнă çĕре халăх нумайăн пухăнса пуçа чиксе итлесе тăрать. Пăхма та пит савăк (пит савăнмалла) [Отец 1904:13].

сала

чиркӳллĕ ял. Ун чухне вăл (архиерей. – Э.Ф.) хăй епархийĕне çӳреме чăн малтан пуçласа тухнă. Çав тухăмĕнче архиерей хăш-хăш хуласене, саласене (чиркӳлĕ ялсене), монастырсене çитсе унти чиркӳсене пăхса тухма хисеп тунă [Освящение 1904:7].

сасартăк

пит те хăвăрт. Мăссăльман çыннисем вăл пĕлĕт çине сасартăках (пит те хăвăрт) касса килнĕ теççĕ [Мухаммед 1912:3].

сатана

шуйттан. Евангелие çыракан сăваплă Иоанна Турă Ывăлĕ тĕлĕнмелле курăнса Кĕçĕн Азияри çичĕ чиркӳ çинчен пĕлтернĕ чухне вăл Пергамри епископ Антипа çинчен çапла калать: Эпĕ санăн ĕçӳсене те, эсĕ саттананăн (шуйттанăн) аслă вырăнĕ тăракан çĕрте пурăннине те, эсĕ Ман ятăма тытса тăнине те пĕлсе тăратăп <…> тет [Избранные 1905:36–37].

селитра

азотлă шур тăвар. Селитра вăл – азотлă шур тăвар. Вăл хăйăрлăрах çĕрпе тăмлă çĕре лайăх çĕнетет [çулталăк 1908:61].

сĕртĕн

аллуна хур. Çавăн чухне Ун патне Вăл сĕртĕнтĕр (аллине хутăр) тесе çамрăк ачасене илсе пынă [Господа 1890:111].

сиктер

хăвар. Çăмартисене карас куçĕсене сиктере-сиктере (хăварса), хăш куçне икшер-виçшер, ултшар-çичшер те сапнă пулсан, вăл амăш типтерлĕ мар <…> [Сергеев 1907:8].

сифилис

усал чир. <…> хăшĕ тата пĕтĕм ĕмĕрӳ тăршшĕпе асаплантарать. Çитменнине тата санран вăл урăх çынна та ерет. Çавăн пек чирсенчен пĕрне сифилис теççĕ, вырăссем ăна дурная болезнь теççĕ. Чăвашла – усал чир теççĕ [Членов 1904:1]; Эпир пĕлетпĕр ĕнтĕ: усал чир вăл – ерекен чир, вăл пĕр çынтан тепĕр çынна сикет, вăл чирĕн ерекен япали чирлĕ çыннăн шатри çинчен, кĕсенĕ çинчен е унăн таврашĕнчи япалисем çинчен, е унăн юнех сывă çынна ленксен анчах ăна чир ерме пултарать, сывă çыннăн çав чире ертекен япала ленкнĕ тĕлте ӳт çурăлни, перĕнтерсе ыраттарни е ахаль суран-мĕн пулсан вара усал чирĕ ерекен япали çав тĕлтен унăн ӳчĕ ăшне кĕрсе каять [Членов 1904:7]; Усал чир (сифилис) ан сарăлтăр тесе салтаксене киле ярас чухне командирсем кам çав чирпе чирленине полкри докторсене каламалла тунă <…> [Хыпар 1906, № 17:265].

скипетр

вĕçне ăмăрт кайăкĕ тата хĕреслĕ корона лартса тунă туя. Вăл патша аслăлăхне пĕлтерекен япаласем ак çаксем: ылттăнтан туса хаклă чулсемпе илемлентернĕ çĕлĕк (корона) пулнă, çине хĕрес лартнă чăмăр япала (держава), вĕçне ăмăрт кайăкĕ тата хĕреслĕ корона лартса тунă туя (скипетр) пулнă [Священное 1896:6].

скрижаль

икĕ чул хăма. Унта вăл хĕрĕх кун, хĕрĕх çĕр Турăпа калаçса тăнă. Çавăн чухне Турăран икĕ чул хăма (скрижаль) илнĕ [Наставление 1896:45].

смета

укçа хисепĕ, бюджет. Хысна укçине пăхса тăракан министр (министр финансов) çулленех çĕнĕ çул умĕн çитес çулшăн хыснана укçа ăçтан кĕмелли çинчен, вăл укçана ăçта ямалли çинчен хисеп çырать; вăл хисепе вырăсла смета (бюджет) теççĕ. Халĕ çак укçа хисепне (сметăна) ĕнтĕ министр малтан Патшалăх Пухуне памалла [Высочайшие 1906:14].

социализм

урăхла йĕрке. Вĕсем çĕр çинче урăхла йĕрке тăвасшăн. Вăл йĕркене социализм теççĕ. Социализм тиекен йĕрке пулсан çĕр çинче хуçи те, тарçи те пулмалла мар, пур те пĕрле ĕçлесе ĕçлесе тунине пĕр çĕре пуçтарнине кашнине кирлĕ таран памалла [Хыпар 1906, № 25:401].

стадия

(хальхилле стади) [вăтамран ик çĕр метр]. Çав кунах вĕренекенсенчен иккĕшĕ Еммаус ятлă яла кайнă; вăл ял Иерусалимрен утмăл стадияна (вун икĕ çухрăма) яхăн пулнă [Лука 24:13].

стачка

ĕçлекенсем пурте пĕр канаш пулса савăт е хапрăк ĕçне пăрахни. Ĕçлекенсем пурте пĕр канаш пулса савăт е хапрăк ĕçне пăрахса тăнине вырăсла стачка теççĕ [Хыпар 1906, № 2:21]; Вăл эмел – хуçа панчи пур тарçăсем те пĕр харăс ĕçлеме пăрахни. Çапла ĕçлеме пăрахнине стачка теççĕ [Хыпар 1907, № 18:130].

стена

[кил-çурт, хуралтă] кăшкарĕ. Вăл чиркĕвĕн кăшкарне (стенисене) чултан тутарнă <…> [Наставление 1896:54]

страховой укçа

çуртшăн тӳлекен укçа. Çунакан сахал пулсан, земство унтан сиен сахал курсан вăл çуннă çуртсемшĕн укçа нумайтарах парĕччĕ, çуртшăн тӳлекен укçана та (страховой укçана) сахалтарах тӳлемелле тăвĕччĕ [Сборник 1903:9].

сырăш

выльăхсене утă паракан çĕр. Таса Хĕр Мариянăн унта çăмăлланас вăхăчĕ çитнĕ, вăл Ывăл ача çуратнă та Ăна чĕркесе сырăш çине (выльăхсене утă паракан çĕре) вырттарнă [Книга 1910:66].

тайга

вăрман. Пыра-пыра Сибирте аван юрăхлă çĕр сахалланăран унта куçма пăраха пуçланă, унта çĕр нумай та, анчах вăл çĕрсем пурте вăрман (тайга) айĕнче [Çулталăк 1906:38].

таможня

ют патшалăхран илсе килекен таварсене каçаракан çĕр. Пур ют патшалăхран илсе килекен тавара та малтан патшалăх чиккине, таварсем каçаракан çĕре илсе пыраççĕ (вăл вырăна вырăсла таможня теççĕ) [О земстве 1906:23].

тăлппӳ

ӳт. Пирĕн пĕр ӳтĕмĕрĕнех епле пай нумай вăл пайсен пуринĕн те епле пĕр йышшĕ ĕç мар, çавăн пек эпир те Христос ячĕпе нумайăн пĕр тăлппӳ (ӳт) пулса тăратпăр, уйăрăмăн пĕр-пĕрин пайĕсем пулатпăр [Послания 1903:65].

телескоп

пин çухрăмран кăтартакан подзорная труба. Англия патшалăхĕнче пĕр Гершель ятлă çын пин çухрăмран кăтартакан подзорная труба шухăшласа кăларнă, вăл трубана телескоп теççĕ [Хыпар 1906, № 15:242].

тенкĕ

манет. Çулталăкра икĕ хупахран халăха 15 пин тенкĕлĕх (манетлĕх) эрех сутаççĕ, вунă çулта вăл 150 пин тенкĕ пулать <…> [Хыпар 1906, № 27:433].

термометр

сивĕпе ăшша пĕлтерекен хатĕр. Унтан тата ураран ӳкнĕ кунах çынна тапхăрăн-тапхăрăн темĕн тĕрлĕ ăшăрхатса вĕрилентернĕ, термометр (вăл сивĕпе ăшăна кăтартса пĕлтерет) лартса пăхсан çан-çурăм вĕрийĕпе термометр ăшăнчи ртуть (чĕрĕ кĕмĕл) ăшăнса 36,5 градуса çитиччен çӳлелле улăхнă [Чума 1897:9–10].

тилĕрт

пăс. Иудейсем каланă: Вăл Галилеяран пуçласа кунта çитиччен халăха тилĕртсе (пăсса) çӳрет тенĕ [Священная 1883:132].

тин çеç

халĕ çеç. Тин çеç (халĕ çеç) çĕмĕркеленнĕ курăк çинче ура йĕрри тупас тесе вăл чиркĕве кĕрес умĕн унăн йĕри-тавра çавăрăннă [Пустынница 1897:13–14].

трахома

суккăрлатакан куç чирĕ. Сайра килте трахома тиекен куç чирĕ çук: пур те пекех çав ерекен чирпе аптраççĕ [Комиссаров 1918:8]; Мĕнрен суккăр пулни çинчен тата та нумай калама пулать те, анчах çынсем пуринчен ытла пĕр йышши куç чирĕпе суккăрланаççĕ, вăл чире докторсем трахома (шатра) теççĕ [Сборник 1903:32].

тропарь

чиркӳ уявĕн юрри. Христоса ĕненекен халăхсем таса Хĕр Мария çуралнине авăн уйăхин (сентябрĕн) 8 кунĕнче асăнса уяççĕ. Вăл праçникĕн юрри (тропарь) ак çакă <…> [Наставление 1896:70].

трупа

пăрăх; мăрье. Унтан вăл (Владимир. – Э.Ф.) хула тулашĕнче хулана шыв туртакан трупасем (пăрăхсем) пуррине пĕлнĕ [В память 1888:14]; Пӳртри сывлăш уçăлмашкăн çулла чӳречесене, хĕлле мăрьене (трупана) уçса пăрахас пулать [Сборник 1903:44].

тундра

Сибирте çурçĕр вĕçĕнче нихăçан ăшăнса çемçелмен çĕрсем. Тундрасенче* пăлансем нумай пулнă. *Тундра тесе Сибирте çурçĕр вĕçĕнче нихăçан ăшăнса çемçелмен çĕрсене калаççĕ. Вăл çĕрсем çу кунĕнче çур аршăна яхăн анчах ăшăнаççĕ. Аялалли çапла шăннипех юлать [Хыпар 1906, № 43:678].

Турă кĕлли

Иисус Христос вĕрентнĕ кĕлĕ. Хăйне мĕн каласа кĕл тумаллине, хăйĕнчен мĕн ыйтмаллине пире Иисус Христос Хăех вĕрентнĕ, вăл кĕлле Турă кĕлли теççĕ («Эй çӳлти Аттемĕр» кĕлĕ вăл), тата çĕр çинче пурăнса Турра юрăхлă пулнă çынсем, святой аттесем вĕрентсе хăварнă [Училище 1894:23].

Турă çырăвĕ

Христос тĕнĕ мĕн пулнине, вăл ăçтан тухнине, епле кĕнеке тăрăх вĕрентнине çырса кăтартакан кĕнеке пуххи. Христос тĕнĕ мĕн вăл, ăçтан тухнă вăл, епле кĕнеке çине çырнă тăрăх вĕрентеççĕ ун çинчен – çавсене тĕппи-йĕррипе йĕрлесе пăхса пĕлес пулать. Вăл кĕнекесене вырăсла Священное писание теççĕ, чăвашла калас пулсассăн вĕсене Турă çырăвĕ, Таса çыру теме юрать [Указание 1893:3]; Турă çырăвĕ тесе ветхий завет Библия кĕнекине, Евангелиепе апостолсем çырнă кĕнекесене калаççĕ [Избранные (январь) 1904:41].

тушка

аш. Раштав умĕн вăл хур ашĕсене (тушкисене) Питĕр хулине яраççĕ [Селивановский 1910:28].

тӳрĕ çӳрекен

вăрламан, çын япалине пĕр ыйтмасăр илмен çын. Чăнахах та вăл çынччĕ: / ĕçчен, намăс пĕлекен / йĕп пек тӳрĕ çӳрекен1).1) Вăрламан, çын япалине пĕр ыйтмасăр илмен çын [Падияров 1912:1].

улма

паранкă. Шăта пуçланă улмана (паранка) ĕнесене çитерменниех аван, пăруламалли ĕнесене вăл пĕрттех юрамасть [Франкфурт 1913:7].

упар

Турă ĕни (хурт-кăпшанкă тĕсĕ. – Э.Ф.). … пур-и йывăç пахчине усă тăвакан хурт? – Пур. Вăл упар (Турă ĕни) тиекен пĕчĕк хĕрлĕ хурт [Яблонная 1915:6].

урапа

кускăчă. Хресчен çынни кил-çуртĕнче лайăх выльăх-чĕрлĕх пулмасан вăл кил-çурт урапа (кускăчă) тăхăнтармасăр тиесе лартнă лавпа пĕрех: ним чухлĕ те малалла кайма пултараймасть [Франкфурт 1913:1].

урăх

текех. Вăл Мана ĕненмесĕр çылăха кĕнипе Эпĕ Аттем патне кайăп тени тĕрĕссине, кайсан эсир Мана урăх (текех) курас çуккине те каласа пĕлтерĕ [Евангелие 1880:73]. <…> Христоса ĕненнĕ тăрăх аппа-йăмăк пулнă монахра пурăнакан юлташсемпе манăн урăх (тек) пурăнмалла пулмарĕ [Пустынница 1897:23].

уçă

витмесĕр. Июлĕн 9-ш кунĕнче таса ӳт пырса çитнĕ; ăна хирĕç патша хăй, улпутсем, архиерейсем, пĕтĕм халăх тухса илнĕ те Успенский собора хунă, унта вăл 10 кунччен уççăн (тупăк хуппине витмесĕр) выртнă <…> [Избранные (январь) 1904:24].

факультет

университетри ушкăнсем. <…> кашни кĕпĕрне хушшинче пĕр аслă школа тăвас пулать. Вăл школа хальхи университетри пек темиçе ушкăна (çапла уйăрнине вырăсла факультет теççĕ) уйăрас пулать <…> [Хыпар 1906, № 9:145].

хĕрес хыв

сăх сăх. Унтан вара вăл хăй çине хĕрес хывса (сăх сăхса) каланă: кай ман патăмран, шуйтан! Санăн тума шухăшланă ĕçӳсем пĕтчĕр тесе ылханатăп сана тенĕ [О святых 1892:29]; Кĕл тунă чухне эпир кĕлĕ сăмахĕсене калатпăр, хамăр çине хĕрес хыватпăр (сăх сăхатпăр) <…> [Наставление 1896:3].

хĕрӳ

ăшă, шăрăх. Вăл (Александр. – Э.Ф.) чăнах та 20-35 градус хĕрӳ (ăшă) пулнă вăхăтра пĕр ĕçмесĕр-çимесĕр 16 кун пурăннă <…> [Милость 1913:8]; Пĕтĕм пахча илемлĕн курăнса ларнă, çуллахи хĕрӳ (шăрăх) кунсенче сулхăнта канса ларма аван пулнă [Селивановский 1913:12].

хисеп

шут. <…> халĕ те çавăн пекех вăл чирпе (чумапа. – Э.Ф.) тĕрлĕ çĕрте тĕрлĕ халăх пинĕ-пинĕпе, хисепĕ те (шучĕ те) çук, виле-виле пĕтеççĕ [Чума 1897:3].

хитон

çанăллă кĕпе пек тум-тир. Нина каланă тăрăх, Мириан патша Христосăн¹ хитонне пытарнă вырăна тупасшăн тăрăшнă. ¹Хитон вăл − çанăллă кĕпе пек, пĕр хутăн та, икĕ хутăн та тăхăнма юракан тум-тир. Христос хитонне çĕлесе туман, ăна Турă Амăшĕ хăй аллипе тĕртсе тунă [Святая 1909:2122].

хырăç

(хальхилле хырçă) куланай. Куланай çак йĕркепе пухассине вырăсла подоходный налог теççĕ, чăвашла вăл тухăçа кура хырăç (куланай) тени пулать [Çулталăк 1906:31].

чавка пуçĕ

пыл курăкĕ. Чавка пуçĕ (пыл курăкĕ), люцерна, хир купăсти, шалфей аван ӳсет пулсан … вăл çĕрте извеска пуррине пĕлтерет [Горбунов 1910:7].

чап

мухтав. Турă çавăншăн вăл çынсен учĕсене чапа (мухтава) кăларнă: вĕсене Вăл çĕрме памасăр этем чирĕсене тӳрлетекен тунă [Наставление 1896:124].

часовня

юпа пек турăш вырăнĕ. Пĕрле кĕл тума вĕсем унта ту çине вăрман юпа пек турăш вырăнĕ (часовня) лартнă: вăл турăш вырăнĕ халĕ те тăрать-ха [Освящение 1904:3].

четвĕрт

пĕр чăпта. … вĕтĕ пĕрчĕллĕ вăрлăхĕ пĕр четвĕрчĕ 8 пăт та 23 кĕрепенке анчах туртнă. (Четвĕрт вăл пĕр чăпта) [Каким 1911:3].

чикмек

пусма. Çав вăхăтрах тата уçăлса кайнă чӳрече тĕлĕнче пĕр арăм кăшкăра пуçланă: «Чикмек (пусма) парăрччĕ часрах! …» – тенĕ [Романов 1984:325]; çавăн чухне вăл тĕлĕкĕнче пĕр пусма (чикмек) курнă <…> [Наставление 1896:34].

чиркӳ I.

ĕненекен ушкăн. Халĕ эпĕ сирĕншĕн асап курса савăнатăп, хамăн ӳтĕмпе асапланса Христос Хăй ӳчĕшĕн курнă хурлăха тултаратăп, унăн ӳчĕ – Чиркӳ (ĕненекен ушкăн) пулать [Кол. 1:24]; Вăсене пурне те пĕрле вырăс чĕлхипе Чиркӳ (Церковь) тенĕ; вăл сăмах чăвашла Христос тĕнне тĕрĕс тытса тăракан халăх тени пулать [О боге 1891:120].

шăрăшлă

(хальхилле шăршлă) япăхнă. Шăрăшлă (япăхнă) пĕвесене тасатасси çинчен. Кивĕ пĕвесем сӳс, курăс хутнăран, ытти кирек мĕн япаласем çĕрнĕрен япăхланса, шăрăшланса каяççĕ, вăл пĕвесенче вара ниепле пулă та пурăнмасть, вĕсем хăйсем те вилсе пĕтсе пĕвине тата ытларах шăрăшлантараççĕ [Çулталăк 1910:13].

шăтăк

типĕ пусă. Аслă пиччĕшĕ Рувим каланă: хамăрăн вĕлерес мар ăна, типĕ пусса (шăтăка) ярар та, унта вăл хăех вилĕ тенĕ [Книга 1910:22].

шăтăк çăварĕ

шăтăк анĕ. Иисус вара татах Хăй ăшĕнче хуйхарса Лазара пытарнă шăтăк патне пынă; вăл шăтăк ту аяккинче пулнă, шăтăк çăварĕ (анĕ) умне чул тăратса хунă [Евангелие 1880:54].

штейгер

çĕртен е ылтăн, е тимĕр чавтарса кăларттаракан ăста. Вăл (йĕркене) ĕçе пĕлекенсем губернски земствăн штейгерсем (çĕртен е ылттăн, е тимĕр чавтарса кăлартаракан ăстасем) пур [Селивановский 1913:25].

шуйтан

(хальхилле шуйттан) усал сывлăш, Турă тăшманĕ. Ырă сывлăшсене таса ангелсем теççĕ, усал сывлăшсене шуйтансем теççĕ [О святых 1892:3]; Çапла усала тухнă ангелсене шуйтансем, усал сывлăшсем теççĕ. Чи аслă шуйтана вырăсла сатана тата дьявол теççĕ, вăл чăвашла элеклекен, астаракан, улталакан тени пулать [О святых 1892:19]; Шуйтан вăл усал сывлăш. Турă вăл сывлăша ырăлăхлă, çутă пултарнă, анчах вăл кайран мăн кăмăлланса ытти хăйне пăхăнса тăракан сывлăшсемпе Турра хирĕç тăнă; çавăншăн ăна вара Турă ытти пăтраннă ангелсемпе пĕрле пĕлĕт çинчен хăваласа антарнă, çавăнтан вара вĕсем тĕттĕмленсе усал сывлăш пулнă, Турă тăшманĕсем пулнă [Объяснительные 1903:13–14].

шурă тăхран пуç

чавка пуçĕ, клевер. Хуртсем акă мĕнрен-мĕнрен пыл пуçтараççĕ: улма йывăççи е ытти пахча çимçи чечеккисенчен, анчах вăл вăхăтра хăйсене йышланма пыл нумай кирлĕ, ытлашши, вĕллерен илмелли пит сайра пулать, хăмла çырли чечеккинчен; улăхри тĕрлĕ чечексенчен, пуринчен ытла шурă тăхран пуç (чавка пуçĕ, клевер) пыл парать, çăка чечекĕнчен, хура тул чечекĕнчен [Сергеев 1907:33].

