Шырав: йăла-йĕрке

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авалтанпа

(авалтан)
издавна, исстари
издревле
книжн.
мĕн авалтанпа — испокон веков
авалтанпа килекен тăванлăх — древнее родство
авалтанпа юлнă йăла — обычай, идущий издревле
чăвашсем авалтанпа Атăл çинче пурăнаççĕ — чуваши исстари живут на Волге

автанла

по-петушйному, как петух
унăн автанла йăла пур — он как петух (о задире)

авторитарлă

полит.
авторитарный (влаçа пĕр хирĕçлемесĕр пăхăнмалли)
авторитарлă йĕрке — авторитарный режим

азиатла

по-азиатски
азиатла йăла-йĕркесем — азиатские обычаи

ансухла

глупо, по-дурацки, тупо
ансухла йăла — глупая привычка
ансухла хăтлан — вести себя по-дурацки

апла

1. мест.
такой
пирĕн хушăра апла йăла çук — у нас нет такого обычая

больница

больничный
больница листи — разг. больничный лист
район больници — районная больница
больницăри йĕрке — больничный режим
больницăна хур — положить в больницу
больницăран тух — выписаться из больницы

ватă

4.
старый, старинный, древний
ватă йăла — старинный обычай
ватă йăмра — старая ветла
ватă хула — древний город

вăрçă

военный
военное

граждан вăрçи — гражданская война
империализм вăрçи — империалистическая война
сивĕ вăрçă — холодная война
тăван çĕршывăн аслă вăрçи — великая отечественная война
термоядерлă вăрçă — термоядерная война
тĕнче вăрçи — мировая война  
вăрçă бази — военная база
вăрçă блокĕ — военный блок
вăрçă техники — военная техника
вăрçă хатĕрĕсем — военное снаряжение
вăрçă хыççăнхи тапхăр — послевоенный период
вăрçă чухнехилле йĕрке — военное положение
вăрçăпа промышленность комплексĕ — военно-промышленный комплекс, ВПК
вăрçа кай — идти на войну
вăрçă пуçар — начинать войну

деспотизмлă

деспотический
деспотизмлă йĕрке — деспотический режим

диета

диета (мĕнле-мĕнле апат çимелли йĕрке)

иерархи

иерархия (кĕçĕннисем аслисене çирĕп пăхăнса тăмалли йĕрке)

йăла

обрядовый
авалхи йăла — старинный обычай
тĕшмĕш йăлисем — суеверные обычаи
тĕн йăли — религиозный обряд
йăла юрри —обрядовая песня
йăлишĕн çеç — ради соблюдения обычая
йăлине ту — отдать дань обычаю

йăла

2.
привычка, обыкновение
сиенлĕ йăла — вредная привычка
унăн юлса килес йăла пур — он имеет обыкновение опаздывать

йăла

бытовой
йăла служби — служба быта
йăла комбиначĕ — комбинат бытового обслуживания
йăла условийĕсем — бытовые условия

йăла-йĕрке

собир.

йăла-йĕрке

1.
обычаи, нравы
обряды

йăла-йĕрке

обрядовый
туй йăли-йĕрки — свадебные обряды

йăла-йĕрке

2.
поведение
ача-пăча йăли-йĕрки — детское поведение, детскость

йĕрке

1.
порядок, упорядоченность
ĕçре çирĕп йĕрке кирлĕ — в работе нужен строгий порядок

йĕркене кĕр —
1) приходить в порядок, упорядочиваться
2) перен. образумиться, одуматься; войти в рамки

йĕркене кĕрт —
1) приводить в порядок, упорядочивать, устанавливать порядок
2) перен. урезонить, образумить

йĕркене пăс — нарушать порядок

йĕркерен тух —
1) лишаться порядка, становиться беспорядочным
2) перен. испортиться, избаловаться; выйти из рамок чего-л.