шӳт

мыскара. Вăл пит çивчĕ çын пулнă, (мыскара) шӳт тума юратнă … [Рассказы 1909:41].

ыраш амăшĕ

пуçах çинче хурарах пĕчĕкçеççĕ патак пек ӳсекен кăмпа, вырăсла – спорынья, головня. Ыраш амăшĕ вăл кăмпа. Вырăсла ăна спорынья тата головня теççĕ. Ыраш амăшĕ пуçах çинче хурарах пĕчĕкçеççĕ патак пек тăратса тăрать [Хыпар 1907, № 9:66].

эмелçĕ

лекĕр. Вилес уммĕн вăл пĕр нумай вĕреннĕ чаплă эмелçе (лекĕре) Христос енне çавăрса тĕне кӳртнĕ [Избранные (январь) 1904:10].

юрлă

чухăн. Çапла нушана çакланнă çын хăй çĕрне хăй пекех юрлă (чухăн) çынна сутас тесен вăл тӳлесе тăракан укçана çавăрнă рентана (капитализированная рента) çĕнĕрен илекен çын тӳлесе тăмалла пулать <…> [Хыпар 1906, № 38:594].

явлăк

тутăр. Вăл хĕрĕсем тата пуçри явлăкĕсене (вырăс тутрисене) пирĕн енчи пек çыхмасчĕç: темĕскерле, çамка çине антарса каялла кăшт хăлха евĕрлĕ тăратса çыхатчĕç [Тимофеев 2002:16–17].

январь

кăрлач уйăхĕ; мăн кăрлач. 1907-мĕш çулта кăрлач (январь) уйăхĕнче чăваш хаçат сасси илтĕнми пулчĕ [Хыпар 1917, № 1:1]; Тата ăна святойсем хушшине йышăнса мăн кăрлачăн (январĕн) вун тăваттăмĕш кунĕнче çуллен-çул вăл вилнине асăнса праздник тума хушнă [Святая 1909:25].

çемье

кил-йыш. <…> халăха та, кил-йышне те (çемьене) усă кӳрсе пурăнас чухне вăл вилсе выртрĕ, пĕтĕм кил-йышне макăрмалла турĕ [Эрех 1911:3].

çĕр улми

паранкă, картахви, кантук. Çĕр çинче ыраш, хура тул, çĕр улми (паранкă, картахви), çул курăкĕ, (шăпăр курăкĕ), шур ути, гвоздика аван ӳсет пулсан, йывăçсенчен хăва, хурăн, хырă аван ӳсет пулсан – вăл çĕр çăмăл, хăйăрлă пулать [Горбунов 1910:6]; Çитменнине тата çĕр улми (паранкă, кантук) те нумайĕшин пĕтнĕ [Хыпар 1907, № 15:115]; Пăтă ик-виç кунта пĕрре анчах тивет, ир те каç та салмапа çĕр улми (паранкă) анчах [Çулталăк 1903а:27].

çиккер

ӳсĕртекен япала. … вăл Турă умĕнче аслă пулĕ, эрех те, çиккер (ытти ӳсĕртекен япала) та ĕçмĕ … [Лука 1:15].

çилентер

(хальхилле çиллентер) кӳрентер. Эпир ăна (Н.И. Ильминские. – Э.Ф.) пурсăмăр та хамăра çуратса ӳстернĕ атте-аннесене хисепленĕ пек савса хисеплеттĕмĕр, ăна çилентересрен (кӳрентересрен) пит хăраттăмăр, вăл мĕн вĕрентнине класра лайăх каласа параймасан вăтанса хĕрелсе каяттăмăр, пĕр-пĕр усал ĕç туса намăсланнă пек унăн умĕнче вăтанса тăраттăмăр [О Николае 1893:4].

çирĕплентер

тĕреклĕлентер. Эсир уйра та таса пурăнни Туррăн кăмăлне пит юрăхлă пулĕ. Вăл сирĕн çие Хăйĕн пĕлĕт çинчи аслă мухтавлă вырăнĕнчен юратса пăхса сире хăватлă хӳтĕлĕхĕпе витсе сыхласа усрĕ <…> [Поучения 1904:23].

çирĕх тăрри

юрлакан кайăк тĕсĕ. <…> тимĕр решеткеллĕ чӳрече тулашĕнче çирĕх тăрри (юрлакан кайăк) ларнă, вăл та хăйĕн савăнтаракан юррипе унăн чунне пусарнă [Акăшсем 1908:50].

çитĕн

ӳс. Вăл ерсенех йывăçăн çӳлçисем типме пуçлаççĕ, çамрăк туратсем çитĕнме (ӳсме) чарăнаççĕ [Яблонная 1915:4]; Çамрăк калча пит хитре çитĕнет (ӳсет), вăрăм ану та сип-симĕс выртать [Поучения 1904:19].

çихар

пирус. 1900 çулта вăл (Цеппелин. – Э.Ф.) калама çук пысăк дирижабль тунă, унăн тăрăшшĕ 60 чалăш, урлăшĕ 5 чалăш, хăй вăл çихар (пирус) пекскер пулнă [Çулталăк 1910:16].

çӳпĕллĕ

таса мар. Ялсенче те çанашкалах йĕркесĕр хăтланать: унта вăл çĕрнĕ, çӳпĕллĕ (таса мар) тырă салатать <…> [Хыпар 1907, № 12:90].

çӳре

çăвăр. Вĕллере хурт амĕш пĕрре кăна. Вăл асли пулса нимĕскер те хушса-кăтартса çӳремест, пĕр май çăмарта тăвать – çӳре (çăвăр) сапать … [Хабачев 1910:15]; … вăл кашни çул çӳре (çăвăр) клармассерен çӳре кипки юлнипе хуралса чакалать те хытса каять [Сергеев 1907:3].

çылăх

Турра итлеменни е Турă законне туса çитерменни; пăсăк. Çылăх вăл Турра итлеменни е Турă законне туса çитерменни пулать [Объяснительные 1903:13]; Малтанхи çынсен пирвайхи пăсăкне (çылăхне) вырăсла первородный грех теççĕ. Чăвашла первородный грех тени малтан пулнă çылăх тени пулать [Объяснительные 1903:14].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

а

2. частица
вара, э; -и, -ши; Пойдем домой, а? Киле каяр-и?; А что он тебе сказал? Вăл сана мĕн терĕ вара?; Петя! — А? Петя! — Э?

агрессивный

прил., агрессивно нареч.
1. (син. захватнический) хапсăнчăклă, хапсăнчăк -ĕ; агрессивная политика хапсăнчăклă политика, хапсăнчăк политики
2. (син. враждебный) хаяр, сĕмсĕр; он ведет себя агрессивно вăл хăйне сĕмсĕр тыткалать

акцент

сущ.муж.
чĕлхе хуçни (ют чĕлхе сăмахĕсене тăван чĕлхе майлă улăштарни); он говорит с татарским акцентом вăл тутар май чĕлхе хуçса калаçать

алгебра

сущ.жен.
алгебра (математика пайĕ, вăл тĕрлĕ хисепсене шутламалли мелсене тĕпчет); задачи по алгебре алгебра задачисем

антихрист

сущ.муж.
антихрист (христиан тĕнĕнче — Христосăн хаяр тăшманĕ, вăл çĕр çине тĕнче пĕтес умĕн килет имĕш)

бегать

глаг. несов.
1. чуп, чупса çӳре; дети бегают на улице ачасем урамра чупса çӳреççĕ
2. от кого-чего (син. избегать) тар, пăрăн, ютшăн; тарса çӳре; он бегает от нас вăл пирĕнтен тарса çӳрет

беситься

глаг. несов.
1. I и 2 л. не употр. ур, урса кай (чĕр чунсем çинчен)
2. (син. злиться, раздражаться) тарăх, çиллен, кăтăр; он бесится при любой неудаче вăл ĕç ăнмасан ялан кăтăрса каять
3. (син. шалить,озорничать) хытă ашкăн, иртĕх; дети бесятся без взрослых аслисем çук чухне ачасем хытă ашкăнаççĕ ♦ с жиру беситься иртĕхсе пурăн

бессмысленный

прил.
1. (син. неразумный; ант. осмысленный, разумный) ăссăр, тĕлли-паллисĕр, ним пĕлтерĕшсĕр; бессмысленный набор слов ним пĕлтерĕшсĕр сăмах купи
2. в знач. сказ. бессмысленно (син. бесполезно) усăсăр, усси çук; бессмысленно ожидать от него помощи вăл пулăшасса кĕтни усăсăр

бессовестный

прил. (син. нечестный, наглый), бессовестно нареч.
намăссăр, сĕмсĕр, чыссăр; он бессовестно врёт вăл намăса пĕлмесĕр суять

бессонница

сущ.жен.
ыйхăсăрлăх, ыйхă çукки, ыйхă çĕтни; он страдает бессонницей вăл ыйхă çĕтнипе аптăрать

бесспорный

прил.
1. (син. несомненный, очевидный; ант. спорный, сомнительный) кĕрет, иккĕленми, тавсăр; бесспорная истина кĕрет чăнлăх
2. вводн. сл. бесспорно (син. безусловно) паллах, чăнах та; он, бесспорно, прав вăл чăнах та тĕрĕсне калать

Благовещение

сущ.сред.
Благовещени, Ырă хыпар уявĕ (христиансен чи пысăк 12 уявĕнчен пĕри; ăна çĕнĕ стильпе ака уйăхĕн 25мĕшĕнче Мария ятлă таса хĕре вăл Турă амăшĕ пуласси çинчен ырă хыпар — вырăсла «благая весть» — пĕлтернине чысласа палăртаççĕ)

блестеть

глаг. несов.
1. чем и без доп. (син. сиять, сверкать) йăлтăртат, çиç, ялкăш, çуталса тăр; в небе блещут звёзды тӳпере çăлтăрсем çиçеççĕ
2. (син. отличаться, выделяться) палăрса тăр, тĕлĕнтер; девушка блещет красотой хĕр хăйĕн илемĕпе палăрса тăрать; он не блещет умом вăл питĕ ăслах мар

божественный

прил.
1. (син. религиозный, церковный) тĕн -ĕ, чиркӳ -ĕ; божественнные книги тĕн кĕнекисем
2. божественно нареч. (син. прекрасный, замечательный) питĕ чаплă, хӳхĕм, илемлĕ, паха; он поёт божественно вăл питĕ чаплă юрлать

болезненный

прил., болезненно нареч. (син. нездоровый; ант. здоровый)
1. чирлĕрех, сусăр, сывах мар, имшер; болезненный ребёнок имшер ача
2. (син. ненормальный, чрезмерный) ытла, виçесĕр; çав тери; он болезненно воспринимает критику вăл хăйне тиркенĕшĕн çав тери пăшăрханать

болеть

1. глаг. несов.
1. чем и без доп. чирле, аптăра (чирпе); болеть ангиной пыр шыççипе аптăра; он болеет уже больше недели вăл эрне ытла чирлет ĕнтĕ
2. о ком-чем и за кого-что (син. переживать, тревожиться) хумхан, пăшăрхан, чуна пар; болеть за дело ĕçшĕн чуна пар; болеть за футбольную команду футбол командишĕн хумхан

бормотать

глаг. несов.
мăкăртат, мăкăр-мăкăр ту; он что-то бормочет про себя вăл хăй ăссĕн тем мăкăртатать

бредить

глаг. несов.
1. аташ (тăнсăрланса); бредить во сне ыйхă тĕлĕшпе аташ
2. кем-чем (син. мечтать, стремиться) айкаш, ĕмĕтлен, çун; он бредит славой вăл чапшăн çунать

брезгать

и брезговать глаг. несов.
йĕрĕн, тирке; он ничем не брезгует вăл ниме те тиркесе тăмасть

будто

1. союз (син. как, словно) пек, пекех, евĕр, евĕрлĕ; выглядит будто живой чĕрĕ пекех курăнать
2. союз (син. что) иккен, имĕш, тет, теççĕ; говорит, будто сам это видел вăл çавна хăй курнă тет
3. частица, выражает сомнение, недоверие пулĕ, туйăнать, пек; лицо будто знакомое сăнран палланă пек туйăнать

буйный

прил., буйно нареч.
1. (син. неистовый, буйный; ант. тихий) вăйлă, авăк, асар-писер; буйный ветер авăк çил
2. (син. своенравный, непокорный; ант. смирный) хаяр, кăра, алхасуллă; он ведёт себя буйно вăл алхасса кайнă
3. (син. обильный; ант. скудный) вăйлă, илпек, акăш-макăш; буйные побеги вăйлă хунав

бывший

прил. (син. прошлый; ант. нынешний)
... пулнă; он бывший полковник вăл полковник пулнă; её бывший муж унăн упăшки пулнăскер

быть

глаг. несов.
1. (син. существовать, иметься); пул, пур; у нас есть собака пирĕн йытă пур; не было свободного времени ерçӳ пулмарĕ
2. (син. присутствовать, находиться; ант. отсутствовать) пул (ăçта та пулин); Я целый день был в школе Эпĕ кунĕпех шкулта пулнă; Ты будешь завтра дома? Эсĕ ыран килте пулатăн-и?
3. (син. происходить, случаться) пул, пулса ирт; это было давно ку вăл тахçанах пулнă; вчера была ясная погода ĕнер çанталăк уярччĕ
4. употр. как часть составного сказуемого: самолёт был сбит самолёта персе антарнă; мы будем играть в шашки эпир шашкăлла выльăпăр ♦ была не была, будь что будет мĕн пулин пулать; кто бы то ни был кам пулсан та; что бы то ни было мĕн пулсан та

бюрократ

сущ.муж., бюрократка жен.
бюрократ (ĕçе ячĕшĕн тăвакан); он поступает как бюрократ вăл бюрократла хăтланать

в

во предлог с вин. и предл. п.
1. на вопросы «куда», «во что»: -а (-е); -на (-не); -ла (-ле); войти в дом пӳрте кĕр; вовлечь в работу ĕçе явăçтар; подать заявление в институт института кĕме заявлени пар; играть в шахматы шахматла выля
2. на вопросы «где», «в чем»: -та (-те); -ра (-ре); -па (-пе); -лă (-лĕ); мы живём в деревне эпир ялта пурăнатпăр; ходить в шубе кĕрĕкпе çӳре; роман в трёх книгах виçĕ кĕнекеллĕ роман; конфеты в обёртке чĕркенĕ канфет; в пяти километрах отсюда кунтан пилĕк километрта ♦ во много раз больше нумай хут ытларах; он весь в отца вăл каснă лартнă ашшĕ; не в обиду будь сказано ан çилленсемĕр каланишĕн; это было в прошлом году ку вăл пĕлтĕр пулнă

валить

1. глаг. несов.
1. кого-что (син. обрушивать) йăвантар, тĕшĕр, ӳкер, ӳпĕнтер; ураган валит деревья тăвăл йывăçсене йăвантарать; ветер валит с ног çил ураран ӳкерет
2. что (син. бросать) купала, пăрах, пăрахса тултар; валить книги в ящик кĕнекесене ещĕке пăрахса тултар
3. йăвантар, яр; он всё валит на других вăл пĕтĕмпех çын çине йăвантарать
4. что (син. рубить) кас, йăвантар; валить лес вăрман кас

вдобавок

1. нареч. хушса, сĕтсе, сĕтев туса; унсăр пуçне; взяли в дорогу деньги и вдобавок продукты эпир çул çине укçа, унсăр пуçне апат-çимĕç илтĕмĕр
2. союз çитменнине, тата; он грубит, да вдобавок врёт вăл тӳрккес калаçать, çитменнине тата суять

везде

нареч. (син. повсюду; ант. нигде)
пур çĕрте те, таçта та; он побывал везде вăл таçта та пулса курна

век

сущ.муж., множ. века
1. (син. столетие) ĕмĕр, çĕр çул, çĕрçуллăх; средние века вăтам ĕмĕрсем; начало двадцать первого века çирĕм пĕрремĕш ĕмĕр пуçламăшĕ
2. (син. жизнь, существование) ĕмĕр, кун-çул, пурнăç; он много повидал на своём веку вăл хăйĕн ĕмĕрĕнче темĕн те курнă
3. чего или какой (син. эпоха) ĕмĕр, вăхăт, тапхăр, самана; каменный век чул самани (этемлĕх историйĕн авалхи тапхăрĕ); мы живём в век информационных технологий эпир информаци технологийĕсен тапхăрĕнче пурăнатпăр ♦ испокон веков мĕн ĕмĕртен; на веки вечные ĕмĕр-ĕмĕрлĕхе; идти с веком наравне, в ногу с веком вăхăтпа шай пыр; Век живи, век учись посл. ĕмĕр пурăнса ĕмĕр вĕрен; Век прожить не поле перейти посл. ĕмĕр сакки сарлака

верный

прил., верно нареч.
1. (син. истинный, правильный; ант. ложный, неправильный) тĕрĕс, чăн; верная мысль тĕрĕс шухăш; он говорит верно вал чăнне калать
2. (син. надёжный, преданный; ант. ненадёжный) шанчăклă, парăннă, чăн-чăн; верный товарищ парăннă юлташ; верно охранять границу чикке шанчăклăн сыхла
3. верно вводн. сл. (син. вероятно) ахăртнех, пулĕ, пулас, пулмалла; он, верно, спит ахăртнех, вăл çывăрать пулĕ
4. вернее вводн. сл. (син. точнее) тĕрĕссипе, чăннипе, тĕрĕсрех каласан; это доклад, вернее, тезисы к нему ку вăл доклад, тĕрĕсрех каласан, унăн тĕп шухăшĕсем
5. верно частица, выражает подтверждение (син. да, действительно) çапла, тĕрĕс; Здесь тысяча рублей? — Верно! Кунта пин тенкĕ-и? — Çапла!

вероятный

прил.
1. (син. возможный, допустимый) пуласла, пулма пултаракан; это вполне вероятный случай кун пекки пулма пултарнă
2. вероятно вводн. сл. (син. повидимому, наверное) ахăртнех, пулĕ, пулас, пулмалла; вероятно, он не придёт вăл килмест пулмалла

весь

местоим. определит.
1. (син. полный, целиком) пĕтĕм, пур, мĕн пур, йăлт; изо всех сил пĕтĕм вăйран; со всех сторон пур енчен те; я всё понял эпĕ йăлтах ăнлантăм
2. в знач.сущ. всё (всего) сред. пурте, йăлт, пур пекки; это лучше всего ку вăл пуринчен те лайахрах; он остался без всего вăл нимсĕрех тăрса юлчĕ
3. все (всех) пурте; мы все эпир пурте, пурсăмăр та; вы все эсир пурте, пурсăр та; бежать быстрее всех пуринчен те хăвăртрах чуп
4. в знач. сказ. (син. кончено, нет) пĕтнĕ, çук; у меня деньги всё манăн укçа пĕтнĕ ♦ всё равно пур пĕрех; весь в отца каснă лартнă ашшĕ; Всего хорошего! Сывă пулăр!

вечный

прил., вечно нареч.
1. ĕмĕрхи, ĕмĕр-ĕмĕрхи, яланхи, яланлăх; вечная мерзлота ĕмĕрхи шăн; Вечная слава героям! Паттăрсене ĕмĕр-ĕмĕр мухтав!
2. (син. постоянный) вĕçĕм, вĕçĕмсĕр, ялан, тăтăш; он вечно опаздывает вăл ялан кая юлса килет ♦ на вечные времена ĕмĕрлĕхе, яланлăха

взамен

нареч. (син. в обмен)
улăшуллă, хуравăш; он отдал мне книгу, не попросив ничего взамен вăл мана кĕнеке пачĕ, хуравăш нимĕн те ыйтмарĕ

взять

глаг. сов.
1. см. брать
2. употр. при обозначении неожиданного действия: он взял и ушёл вăл тухрĕ те кайрĕ; возьму и скажу тытатăп та калатăп акă ♦ С чего ты взял? Ма ун пек шутлатăн эсĕ?