йĕрке ту — наводить порядок, упорядочивать

йĕрке

4.
порядок, правило, положение
ĕçшĕн тӳлес йĕрке — порядок оплаты труда
кĕнекесемпе усă курмалли йĕрке — правила пользования книгами

йĕрке

9.
строка
сăвăллă йĕрке — стихотворная строка
çĕнĕ йĕркерен пуçла — начинать с новой строки

йĕрке-тирпей

собир.
порядок
кил-çуртри йĕрке-тирпей — порядок в домашнем хозяйстве

капитализмла

капиталистически
капитализмла туса кăларни — капиталистическое производство
капитализмла йĕрке — ист. капиталистический строй

кивел

3.
устаревать, отживать
ку йăла кивелнĕ — этот обычай отжил
кивелнĕ сăмахсем — устарелые слова, архаизмы

комбинат

1.
комбинат (предприятии пĕрлешĕвĕ)
йăла комбиначĕ — комбинат бытового обслуживания
металлурги комбиначĕ — металлургический комбинат
пир-авăр комбиначĕ — хлопчатобумажный комбинат
сĕтел-пукан комбиначĕ — мебельный комбинат

консерватизм

консерватизм (кивĕ, реакциллĕ шухăшсене, йăла-йĕркесене тытса пурăнни)

крепостла

ист.
крепостной
крепостла йĕрке — крепостное право
крепостла хресчен — крепостной крестьянин

культура

2.
культура
ĕç культури — культура производства
йăла культури — культура быта
суту-илӳ культури — культура торговли
чĕлхе культури — культура речи

линотип

полигр.
линотип (йĕрке пухмалли машина)

майорат

юр.
майорат (пурлăх ашшĕнчен аслă ывăлне куçас йĕрке)

матриархат

ист.
матриархат (ару пуçĕнче хĕрарăм тăрас йĕрке)

монархи

монархия (аслă влаçа пĕр çын тытса тăрас йĕрке)

нирке

3. диал.
то же, что йĕрке

норма

2.
норма (çирĕпленнĕ йĕрке)
литература чĕлхин нормисем — нормы литературного языка
мораль нормисем — нормы морали
патриотизмпа интернационализм — пирĕн пурнăç норми — патриотизм и интернационализм — норма нашей жизни

паллă

1.
знак, метка, примета
йышăннă паллăсем — условные знаки, принятые обозначения
кăшкăру палли — восклицательный знак
нота паллисем — ноты, нбтные знаки
пĕртанлăх палли — знак равенства
çул паллисем — дорожные знаки
çыру паллисем — письменные знаки
уйрăм паллăсем — особые приметы
уйрăмлăх паллисем — знаки различия (напр. у военнослужащих)
чарăну паллисем — знаки препинания
ыйту палли — вопросительный знак

паллă ту —
1) отмечать, ставить отметку
кăранташпа паллă тунă йĕрке — отмеченная карандашом строчка текста
курсивпа паллă ту — выделить текст курсивом
2) отмечать, праздновать (напр. юбилей)

Лара-тăра пĕлмен çынна паллă лекнĕ. — погов. Кому не сидится, тот получает метку. (соотв. Бог шельму метит).

парламентлă

парламентский, парламентарный
парламентлă йĕрке — парламентарный строй

патриархат

патриархат (йăх-ăрура арçын пуçпулса тăрас йĕрке)

пирĕнтен

(пиртен)

мест.
исх. п. от эпир

нас
с нас
от нас
из нас

вăл пирĕнтен иртсе кайрĕ — он перегнал нас
ку вăл пирĕнтен тухнă йăла мар — не нами это заведено, не от нас этот обычай идет
пирĕнтен никам та унта пулман — никто из нас там не был

плутократи

книжн.
плутократия (пуянсем пуçпулса тăрас йĕрке)

полигами

полигамия (пĕр арçын темиçе хĕрарăмпа пурăнас йĕрке)

положени

1.
положение (çирĕплетнĕ йĕрке)
ăмăрту положенийĕ — положение о соревнованиях
суйлав положенийĕ — положение о выборах
премисем çинчен положени хатĕрле — разработать положение о премиях

правило

правило (çирĕплетнĕ йĕрке)
гигиена правилисем — гигиенические правила
обществăри пурнăç йĕркин правилисене хисепле — уважать правила общежития