вид

1. сущ.муж.
1. (син. внешность, облик) сăн, сăн-пит, тĕс; на вид ему лет тридцать сăнран пăхма вăл пĕр вăтăрсенче
2. курăм, курăну, куç курни; отсюда открывается прекрасный вид на озеро кунтан кулĕ питĕ хитре курăнать
3. куç, курни; скрыться из вида куçран çухал; всё на виду йăлтах куç умĕнче
4. (син. расчёт, намерение) шухăш, шут, ĕмĕт; виды на будущее пуласси çинчен ĕмĕтленни ♦ делать вид -анçи (-енçи) пул; для вида ячĕшĕн; иметь в виду асра тыт; не показывать виду ан палăрт; упустить из виду манса хăвар

видеть

глаг. несов.
1. кур, куçпа кур; он плохо видит вăл япăх курать; совы видят ночью тăманасем çĕрле кураççĕ
2. кого (син. встречаться) кур, курнăç, тĕл пул; вчера я видел друга ĕнер эпĕ юлташа тĕл пултăм
3. что (син. испытывать) тӳссе кур; он многое видел на своём веку вăл хăй ĕмĕрĕнче тем те тӳссе курнă
4. что (син. сознавать) кур, ăнлан; я вижу свою ошибку эпĕ хамăн йăнăша ăнланатăп
5. видишь, видите вводн. сл. куратăн-и, куратăр-и, имĕш; он, видите ли, тогда болел вăл ун чухне чирленĕ имĕш

видимо

вводн. сл. (син. кажется, повидимому)
ахăртнех, пулĕ, пулмалла; видимо, он не придёт вăл килмест пулмалла

вина

сущ.жен.; вины множ. (син. проступок)
айăп; он признал свою вину вăл хăйен айăпне йышăнчĕ; по их вине мы оказались в трудном положении вĕсен айăпĕпе эпир йывăрлăха кĕрсе ӳкрĕмĕр

виноватый

прил. (ант. невиновный), виновато нареч.
айăплă; я не виноват эпĕ айăплă мар; он виновато улыбался вăл айăплăн кулкаланă

виртуальный

прил. (син. возможный; ант. действительный, реальный)
пулма пултаракан, шухăшри (чăн пурнăçри мар); он живёт в виртуальном мире вăл шухăшра сĕмленекен тĕнчере пурăнать

вице-адмирал

сущ.муж.
вице-адмирал (флотри аслă командирсен — адмиралсен иккĕмĕш пусăмĕ, вăл çарти генерал-лейтенантпа танлашать)

владеть

глаг. несов.
1. кем-чем тыт, хуçа пул, харпăрлăхра тыт; владеть землёй çĕр тыт
2. чем пĕл, пултар; владеть оружием хĕç-пăшал тыткалама пултар; он владеет английским языком вăл акăлчанла пĕлет

властный

прил., властно нареч.
1. власть -ĕ; властные полномочия государственных органов патшалăх органĕсен власть полномочийĕсем;
2. кăра, хыта кăмăлла; он властный человек вăл хытă кăмăлла çын ♦ не властен над собой хăйне хăй чараймасть

влиять

глаг. несов.
витер, витĕм кӳр, вăйăм кӳр; он плохо влияет на детей вăл ачасене япăх витĕм кӳрет

вместе

1. нареч. (ант. отдельно, врозь) пĕрле, пĕр çĕрлĕн; соберёмся все вместе пурте пĕрле пуçтарăнăпăр
2. вместе с кем-чем , предлог с твор. п. –па (-пе) пĕрле; он пришёл вместе с отцом вăл ашшĕпе пĕрле килнĕ ♦ вместе с тем союз çавăнпа пĕрлех

возбужденный

прил. (син. взволнованный), возбуждённо нареч.
пăлханчăк, хумханчăк; он говорит возбуждённо вăл пăлханчăклăн калаçать

возможный

1. прил. (син. осуществимый) пулма пултарас, пулма пултаракан; завтра возможен дождь ыран çумăр çума пултарать
2. возможно нареч. со сравн. ст. май пур таран; возможно скорее май пур таран хăвăртрах
3. возможно вводн. сл. (син. вероятно) тен, пулĕ; возможно, он не знает об этом тен, вăл кун çинчен пĕлмест

возмутить

глаг. сов.
тарăхтар; я возмущён его ложью вăл суйни мана тарăхтарса ячĕ

возражение

сущ.сред. (ант. согласие)
хирĕçлев; хирĕç калани; он не терпит возражений вăл хирĕç каланине тӳсме пултараймасть

войти

глаг.
сов., во что
1. (син. вступить; ант. выйти) кĕр; войти в комнату пӳлĕме кĕр; Можно войти? Кĕме юрать-и?
2. (син. включиться) кĕр; хутшăн; он вошёл в состав комитета вăл комитет йышне кĕнĕ
3. (син. уместиться) кĕр, шăнăç, вырнаç; вещи не вошли в сумку япаласем сумкăна шăнăçмарĕç ♦ войти в привычку хăнăхăва кĕр; войти в силу вăя кĕр, вăй ил; войти во вкус иленсе çит, еккине яр

вольный

прил., вольно нареч.
1. (син. независимый; ант. подневольный, зависимый) ирĕк, ирĕклĕ, пăхăнман; вольный народ ирĕклĕ халăх
2. (син. неограниченный; ант. ограниченный, регулируемый) ирĕклĕ, чаруламан; продавать товары по вольным ценам тавара ирĕклĕ хаксемпе сут
3. (син. нескромный, развязный; ант. скромный) иртĕнчĕк, пуçтах, этепсĕр; он держит себя вольно вăл этепсĕр хăтланать ♦ вольные движения ирĕклĕ хусканусем (гимнастика хатĕрĕсемсĕр тăвакан хăнăхтарусем); вольная борьба ирĕклĕ кĕрешӳ (кĕрешӳ спорчĕн пĕр тĕсĕ); вольному воля хăвăнне ху пĕл; Вольно! Ирĕклĕ тăрăр! (стройри хушу)

воля

1. сущ.жен.
1. (ант. безволие) çирĕп кăмăл; воспитывать силу воли кăмăла çирĕплет
2. (син. стремление) ăнтăлу, тăрăшу, кăмăл; ăнтăлни, тăрăшни; воля к победе çĕнтерме ăнтăлни
3. (син. требование) ирĕк, хушу; хушни; он исполнил волю родителей вăл ашшĕ-амăшĕ хушнă пек тунă ♦ волею случая ăнсăртран; это не в нашей воле ку пирĕнтен килмест

вообразить

глаг. сов.
1. кого-что (син. представить) ăса вĕçтер, ăсра сăнарла, ăсра ӳкер; я вообразил морской берег эпĕ ăсра тинĕс çыранне ӳкертĕм
2. кого кем-чем и с союз ом «что» (син. предположить, счесть) шутла, туй, сĕмлен; он вообразил себя талантливым поэтом вăл хăйне пултарулла сăвăç тесе шутлать

восемнадцать

числит. колич.
вун саккăр, вун сакăр; восемнадцать рублей вун сакăр тенкĕ; ему исполнилось восемнадцать вăл вун саккăр тултарнă

восстановить

глаг. сов.
1. что (ант. разрушить ) юса, çĕнет, юсаса çĕклентер; разрушенные войной города восстановлены вăрçă аркатнă хуласене юсаса çĕклентернĕ
2. кого (син. вернуть; ант. снять, уволить) тавăр; его восстановили в прежней должности ăна малтанхи ĕçе тавăрнă
3. кого против кого-чего хирĕçтер, хирĕç тăрат, хĕтĕрт; он восстановил всех против себя вăл пурне те хăйне хирĕç тăратнă

восьмой

числит. порядк.
саккăрмĕш; он учится в восьмом классе вăл саккăрмĕш класра вĕренет

впоследствии

нареч. (син. потом)
кайран, каярахпа; впоследствии он уехал отсюда каярахпа вăл кунтан тухса кайнă

врать

глаг. несов.
суй, суеçтер, тыттар; он любит врать вăл суйма юратать ♦ часы врут сехет тĕрĕс çӳремест

вращаться

глаг. несов.
1. (син. вертеться, крутиться) çаврăн; Земля вращается вокруг своей оси Çĕр хăйĕн тĕнĕлĕ тавра çаврăнать
2. (син. общаться, встречаться) хутшăн, тĕл пул; он вращается в учёных кругах вăл ăслăлăх çыннисемпе хутшăнать

временный

прил. (ант. постоянный), временно нареч.
вăхăтлăх; временные затруднения вăхăтлăх йывăрлăхсем; временно он будет бригадиром вăл вăхăтлăха бригадир пулать

вроде

1. кого-чего , предлог с род. п. (син. подобно, сходно) евĕр, евĕрлĕ, майлă, пек; твоя шапка вроде моей санăн çĕлĕкӳ манăнни евĕрлĕ
2. частица (син. кажется) пек, пулмалла, туйăнать; он вроде заболел вăл чирленĕ пулмалла

вселенная

сущ.жен. (син. мироздание, мир)
çут тĕнче, Çут тĕнче; происхождение Вселенной Çут тĕнче пулса кайни; он проехал всю вселенную вăл тĕнчене çӳресе çаврăннă

всё

1. нареч. (син. всегда, постоянно) ялан, шав, пĕрмай; он всё работает вăл пĕрмай ĕçлет
2. нареч. (син. только, исключительно) анчах, кăна; Мы не пошли в поход, и всё из-за дождя Эпир похода çумăр пирки кăна каймарăмăр
3. наречие, обозначает нарастания признака шум всё сильнее шав вăйлансах пырать
4. союз пурпĕрех; апла пулин те; Как он ни старается, всё им недовольны Вăл тем тери тăрăшсан та пурпĕрех юраймасть ♦ всё ещё çав-çавах, çаплах, халиччен те

всё же

1. частица, подчеркивает противопоставление или ожидание епле пулсан та, пурпĕрех; всё же он согласился вăл пурпĕрех килĕшрĕ
2. союз (син. всё-таки) анчах, апла пулсан та, пурпĕрех; Было трудно, всё же мы победили Йывар килчĕ, анчах эпир пурпĕрех çĕнтертĕмĕр

вспыльчивый

прил. (син. горячий)
çилленчĕк, кăра, авăк çилĕллĕ; он вспыльчивый человек вăл çилленчĕк çын

всюду

нареч. (син. везде; ант. нигде)
пур çĕрте те, таçта та; он побывал всюду вăл таçта та пулса курнă

вы

местоим. личн. 2 л. множ. ч., в форме вежливости пишется с прописной
эсир; Вы его знаете? Эсир ăна пĕлетĕр-и?; он спрашивал о вас вăл сирĕн çинчен ыйтнăччĕ; Что вам нравится? Сире мĕн килĕшет?

выглядеть

глаг. несов. (син. казаться)
курăн; он выглядит больным вăл чирленĕн курăнать

выдать

глаг. сов.
1. что (син. предоставить) пар, алла пар, парса яр; сегодня выдали зарплату паян ĕç укçи пачĕç
2. кого-что (син. открыть) пĕлтер, уçса пар; выдать секрет вăрттăнлăха уçса пар
3. кого-что за кого-что (син. объявить) ...те; ... вырăнне кăтарт; он выдавал себя за ревизора вăл хăйне ревизор тенĕ
4. что (син. изготовить, выпустить) кăлар, пар, туса кăлар; выдать продукцию продукци туса кăлар ♦ выдать замуж качча пар

выделяться

глаг. несов. (син. отличаться)
палăр, палăрса тăр, уйрăлса тар; он выделяется своей силой вăл хăйĕн вăйĕпе палăрса тăрать

выйти

глаг. сов.
1. (ант. войти, зайти) тух; выйти из комнаты пӳлĕмрен тух; дети вышли из-за стола ачасем сĕтел хушшинчен тухрĕç; река вышла из берегов юхан шыв ейĕве тухса кайнă
2. тух, тухса кай, пырса тух; выйти на дорогу çул çине тух; корабли вышли в море карапсем тинĕсе тухса кайнă
3. 1 и 2 л. не употр. (син. появиться) çутта тух, кун кур; çапăнса тух, пичетленсе тух; книга вышла большим тиражом кĕнеке пысăк тиражпа çапăнса тухнă
4. 1 и 2 л. не употр. (син. окончиться) пĕт, вĕçлен; запасы продуктов вышли апат-çимĕç пĕтнĕ; срок вышел вăхăт тухнă
5. (син. получиться) пул, пулса тух; из него выйдет хороший певец вăл лайăх юрăçă пулĕ ♦ выйти из себя тарăхса кай; выйти из употребления пăрахăç пул; выйти замуж качча кай; ничего не выходит ĕç тухмасть; выйти победителем çĕнтерӳ ту; выйти из графика графика пăс

выразиться

глаг. сов.
1. (син. воплотиться, проявиться) палăр, курăн; пурнăçлан; мысль хорошо выразилась в словах шухăш сăмахсенче аван палăрчĕ
2. (син. сказать) кала, палăрт, сăмахпа палăрт; он выразился кратко и точно вăл шухăша кĕскен те уçăмлăн палăртрĕ

вырасти

глаг. сов.
1. ӳс, çитĕн, ӳссе çитĕн; дети у них уже выросли вĕсен ачисем ӳссе çитĕннĕ ĕнтĕ
2. (син. подняться, умножиться; ант. упасть, уменьшиться) ӳс, хушăн, пысăклан; доходы фирмы выросли фирма тупăшĕсем ӳснĕ ♦ он как из-под земли вырос вăл сасартăк тухса тăчĕ

выслушать

глаг. сов.
итле; он внимательно нас выслушал вăл пире тимлĕн итлерĕ

вытянуться

глаг. сов.
1. (син. удлиниться) тăсăл, вăрăмлан; свитер вытянулся после стирки çунă хыççăн свитер тăсăлса кайрĕ
2. (син. лечь) тăсăлса вырт, саркаланса вырт; он вытянулся на диване вăл диван çине саркаланса выртрĕ

выходить

глаг. несов.
1. тух; мы не выходим из дома эпир килтен тухмастпăр
2. (син. получаться) пул, ăн, пулса тух; ничего у меня не выходит манăн ним ĕç те ăнмасть
3. выходит вводн. сл. иккен, çапла иккен; выходит, он был прав вăл тĕрĕсех каланă иккен

гладкий

прил., гладко нареч.
1. (син. ровный) яка, тикĕс, такăр; гладкая дорога такăр çул; гладкая доска яка хăма
2. (син. плавный, свободный) яка, ирĕклĕ, юхăмлă; япшар; он говорит гладко вăл япшар калаçать

глупый

прил. (ант. умный), глупо нареч.
1. ухмах, ăссăр, тăмсай; он не глуп вăл ухмах мар
2. ухмахла, ăссăрла, айван; глупый вопрос айван ыйту; он поступает глупо вăл ăссăрла хăтланать

глюкоза

сущ.жен.
глюкоза, чие сахăрĕ (вăл улма-çырлара, пылра пулатъ)

гневный

прил., гневно нареч.
çилĕллĕ, çиллес, кăра, хаяр; гневный вид хаяр сăн-пит; он говорит гневно вăл çиллессĕн калаçать

гнусный

прил. (син. отвратительный, мерзкий), гнусно нареч.
ирсĕр, йĕрĕнчĕк, путсĕр, киревсĕр; он поступает гнусно вăл киревсĕр хăтланать

гнуть

глаг. несов.
1. что (син. искривлять; ант. выпрямлять) ав, авăнтар, кукăрт; гнуть проволоку пралука ав; гнутый гвоздь кукăр пăта
2. кого-что (син. пригибать) ав, тайăлтар, пĕкĕрт; буря гнёт деревья тăвăл йывăçсене авса антарать ♦ гнуть спину на людей çыншăн тертленсе ĕçле; он гнёт своё вăл хăйĕннех перет; гнуть в бараний рог хытă тыткала, пăркăчла

говорить

глаг. несов.
1. калаç, пупле; ребёнок начал говорить ача калаçма пуçларĕ; мы учимся говорить по-чувашски эпир чăвашла калаçма вĕренетпĕр
2. (син. разговаривать) калаç, пуплеш, сăмахла; говорить с товарищами юлташсемпе пуплеш; говорить по телефону телефонпа калаç
3. (син. свидетельствовать) кала, пĕлтер, кăтарт; этот факт говорит о его честности ку тĕслĕх вăл тӳрĕ кăмăллă пулнине катартать
3. (син. сообщать) кала, те; дети говорят, что хотят есть ачасем çиес килет теççĕ; я говорю правду эпĕ чăннине калатăп ♦ короче говоря кĕскен каласан; откровенно говоря тӳррипе каласан; иначе говоря урăхла каласан; И не говори!, Что и говорить! Ан та кала! (килĕшнине çирĕплетсе калани)

голова

сущ.жен., множ. головы
1. пуç; голова собаки йытă пуçĕ; лысая голова кукша пуç; голова болит пуç ыратать
2. (син. ум, рассудок) ăс, пуç, ăс-пуç; надо думать головой ăс-пуçпа шухăшлас пулать; он совсем потерял голову вăл ăсне йăлтах çухатнă; из головы не идёт пуçран тухма пĕлмест
3. чего пуç, пуçламăш; машина идёт в голове колонны машина колонна пуçламăшĕнче пырать
4. пуç (выльăх шучĕ); сто голов свиней çĕр пуç сысна ♦ с головой ăслă-пуçлă; без головы тăмпай, ăссăр; вешать голову пуçа ус, аптраса ӳк; головой ручаюсь çирĕп шантаратăп; вбить в голову ăса хыв; выбросить из головы пуçран кăларса пăрах; иметь голову на плечах ăс-пуçа ан çухат; потерять голову пуçа çухат, ăсран тух; на свежую голову ывăнман пуçпа (шухăшла); на свою голову харпăр хăйне сиен тумалла; садиться на голову пуç çине хăпарса лар; валить с больной головы на здоровую харпăр айăпне çын çине йăвантар

гордый

прил., гордо нареч.
1. мăнаçлă, хăйне хисеплекен; он горд своими успехами вăл хăйĕн çитĕнĕвĕсемпе мăнаçлă
2. (син. спесивый, высокомерный) курнăçлă, куштан, каппайчăк

гостеприимный

прил. (син. радушный), гостеприимно нареч.
тарават, вашават; он нас принял гостеприимно вăл пире тарават йышăнчĕ

грибник

сущ.муж.
кăмпаçă, кăмпана çӳрекен; он заядлый грибник вăл кăмпана çӳреме питĕ юратать

гроб

сущ.муж., множ. гробы
тупăк; покойника уложили в гроб вилнĕ çынна тупăка хучĕç; опустить гроб в могилу тупăка масар шăтăкне хыв ♦ верность до гроба мĕн виличчен парăнса тăни; он в гроб глядит вăл вилес патне çитнĕ

губа

сущ.жен., множ. губы
тута; нижняя губа аялти тута; толстые губы хулăн тута; сжать губы тутана пăчăрта ♦ заячья губа катăк тута; надуть губы тутана тăс (юнтарса); у него губа не дура вăл тутлине чухлать; молоко на губах не обсохло тута сарри те кайман-ха (çамрăк, айван)

да

1. частица
1. утвердительная çапла, ийя, ара; Ты его знаешь? — Да Эсĕ ăна пĕлетĕн-и? — Ийя
2. вопросительная чăнах-и, апла-и, мĕн; Он приехал. — Да? Вăл килнĕ. — Чăнах-и?
3. в знач. «пусть» пултăр; Да здравствует дружба народов! Халăхсен туслăхĕ сывă пултăр!

да

2. союз
1. соединительный (син. и) тата, та, те; -па (-пе); в нашем лесу растут сосна да ель пирĕн вăрманта хырпа чăрăш ӳсеççĕ
2. присоединительный (син. вдобавок) тата, çитменнине; Было холодно. Да ещё дождь пошёл Çанталăк сивĕччĕ. Çитменнине тата çумăр çума пуçларĕ
3. противительный (син. но, однако) анчах; та (те); Он способный, да ленивый Вăл пултаруллă, анчах кахал

даваться

глаг. несов.
1. лек, кĕр, парăн, тыттар; не даётся в руки алла кĕмест, тыттармасть; Не давайся на обман! Хăвна улталама ан пар!
2. 1 и 2 л. не употр. (син. усваиваться) ăса кĕр, ăса вырнаç; математика ему легко даётся вăл математикăна çăмăллăнах ăса хывать ♦ сегодня даётся концерт паян концерт пулать

даже

частица
1. выражает противоречие ожиданию или норме та, те; шум не смолкает даже ночью шăв-шав çĕрле те шăпланмасть; он не обидит даже ребёнка вăл ачана та кӳрентермĕ
2. усиливает смысл сказанного: девушка умна, даже талантлива хĕр ăслă çеç мар — вăл талантлă

далекий

прил., далеко и далёко нареч.
1. (син. дальний, отдалённый; ант. ближний) инçе, инçетри, катари, аякри; далёкие горы катари тусем; отсюда видно далеко кунтан куç инçе курать; зайти далеко в лес вăрман варрине кĕрсе кай
2. (син. давний; ант. близкий) тахçанхи, ĕлĕкхи, авалхи; в далёком прошлом тахçан ĕлĕк ♦ далеко не молод çамрăках мар ĕнтĕ; он далеко пойдёт унăн малашлăхĕ пысăк; до этого ещё далеко унччен вăхăт нумай иртет-ха; далеко зайти чĕрре кĕрсе кай, картран тух; ему далеко за сорок вăл хĕрĕхрен иртни чылай пулать

дать

глаг. сов.
1. кого-что кому (син. вручить; ант. взять, принять) пар, тыттар; дать в руки алăран тыттар; дать книгу кĕнеке пар; дать взаймы денег кивçен укçа пар; Сколько дадите за шапку? Çĕлĕкшĕн мĕн хак паратăр?
2. что или с неопр. ф. кому (син. предоставить) пар, туянтар; дать работу ĕç пар, ĕçе ил; дать образование пĕлӳ туянтар, вĕрентсе кăлар; дать покой канăç пар
3. что кому (син. доставить) кӳр, пар; поля дают богатый урожай уй-хир пысăк тухăç кӳрет
4. (син. ударить, стукнуть) çап, тиверт, тыттарса яр; дать по голове пуçран çап
5. что (син. провести) пар, ирттер, йĕркеле; дать концерт концерт ирттер
6. в сочетании с сущ. выражает действие по его значению: дать согласие килĕш; дать звонок шăнкăравла; дать трещину çурăлса кай; дать начало пуçарса яр; дать поручение хуш ♦ дать знать хыпар яр; пĕлтер; дать слово сăмах пар, тума пул; ни дать ни взять каснă лартнă, пĕр пекех; Я тебе дам! Парап ак эпĕ сана! (юнаса калани); Ему не дашь шестидесяти Вăл утмăлта тесе каламăн; Дай-ка я пойду к нему! Ун патне каям-ха!