предприяти

предприятие
патшалăх предприятийĕ — государственное предприятие
промышленность предприятийĕ — промышленное предприятие
ялхуçалăх предприятийĕсем — сельскохозяйственные предприятия
йăла предприятийĕсем — предприятия бытового обслуживания

провинциаллăх

провинциализм (провинцири йăла-йĕрке)

процедура

1.
процедура (пĕр-пĕр ĕçе тумалли йĕрке)

пуритан

пуританин (йышăннă йăла-йĕркесене хытă тытакан)

пуританла

по-пуритански
пуританла йăла-йĕркесем — пуританские нравы

регламент

регламент (çирĕплетнĕ йĕрке)
регламент тытса пыр — соблюдать регламент
регламента пăхăнтар — регламентировать

ритуал

2.
ритуал (çирĕпленнĕ йĕрке)

самодержави

самодержавие (пĕтĕм влаçа патша тытса тăрас йĕрке)

самообслужнвани

самообслуживание (харпăр хăйне пăхас йĕрке)
самообслужнвани йĕркипе — в порядке самообслуживания
самообслужнвани лавкки — магазин самообслуживания
самообслужнвани столовăйĕ — столовая самообслуживания

сдельщина

сдельщина, сдельная работа (ĕçĕн тӳлес йĕрке)

сектор

секторский
институт секторĕсем — секторы института
профкомăн йăла секторĕ — бытовой сектор профкома
сектор пуçлăхĕ — заведующий сектором

сиенлĕ

вредно
сиенлĕ йăла — вредная привычка
сиенлĕ микробсем — вредоносные микробы
сиенлĕ хурт-кăпшанка — насекомые-вредители
тапак туртни сывлăхшăн сиенлĕ — курение вредно для здоровья

система

1.
система (çирĕпленнĕ йĕрке)

служба

3.
служба (пĕр-пĕр ыйтăва тивĕçтерекен ĕç)
диспетчер служби — диспетчерская служба
йăла служби — служба быта
çыхăну служби — служба связи

сословиллĕ

ист.
сословный
сословиллĕ йĕрке — сословный строй

стиль

II.
стиль (çул хисепне шутлас йĕрке)
кивĕ стильпе январĕн пĕрремĕшĕнче — первого января по старому стилю

тахçантанпа

1.
издавна, исстари, с незапамятных времен
искони, издревле
книжн.
тахçантанпа пыракан йăла — обычай, сохранившийся с незапамятных времен

тĕреклĕх

1.
прям. и перен.
устойчивость, крепость, прочность
хӳ тĕреклĕхĕ — крепость стены
социализмлă йĕрке тĕреклĕхĕ — ист. прочность социалистического строя
юман тĕреклĕхĕ — прочность дуба

тоталитаризм

полит.
тоталитаризм (демократие хирĕçле йĕрке)

тоталитарлă

полит.
тоталитарный (демократие вăйпа пусаракан)
тоталитарлă йĕрке — тоталитарный режим

тотемизм

этн.
тотемизм (пĕр-пĕр чĕрчуна йăх пуçĕ тесе хисеплес йăла)

традици

традиция (çирĕпленнĕ йăла)

традицилĕх

традиционность
йăла-йĕрке традицилĕхĕ — традиционность обычаев

тыт

13.
блюсти, соблюдать
дисциплина тыт — соблюдать дисциплину
йĕрке тыт — соблюдать порядок
типĕ тыт — соблюдать пост, поститься

учреждени

учрежденческий
культурăпа йăла учрежденийĕсем — культурно-бытовые учреждения
медицина учрежденийĕсем — медицинские учреждения
учреждени тăкакĕсем — учрежденческие расходы

фашизаци

фашизация (фашистла йĕрке туни)

феодалла

как феодал
феодалла йăла юлашкием — феодальные пережитки
феодалла пусмăр — феодальный гнет

хисеп

5. грам.
числительное
вак хисепĕ — дробное числительное
йĕрке хисепĕ — порядковое числительное
шут хисепĕ — количественное числительное
хутлă хисеп — сложное числительное
хисеп ячĕ — имя числительное

хытă

строго, твердо
хытă йĕрке — твердый порядок
хытă асăрхаттар —строго предупредить
Хытă алă тылла та чуптарать. — посл. В твердых руках и мялка побежит.

централизм

централизм (центра пăхăнса тăрас, центртан ертсе пырас йĕрке)
демократиллĕ централизм — патшалăхăн чирĕ  —  демократический централизм — болезнь государства

церемониал

церемониал (йышăннă чаплă йĕрке)
[лат. caerimonialis — таса йăла, йĕрке]

экзогами

экзогамия (пĕр ăрури, йăхри çынсене пĕр-пĕринпе мăшăрланма чаракан йĕрке)

эндогами

ист.
эндогамия (пĕр ăрури, йăхри çынсене пĕр-пĕринпе мăшăрланма чарман йĕрке)

этика

2.
этика (харпăр хăйне тыткаламалли йĕрке)

çурт

домовый
домо-

йывăç çурт — деревянный дом
культурăпа йăла çурчĕсем — здания куль-турно-бытово^о назначения
нумай хутлă çурт — многоэтажный дом
производство çурчĕсем — производственные здания
пурăнмалли çуртсем — жилые дома
чул çурт — каменный дом
шкул çурчĕ — здание школы
шултра панеллĕ çурт — крупнопанельный дом
ялти çурт — сельский дом (бревенчатый)
çурт вырăнĕ — место для застройки
çурт комитечĕ — домовый комитет
çурт çамки — фронтон дома
çурт çийĕ — крыша дома
çурт хуçи — домовладелец
çурт çавăр — обстроиться, возвести дом и надворные постройки
çурт тăвакан комбинат — домостроительный комбинат
Çуртра йăп те çухалмасть. — посл. В доме и иголка не пропадет.
Уй варрине тырă акăр, ял варрине çурт лартăр. — посл. Сейте хлеб посреди поля, ставьте дом посреди села.

ĕлĕкренпе

издавна, с давних пор
исстари, испокон веков

ĕлĕкренпе пыракан йăла — старинный обычай
мĕн ĕлĕкренпе — искони
сĕм ĕлĕкренпе — искони
ку ĕлĕкренпе çапла пырать — это исстари ведется так

ĕмĕртенпе

1.
исстари, с давних пор, испокон веков
ĕмĕртенпе пыракан йăла — стародавний обычай
пирĕн асаттесем ĕмĕртенпе кунта пурăннă — наши предки испокон веков жили здесь

лицензи

лицензионный
тавар кӳмелли лицензи — лицензия на ввоз товаров
лицензи укçи — лицензионный сбор
лицензипе сунара çӳрес йĕрке — лицензионный порядок охоты

йĕрке


йĕрке хисепĕсем — порядковые числительные

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

асаттелĕх

ç.с. Хĕсметре (туп.) çулталăк ытла пулнисем çамрăк салтаксенчен мăшкăллани; çар уставне сĕмсĕррĕн пăсакан хутшăнусем. Çарти «асаттелĕх» текен йăла-йĕркерен хăратăп, кĕркунне манăн та салтак тумтирне тăхăнма тивет. Ç-т, 1995, 4—5 /, 37 с. Çарти «асаттелĕх» тата ... ытти хăрушă чирсем çамрăк çынсене пурнăçран уйăраççĕ е амантса-сусăрлатса хăвараççĕ. Х-р, 2.10.1998, 1 с. Америка çарĕнче Раççейри пек «асаттелĕх» çук. Х-р, 14.03.2003, 3 с.

асăм

п.с. Пулни-иртни е пĕлни-илтни чунпа ăс-тăнра упранни; ас. — Эпир большевиксене анчах мар, вĕсен асăмне те хĕртнĕ тимĕрпе сăтăрса çунтаратпăр! В.Бурнаевский, 1961, 18 с. Йĕрке тени Матви мучи асăмне вĕрен пăти пекех çирĕп кĕрсе ларнă. К.Чулкаç, 1961, 4 с. Манăн асăма вара, ача асăмне, кăпчанкă тымарĕ кăкласа хатĕрлени нăкă кĕрсе юлнă. А.Емельянов //Я-в, 1991, 7 /, 1 с. Хальхи власть, çынсен асăмĕнчен çак уявăн [Октябрь уявĕн] чăн-чăн пĕлтерĕшне сирсе ярас тесе, унăн ятне те улăштарса пăхрĕ. Ч-х, 1999, 28 /, 1 с.