двадцать

числит. колич.
çирĕм; двадцать три копейки çирĕм виçĕ пус; ему ещё нет двадцати вăл çирĕм çул тултарман-ха

девать

глаг. сов. и несов. (син. помещать, прятать, класть)
хур, чик, чиксе хур, пытар; Куда девать эти книги? Ку кĕнекесене ăçта хумалла?; Куда он девал ключи? Вăл çăраççисене ăçта чиксе хунă? ♦ денег некуда девать укçан шучĕ çук

девичий

прил.
хĕр -ĕ, хĕр упраç -ĕ; девичьи лица хĕрсен сăнĕсем; у него девичья память вăл хĕр пек часах манать (тăрăхласа калани)

девятнадцать

числит. колич.
вун тăххăр, вун тăхăр; ему девятнадцать вăл вун тăххăрта

дезорганизация

сущ.жен.
дезорганизаци, пăтрав; пăтрав кӳни, арпашу кӳни; он вносит дезорганизацию в работу вăл ĕçре пăтрав кӳрет

действительный

прил.
1. (син. настоящий, подлинный) чăн пур, чăннипе пулнă; действительный факт из жизни пурнăçра чăн пулни
2. вăйра таракан; справка действительна в течение месяца справка пĕр уйах хушши вăйра тăрать
3. действительно нареч. чăн, чăнах та, чăннипех; он действительно болен вăл чăнах та чирлĕ
4. действительно вводн. сл., выражает уверенность чăн та, чăнах та; я, действительно, там не был эпĕ чăнах та унта пулман ♦ действительный залог глагола глаголан тĕп залогĕ; действительный член академии академин тĕп членĕ

делать

глаг. несов.
1. что (син. совершать, заниматься, производить) ту, ăстала, хайла, туса хатĕрле; делать мебель сĕтел-пукан ăстала; он ничего не делает вăл ним те тумасть
2. что и без доп. ту, хăтлан; делать добро ырă ĕç ту; делать успехи çитĕнӳ ту; делать ошибки йăнăш ту; делать по-своему ху пĕлнĕ пек хăтлан ♦ делать выбор суйласа ил; делать попытку тăрăшса пăх, хăтлан; делать нечего ним те тăваймăн; от нечего делать ним ĕç çукран

дело

сущ.сред.; множ. дела
1. (син. работа, деятельность) ĕç, ĕç-хĕл, ĕç-пуç; домашние дела килти ĕç-пуç; ездить по делам службы хĕсмет ĕçĕпе çӳре; сидеть без дела ĕçсĕр лар
2. (син. специальность) ĕç, професси; военное дело çар ĕçĕ; он хорошо знает своё дело вăл хăйĕн ĕçне лайăх пĕлет
3. (син. надобность, нужда) ĕç, ыйту, йӳтĕм; Я пришёл к вам по важному делу Эпĕ сирĕн пата кирлĕ ыйтупа килтĕм
4. (син. процесс) ĕç (судра пăхмалли); уголовное дело уголовлă ĕç; возбудить дело в суде судра ĕç пуçар ♦ первым делом чи малтанах; между делом ерçнĕ хушăра; это другое дело ку пачах урăх япала; пустить в дело ĕçе яр; то и дело çине-çинех; дело твоё хаван ирĕкӳ; на самом деле тĕрĕссипе; Как дела? Мĕнле пурăнатăр?; В чём дело? Мĕн пулнă?; Это не ваше дело Ку сирĕн ĕç мар; Какое вам дело? Сире мĕн ĕç?

демография

сущ.жен.
демографи (халăх йышĕн тытăмне, вăл улшăннине тата куçнине тĕпчекен ăслăлăх)

денежный

прил.
1. укçа -б, укçа-тенкĕ -ĕ; денежный оборот укçа-тенкĕ çаврăнăшĕ
2. (син. богатый) пуян, укçаллă; он человек денежный вăл укçаллă çын

дерзить

глаг. несов.
чăрсăрлан, чăртмахлан, чăрсăр калаç, сăмахпа кӳрентер; он дерзит старшим вăл аслисемпе чăрсăр калаçать

детдом

сущ.муж. (сокр.: детский дом)
ача çурчĕ; он вырос в детдоме вăл ача çуртĕнче ӳснĕ

детектив

сущ.муж.
1. детектив, йĕрлевçĕ (айăплă ĕçсене тĕпчекен специалист)
2. детектив (йĕрлевçĕсен, шпионсен ĕçне сăнласа кăтартакан хайлав); он любит читать детективы вăл детективсем вулама юратать

диктовать

глаг. несов.
1. каласа çыртар, çырма вула; чётко диктовать текст текста уçăмлă вуласа çыртар
2. (син. навязывать) пусахла, вăйăмла, хуш; он хочет диктовать свои условия вăл хăй хушнă пек тутарасшăн

до

предлог с род. п.
1. -чен; -а (е) çитиччен; до завтрашнего дня ыранччен; до города ехать тридцать километров хулана çитиччен вăтăр çухрăм каймалла.
2. (син. раньше) -чен; умĕн; это было до войны ку вăл вăрçăччен пулнă
3. (син. около, приблизительно) -а (-е) яхăн; патнелле; зал вмещает до пятисот человек зала пилĕк çĕр çынна яхăн вырнаçать
4. указывает, на что направлено действие: дотронуться до руки алла тĕкĕн; у меня до тебя вопрос манăн санран ыйтмалли пур ♦ До свидания! Тепре куриччен!; до того çав тери; промокнуть до костей йĕп-йĕпе пул

добросовестный

прил. (син. старательный), добросовестно нареч.
тӳрĕ кăмăлла, тăрăшуллă; он работает добросовестно вăл тăрăшса ĕçлет

доброта

сущ.жен. (син. отзывчивость; ант. злоба)
ырăлăх, ырă кăмăл; он полон доброты вăл питĕ ырă кăмăлла

добрый

1. (син. отзывчивый; ант. злой) ырă, кăмăлла, тарават; добрый человек ырă çын; он добр ко мне вăл мана кăмăллать
2. (син. хороший; ант. плохой) ырă, лайăх, аван; добрая весть ырă хыпар; наши добрые друзья пирĕн лайăх туссем; Добрый день! Ырă кун пултăр!
3. ырă, таса, сумлă; доброе имя сумлă ят ♦ Будьте добры! Тархасшăн!; по доброй воле харпăр ирĕкĕпе; В добрый час! Çулĕ телейлĕ пултăр!; по доброй воле хăй ирĕкĕпе

довольный

прил., довольно нареч.
1. кăмăлла, хавас, тулли кăмăлла; я доволен своей работой эпĕ хамăн ĕçпе кăмăлла, манăн ĕç мана килĕшет; он довольно улыбается вăл кăмăллăн кулкалать
2. довольно в знач. сказ., кого-чего и с неопр. ф. (син. достаточно) çитĕ, çитет; Довольно спорить! Çитĕ тавлашса!
3. довольно нареч. (син. порядочно) самаях; прошло уже довольно времени вăхăт самаях иртрĕ

долбить

глаг. несов.
1. шакка, такка, шăтар; долбить стену стенана шăтар; долбить прорубь вак кас (пăра шăтарса)
2. (син. говорить, повторять) суп, кала; он целый день долбит одно и то же вăл кунĕпех пĕр япала çинчен каласа супать

дома

нареч.
килте; сидеть дома килте лар; он должен быть дома вăл килĕнче пулмалла

допустить

глаг. сов.
1. кого до кого-чего, к кому-чему (син. разрешить) кĕрт, яр, ирĕк пар; допустить родственников к больному чирлĕ çын патне тăванĕсене кĕрт; допустить к работе на тракторе тракторпа ĕçлеме ирĕк пар
2. что (син. предположить) шутла, те, ăсра тыт; не могу допустить, что он умер вăл вилнĕ тесе шутлама та пултараймастăп
3. допустим вводн. сл. калăпăр, тейĕпĕр, ан тив; допустим, он согласится с нами вăл пирĕнпе килĕшет тейĕпĕр ♦ допустить ошибку йăнăш ту

достойный

прил., достойно нареч.
1. тивĕç, тивĕçлĕ; он достоин уважения вăл хисепе тивĕçлĕ çын; вести себя достойно харпăр хăйне тивĕçлĕн тыткала
2. (син. уважаемый) хисеплĕ, сумлă, ятлă-сумлă; достойная личность ятлă-сумлă çын

драться

глаг. несов.
1. (син. сражаться) çапăç; вăрç, тытăç, тӳпелеш; мальчики за что-то дерутся арçын ачасем темшĕн тӳпелешеççĕ; он храбро дрался с врагом вăл ташманпа хастар çапăçнă
2. за что (син. бороться) кĕреш, тăр; драться за высокий урожай вăйлă тыр-пулшăн кĕреш

дурак

сущ.муж., дура жен.
ухмах, ăссăр, тăмпай; он дурак дураком вăл тăр ухмах ♦ не дурак поесть çиме юратать; валять дурака пăлахая пер; остаться в дураках улталанса юл; играть в дурака ухмахла выля (картла)

дурной

прил., дурно нареч.
1. (син. плохой; ант. хороший) япăх, начар, усал, майсăр; дурной почерк япăх çырни (сас паллисене); дурные вести усал сас-хура; девушка дурна собой хĕр сăн-пичĕ хитре мар
2. (син. безнравственный) киревсĕр, путсĕр, чыссăр; он дурно ведёт себя вăл киревсĕр хăтланать

естественный

прил.
1. (син. природный) çут çанталăк -ĕ; естественные богатства страны çĕршывăн çут çанталăк пуянлăхĕсем; естественные науки çут çанталăк ăслăлăхĕсем
2. (син. нормальный, обычный) естественно нареч. йĕркеллĕ, тивĕçлĕ, яланхилле; естественный путь развития аталанăвăн йĕркеллĕ çулĕ вести себя естественно харпăр хăвна яланхилле тыткала
3. естественно вводн. сл. (син. конечно, разумеется) паллах; естественно, он согласился паллах, вăл килĕшрĕ

есть

2. 1. (3 лицо наст. вр. от глаг. быть) пур, пулса тăрать; он есть ученик вăл — вĕренекен
2. (син. имеется, существует) пур; у нас есть всё необходимое пирĕн мĕн кирли пĕтĕмпех пур ♦ так и есть чăнах та çапла

еще

1. нареч. (син. вдобавок) тата, татах; прошёл ещё один день тата тепĕр кун иртрĕ
2. частица усилительная: Как ещё он обрадовался! Мĕнлерех савăнса кайрĕ вăл!
6. частица, выражает недовольство, несогласие: Сиди дома, не выходи! — Вот ещё! Килте лар, ан тух! — Аюк!
7. частица, выражает неопределенность: Когда ещё мы встретимся снова! Тахçан тĕл пулăпăр ĕнтĕ тепре! ♦ ещё бы (син. конечно); Пойдёшь с нами? — ещё бы! Пыратăн-и пирĕнпе? — Пымасăр!

жалкий

прил., жалко нареч.
1. (син. несчастный, беспомощный) мĕскĕн; он выглядит очень жалко вăл питĕ мĕскĕн курăнать
2. (син. плохой, невзрачный) япăх, начар; одежда в жалком состоянии тумтир япăхса кайнă

жаль

1. в знач. сказ., кого-что шел, шеллес килет, хĕрхенес килет; мне жаль его манăн ăна хĕрхенес килет
2. в знач. сказ., с союзами «что», «если» (син. досадно) хĕрхенмелле, кулянмалла, пăшăрханмалла; жаль, что он не пришёл вăл килменнишĕн пăшăрханмалла
4. вводн. сл. шел; Я бы пошёл с вами, да жаль, времени нет Эпĕ сирĕнпе пырăттăм та, шел, вăхăт çук

же

1. союз противительный (син. а) вара; я уезжаю, товарищ же остаётся эпĕ каятăп, ман юлташ вара юлать
2. частица усилительная ĕнтĕ, вара; -çке, -иç, -ха; Дайте же мне сказать! Мана калама парăр-ха!
3. частица, выражает тождество -ах (ех); он остался там же вăл çавăнтах юлчĕ

женитьба

сущ.жен.
авлану, мăшăрлану; авланни, мăшăрланни; это было ещё до нашей женитьбы ку вăл эпир мăшăрланичченех пулнă

жить

глаг. несов.
1. (син. существовать) пурăн, ĕмĕрле, ĕмĕр ирттер; он жил долго вăл нумай пурăннă; растения не могут жить без солнца ӳсен-тăран хĕвелсĕр пурăнма пултараймасть
2. (син. проживать, обитать) пурăн; мы живём в деревне эпир ялта пурăнатпăр; жить с семьёй кил-йышпа пĕрле пурăн
3. чем и на что (син. кормиться) пурăн, тăранса пурăн; старики живут на пенсию ватăсем пенсипе пурăнаççĕ
4. кем-чем (син. увлекаться) хытă кăсăклан, чуна пар; девушка живёт музыкой хĕр музыкăпа хытă кăсăкланать ♦ жить чужим умом çын хыççăн кай; жить надеждой шанса тăр, шанчăкпа пурăн

забавный

прил. (син. интересный), забавно нареч.
кулăшла, култармăш, касак, мыскараллă; забавный ребёнок култармăш ача; забавный случай мыскараллă ĕç; он забавно рассказывает вăл кулашла каласа парать

забрать

глаг. сов.
1. кого-что (син. взять, захватить) ил, пĕрле ил, илсе кай; он забрал свои вещи вăл хăйĕн япалисене илсе кайнă; забрать больного из больницы чирлĕ çынна больницăран илсе кай
2. кого-что (син. арестовать) тыт, тытса хуп, тытса кай; хулигана забрали в милицию ашкăнчăка милицие тытса кайна ♦ забрать силу вăй ил, хуçалан; страх забрал сехре хăпрĕ

завидный

прил.
1. (син. хороший) чаплă, лайăх, ăмсанмалла; завидное здоровье ăмсанмалла çирĕп сывлăх
2. завидно в знач. сказ., кому и с неопр. ф. ăмсантарать, кĕвĕçтерет; Он богат, а тебе завидно Вăл пуянни сана ăмсантарать

задуматься

глаг. сов.
шухăша кай, шухăша пут; он глубоко задумался вăл тарăн шухăша путнă

заметить

глаг. сов.
1. кого-что и с союзом «что» (син. увидеть) асăрха, кур; заметить ошибку йăнăша кур; я заметил, что он устал эпĕ вăл ывăннине асăрхарăм
2. кого-что (син. запомнить) астуса юл, асра хăвар; заметить нужное место кирлĕ вырăна астуса юл
3. (син. сказать) кала, сăмах хуш; заметить кстати сăмах май кала; Это ты верно заметил! Эсĕ куна тĕрĕс каларăн!

занять

2. глаг. сов.
1. что вырнаç, шăнăç, йышăн; вещи заняли весь шкаф япаласем пĕтĕм шкапа йышăнчĕç
2. (син. расположиться) вырнаç, йышăн; занять место в вагоне вагонра вырăн йышăнса хур
3. кого (син. заинтересовать) кăсăклантар; он занят только собой вăл хăй çинчен кăна шухăшлать
4. кого ĕç хуш, ĕç пар; явăçтар, хутшăнтар; занять детей игрой ачасене вăййа явăçтар ♦ занять первое место пĕрремĕш вырăн йышăн (ăмăртура); занять город хулана ярса ил; я занят эпĕ ерçместĕп, ман вăхăт çук

заработать

глаг. сов.
1. что ĕçлесе ил, ĕçлесе туп; он заработал пять тысяч рублей вăл пилĕк пин тенкĕ ĕçлесе илнĕ
2. (ант. остановиться) ĕçлеме пуçла, тапран; мотор заработал мотор ĕçлеме пуçларĕ

заслуга

сущ.жен.
хастар ĕç, тава тивĕçлĕ ĕç; он имеет большие заслуги перед отечеством вăл тăван çĕршывшăн хастар ĕçленипе тава тивĕçлĕ

захворать

глаг. сов. (син. заболеть; ант. выздороветь)
чирле, чирлесе кай; он простудился и захворал вăл шăнса чирленĕ

здешний

прил. (ант. тамошний)
кунти, çакăнти; он здешний житель вăл кунта пурăнать; здешний климат полезен для здоровья кунти климат сывлăхшăн усăллă

знакомый

прил.
1. кому (син. известный) палланă, паллакан, пĕлекен; знакомый человек палланă çын; знакомая мне улица эпĕ пĕлекен урам
2. с чем (син. знающий) пĕлекен, ăнкаракан, чухлакан; он знаком со слесарным делом вăл слесарь ĕçне чухлать
3. знакомый сущ.муж., знакомая жен. пĕлĕш, палланă çын; мы отправились в лес со знакомыми эпир пĕлĕшсемпе пĕрле вăрмана кайрăмăр

значить

глаг. несов.
пĕлтер, пĕлтерĕшлĕ пул; это ничего не значит ку вăл ниме те пĕлтермест

идеал

сущ.муж.
1. тĕллев, ĕмĕт; гуманистические идеалы гуманизм тĕллевĕсем
2. (син. образец) тĕслĕх; он мой идеал вăл маншăн тĕслĕх пулса тăрать

из

изо предлог с род. п. (ант. в, во)
ăшĕнчен; -ран (-рен), -тан (-тен), -чен; -па(-пе); смотреть из окна кантăкран пăх; варить варенье из малины хăмла çырлинчен варени пĕçер; он так говорит из зависти вăл кĕвĕçнипе çапла калать

измениться

глаг. сов.
улшăн, урăхлан, расналан; он совсем не изменился вăл кăшт та улшăнман

из-под

предлог с род. п.
1. айĕнчен; из-под стола сĕтел айĕнчен
2. патĕнчен, таврашĕнчен; он родом из-под Самары вăл Самар таврашĕнче çуралса ӳснĕ
3. -ран (-рен), -тан (-тен), -чен; выйти из-под чужого влияния çын витĕмĕнчен хăтăл

имитация

сущ.жен. (син. подделка)
евĕрлев; евĕрлени, ... евĕр туни; имитация испуга хăранçи пулни; это не жемчуг, а лишь имитация ку вăл чăн ĕнчĕ мар, ун евĕрлĕ шăрçа кăна

индивидуальность

сущ.жен.
I. (син. своеобразие) пайăрлăх, уйрамлăх, хăйне евĕрлĕх; утратить свою индивидуальность харпăр уйрăмлăхĕсене çухат
2. (син. личность) ) этем, пайăр çын, уйрăм çын; он — яркая индивидуальность вăл питĕ хăйне майлă çын

интересный

прил.
(син. занимательный; ант. скучный), интересно нареч. кăсăк, илĕртӳллĕ; интересная книга кăсăк кĕнеке; он рассказывает интересно вăл кăсăклă каласа парать

исключительный

1. прил. (син. необыкновенный, чрезвычайный) питĕ лайăх, питĕ вăйлă; продукция исключительного качества питĕ паха продукци
2. исключительно нареч. (син. особенно, необыкновенно) çав тери, калама çук; он исключительно одарённый человек вăл çав тери пултаруллă çын
3. исключительно частица (син. лишь, только) кăна, çеç; мы думаем исключительно о подготовке к экзаменам эпир халĕ экзаменсене хатĕрленесси çинчен кăна шухăшлатпăр

истинный

прил., истинно нареч.
1. (ант. ложный) чăн, тĕрĕс; истинное суждение тĕрĕс шухăш
2. (син. настоящий) чăн-чăн; чăн пулнă; истинное происшествие чăн пулнă ĕç; он мой истинный друг вăл манăн чăн-чăн тус

казаться

глаг. несов.
1. кем-чем (син. представляться) курăн, туйăн, сĕмлен; он казался усталым вăл ываннăн курăннă
2. кажется вводн. сл. ахăртнех, пулĕ, пулмалла; кажется, мы опоздали эпир кая юлтăмăр пулмалла

как

1. нареч. и союзн. сл. мĕнле, епле; Как вы живёте? Мĕнле пурăнатăр?; Мы видели, как он шёл по улице Эпир вăл урампа пынине куртăмăр
2. частица, выражает удивление; Как, ты всё ещё здесь? Эсĕ халĕ те кунта-и вара?
3. союз пек, евĕр; вырăнне; белый как снег юр пек шурă; торф используют как удобрение торфпа удобрени вырăнне усă кураççĕ ♦ как будто союз и частица пек, туйанать; как бы то ни было епле пулсан та; как раз шăп та лап; как один человек пĕр çын пек, пурте харăс; как только -санах (-сенех); Как только освобожусь, приду к тебе Ерçсенех сан патна пыратăп; как в воду глядел пĕлсе тăнă пекех; как сказать темле каламалла ĕнтĕ

как-то

нареч.
1. темĕнле, темле майпа; Он как-то открыл дверь без ключа Вăл темле майпа алăка çăраççисĕрех уçрĕ
2. пĕррехинче, пĕрре; как-то весной пĕрре çуркунне

карьера

сущ.жен.
1. (син. профессия) ĕç, ĕç-пуç; ĕç-хĕл; артистическая карьера артист ĕçĕ-хĕлĕ
2. (ст. успех) ăнăçу, ӳсĕм; он сделал блестящую карьеру вăл питĕ пысăк ӳсĕм тунă (ĕçре, пултарулăхра)

кафедра

сущ.жен.
1. (син. трибуна) кафедра (халăх умĕнче сăмах каламалли çӳллĕ вырăн); докладчик поднялся на кафедру докладçă кафедра умне тухрĕ
2. кафедра (аслă шкулта — пĕр специальноçлă преподавательсен ушкăнĕ); он работает на кафедре русского языка вăл вырăс чĕлхи кафедринче ĕçлет

когда-нибудь

нареч
хăçан та пулин; когда-нибудь он поймёт свою ошибку хăçан та пулин вăл хăйĕн йăнăшне ăнланса илĕ

кое-какой

местоим. неопр.
вăл-ку, хăш-пĕр; купить кое-каких товаров вăл-ку тавара туйан

кое-что

местоим. неопр.
вăл-ку; поговорить кое о чём вăл-ку çинчен калаçса ил

командовать

глаг. несов.
1. (син. приказывать) хуш, хушу пар; Командую: разойтись! Саланса кайма хушатăп!
2. (син. руководить) ертсе пыр, командир пул; В войну он командовал ротой Вăрçăра вăл рота командирĕ пулнă

компания

сущ.жен.
1. компани (суту-илӳ е промышленность пĕрлешĕве); акционерная компания акционерсен компанийĕ; строительная компания строительство компанийĕ
2. ушкăн, эртел, йыш; отдыхать компанией ушкăнпа кан; он не из нашей компании вăл пирĕн йышран мар

конечно

1. вводн. сл. паллах; Он, конечно, придёт Вăл, паллах, килет
2. частица, выражает утверждение паллах, çапла, ийя; Вы любите музыку? — Конечно! Эсир кĕвĕ юрататăр-и? — Паллах!

короткий

прил., коротко нареч.
1. (ант. длинный) кĕске, кĕтĕк; короткое платье кĕске кĕпе; коротко остричь волосы çӳçе кĕске кастар
2. (син. непродолжительный; ант. долгий) кĕске; работа выполнена за короткий срок ĕçе кĕске хушăра пурнăçланă; Говори короче! Кĕскенрех кала! ♦ быть в коротких отношениях туслă пурăн; короче говоря вводн. сл. кĕскен каласан; у него короткая память вăл часах манать, унăн асĕнче тăмасть; руки коротки алли кĕске, вайĕ çитмест

крыть

глаг. несов.
1. вит, тăрла, тăрă ту; дом крыт шифером çурта шифер витнĕ
2. вит, çап (карт вăййинче); крыть десятку вальтом вунна валетпа вит ♦ ему нечем крыть вăл хирĕç ним те калаймасть

крыша

сущ.жен.
тăрă, тăрри, çи, çийĕ, çи витти; крыша сарая сарай тăрри; крыша дома протекает çурт çи виттийĕ шыв ярать ♦ у него крыша поехала вăл ăсран тайăлнă

купить

глаг. сов.
туян, ил, сутăн ил; купить костюм костюм туян; купить дёшево йӳнĕпе ил; его не купишь вăл укçапа сутăнмасть (тӳрĕ кăмăллă)

ладить

глаг. несов., с кем
килĕштер, çураç, çураçса пурăн; он ладит со всеми вăл пуринпе те çураçса пурăнать

лениться

глаг. несов.
кахаллан, наянлан, юлхавлан, ӳркен; он ленится делать уроки вăл урок тума ӳркенет

лень

сущ.жен.
1. (ант. трудолюбие) кахаллăх, наянлăх, юлхавлăх, ӳркев
2. в знач. сказ., кому ӳркен, кахаллан; ему лень работать вăл ĕçлеме ӳркенет

линия

сущ.жен.
1. (син. черта) йĕр; прямая линия тӳрĕ йĕр; параллельные линии параллельлĕ йĕрсем; провести линию йĕр турт
2. çул, лини; линия железной дороги чугун çул линийĕ; воздушные линии сывлăш çулĕсем; линии электропередачи электричество линийĕсем
3. çул-йĕр, тĕллев; линия поведения харпăр хăйне тыткаламалли тĕллев; линия на развитие рыночных отношений рынок хутшăнăвĕсене аталантармалли çул-йĕр ♦ линия горизонта куç курăм чикки; передовая линия малти позицисем (фронтра); родня по женской линии арăм енчи хурăнташ; он гнёт свою линию вăл хăйĕннех перет; идти по линии наименьшего сопротивления çăмăл çул шыра

лирика

сущ.жен.
лирика (илемлĕ литература тĕсĕ; вăл çын кăмăл-туйăмне сăнарлăн палăртать); любовная лирика юрату лирики

литературный

прил.
1. литература -ĕ; çыравçă -ĕ; литературное творчество çыравçă пултарулăхĕ; литературный институт литература институчĕ
2. литература -ĕ (литература чĕлхин нормисемпе килĕшсе тăракан); литературный язык литература чĕлхи (халăх чĕлхин сăмах ăстисем якатса пуянлатнă кăтартуллă тĕсĕ); он говорит не на литературном языке, а на диалекте вăл литература чĕлхипе мар, диалектпа калаçать

лицо

сущ.сред.; множ. лица
1. пит, сăн-пит, пит-куç; круглое лицо çавра сăн-пит; мыть лицо пит çу; мне знакомо это лицо ку сăн-пите эпĕ пĕлетĕп
2. çын, этем; влиятельное лицо витĕмлĕ çын
3. сăпат (грамматикăра); третье лицо глагола глаголăн виççĕмĕш сăпачĕ ♦ на одно лицо каснă лартнă, пĕр сăнлă; показать товар лицом таварăн чăн пахалăхне кăтарт; к лицу килĕшет (тумтир); он лицом в грязь не ударит вăл намăс курас çук

лишь

1. частица огранич.
çеç, çех, анчах, кăна; это лишь начало ку пуçламăшĕ кăна-ха; он думает лишь о себе вăл хăй çинчен çеç шухăшлать
2. союз -санах (-сенех); лишь он вошёл, все смолкли вăл пырса кĕрсенех пурте шăпланчĕç

медаль

сущ.жен.
медаль (тава тивĕçлĕ ĕçшĕн паракан паллă); боевая медаль çар медалĕ; он окончил школу с золотой медалью вăл шкула ылтăн медальпе пĕтернĕ

мечтать

глаг. несов.
ĕмĕтлен, туртăн, ăнтăл; он с детства мечтал стать артистом вăл мĕн ачаран артист пулма ĕмĕтленнĕ

мир

1. сущ.муж., множ. миры
1. (син. вселенная) тĕнче, çут тĕнче; происхождение мира çут тĕнче пулса кайни
2. (син. Земля) Çĕр, тĕнче; народы мира тĕнчери халăхсем; чемпион мира тĕнче чемпионĕ; он много поездил по миру вăл нумай тĕнче касса çӳренĕ
3. (син. область, сфера) тĕнче, хутлăх; мир животных чĕр чун тĕнчи; мир растений ӳсен-тăран тĕнчи; мир звуков сасăсен хутлăхĕ; внутренний мир человека этем чун-чĕри ♦ всем миром пĕтĕм йышпа; пойти по миру çука ер, кĕлмĕçе тух; На миру и смерть красна посл. Йыш çинче вилĕм те хăрушă мар

мировой

1. прил.
тĕнче -ĕ; тĕнчери; мировая война тĕнче вăрçи; завоевать мировую славу тĕнчипе чапа тух; он установил мировой рекорд вăл тĕнче рекорчĕ тунă

мой

местоим. притяжат.
ман, манăн; моя книга манăн кĕнеке; он мой друг вăл манăн тус

моментальный

прил. (син. мгновенный), моментально нареч.
хăвăрт; самантрах; он моментально исчез вăл самантрах куçран çухалчĕ

мудрый

прил., мудро нареч.
ăслă, ăс-халлă, ăсчах; мудрый старец ăс-халлă старик; он поступил мудро вăл ăслă турĕ

наверно

1. нареч. (син. несомненно) паллах, шанчăклах; я могу говорить об этом наверное эпĕ кун çинчен шанчăклăнах калама пултаратăп
2. вводн. сл. (син. вероятно) тен, пулĕ, ахăртнех, пулмалла; наверно, он не придёт вăл килмест пулмалла

наверняка

1. нареч. (син. несомненно, обязательно) чăнах, чăнласах, чăннипех; он придёт наверняка вăл чăнах та килет
2. нареч. (син. безошибочно) тĕрĕс, шанчăклă, йăнăшмасăр; действовать наверняка шанчăклăн ĕçле
3. вводн.сл. (син. конечно, несомненно) палах; он, наверняка, опять опоздает вăл, паллах, каллех юлса килет

наверх

нареч. (ант. вниз)
çӳле, çӳлелле, çиеле; подниматься наверх çӳлелле хăпар; он посмотрел наверх вăл çӳлелле пăхса илчĕ

надоесть

глаг. сов., кому, с неопр.ф.
йăлăхтар, йӳтет, йĕрĕнтер, йăлăхтарса çитер; он мне надоел своими капризами вăл мана хăйен юнтармăшĕпе йăлăхтарса çитерчĕ

назад

нареч.
1. (ант. вперёд) кая, каялла, хыçала; пойти назад каялла кай
2. (син. раньше, прежде) каялла, каярах, ĕлĕкрех; это было сто лет назад ку вăл çĕр çул каялла пулнă

наконец

нареч.
юлашкинчен; наконец он пришёл юлашкинчен вăл килсе çитрĕ

намек

сущ.муж.
систерӳ, вăлту, юптару; систерни, вăлтни, юптарса калани; я его намёк понял эпĕ вăл систерсе каланине ăнлантăм

наоборот

нареч.
1. хирĕçле, кутăнла, тепĕр майлă; понять наоборот тепĕр майлă ăнлан; он всё делает наоборот вăл йăлтах кутăнла тăвать
2. частица, выражает возражение, противопоставление пачах урăхла; Ты сердишься? — Наоборот! Эсĕ çилленетĕн-и? — Пачах урахла!

напротив

1. нареч. хирĕç, хире-хирĕç, тĕлме-тĕл; он живёт напротив вăл хирĕç енче пурăнать
2. кого-чего , предлог с род. п. хирĕç; дом напротив школы шкула хирĕç ларакан çурт
3. вводн. сл. и частица (син. наоборот) пачах урăхла; Ты недоволен? — Напротив! Эсĕ кăмăлсăр юлтăн-и? — Пачах урăхла!

нарочно

нареч. (син. умышленно)
юри, ятарласа, ятне; он нарочно так сделал вăл юри çапла турĕ

наследник

сущ.муж., наследница жен.
еткерçĕ, тĕпкĕч (еткере пурлăх илсе юлакан); он единственный наследник родителей вăл ашшĕ-амăшĕн пĕртен-пĕр еткерçи

наследство

сущ.сред.
еткер (вилнĕ çынтан юлакан, унăн тăванĕсене е çывăх çыннисене куçакан пурлăх); он получил в наследство дом вăл еткере çурт илсе юлнă

настоящий

прил.
1. (син. подлинный; ант. поддельный) чăн, чăн-чăн, тĕрĕс; настоящий коралл чăн мерчен; он скрыл свою настоящую фамилию вăл хăйĕн чăн-чăн хушаматне пытарнă
2. (син. этот, данный) çак, ку; хальхи; в настоящий момент хальхи вăхăтра, çак самантра ♦ настоящее время хальхи вăхăт (грамматикăра)

находиться

глаг. несов.
пул, тар, вырт, пурăн; он находился в отпуске вăл отпускра пулнă; бумаги находятся в ящике стола хутсем сĕтел сунтăхĕнче выртаççе

наш

местоим. притяжат.
пирĕн; наша деревня пирĕн ял; наши победили пирĕннисем çĕнтерчĕç; это наше дело ку вăл пирĕн ĕç

не

частица отрицат.
ан, мар; -мас -(мес); -ма (-ме); Не ходите туда! Ан кайăр унта!; он не любит сладкое вăл пылак юратмасть; не надо смеяться над другим çынран кулма кирлĕ мар

невдалеке

нареч. (син. вблизи; ант. вдали, вдалеке)
инçе мар, çывăхра; он живёт невдалеке вăл инçе мар пурăнать

недаром

нареч.
ахальтен мар; он пришёл недаром вăл ахальтен килмен

недоверчивый

прил., недоверчиво нареч.
шанăçсăр, шанман, ĕненмен; он недоверчиво отнёсся к нашему предложению вăл пирĕн сĕнĕве шанмасăр йышăнчĕ

недостаточный

прил. (ант. избыточный), недостаточно нареч.
çителĕксĕр, кăрăс, иксĕк; он недостаточно подготовился к экзамену вăл экзамена çителĕксĕр хатĕрленнĕ; денег недостаточно для покупки шубы укçа кĕрĕк туянма çитмест

незаметный

прил., незаметно нареч.
палăрман, курăнман, сисĕнмен; курмасла, сисмесле; он ушёл незаметно вăл никам сисмесле тухса кайнă; следы почти незаметны йĕрсем кăшт çеç палăраççĕ

неизвестный

прил., неизвестно нареч.
паллă мар, темĕнле; неизвестный автор паллă мар автор; он неизвестно где вăл таçта

некрасивый

прил., некрасиво нареч.
1. илемсĕр, нĕрсĕр, хитре мар; некрасивое лицо нĕрсĕр сăн-пит
2. (син. дурной) килĕшӳсĕр, йĕркесĕр, начар; он ведёт себя некрасиво вăл хăйне килĕшӳсĕр тыткалать

немало

нареч. (син. много)
сахал мар, нумай, самай, самаях, пайтах; он немало странствовал вăл нумай çул çӳренĕ

ненадолго

нареч.
кĕске вăхăтлăха, нумайлăха мар; он уехал ненадолго вăл кĕске вăхăтлăха тухса кайнă

неохотный

прил., неохотно нареч.
кăмăлсăр, ирĕксĕр, кăмăл çукпа; он согласился неохотно вăл ирĕксĕр тенĕ пек килĕшрĕ

нет

частица отрицат. и в знач. сказ.
çук; у меня нет этой книги манăн ку кĕнеке çук; Вы согласны с нами? — Нет! Килĕшетĕр-и пирĕнпе? — Çук! Идёшь или нет? Пыратăн-и е çук-и? ♦ сойти на нет вуçех пĕт; его нет как нет вăл таçта кайса çухалчĕ; нет так нет çук пулсан çук ĕнтĕ; нет числа шутсăр нумай, шучĕ те çук

неудачный

прил., неудачно нареч.
ăнăçсăр, ăнăçусăр; неудачный брак ăнăçсăр мăшăрлану; он неудачно ведёт дела вăл ĕçе ăнăçсăр туса пырать

нечаянный

прил. (син. случайный; ант. умышленный), нечаянно нареч.
ăнсăрт, кĕтмен, сарăмсăр; ăнсăртран, асăрхамасла; нечаянная встреча кĕтмен тĕлпулу; он нечаянно опрокинул стакан с чаем вăл асăрхамасла чей стаканне тăкса ячĕ

нигде

нареч.
ниçта, ниçта та; его нигде нет вăл ниçта та çук

ничего

1. ним те, нимĕн те; ничего не скажешь ним те калаймăн; ничего нет нимĕн те çук
2. нареч. (син. сносно) юрать, пырать, аптрамасть, начар мар; он чувствует себя ничего вăл хăйне начар мар туять; ♦ Ничего, всё будет хорошо! Темех мар, пурте лайăх пулать!

носить

глаг. несов.
1. кого-что йăт, çĕкле, йăтса çӳре; носить ребёнка на руках ачана алăра çĕклесе çӳре
2. что тăхăн; тăхăнса çӳре, -па (-пе) çӳре, носить шляпу шлепкепе çӳре; носить военную форму çар тумĕ тăхăнса çӳре
3. что -лă (-ле) пул; -па (-пе) çӳре; он носит бороду вăл сухал ӳстерсе янă; она носит фамилию мужа вăл упăшкин хушамачĕпе çӳрет

ночь

сущ.жен.; ночи множ. (ант. день)
çĕр, çĕрле, каç; тёмная ночь тĕттĕм каç; наступила ночь çĕрле пулчĕ; он работал всю ночь вăл çĕрĕпе ĕçленĕ; Спокойной ночи! Ыйхи тутлă пултăр!

обещать

глаг. сов. и несов.
сăмах пар, сун, тума пул; он обещал помочь нам вăл пире пулăшма пулчĕ

образ

сущ.муж.
1. (син. облик) сăнар, сăн, сăн-пит; он помнит образ матери вăл амăшĕн сăнне асран ямасть; образ воина в романе романри салтак сăнарĕ
2. (син. способ) йĕрке, мел, май, манер; образ жизни пурнăç йĕрки; образ действий ĕç тумалли мел ♦ главным образом тĕпрен илсен; таким образом çапла майпа; каким образом? мĕнле майпа?

обыкновенный

прил., обыкновенно нареч.
1. (син. обычный, постоянный) яланхи пек, кулленхи; обыкновенный день яланхи пек кун
2. (син. заурядный) ахаль, вăтам, нимпе те палăрман; он обыкновенный шофёр вăл ахаль шофёр кăна

обычный

прил.
1. (син. постоянный, привычный) яланхи, хăнăхнă, хăнăхăва кĕнĕ; в обычном порядке яланхи йĕркепе
2. обычно нареч. ялан тенĕ пекех, ытларах чухне; как обычно яланхи пекех; по вечерам он обычно бывает дома каç-каç вăл ялан тенĕ пекех килте пулать

обязательный

прил. (син. непременный), обязательно нареч.
тивĕçле, тумалли, тума тивĕçлĕ; в обязательном порядке тивĕçле йĕркепе; он обязательно придёт вăл килетех

один

муж.
1. числит. колич. пĕр, пĕрре; один стул пĕр пукан; один раз пĕр хут; один да один будет два пĕрре çумне пĕрре хушсан иккĕ пулать
2. местоим. неопред. (син. некий, какой-то) пĕр, темле, темĕнле; тебя искал один человек сана пĕр сын шыратчĕ
3. прил. (син. одинокий) пĕччен; он остался совсем один вăл пĕр-пĕччен тăрса юлнă
4. местоим. определит. кăна, çеç; в классе одни девочки класра хĕр ачасем кăна
5. прил. (син. единый) пĕр пĕтĕм, пĕрлĕхлĕ; племена слились в один народ йăх-ăрусем пĕр пĕтĕм халăха пĕрлешрĕç ♦ один за другим пĕрин хыççăн тепри; все до одного пĕр çын юлми, пурте; ни один никам та; один на один куçа-куçăн; одно из двух иккĕшĕнчен пĕри

однако

союз противит. (син. но)
анчах, çапах, апла пулин те; он уже стар, однако продолжает работать вăл ватă ĕнтĕ, анчах ĕçлеме парахмасть

окончить

глаг. сов.
1. (син. завершить; ант. начать) вĕçле, пĕтер; окончить работу вовремя ĕçе вăхăтра вĕçле
2. (син. выучиться; ант. поступить) вĕренсе тух, пĕтер; он окончил школу с золотой медалью вăл шкула ылтăн медальпе пĕтернĕ

он

муж.местоим., она жен., оно сред.
вăл, вĕсем; я с ним дружу эпир унпа туслă; он скоро придёт вал часах килет; о них ничего не слышно вĕсем çинчен ним сас-хура та çук ♦ Вот оно что! Акă епле иккен!; Так оно и вышло! Шăпах çапла пулса тухрĕ те!