видео

ç.с. 1. Электричество сигналĕсене экран çине куçарса информаци илмелли (курмалли тата илтмелли) мел. Хăвăрах шутлăр-ха, нивушлĕ видео юхăмне чарса çитереттĕмĕр. КЯ, 27.10.1990, 2 с. Пысăк тавракурăмлă вăл [хальхи ача]. Тĕрлĕ видео тата ытти техникăна пула хăвăрт аталанать. Х-р, 27.03.1997, 4 с. Кунта радио, телевидени, видео, Интернет системи т.ыт. те витĕм кӳреççĕ. УС, 10.04.1998, 7 с. 2. Видеокамера (туп.). Тем пулас пур тесе ун чухне видеопа ӳкерсе илнĕ. ÇХ, 1999, 29 /, 1 с. Ывăл эпир стройпа пынине видеопа ӳкерсе илнĕ те, пăхасшăн-ха. Х-р, 12.05.2000, 1 с. 3. Видеопленка (туп.). И.Ульянов çул çӳреври пур утăма та видео çине ӳкернĕ. ÇХ, 29.05.1998, 2 с. Эпĕ ку юрра ... видео çине пĕрремĕш хут 1993 çулхине çыртарнă. А-и, 2000, 1 /, 8 с. Хĕрарăмсем çак фильма видео çине çыртараççĕ те ... темиçе хут çавăрттараççĕ. Х-р, 12.07.2002, 3 с. 4. Видеофильм (туп.). Пушă вăхăтра видео курассине [йĕрке-леме] ... кирлĕ хатĕрсене штаб парса ячĕ. Х-р, 22.07.1992, 4 с. Юлташĕ видео курма пырса ларать. ÇХ, 10.04.1998, 5 с. Халь кашни килте видео пăхаççĕ. Х-р, 6.07.1999, 1 с. Видео, «Брил-лиантовый полицейский», «Конец света». ÇХ, 2000, 11 /, 12 с.

декларациле

ç.с. Декларацие кĕрт; пурлăх-тупăш пирки — налук службине, чикĕ урлă каçаракан тупра пирки таможньăна евитле. Шалти ĕçсен министерствинче ĕçлекен кашни сотрудникăн тупăша, çурт-йĕре, ... хаклă хутсене декларациле-мелли йĕрке туса хутăмăр. Ч-х, 1999, 14 /, 3 с. Пĕр çын деклара-цилемен валютăна чикĕ леш енне илсе каçма тăнă. ÇХ, 1999, 42 /, 8 с.

драмăла

п.в. 1. Тарăн шухăшлă спектакль пек йĕркеле, драма евĕрлĕ ту. Авалхи чăваш туйĕдрамăланă, поэзиленĕ йăла-йĕрке уявĕ. ЧС, 1994, 8 кл., 17 с. 2. Лару-тăрăва çивĕчлет, йывăрлатса кăтарт; драматизациле. Çакăнта нимĕн те драмăлама е политика харкашăвĕ шырама кирлĕ мар. Х-р, 5.08.2000, 2 с. — ВЧС, 1971, 174 с.

застой

ç.с. Аталанусăр тапхăр (туп.), пăнтăх вăхăт (туп.). Халĕ те çав çынсем ... застой вăхăтĕнчи йăла-йĕркесене тепĕр хут чĕртсе яма хăтланаççĕ. К-н, 1988, 17 /, 2 с. Рынок тени сентресем çине «застой» вăхăтĕнченех курман паха çимĕçсене те кăларса хучĕ. Х-р, 15.06.1993, 1 с. «Застой» тесе тиркекен вăхăтсенче Чăваш писателĕсен союзĕ çулсерен ... литературăпа культура эрнине йĕркеленĕ. ЧÇ, 15.03.1996, 2 с. — застой тапхăрĕ (ТА, 1988, 10 /, 6 с.); «застой» текен тапхăр (КЯ, 17.08.1991).

инаугураци

ç.с. Суйлавра çĕнтернĕ президент е кĕпĕрнаттăр ĕçе пуçăннă кун ирттерекен официаллă йăла-йĕрке (ĕнентерӳ хутне илни, тупа туни т.ыт. те). Депутатсем Чăваш Республикин пĕрремĕш Президенчĕ Н.Федоров ĕçе официаллă йĕркепе пуçăннă ятпа ирттернĕ инаугураци церемонине хутшăнчĕç. Х-р, 22.01.1994, 2 с. ЧР Президенчĕ Н.Федоров ĕçе тытăнассипе çыхăннă чаплă церемони иртрĕ. Ăна инаугураци теççĕ. Т-ш, 1998, 3 /, 1 с. Должноçа кĕнĕ ятпа ирттерекен шавлă ĕçкĕ-çикĕ (халь ăна «инаугураци» теççĕ). Ар, 2001, 6 /, 1 с. Мускав облаç кĕпĕрнаттăрĕн Б.Громовăн инаугурацийĕ. ÇХ, 2000, 5 /, 2 с.

йăлаçă

п.с. Халăхăн йăла ыйтăвĕсене тивĕçтерекен, йăла службинче ĕçлекен çын. Пирĕн, йăлаçăсен, халăх ыйтăвне ... вăхăтра тивĕçтерессишĕн вăй-хала хĕрхенмесĕр тăрăшмалла. А.Савельев-Сас //К-н, 1982, 18 /, 5 с. Ял халăхĕн укçа çук та халь, йăлаçăсем заказсăр лараççĕ. ХС, 1995, 34 /, 2 с. Йăлаçăсем хисепре [Пуçелĕк]. Х-р, 29.05.2001, 3 с.

йĕркелӳçĕ

ç.с. 1. Пуçарса яракан, никĕс хывакан çын; пуçаруçă, никĕслевçĕ. ЧНК йĕркелӳçисенчен пĕрин В.Никитин-Станьялăн интервьюне вуласа тухрăм. Х-р, 23.07.1992, 2 с. Йĕркелӳçĕсене чĕнсе каласшăн, фестивале сӳнме, пĕтме ан парăр. ÇХ, 1999, 29 /. 2 с. Н.Петровстилистика кафедрин йĕркелӳçи. АМХ, 2001, 7—8 /, 9 с. 2. Йĕрке тăвакан, йĕркелесе пыракан çын; йĕркеçĕ. Урамри çӳреве йĕркелекенйĕркелӳçĕ. Ç-т, 1998, 2 /, 28 с. И.С.Мак-симов-Кошкинскиййĕркелӳçĕ кăна мар, артист, режиссер, драматург, куçаруçă. ÇХ, 1998, 13 /, 1 с. Хаçатăн агитатор, пропагандист, йĕркелӳçĕ пулмалла тени... ÇХ, 1999, 3 /, 1 с. — йĕркелӳçĕ ĕçĕ-хĕлĕ (Х-р, 9.10.1993, 2 с.); йĕркелӳçĕ шайĕ (ÇХ, 17.04.1998, 2 с.); йĕркелӳçĕ таланчĕ (ХШ, 1999, 4—5 /, 118 с.); — ăста йĕркелӳçĕ (Т-ш, 1999, 4 /, 1 с.); лайăх йĕркелӳçĕ (ÇХ, 1999, 42 /, 12 с.); пурнăç йĕркелӳçи (Я-в, 1999, 2 /, 4 с.); туй йĕркелӳçи (ÇХ, 2001, 31 /, 10 с.).

кĕретĕн

ç.п. Занятисене куллен çӳресе вĕренмелли йĕрке; куçăн (туп.). Кĕретĕн тата кĕретсĕр вĕренӳ. Х-р, 20.05.1994, 4 с. Çулталăк çурă хушшинче тăватă курсшăн мĕн пур экзаменсене тытса пĕтернĕ те пиллĕкмĕш курсра кĕретĕн вĕреннĕ. ХК, 1999, 1 /, 3 с.