осмелиться

глаг. сов. (син. решиться)
хăй, хăю çитер; он не осмелился возражать начальнику вăл пуçлăха хирĕçлеме хăймарĕ

особенный

1. прил. (син. специфический; ант. обыкновенный) уйрăм, расна, пайăр; хăйне майлă; он отличается особенной добротой вăл хăйĕн ырă кăмăлĕпе палăрса тăрать
2. особенно нареч. уйрăмах; особенно жарко в июле утă уйăхĕнче уйрăмах шăрăх ♦ не особенно питех мар; ничего особенного темех мар, чаплах мар

оставить

глаг. сов.
1. кого-что (ант. взять) хăвар, ан ил; оставить книгу в классе кĕнекене класра манса хăвар; оставить детей у бабушки ачасене асламăшĕ (е кукамăшĕ) патĕнче хăвар
2. (син. приберечь) хăвар, янтăла; оставить пирог на ужин кукăле каçхи апат валли хăвар
3. кого-что (син. сохранить) хăвар, ан тив, ан улăштар; решение оставлено в силе йышăнăва вăйра хăварнă ♦ оставить в покое ан чăрмантар, хăп; оставить след в науке ăслăлăхра палăрса юл; оставить наследство своему сыну еткере харпăр ывăлне халалла; оставить семью кил-йыша пăрахса кай; оставить надежды шанма пăрах, шанчăка çухат; оставить в дураках чике тăршшĕ ларт; силы оставили его вăл вăйран кайнă

от

ото предлог с род. п.
1. указывает на исходную точку чего-либо (ант. к, ко) патĕнчен, çумĕнчен; -ран (-рен); -тан (-тен); лодка отплыла от берега кимĕ çыран патĕнчен ишсе кайрĕ; от Канаша до Чебоксар Канашран Шупашкара çити
2. указывает на источник чего-либо -ран (-рен), -тан (-тен); узнать от товарища юлташран пĕл
3. указывает на целое, которому принадлежит часть: -тан (-тен), -ран (-рен), … -и; отрезать ломоть от каравая çăкăртан пĕр чĕлĕ касса ил; это пуговица от пальто ку вăл пальто тӳми
4. указывает на причину чего-либо пирки; -па (пе); петь от радости савăннипе юрла
5. указывает на противопоставление предметов -ран (-рен), -тан (-тен); отличать добро от зла ыррине усаллинчен уйăр ♦ время от времени хушăран; день ото дня кунран-кун; газета от вчерашнего числа ĕнерхи хаçат; лекарство от гриппа грипп эмелĕ

отвернуться

глаг. сов.
пăрăн, пăрăнса тăр, çаврăнса тăр; он отвернулся от друзей вăл тусĕсенчен пăрăнчĕ

отвратительный

прил., отвратительно нареч. (син. скверный, гадкий)
усал, киревсĕр, йĕрĕнчĕк, йĕксĕк; отвратительньш запах усал шăршă; он отвратительно ведёт себя вăл хăйне киревсĕр тыткалать

отвыкнуть

глаг. сов. (ант. привыкнуть)
пăрах, сивĕн, ман, пис; он отвык от курения вăл туртма пăрахнă; отвыкнуть от друзей туссенчен сивĕн

отдать

глаг. сов.
1. кого-что (син. возвратить; ант. взять) тавăр, тат, пар, тавăрса пар; отдать долг парăм тат
2. кого-что яр, пар, вырнаçтар; отдать ребёнка в ясли ачана яслине вырнаçтар
3. пар, тыттар, парса яр; он отдал зарплату жене вăл ĕç укçине арăмне панă ♦ отдать за бесценок йӳнĕ хакпа сут; отдать распоряжение хушу кăлар; отдать честь саламла (çар çыннисем çинчен); отдать жизнь пурнăçа пар (çапăçса); отдать себя делу парăнса ĕçле, ĕçе парăн

отказаться

глаг. сов.
тун, ан килĕш, ан йышăн; отказаться от сотрудничества пĕрле ĕçлеме ан килĕш; он отказался от своих слов вăл хăй каланине тунчĕ

отпуск

сущ.муж., множ. отпуска
отпуск (ĕçлекене канма паракан вăхăт); очередной отпуск черетлĕ отпуск; оплачиваемый отпуск тӳлевлĕ отпуск; он сейчас находится в отпуске вăл халĕ отпускра

отрицать

глаг. несов.
тун, çуклат, хирĕçле, ан йышăн; он отрицает свою вину вăл хăйĕн айăпне йышăнмасть

отстать

глаг. сов.
1. от кого-чего (ант. опередить) юл, кая юл, тăрса юл; мы отстали от поезда эпир поездран тăрса юлтăмăр
2. кая юл, япăх вăрен, ĕлкĕрсе ан пыр; он отстал в учёбе из-за болезни вăл чирленĕ пирки вĕренӳре кая юлнă
3. 1 и 2 л. не употр. юл, кая юл, юлса çӳре; часы отстали на полчаса сехет çур сехет кая юлнă
4. 1 и 2 л. не употр. (син. отделиться) хăйпăн, хăпăн, сĕвĕнсе ӳк, уйрăлса кай; подошва ботинка отстала пушмак тĕпĕ хăпăннă
5. от кого хăп, кай; Отстань от меня! Хăп ман çумран!

отступить

глаг. сов.
1. (син. отойти) чак, каялла чак; враг отступил под натиском наших войск тăшман пирĕн çарсем хĕснипе каялла чакрĕ
2. от чего (син. отказаться) чак, пăрах, тун; он не отступит от своих планов вăл хăйĕн шухăш-ĕмĕтне пăрахас çук

оттого

нареч. и союзн. сл. (син. потому)
çавăнпа, çавăн пирки, çавна пула; Он устал, оттого сердит Вăл ывăннă, çавăнпа кăмăлсăр

отчего

1. нареч. и союз н. сл. (син. почему) мĕншĕн, ма, мĕн пирки; Отчего ты невесел? Мĕншĕн салху эсĕ?; Я не знаю, отчего он не пришёл Вăл мĕн пирки килменнине эпĕ пĕлместĕп
2. союз çавăнпа, çавăн пирки; Коля заболел, отчего не пришёл в школу Коля чирленĕ, çавăнпа шкула килмен

офицер

сущ.муж.
офицер (çарти командир); старшие офицеры аслă офицерсем; он офицер налоговой полиции вăл налог полйцийĕн офицерĕ

охладеть

глаг. сов.
сивĕн, пис, ютшăн; охладеть к музыке кĕвĕ-юрăран пис; он охладел к друзьям вăл тусĕсенчен сивĕнчĕ

охотно

нареч.
хаваспа, кăмăлпа; он охотно согласился помочь нам вăл пире пулăшма хаваспах килĕшрĕ

очерк

сущ.муж.
очерк; газетный очерк хаçат очеркĕ; документальный очерк документлă очерк; он работает в жанре очерка вăл очерксем çырать

перенести

глаг. сов.
1. кого-что çĕклесе каçар, йăтса каçар; перенести ребёнка через ручей ачана çырма урлă йăтса каç
2. что куçар; собрание перенесено на следующий день пухăва тепĕр куна куçарнă
3. что (син. испытать) тӳс, чăт, чăтса ирттер, тӳссе кур; он перенёс много страданий вăл нумай хĕн-хур тӳснĕ

пограничник

сущ.муж.
пограничник, чикĕ хуралçи; он был в армии пограничником вăл çарта чикĕ хуралçи пулнă

подлый

прил. (син. бесчестный; ант. благородный), подло нареч.
путсĕр, киревсĕр; он поступил подло вăл киревсĕр ĕç турĕ

показаться

глаг. сов.
1. курăн, курăнса кай; вдали показались горы инçетре тусем курăнса кайрĕç
2. туйăн, сĕмлен, туйăнса кай; мне показалось, что он недоволен мана вăл кăмăлсăр пулнăн туйăнчĕ

покинуть

глаг. сов. (син. оставить, уйти)
пăрах, хăвар, тухса кай, пăрахса кай; он покинул родное село вăл тăван ялĕнчен тухса кайнă

покорный

прил. (син. послушный, уступчивый)
кунĕ, итлекен, хирĕçмен; он покорно согласился вăл хирĕçмесĕрех килĕшрĕ ♦ Покорно благодарю! Чĕререн тав тăватăп!

помнить

глаг. несов. (ант. забывать)
асту, асра тыт, ан ман; я хорошо помню этот день эпĕ вăл куна лайăх астăватăп ♦ не помнит себя от радости савăннипе ниçта кайса кĕме пĕлмест

по-моему

1. нареч. ман кăмăлпа, ман ирĕкпе; будет по-моему эпĕ тăвас тенĕ пек пулать
2. вводн. сл. ман шутпа; по-моему, он не придёт ман шутпа, вăл килмест

понимать

глаг. несов.
1. кого-что ăнлан, ăнкар, чухла; он кое-что понимает в компьютерной технике вăл компьютер техникине кăштах ăнкарать
3. понимаешь, понимаете вводн. сл. пĕлетĕн-и, пĕлетĕр-и; я, понимаешь, ничего в физике не смыслю эпĕ, пĕлетĕн-и, физикăна кăшт та пĕлместĕп

поправиться

глаг. сов.
1. сывал, тӳрлен; он ещё не совсем поправился вăл сывалсах çитмен-ха
2. лайăхлан, юсан; дела поправились ĕç юсанса кайрĕ
3. хушăн, мăнтăрлан, ӳт хуш; поправиться на два килограмма икĕ килограмм хушăн

постоянный

прил., постоянно нареч.
яланхи, ялан, тăтăш, пĕр вĕçĕм; постоянная работа яланхи ĕç; он постоянно ворчит вăл пĕр вĕçĕм мăкăртатать

поступить

глаг. сов.
1. (син. сделать) ту, хăтлан; он поступил правильно вăл тĕрĕс турĕ
2. кĕр, вырнаç; поступить учиться вĕренме кĕр; поступить на работу ĕçе вырнаç
3. пыр, кил; в магазин поступили товары магазина тавар килнĕ

похожий

прил., похоже нареч.
1. с кем и на кого-что пек, евĕрлĕ; -шкал (-шкел); отец с сыном похожи ашшĕпе ывăлĕ пĕр сăнла; похожий на тебя санашкал, сан евĕрлĕ
2. похоже вводн. сл. туйăнать, пулмалла; похоже, он не придёт вăл килмест пулмалла

почему

1. нареч. и союз н. сл. мĕншĕн, ма, мĕн пирки; Почему ты не пришёл? Ма килмерĕн эсĕ?
2. союз çавăнпа та; он болел, почему и не вышел на работу вăл чирленĕ, çавăнпа та ĕçе тухман

почему-то

нареч.
темшĕн, тем пирки, теме пула; он почему-то обиделся вăл темшĕн кӳреннĕ

правый

2. прил.
тĕрĕс, чăн; наше дело правое пирĕн ĕç — тĕрĕс ĕç; он прав вăл тĕрĕсне калать

практический

прил.
практика -ĕ; кулленхи, ĕçри; практический опыт ĕçре пухнă ăсталăх; практические занятия практика занятийĕсем ♦ он практически здоров вăл тĕрĕссипе сывах

предположить

глаг. сов.
1. что (син. допустить) шухăшла; предположить ухудшение погоды çанталăк пăсăласси çинчен шухăшла
2. предположим вводн. сл. тейĕпĕр, çапла пултăр; предположим, что он согласится вăл килĕшет тейĕпĕр

представить

глаг. сов.
1. (син. предъявить) тăрат, пар, пĕлтер; представить необходимые документы кирлĕ хутсене тăрат
2. сĕн, тăрат, сĕнӳ пар; представить к награде награда пама тăрат
3. (син. вообразить) ăсра ӳкер, шухăшла; представить картину боя ăсра çапăçу епле пынине ӳкер
4. кăтарт, выляса пар; представить сцену из спектакля спектакль сыпăкне выляса пар
5. представь, представьте вводн. сл. шухăшла-ха, шухăшлăр-ха; представь, он женился второй раз шухăшла-ха, вăл тепĕр хут авланнă

при

предлог с предл. п.
1. (син. около, возле) патĕнче, çывăхĕнче, çумĕнче; патĕнчи, çывăхĕнчи, çумĕнчи; дом при дороге çул çывăхĕнчи пӳрт; при школе есть мастерская шкул çумĕнче мастерской пур
2. при указании на время, обстановку чухне, вăхăтĕнче; -сан (-сен); -па (-пе); это было при царизме ку вăл патша вăхăтĕнче пулнă; при свете лампы лампа çутипе

приехать

глаг. сов.
кил, килсе çит, ларса кил (транспортпа); он приехал поездом вăл поездпа килнĕ

приличный

прил., прилично нареч.
1. (син. пристойный) йĕркеллĕ, этеплĕ, йӳнлĕ, чыслă; прилично вести себя харпăр хăвна йĕркеллĕ тыткала
2. (син. немалый) чылай, самай, çителĕклĕ; он заработал приличную сумму вăл укçа самаях ĕçлесе илнĕ

прислать

глаг. сов.
ярса пар, яр; он прислал деньги почтой вăл укçана почтăпа ярса панă

приятель

сущ.муж., приятельница жен.
тус, юлташ; он мой давний приятель вăл манăн тахçанхи тус

продать

глаг. сов.
1. (ант. купить) сут, сутса яр; продать товар дёшево тавара йӳнĕпе сут
2. (син. предать) сут, сутăн, сутăнчăк пул; он продал своих друзей вăл тусĕсене сутнă

прожить

глаг. сов.
1. (син. пробыть, просуществовать) пурăн, пурăнса ирттер; он прожил долгую жизнь вăл вăрăм ĕмĕр пурăнса ирттернĕ
2. что (син. истратить) тăкакла, салат, пĕтер; прожить все деньги укçана йăлтах салатса пĕтер

происхождение

сущ.сред.
1. несĕл, ăрат, тĕп; -ран (-рен) пулни; он по происхождению из крестьян вăл хресчен несĕлĕнчен тухнă
2. (син. возникновение) пулу; пулса кайни; происхождение жизни на Земле Çĕр çинче пурнăç пулса кайни

проспать

глаг. сов.
1. çывăр, çывăрса ирттер; он проспал десять часов вăл вунă сехет çывăрнă
2. кого-что çывăрса юл; вăхăтра ан тăр; он проспал и опоздал в школу вăл шкула кайма çывăрса юлнă

простой

прил., просто нареч.
1. (ант. сложный) ансат, çăмăл, кăткăс мар; простой вопрос çăмăл ыйту; задача решается просто задача тупсăмĕ ансат
2. уçă кăмăлла; он человек простой вăл уçă кăмăлла çын
3. просто частица усилит. кăна, çеç; он просто не знает урока вăл урока пĕлмест кăна ♦ простой карандаш ахаль кăранташ (хури); просто так ыт ахальтен

противник

сущ.муж., противница жен.
1. тăшман; войска противника тăшман çарĕсем
2. хирĕç тăракан; он — противник нововведений вăл çĕнĕлĕхсене хирĕç тăрать

пускай

частица и союз
ан тив, юрĕ, пултăрах; пускай ошибается, его поправят ан тив, йăнăштăрах, ăна тӳрлетĕç; пусть он читает побольше вăл ытларах вулатăрччĕ

пятнадцать

числит. колич.
вун пилĕк, вун пиллĕк; ему исполнилось пятнадцать лет вăл вун пилĕк çул тултарчĕ; из пятнадцати вычесть шесть вун пиллĕкрен улттă кăлар

разве

частица
-и вара, -им вара; -им; Разве он не пришёл? Вăл килмен-им вара?

рано

нареч. (ант. поздно)
1. ир, маларах; выйти из дому рано килтен ирех тух
2. ир, час, вăхăтсăр; он рано состарился вăл вăхăтсăр ватăлнă

расчёт

сущ.муж.
1. тӳлев, татăлу; тӳлени, татăлни; произвести расчёт с поставщиками товаров тавар тăратакансемпе татăл
2. (син. намерение) шут, шухăш, кăмăл, сунăм; его расчёты не оправдались вăл шутлани тӳрре тухмарĕ
3. (син. выгода, польза) услам, пайта; нет расчёта заниматься этим делом ку ĕçпе аппаланнин пайти çук
4. (син. увольнение) татăлни, ĕçрен хăтарни (тивĕçлĕ укçа парса); дать расчёт ĕçрен хăтар; получить расчёт ĕçрен татăлса тух
5. расчёт (тупă, миномёт çумĕнчи салтаксен ушкăнĕ) ♦ в расчёте на ... -а (-е) шанса; принять в расчёт шута ил

решить

глаг. сов.
1. с неопр. ф. шутла, шут ту, шухăш тыт; -ас (-ес) те; он решил взять отпуск летом вăл отпуска çулла илес терĕ
2. что и с неопр. ф. йышăн, татса пар; решить вопрос ыйтăва татса пар
3. шутла, туп, тупсăмне туп; правильно решить задачу задачăна тĕрĕс шутла

ровесник

сущ.муж., ровесница жен.
тантăш; он мой ровесник вăл манпа тантăш

роль

сущ.жен., множ. роли
1. роль, сăнар (пъесăра); играть главную роль тĕп роле выля
2. пĕлтерĕш, вырăн; роль личности в истории уйрăм çыннăн историри вырăнĕ ♦ это не играет роли ку вăл ниме те пĕлтермест

рядом

1. нареч. юнашар, çывăхра, çуммăн; сесть рядом çуммăн лар; он живёт совсем рядом вăл çывăхрах пурăнать
2. с кем-чем , предлог с твор. п. юнашар, патĕнче, çывăхĕнче, çумĕнче; жить рядом с рынком пасар çывăхĕнче пурăн

сам

местоим.
хам (эпĕ), ху (эсĕ), хай (вăл); я сделаю это сам эпĕ куна хамах тăвăп; они сами знают вĕсем хăйсемех пĕлеççĕ ♦ само собой хăйне хăех, хăй тĕллĕнех; само собой разумеется паллах; сам не свой пăлханчăк, хумханчăк

светиться

глаг. несов.
çутал, çуталса тăр, йăлтăртат; вдали светится маяк инçетре маяк çути йăлтăртатать; он весь светится от радости вăл савăннипе çиçсе кăна тăрать

связаться

глаг. сов.
1. çыхăн, çыхăну тыт; связаться по телефону телефонпа çыхăн
2. çыхлан, ер, çыхланса кай; он связался с ненадёжными людьми вăл шанчăксăр çынсемпе çыхланнă

сказать

глаг. сов.
1. кала, те; каласа пар; он сказал, что не пойдёт с нами вăл пирĕнпе пымастăп терĕ
2. скажем вводн. сл. тейĕпĕр, калăпăр; скажем, я соглашусь эпĕ килĕшетĕп тейĕпĕр ♦ сказать по правде тĕрĕссипе каласан; вернее сказать тĕрĕсрех каласан; ничего не скажешь нимĕн те калаймăн

склонить

глаг. сов.
1. что (син. нагнуть) тай, пĕк, чик, ус; склонить голову пуçа ус
2. кого (син. уговорить) çавăр, ӳкĕте кĕрт; он всех склонил на свою сторону вăл пурне те хăй майлă çавăрнă

служить

глаг. несов.
1. (син. работать) ĕçле, хĕсметре тăр; служить в банке банкра ĕçле
2. (син. являться) пул, шутлан; он всем служит примером вăл пуриншĕн те ырă тĕслĕх пулса тăрать

слушать

глаг. несов.
1. итле, тăнла; слушать музыку юрă-кĕвĕ итле; внимательно слушать учителя вĕрентекен каланине тăнла
2. итлесе вĕрен, итле (вĕренме); он слушал известных профессоров вăл паллă профессорсене итлесе вĕреннĕ
3. итле, шута ил, шута хур; Не слушайте его! Ан итлĕр ăна! ♦ слушай, слушайте вводн. сл. итле-ха, итлĕр-ха

смерть

сущ.жен., множ. смерти
вилĕм; вилни; скоропостижная смерть сарăмсăр вилĕм; он погиб смертью героя вăл паттăрсен вилĕмĕпе вилнĕ ♦ смерть как устал вилесле ывăннă

смешить

глаг. несов.
култар; он нас всегда смешит вăл пире ялан култарать

собака

сущ.жен.
йытă; охотничья собака сунар йытти; посадить собаку на цепь йытта касмăка ларт ♦ как собака устал йытă пек ывăннă; он в этом деле собаку съел вăл ку ĕçе питĕ ăста пĕлет; вот где собака зарыта акă мĕнре ыйту тупсăмĕ

совесть

сущ.жен.
намăс, чун; с чистой совестью таса чунпа; он потерял совесть вăл намăса çухатнă ♦ сделано на совесть питĕ тĕплĕ тунă; по совести говоря вводн. сл. чăннипе каласан; для очистки совести ӳкĕнмелле пуласран

сознательный

прил., сознательно нареч.
1. ăс-тăнлă, ăн-сĕмлĕ; человек — существо сознательное этем — ăс-тăнлă янавар
2. ăнлануллă, ăнкаруллă; ăнланакан, ăнкаракан; сознательно относиться к учёбе ăнлануллăн тимлесе вĕрен
3. (син. намеренный) ятарлă, юри; он сознательно скрывает правду вăл чăннине юри каламасть

сомневаться

глаг. несов.
иккĕлен, ан шан, шанмасăр тăр; сомневаюсь, что он придёт вăл килессе шанмастăп

соображать

глаг. несов.
ăнкар, тавçăр, ăнлан, чухла; ĕçле (ăс-пуç çинчен); ничего не соображаю нимĕн те ăнланмастăп; он соображает в математике вăл математикана аван чухлать

соперник

сущ.муж., соперница жен.
тупăшуçă, тăшман; тупăшакан, хирĕç тăракан; он достойный соперник чемпиона вăл чемпионпа ăнăçлă тупăшать

состояние

сущ.сред.
1. тăрăм, лару-тăру; состояние погоды çанталăк тăрăмĕ, мĕнле çанталăк тăни
2. (син. самочувствие) сывлăх, хал; состояние больного улучшилось чирлĕ çын сывлăхĕ лайăхланчĕ
3. (син. имущество) пурлăх, пуянлăх, тупра, мул; накопить состояние мул пух ♦ он в состоянии сделать это вăл куна тума пултарать

сотрудничать

глаг. несов.
1. с кем килĕштерсе ĕçле, пĕрле ĕçле; две фирмы сотрудничают икĕ фирма килĕштерсе ĕçлеççĕ
2. ĕçе хутшăн; он сотрудничает в газете вăл хаçат ĕçне хутшăнать

спорить

глаг. несов.
тавлаш, тупăш, тава кĕр; он любит спорить вăл тавлашма юратать

способный

прил.
1. пултаруллă, хевтеллĕ; способный спортсмен пултаруллă спортсмен
2. на что и с неопр. ф. пултаракан; он не способен на подлость вăл путсĕр ĕç тума пултараймасть

споткнуться

глаг. сов.
такăн; он споткнулся и упал вăл такăнса ӳкрĕ

справиться

глаг. сов.
1. с чем (син. выполнить) ту, пурнăçла; тума пултар; он с честью справился с порученным делом вăл хушнă ĕçе чыслăн пурнăçларĕ
2. с кем-чем (син. победить) çĕнтер, парăнтар; врагу не справиться с нами тăшман пире парăнтараймĕ

спросить

глаг. сов.
1. ыйт, ыйту пар; спроси, когда он придёт к нам вăл пирĕн пата хăçан килессе ыйт
2. ыйт (пама); спросить у товарища книгу юлташран кĕнеке ыйт

стать

2. глаг. несов.
1. 1 и 2 л. не употр. (син. сделаться) пул, пулса кай; Что с ним стало? Мĕн пулчĕ ăна?
2. с неопр. ф. (син. начать) тытăн, пуçла, пикен; он стал лучше учиться вăл лайăхрах вĕренме тытăнчĕ
3. кем-чем и безл. (син. превратиться ) пул, тух, пулса тăр; он стал артистом вăл артиста тухрĕ ♦ дорого стало хакла ларчĕ; во что бы то ни стало мĕнле пулсан та; стало быть вводн. сл., союз çапла ĕнтĕ

стесняться

глаг. сов.
вăтан, имен; он стесняется петь на людях вăл çын умĕнче юрлама именет

сторона

сущ.жен., множ. стороны
1. ен, аяк, айăк; левая сторона сулахай ен; отойти в сторону айăккалла пăрăнса тăр
2. ен, çĕр, вырăн, кĕтес; родная сторона тăван ен
3. ен, паллă, пахалăх; он показал себя с хорошей стороны вăл хăйне лайăх енчен кăтартрĕ ♦ наше дело сторона пирĕн ĕç çук кунта; шутки в сторону шӳт тума вăхăт мар

странный

прил., странно нареч.
тĕлĕнтермĕш, тĕлĕнмелле; странно, что он не пришёл вăл килменни тĕлĕнтерет

суметь

глаг. сов.
пултарай, пултар; он не сумел сдержать своей радости вăл хăйен савăнăçне пытарма пултараймарĕ

таинственный

прил. (син. загадочный), таинственно нареч.
1. темĕнле, пĕлме çук, ăнланмалла мар; в лесу слышны таинственные голоса вăрманта темĕнле сасăсем илтĕнеççĕ
2. (син. скрытый, секретный) вăрттăн, пытанчăк, пытаруллă; он приехал с таинственной целью вăл вăрттăн тĕллевпе килнĕ

такой

местоим.
çавăн пек, çакăн пек, кун пек; кунашкал, çакнашкал; такая книга есть и у меня кун пек кĕнеке манăн та пур; таким образом çапла майпа; он такой умный вăл çав тери ăслă ♦ Что же тут такого? Мĕнех вара?

теряться

глаг. несов.
1. çухал, çĕт; в классе теряются вещи класра япаласем çухалаççĕ
2. çухалса кай, аптăра; он не теряется при опасности вăл хăрушă чухне çухалса каймасть ♦ теряться в догадках апла та, капла та шухăшла

-то

частица
1. употр. для выделения чего-л. тата, та (те); ĕнтĕ; -ши; Где-то он сейчас? Ăçта-ши вăл халь?
2. употр. со знач. неопределенности: кто-то такам; где-то таçта; зачем-то темшĕн

тогда

нареч.
1. ун чухне, çавăн чухне; тогда он учился в школе ун чухне вăл шкулта вĕреннĕ
2. апла пулсан; ... пулсан; Говоришь, голоден? Тогда поешь Хырăм выçрĕ тетĕн-и? Апла пулсан çи
3. çавăн чухне; -сан (-сен); когда прочитаю книгу, тогда отдам кĕнекене вуласа пĕтерсен тавăрса парăп

тот

указат. местоим.муж., та жен., то сред.
çав, çавă, леш, лешĕ, вăл; в том году вăл çул; он живёт вон в том доме вăл авă çав çуртра пурăнать ♦ не до того унпа аппаланма ерçӳ çук; вместо того чтобы союз -ас (-ес) вырăнне; и без того ахаль те, унсăр та; к тому же çитменнине; после того как -нă (-нĕ) хыççăн; до того как, перед тем как -иччен; более того унтан та ытларах; кроме того унсăр пуçне; не в том дело ĕç ун çинче мар; того и гляди кĕç-вĕç; ни с того ни сего пĕр сăлтавсăрах

тотчас

нареч.
çийĕнчех, часах, халех; он тотчас ответил вăл çийĕнчех хуравларĕ

точный

прил., точно нареч.
1. тĕрĕс, чăн; точное время чăн вăхăт; точно определить расстояние хушша тĕп-тĕрĕс виçсе палăрт
2. точно частица, выражает подтверждение (син. да, так) чăнах, çапла; Нам прийти завтра? — Точно Пирĕн ырăн килмелле-и? — Çапла
3. точно вводн. сл. (син. действительно) чăнах та, чăнахах; он, точно, хорошо рисует вăл чăнах та аван ӳкерет
4. точнее вводн. сл. тĕрĕсрех каласан
5. точно союз (син. как, словно) пек, евĕрлĕ; лес точно сказка вăрман юмахри пекех ♦ точные науки тĕрĕс ăслăлăхсем (математика çинче никĕсленсе тăраканнисем); так точно шăпах çапла

точь-в-точь

нареч.
шăпах, хăех, шăп та лăп, каснă лартнă; он точь-в-точь отец вăл каснă лартнă ашшĕ

тянуть

глаг. несов.
1. кого-что турт, сĕтĕр; тянуть невод сĕреке турт, сĕрекепе сĕр; буксир тянет баржу буксир баржа туртса пырать
2. 1 и 2 л. не употр. (син. весить) тай, турт; ящик тянет двадцать килограммов ещĕк çирĕм килограмм таять
3. 1 и 2 л. не употр. (син. клонить) илĕрт; -ас (-ес) кил; тянет ко сну çывăрас килет
4. (син. медлить) тăс, тăсса пыр, ан васка, вăраха яр; он тянет с ответом вăл хуравлама васкамасть ♦ тянуть за душу тинкене кăлар

убедиться

глаг. сов. (син. поверить)
курса ĕнен, ĕненсе çит, ӳкĕте кĕр; мы убедились в его честности эпир вăл тӳрĕ кăмăллă пулнине курса ĕнентĕмĕр

уволиться

глаг. сов.
ĕçрен тух, ĕçе пăрах; он уволился по собственному желанию вăл хăйĕн кăмăлĕпе ĕçрен тухнă

уйти

глаг. сов.
1. (син. прийти) кай, тухса кай; уйти из дому килтен тухса кай
2. тухса кай, пăрах, тух; уйти с работы ĕçрен тух
3. (син. пройти) 1 и 2 л. не употр. иртсе кай; молодость ушла çамрăклăх иртсе кайрĕ
4. 1 и 2 л. не употр., на кого-что (син. потребоваться) кай, тух, кирлĕ пул; на теплицу ушло много стекла теплица тума кантăк нумай кайрĕ
5. во что (син. отдаться) пут, парăн, пикен; он весь ушёл в работу вăл ĕçе путнă ♦ ушёл из жизни вилнĕ

улыбаться

глаг. несов.
кулкала, кул (тутапа); он радостно улыбается вăл савăнăçлăн кулкалать

уметь

глаг. несов.
пĕл, пултар; уметь писать çырма пĕл; он всё умеет делать вăл тем тума та пултарать

упрямый

прил., упрямо нареч.
1. (син. неуступчивый) кутăн, йӳнсĕр; он упрямо стоит на своём вăл хăйĕннех перет
2. (син. настойчивый) çирĕп кăмăллă; çине тăрса; упрямо идти к цели палăртнă тĕллеве çитме çине тăр

уснуть

глаг. сов.
çывăрса кай, ыйха пут; он никак не может уснуть вăл ниепле те çывăрса каяймасть

успевать

глаг. несов.
1. см. успеть
2. ĕлкĕр, ĕлкĕрсе пыр (вĕренӳре); он не успевает по математике вăл математикăпа ĕлкĕрсе пырăймасть

утверждать

глаг. несов.
1. см. утвердить
2. что (син. заявлять, говорить) кала, те; çине тăр (сăмахпа); он утверждает, что не знал об этом вăл кун çинчен пĕлмен тет

ухо

сущ.сред.; множ. уши
хăлха; собака насторожила уши йытă хăлхине чанк тăратрĕ ♦ он и ухом не ведёт вăл хăнк та тумасть; навострить уши хăлхана тăрат, тимлесе итле; ушами хлопать çăвара карса лар; слышать краем уха кăшт илтсе юл; по уши влюбиться хытă юратса пăрах

ученик

сущ.муж., ученица жен.
вĕренекен, шкул ачи; он ученик девятого класса вăл тăххăрмĕш класра вĕренет

учиться

глаг. несов.
вĕрен; учиться рисовать ӳкерме вĕрен; он учится в школе-гимназии вăл гимнази шкулта вĕренет

фактический

прил. (син. реальный), фактически нареч.
тĕрĕс, пур пек, пулнă пек, тĕрĕссипе; фактически он не виноват тĕрĕссипе вăл айăплă мар

февраль

сущ.муж.
нарăс, кĕçĕн кăрлач (çулталăкри иккĕмĕш уйăх); он приехал в начале февраля вăл нарăс пуçламăшĕнче килнĕ

формальный

прил., формально нареч.
1. ячĕшĕн тунă; формально относиться к делу ĕçе ячĕшĕн кăна ту
2. (син. законный) йĕркеллĕ, саккунлă, тивĕçлĕ; формально он прав йĕрке енчен вăл тĕрĕс капать

фотография

сущ.жен.
1. фотографи (ятарлă хатĕрпе сăн ӳкерни); он любит заниматься фотографией вăл сăн ӳкерме юратать
2. (син. фото, снимок) сăн ӳкерчĕк; цветная фотография тĕслĕ сăн ӳкерчĕк; подарить на память фотографию асăнмалăх сăн ӳкерчĕк парнеле
3. (син. фотоателье) фотографи; фотография работает без перерыва фотографи тăхтава хупăнмасăр ĕçлет

хвастаться

глаг. несов. (син. хвалиться)
мухтан, вĕçкĕнлен; он хвастается своими успехами вăл хăйĕн çитĕнĕвĕсемпе мухтанать

хитрый

прил., хитро нареч.
чее, хайлаллă, ăслайлă; хитрый замысел хайлаллă шухăш; он хитро посмотрел на нас вăл пирĕн çине чеен пăхса илчĕ

хмуриться

глаг. несов.
1. пĕркеле (пит-куçа); он недовольно хмурится вăл пит-куçне кăмăлсăррăн пĕркелет
2. 1 и 2 л. не употр. (ант. проясняться) ăмăрлан, пăсăл; погода хмурится çанталăк ăмăрланать

хмурый

прил., хмуро нареч.
1. (син. угрюмый; ант. весёлый) çиллес, сивлек, кăмăлсăр; хмурое лицо кăмăлсăр сăн-пит; он хмуро посмотрел на нас вăл пирĕн çине çиллессĕн пăхса илчĕ
2. (син. ненастный, сумрачный; ант. ясный) ăмăр, пĕлĕтлĕ; хмурый день пĕлĕтлĕ кун

хозяин

сущ.муж., хозяйка жен., множ. хозяева
хуçа; хозяин дома çурт хуçи, кил хуçи; расчётливый хозяин перекетлĕ хуçа ♦ он — хозяин своего слова вăл хăйĕн сăмахне тытать

хозяйничать

глаг. несов.
1. хуçа пул, хуçалăх тыт; разумно хозяйствовать хуçалăха тĕрĕс тытса пыр
2. хуçалан, пуçтахлан; он хозяйничает как в своём доме вăл хăйĕн килĕнчи пек хуçаланать

холостой

прил. (ант. женатый)
хусах, авланман; он ещё холост вăл авланман-ха

хороший

прил., хорошо нареч.
1. (ант. плохой, дурной) лайăх, аван; хорошая пища лайах апат; за Волгой хорошо отдыхать Атăл йăлăмĕнче канма аван
2. (син. близкий) аван, çывăх; он мой хороший приятель вăл ман çывăх туе
3. (син. большой, значительный) пысăк, чылай, самай; съесть хорошую порцию каши самаях пăтă çи
4. в кратк. ф. (син. красив, миловиден; ант. дурён) чипер, хитре, илемлĕ, хӳхĕм; девушка очень хороша хĕр питĕ чипер
5. хорошо сущ.нескл.сред. (син. «четыре») «аван» (вĕренӳри хаклав палли, «4»)
6. хорошо частица, выражает согласие (син. да) аван, юрĕ, юрать; Хорошо, я приду туда Юрĕ, эпĕ унта пырăп ♦ лучше некуда лайăхран та лайах; хорошо бы частица, выражает пожелание юратчĕ, аванччĕ, пăсмĕччĕ

хоть

1. союз уступительный пулин те, пулсан та, -сан та, -сен те; Петя сильный, хоть и невелик ростом Петя пысăк мар пулсан та вăйлă; Хоть убей, не понимаю Вĕлерсен те ăнланмастăп
2. частица усилительная (син. даже): хоть сейчас халь тесен халь; хоть куда кирек ăçта; ему хоть бы что вăл хăнк та тумасть

цвести

глаг., 1 и 2 л. не употр.
çурăл, чечеклен, чечеке лар, çеçкене лар; черёмуха цветёт çĕмĕрт çеçки çурăлнă, çĕмĕрт çеçкене ларнă ♦ он цветёт здоровьем вăл сып-сывă; вода в пруду цветёт пĕвери шыв симĕсленет (вĕтĕ ӳсен-тăран ĕрченипе)

цена

сущ.жен., множ. цены
1. (син. стоимость, плата) хак; цена товара тавар хакĕ; снижение цен хаксене йӳнетни; купить по высокой цене хаклă хакпа туян; сойтись в цене хак пирки çураç
2. (син. роль, значение) пĕлтерĕш, сулмаклăх, хак; знать цену времени вăхăт пĕлтерĕшне ăнлан ♦ любой ценой кирек мĕнле майпа; цены нет шутсăр паха; он знает себе цену вăл хăйне пысăка хурать

честь

сущ.жен.
1. (син. достоинство, благородство) чыс, чыслăх, пархатар; честь воина салтак чысĕ; дело чести чыслăх ĕçĕ
2. (син. репутация) чыс, ырă ят; честь семьи кил-йыш чысĕ; беречь честь смолоду ырă ята çамрăкран упра
3. (син. почёт) хисеп; воздавать честь хисеп ту; ветераны достойны большой чести ветерансем пысăк хисепе тивĕç ♦ с честью выполнить свой долг харпăр тивĕçне чыслăн пурнăçла; это делает ему честь куншăн вăл хисепе тивĕç; отдать честь саламла (çар çыннисем çинчен); много чести ему вăл куна тивĕç мар

четырнадцать

числит. колич.
вун тăват(ă), вун тăваттă; ему четырнадцать лет вăл вун тăваттăра

числиться

глаг. несов. (син. считаться)
шутлан, хисеплен, шутра тăр; он числится в отпуске вăл отпускра шутланать
сущ.сред.; множ. числа
1. хисеп; целое число тулли хисеп; дробное число вак хисеп
2. (син. день, дата) кун; в первых числах мая çу уйăхĕн малтанхи кунĕсенче; Какое сегодня число? Паян хăш кун?
3. хисеп (грамматикăра); единственное число пĕрреллĕ хисеп; множественное число нумайлă хисеп; в том числе вăл шутра, çав шутра; без числа имсĕр-сумсăр, шутсăр нумай

что

1. 1.местоим. вопросит. мĕн, мĕскер; Что ты сказал? Мĕн терĕн эсĕ?; Что здесь случилось? Мĕн пулчĕ кунта?
2. нареч. (син. сколько) мĕн чухлĕ, мĕн хак; За что ты это купил? Мĕн хакпа туянтăн эсĕ куна?
3. нареч. (син. почему) мĕн, мĕншĕн, мĕн пирки; Что ты задумался? Мĕн шухăша кайран эсĕ?
4. союзн. сл. (син. который) переводится в соответствии с контекстом: дом, что стоит на углу кĕтесре ларакан çурт; сказали, что он болен вăл чирленĕ терĕç ♦ что было сил пĕтĕм вăйран, вăй çитнĕ таран; Что толку спорить? Тавлашнин мĕн усси пур?; в случае чего мĕн те пулин сиксе тухсан; Мне-то что! Мана мĕн ĕç!; ни к чему кирлĕ мар; ни за что 1) тем пулсан та 2) нимшĕнех, ним сăлтавсăр; с чего мĕншĕн, мĕн сăлтавпа; Чего только нет! Мĕн кăна çук!; Что делать! Мĕн тăвăн!; Чему быть, того не миновать посл. Пулмалли пулатех

что

2. союз; переводится в соответствии с контекстом: Я сожалею, что опоздал Эпĕ кая юлнăшăн пăшăрханатăп; Он так изменился, что его не узнать Вăл палламалла марах улшăнса кайнă; Что ни день, приходят новые вести Кунсерен çĕнĕ хыпарсем килсе тăраççĕ

чтобы

1. союз тесе, тесен; -асшăн (-есшĕн); Я хочу, чтобы он меня понял Вăл мана ăнлантăр тесе тăрăшатăп
2. частица, выражает требование пултăр; Чтобы в доме было чисто! Пӳртре тап-таса пултăр!

шестьдесят

числит. колич.
утмăл; ему исполнилось шестьдесят лет вăл утмăл çул тултарнă

шутить

глаг. несов.
1. шӳтле, шӳт ту, шӳтлесе калаç; он любит шутить вăл шӳтлеме юратагь
2. чем, с чем (син. пренебрегать) вылян, çăмăлттайлан, ан асăрхан; нельзя шутить своим здоровьем харпăр сывлăхĕпе вылянма юрамасть ♦ шутить с огнём вутпа вылян (синкере кĕтмесĕр); чем чёрт не шутит тем те пулма пултарать

щедрый

прил.
1. (син. скупой), щедро нареч. юмарт, тарават, ырă кăмăллă; он щедро угостил нас вăл пире тарават хăналарĕ
2. (син. богатый; ант. скудный) илпек, тулăх, пуян, хаклă; щедрый подарок хаклă парне

эгоистический

эгоистичный прил. (син. себялюбивый), эгоистично, эгоистически нареч.
харпăрçă -ĕ; харпăрçăлла; он эгоистично ведёт себя вăл хăйне харпăрçăлла тыткалать

экстерн

сущ.муж.
экстерн (занятисене куллен çӳремесĕр, килте вĕренсе экзамен паракан); он окончил второй курс экстерном вăл иккĕмĕш курса экстерн йĕркипе пĕтернĕ

эмоциональный

прил., эмоционально нареч.
хĕрӳ, хĕрӳллĕ, çĕкленчĕк; эмоциональный подъём кăмăл-туйăм çĕкленни; он говорит эмоционально вăл хĕрӳллĕн калаçать

энергичный

прил. (син. решительный, активный), энергично нареч.
хастар, хастарлă, вăй-хаваллă, хĕрӳллĕ; пуçаруллă; энергичный руководитель пуçаруллă ертӳçĕ; он работает энергично вăл хастар ĕçлет

это

1. частица, выделяет главное в сообщении; Кто это кричит? Кам кăшкăрать унта?
2. связка при сказуемом вăл; Жизнь — это борьба Пурнăç вăл — кĕрешӳ

явиться

глаг. сов.
1. (син. прибыть, прийти; ант. отбыть, уйти) кил, пыр; килсе çит, пырса çит; явиться по повестке в суд повесткăпа суда пыр; он явился домой поздно вăл киле каç пулсан тин килсе çитрĕ
2. (син. стать, оказаться) пул, пулса тăр, пулса тух; гололёд явился причиной аварии пăрлак çул инкекĕн сăлтавĕ пулчĕ
3. (син. возникнуть) кил, тупăн; явилась удачная мысль ăнăçлă шухăш пуçа килчĕ

являться

глаг. несов.
1. см. явиться
2. в знач. связки, кем-чем пул, пулса тăр, шутлан; он является акционером компании вăл — компани акционерĕ

явный

прил. явно нареч. (син. открытый, очевидный; ант. скрытный)
уçă, кĕрет, куç кĕрет, курăмлă; явные и тайные причины кĕрет тата вăрттăн сăлтавсем; он явно лжёт вăл куç умĕнчех суять

якобы

частица, выражает сомнение, неуверенность
имĕш, иккен, пулать; -мĕн; он якобы там не был вăл унта пулман имĕш

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

Ик

(Ик'), неизв. слово; отсюда назв. селений: Ик-касси (каззи), назв. деревень Чеб. у. Ик-касси — виçĕ ял: Шоркка-касси, Колошша-поç, Самок-касси. Вырăсла вăл ялсене «Перво-Икковское общество» теççе. (Русские назв. этих деревень в отдельности): Шоркина, Тохмеева, Самукова. — Чиркӳлĕ Ик-касси, назв. с. Иккова, Чебокс. у. Чиркӳлĕ (или Чиркĕллĕ) Ик-касси (йе) Сившу, вырасла «с. Икково» теççĕ, тата «с. Второе Икково» теççĕ. Милли. Ик-касси (Икково) — чăпта çапаççĕ (ткут кули).

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

пуçлă-вĕçлĕ ана

ita vocantur partes agri, quas ана appellamus, breviore latere inter se contingentes, загоны, соприкасающиеся концами, т.е. короткими сторонами.
Юрк. † Пуçлă-вĕçлĕ анана вырма лайăх тийеççĕ. Говорят, что загоны, соприкасающиеся концами, хорошо жать. Ст. Чек. Пирĕн анапа пуçлă-вĕçлĕ ана Çтаппантейсен ани вăл. Загон, соприкосающийся концом к концу нашего, принадлежит семейству дяди Степана. Якей. Пир[ĕ]н анасам онта пуçлă-вĕçлех. Там наш загоны сходятся концами.

явăç

явăç (jавыс'), свиться; связаться; сдружиться; сходиться друг с другом.
- М. П. Петр. Хыпар № 15, 1906. Ачасем пурте пĕр-пĕринпе явăçса, пĕр-пĕрне чуп-туса: халăх хушшинче килĕшӳ пултăр, тесе, турра кĕл-тăва пуçларĕç.

|| Увиваться.
- КС. Паян çав виле (вил'э) панче кунĕпех çахансам явăçаççĕ.

|| Привадиться.
- Зап. ВНО. Арман кутне йăтăсем явăçнă. К мельнице привадались собаки.
- Юрк. † Уй варринчи  хурамана курак-çăхан явăçнă, явăçнă та сивĕнмест. (Свадеб. п.).
- Зап. ВНО. Кăвакарчăн явăçсан, çын пуять, теççĕ. Если привадятся (к дому) голуби, то человек разбогатеет. (Поверье).

|| Кишеть.
- Зап. ВНО. Ача-пăча ăçта кирлĕ, унта хурт-кăткă пек явăçать (кишат).

|| Болтаться, „тереться“ около кого-нибудь, приставать к кому-л.
- Козм. Явăç, болтаться. Эсĕ ун çумăнче [sic!] мĕн явăçса çӳретĕн? Что ты около него болтаешься?

|| Смешаться (попав в число других вещей)
- Ст. Чек. Явăçса карĕ пулĕ. Вероятно, смешалось с другими вещами.
- Ib. Явăçса (кайнă ĕçлеме) пĕрлешсе, хутшăнса.
- Ib. Явăçса кай çавсемпе пĕрлешсе кай. Об интимной связи.
- Хыпар № 30, 1906. Санăн арăму иртĕнет-мĕн, Евстигнейпа явăçнă, теççĕ, тет.
- Чебокс. Çав арăмпа явăççа çӳрет (путается) вăл.
- КС. Вăл çавăн арăм(ĕ) патне явăçнă (повадился, т. е. они „кусаççĕ“).
- Бiтр. Çав ывăлсенчен кĕçĕнни çав карчăкăн хĕрĕ патне йывăçнă, тет те, кайран сивĕннĕ, тет. Младший из сыновей связался с дочерью той старухи, а потом охладел к ней.

|| „Путаться“ с кем
- Юрк. † Хура хĕрсемпе явăççа, хура-хутаç илсе хуплантăм. Путаясь с девушками-чернушками я замаялся покупать им рожки (плоды ceratonia siliqua).

хăшкăлтар

понуд. ф. от гл. хăшкăл; заставить устать; мучить; устать, изнемогать, утомиться, КС. Мана паян чуптарса хашкăлтарчĕ вăл. ''Вĕлле хурчĕ'' 27. Тата вĕт кăткă та вĕллере йăва туса хăшкăлтарать. ''Ib''. 13. Амăшсĕр нумая ларнă хуртсем ют амăшне йышăнмасăр питех хăшкăлтараççĕ. ''N''. Вĕсене вăйсăрлатса хăшкалтарать. ''N''. Хăйне парăмлă çынсене ĕçлеттерсе хăшкăлтарать. Вăсене пайтах хăшкăлтарса çӳретнĕ. || Надоедать. ''Тюрл''. Хăшкăлтарас она (надоесть). ''Сред. Юм.'' Кô ачапчава килтен ан илсе тôхса хôр çав, киле кайас тесе чисти хăшкăлтарчĕ.

хĕве хупни

назв. свадебного обряда. Альш. Хĕве хупас — «на секрет запереть». ''Ск. и пред. чув''. 83. Тăхтаманпа Нарспие хĕве хупрĕç кĕлете. ''Ала'' 66°. Пӳртре туй тукалаççĕ те хĕрпе каччине исе кĕлете каяççĕ хĕве хупма. ''Юрк''. Хĕве хупсан кăна çĕнĕ çын теççĕ. Çак ятпа вăл ача çураличчен çӳрет.

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

хĕвел анăç

запад, закат. В. Шемяк, ГТТ. Хĕвел анăçĕ çутă-ха. Вечерняя заря еще не догорела. ''N''. Хĕвел анăçĕнчи çутă та пĕтрĕ ĕнтĕ, лайăх тĕттĕмленчĕ. ''N''. Çуласенче хĕвел анăç çутти нихçан та пĕтсе лармас: вăл хĕвел анăçĕнчен мĕн хĕвел тухăçне çитичченех йĕркипе çутă пулса ирттерет. ''НИП''. Кĕçĕр хĕвел анĕç питĕ хĕрелчĕ. ''N''. Хĕвел анĕç хĕрли халĕ те çухалман-ха. ''N''. Хĕвел анăç хĕрелсе тăрать. ''N''. Хĕвел анăç хĕрелсен пĕлĕте лармасан, уяр пулать (çил пулать). ''Юрк''. Хĕвел анăç енче пулакан хĕрлĕ чисти пĕтмерĕ.

ялтăркка

/Йалтăркка/ (jалды̆ркка), блестящий. Изамб. Т. Ху (фу), ялтăркка, пăхмалла та мар! || Масляный (о глазах). Макка 24. Унăн (в пьяного) куçĕ-пуçĕ пит ялтăркка, çапах вăл хăйĕнчен хăй вăтанмас.

ямăт

/Йамăт/ (jамы̆т), готовый. См. янта. Истор. Хресченсем: улпут ĕçĕ, тесе, ĕçе çийелтен анчах ĕçленĕ; улпучĕсем те, ямăта вĕреннĕскерсем, тăрăшман. Ч.II. Ямăт мула ĕмĕтленсе, пуян çын хĕрне ан тапăнăр. СПВВ. X. Ямăт, ямăттине, янтă, ямăтлас, янтлас. КС. Ямăтранах пуйрĕ. Разбогател чужим добром (но законно). Орау. Ямăтранах пуйрĕ (чужим добром, но законно, напр. женитьбою). Ib. Çын ямăчĕпе пуййĕрç (= пуйрĕç) вĕсем, разбогатели чужим добром (готовым). М.А. 74. Епле вăл ямăтран тупасшăн? терĕç илтлекенсем. Сир. 132. Çыннăн асаппа пухăннă ямăтне çăтса яраймĕ вăл, калла кăларса парĕ; пурлăхĕ тăрăх унăн тӳлĕвĕ пулĕ, савăнсах тараймĕ вăл. Сред. Юм. Тăван пиччĕшĕн мар, ытти ашшĕпе, амăшпе пĕр тăвансĕн çорчĕ-йĕрĕ, ытти япаласĕм те она йолсан: ямăт полнă, теççĕ. Следовательно, ямăт означает имущество, оставшееся после родственников, не живущих в одном доме. Однако, если родители до своей смерти не выделили сыну имения, которое он должен бы получить, и он получает его лишь после их смерги, то это не будет «ямăт». Ib. Ямăта çиç пăхать. Все даровое хочет получать. Вĕлле хурчĕ. Вĕсем (сăрăсем) вĕллере те, тулта та нимскер те тумаççĕ, ямăт апат çиеççĕ те, сĕрлесе çеç лараççĕ. N. Эпир соха сохаласа çӳреппĕр, эсĕ конта ямăтран икерч çисе ларатăн. N. Теприсем пыраççĕ те: ха! ха! ямăттине йышанать! теççĕ. Другие подходят и говорят: «Смотри-ка, он присваивает себе готовое?».

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

козырь

м. козырь (1. картла вылянӑ чухне пӗр-пӗр тӗслӗ карта асла хуни, вăл ытти тĕслисене пурне те витме пултарни); (2. перен. тавлашура, кӗрешÿре пулӑшма пултаракан, анчах та вӑхӑтлӑха запасра тытса усракан меслет).

в

с вин. ч. с предл. п.; 1. с вин. на вопросы: куда, когда, во что; еду в Москву, в район, в Чебоксары Мускава, района, Шупашкара каятăп; поступаю в институт института кĕретӗп; сын весь в отца ывăлĕ ашшĕне пăхнă, ашшĕне хывнă; играть в шахматы шахматла выля; 2. с предл. на вопросы: где, в ком, в чем, когда; он учится в Москве вăл Мускавра вĕренет; в январе январьте, январь уйăхĕнче; ты в новом костюме эсĕ çӗнĕ костюм тăхăннă.

во

с вин. ч. с предл. п.; 1. с вин. на вопросы: куда, когда, во что; еду в Москву, в район, в Чебоксары Мускава, района, Шупашкара каятăп; поступаю в институт института кĕретӗп; сын весь в отца ывăлĕ ашшĕне пăхнă, ашшĕне хывнă; играть в шахматы шахматла выля; 2. с предл. на вопросы: где, в ком, в чем, когда; он учится в Москве вăл Мускавра вĕренет; в январе январьте, январь уйăхĕнче; ты в новом костюме эсĕ çӗнĕ костюм тăхăннă.

вечно

ĕмĕрех, яланах, пĕрмаях; он вечно недоволен вăл пĕрмаях (яланах) кăмăлсăр.

видимо

паллӑ, ахăр, тен, пулас, курăнать; он, видимо, чем-то был рассержен вăл темĕншĕн çилленнӗ курăнать.

владеть

несов. тыт, мĕн те пулин тытса тăр, алăра тыт, хуçа пул; он владел мельницей вăл арман тытнă; владеть оружием хĕçпăшал тыткалама пĕл.

влечение

ăнтăлу, чун туртни, кăмăл туртни, чун туртăнни; туртăм; у него влечение к математике, к музыке вăл математикăна, музыкăна кăмăллать (юратать).

воображать

несов., вообразить, -жу, -зишь сов. 1. шухăша ил, çук япала çинчен пур пек шухăшла, ăсра курса тăр; 2. шухăшла, шутла; он слишком много о себе воображает вăл хăйне ытла мăнна хурать.

вооружать

кого, что несов., вооружить, -жу, -жишь сов. 1. хĕç-пăшаллантар; 2. хĕтĕрт, хирĕç тăрат; он его вооружает против меня вăл ăна мана хирĕç пыма хĕтӗртет.

впереди

малта, умĕнче, малалла, малашне; он идёт впереди вăл малта пырать; не знаем, что случится впереди малалла мĕн пулассине пĕлместпĕр.

вполне

йăлтах, шăпах (юрăхлă), пӗтĕмпех, пур тĕлĕшĕнчен те, чăннипех, чăнласах; он вполне заслуживает премии вăл премие чăннипех тивеçлĕ.

вроде

предл. с род. п. майлă, евĕрлĕ; он вроде меня вăл ман евĕрлӗ, ман пек(рех).

всё

нар. яланах, пĕрмай(ах); он всё работает вăл пĕрмаях ĕçлет; всё равно пурпĕр, пурпĕрех.

встречный

хирĕç (çил), хирӗçле, хирĕç пыракан, хирĕç пулакан (поезд), тĕл пулакан; каждый встречный и поперечный такам та, кирек кам та, кам килчĕ вăл.

выговорить

-рю что сов. 1. кала, каласа яр (сăмаха); 2. хăвна усă пулмялла каласа хăвар; при покупке дома он выговорил себе рассрочку платежа пӳртне илнĕ чухне вăл укçине темиçе срокра тӳлемелле тесе каласа хăварнă.

выжать

-жму что из чего сов., выжимать несов. 1. пăчăртаса кăлар (лимон сĕткенне); 2. пăр, пăрса типĕт (кĕпе-йĕме); 3. перен. выжать последние силы юлашки вăя ил. 4. хĕс, йăт; он выжал левой рукой 50 килограммов вăл сулахай алăпах 50 килограмм çĕкленĕ, йăтнă.

вырвать

безл. его вырвало вăл хăсса ячĕ, хăсса кăларчĕ.

обивать

что несов., обить, обовью сов. 1. вит, карса ҫап, ҫапса тух; 2, ҫапса ӳкер, так; обить яблоки с яблони панулмисене ҫапса ӳкер (тăк); он пороги обивает вăл пĕрехмай йӑлӑнса, тархасласа ҫӳрет.

оказывается

вводн. слово куратӑн, иккен; оказывается, он не был дома вăл килте пулман иккен.

оригинал

оригинал (кĕнекен, сочиненин алҫырӑвӗ); он большой оригинал вăл хӑйне евӗрлӗ ҫын, тӗлӗнтермӗш.

осуждать

кого, что несов., осудить, -жу сов. 1. айӑпла; айӑплӑ ту, айӑпа кĕрт, сивле; 2. хурлама, çын ҫиме; она ходит по дворам да осуждает людей вăл ял тӑрӑх çын сисе ҫӳрет.

атте

твой отец аçу; его отец ашшĕ; он весь в отца''' вăл ашшӗне пӑхнӑ, вӑл ашшӗне хывнӑ.

отзываться

о ком, о чём, на ком, на чём несов., отозваться, отзовусь сов. 1. хирӗҫ чӗн; 2. кам е мӗн ҫинчен те пулин ху шухӑшна каласа пар; о тебе отзывается хорошо сана ырлать; 3. это плохо отзывается на здоровье ку вăл сывлӑхшӑн япӑх.

отражаться

несов., отразиться, -жусь сов. 1. палӑр, палӑрса тар, çутал; на лице его отражается жизнерадостность унӑн сӑнӗ-пичӗ ҫинче савӑнӑҫ ҫуталать; 2. палӑр; 3. кӳр; это отражается на здоровье ку вăл сывлӑха сиен кӳрет, сывлӑхшӑн сиенлӗ.

отступиться

-плюсь сов., отступаться несов. пӑрӑн, пăрах, хӑп; он отступился от меня вăл манран хӑпрӗ.

охотник

сунарҫӑ, ухутник, кайӑкҫӑ; он охотник рассказывать сказки вăл халапсем яма юратать.

раз

хут, тапхӑр, пĕрре; три раза говорил виҫӗ хут каларӑм; не раз пӗр хут ҫеҫ мар; в первый раз (вижу) пуҫласа (куратӑп); на первый раз (прощаю) малтанлӑха (каҫаратӑп); раз на раз не приходится япала планах пĕр пек пулса пымасть вăл; в месяц раз уйӑхра пӗрре; в следующий раз тепĕр чухне, ӳлӗмрен.

разве

1. вопрос, част. -и вара? -им вара? чӑнах та-и? разве он болен? вăл сывмар-и вара?

размахиваться

чем несов., размахнуться сов. 1. сулса яр; он размахнулся, но не ударил вăл сулса ячӗ, анчах ҫапмарӗ; 2. анлăн тума тытӑн (мĕн те пулин).

расположение

1. (япаласем мĕнле йӗркепе) вырнаҫса тӑни; 2. кам та пулин (ҫар) вырнаҫса тăракан вырӑн; 3. кӑмӑл туртни, кӑмӑл ҫаврӑнни, чун туртни; он сегодня в хорошем расположении (духа) вăл паян кӑмӑллӑ, уҫӑ кӑмӑллӑ; питать к кому-либо расположение пӗр-пӗр ҫынна кӑмӑлла.

рассмеяться

-еюсь сов. кулса яр, кулма пуҫла; он рассмеялся вăл кулса ячĕ.

растопырить

что сов., растопыривать несов. разг. кар, чармакла (пӳрнесене), чар, тӗксене тӑрат; он шагает, широко растопыривая ноги вăл кармакланса утать; индюк растопырил хвост и крылья кӑркка ҫунатне, хӳрине тӑратнӑ; я карман растопырил эпӗ кӗсъене сарлака уҫса хутăм.

розовый

1. роза; розовый куст роза тĕмĕ; 2. шупка хӗрлӗ, кӗрен; темно-розовый йӑмӑх кӗрен; он видит всё в розовом свете вăл пур япалана та лайӑх енчен анчах курать.

рука

1. ала, хул; 2. ҫыру уйрӑмлӑхӗ, мӗнле ҫырни; я плохо разбираю твою руку эсӗ ҫырнине эпӗ уйӑрса вулаймастӑп; 3. хӳтӗлекен, пулӑшакан шанчӑклӑ ҫын, хунта; у него своя рука в министерстве унӑн министерствӑра хунта (хӳтӗлекен) пур; по правую руку сылтӑм енче; подать руку алӑ пар; у меня руки опускаются эпĕ ним тума аптӑраса тӑратӑп; выдать на руки хӑй (камӑн та пулин) аллине пар; махнуть на все рукой пур япала çине те аллупа сул (нимĕншĕн те ан тӑрӑш); он на все руки мастер вăл кирек мĕн тума та ӑста (унӑн алли-ури ҫыпӑҫуллӑ); ударить по рукам алӑ ҫап, килĕш; из рук вон плохо ытла та начар; под пьяную руку ÿсĕрпе; из рук в руки алăран алла, лам-лам, ламран-лам; нагреть себе руки хӑвна шаннӑ япалана (тавара) вӑрласа пĕтерме; это тебе не сойдет с рук куншӑн сана ахаль каҫармӗҫ; рукам воли не давай аллуна ирĕк ан пар (ҫынна ан ҫап); он не чист на руку унӑн алли кукӑр; прибрать что-либо к рукам çын япалине йышӑнма, хӑвна валли пытарма; держать кого-либо в руках алӑратыт (ирĕк ан пар); под рукой ала айĕнче; это зло не столь большой руки ку ытла пысӑк усалах (ҫитменлӗхех) мар-ха.

рядом

ретӗн, юнашар, ҫуммӑн: он сидел рядом со мной вăл манпа юнашар ларчĕ; 2. ҫывӑхра; они живут тут рядом вӗсем кунта, ҫывӑхра пурӑнаҫҫӗ; сплошь да рядом час-часах, ялан тенĕ пекех.

сбываться

несов., сбыться сов. пул, пулса пыр, пурнӑҫа кĕр, вырӑна кил; предсказание его не сбылось вăл малтанах каласа хуни вырӑна килмерĕ, пурнӑҫланмарӗ, тӗрӗс пулмарĕ.

сверх

1. çинчен; сверх шубы он надел тулуп кӗрӗк ҫинчен вăл тӑлӑп тăхӑннӑ; 2. ытлашши, ирттерсе; сверх плана планран ирттерсе; сверх меры виҫерен ытлашши, виҫерен тухса; 3. пуҫне; сверх заработной платы он получает премии ӗҫ укҫинчен пуҫне вӑл премисем илет; сверх ожидания кĕтмен ҫӗртен; сверх того кунсӑр пуҫне.

свешивать

кого, что несов., свесить, свешу сов. 1. усса яр, ҫакса яр; он сидит, свесив ноги вăл урине усса ларать; ива свесила ветви хӑва турачӗсене уснӑ; 2. турттар, виҫ (тавара).

сводить

-ожу, -одишь кого, что несов., свести, сведу сов. 1. ҫавӑтса ан, ҫавӑтса антар (пусма ҫинчен); 2. (ачана) ҫавӑтса кайса яр (ача садне); 3. паллаштар, туслаштар; никто их не сводил, а сами сошлись вĕсене никам та паллаштарман, хӑйсемех паллашса туслашнӑ; она свела его с ума вăл ӑна ӑнран янӑ, пуҫне ҫавӑрнӑ; сводить концы с концами йӳнеҫтеркелесе пурӑн; у него часто руки и ноги сводит унӑн аллине те, урине те час-часах шӑнӑр туртса хутлатать.

сдобровать

сов; не сдобровать ему разг. вăл пĕр-пĕр инкеке лекет-лекетех.

себя

хама, хӑвна, хӑйне, хамӑра, хӑвӑра, хӑйсене; про себя ӑшра; прийти в себя тӑна кӗр, чухласа ил; мне не по себе эпĕ сывах мар; он себе на уме вăл чее; выйти из себя ҫав тери тарӑхса кайма, тарӑхса ҫитме; у себя хӑвӑн килӳнте.

сидеть

сижу, сидишь несов. 1. лар; сидеть за столом