кивĕлĕх

п.с. Пурнăçран кая юлнă йăла-сăлай; кай туртăм. Легендăна кĕрсе юлнă кивĕлĕх паянхи çĕнĕлĕхпе пĕрлешсе каять. Г.Ахсупов, 1983 (Балетмейстер), 132 с. Чăнлăх шыраса тупас ĕçре яланах икĕ тĕп туртăмçĕнĕлĕхпе кивĕлĕх, прогреспа регресс хирĕçеççĕ. Г.Хлебников //ТА, 1990, 12 /, 65 с. — ВЧС, 1971, 298 с. — танл. Егоров, 1954, 87 с.; Егоров,1936, 246 с.

консервативлăх

п.с. Кивĕ йăла-сăлая хӳтĕлени, çĕнĕлĕхе хирĕçлени. Çак институт ... паян кунчченех хăйĕн наци нигилизмĕпе тата консервативлăхĕпе палăрса тăрать. Б.Чиндыков //А-и, 1991, 5 /. Уйрăмах çемьеллĕ хĕрарăмсен савăнмалла, милици консервативлăхне пула çеç çĕрлехи ресторансем тĕтĕм кăларса ĕçлемеççĕ. ÇХ, 1998, 1 /, 6 с. — ВЧС, 1971, 291 с.

криминаллă

ç.с. Саккуна хирĕçле, преступленипе çыхăннă; преступлениллĕ, пуçиле (уголовлă). Чăваш енре криминаллă лару-тăру çивĕчленни. Х-р, 4.08.1993, 2 с. Çакнашкал криминаллă ĕç ... Çĕрпӳ тăрăхĕнчи Рындино салинче те пулса иртнĕ. Т-ш, 1999, 8 /, 3 с. [Çамрăксем] ушкăнпа эрех-сăра ĕçеççĕ, ... пуçсем минресен, криминаллă ĕçсем тăваççĕ. Т-ш, 1999, 12 /, 3 с. — криминаллă ушкăнсем (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.; Х-р, 11.06.1999, 2 с.); криминаллă тытăм (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.; ÇХ, 2002, 17 /, 5 с.); криминаллă истори (Х-р, 14.02.1997, 4 с.); криминаллă йĕрке (Х-р, 6.08.1998, 3 с.); криминаллă тĕслĕх, криминаллă герой (Т-ш, 1999, 12 /, 3 с.); криминаллă бизнес (ÇХ, 2001, 14 /, 9 с.); криминаллă капитал (Х-р, 2.07.2002, 8 с.).

маргиналлăх

ç.с. Хăнăхнă тавралăхран хăпнă пирки малтанхи йăла-йĕркерен юсни, анчах çĕннине те хăнăхайманни; çурмаккайлăх. Индустри тĕлĕшĕнчен вăйлă аталаннă республика тăвас тĕллевпе ялтан кайнă хресчен ачисем маргиналлăхăн ик айкки те тăвайккиллĕ лачакинче пурăнаççĕ. А.Леонтьев //Я-в, 1990, 6 /, 2 с.

мешехе

ч.с. Йăла-йĕрке, йăла-сăлай, халăх хавалĕ. Çĕнĕ çул уявĕпе çыхăннă çак мешехесем (йăласем) Чăваш хут-лăхне килсе кĕни нумаях та пулмасть-ха. ХШ, 1993, 5 /, 71 с. Сасă парать пытару мешехи... К.Бельман, 1999, 126 с. Ĕмĕрсен мешехи [Пуçелĕк]. Ар, 2001, 18 /, 1 с. — туй мешехи (Я-в, 1946, 10 /, 27 с.; В.Садай, 1982, 169 с.; ЧС, 1994, 8 кл., 19 с.); кĕлĕ мешехи (М.Скворцов, 1985, 19 с.); мунча мешехи (ЧС, 1993, 10 кл, 147 с.); кĕреке мешехи (ТА, 2000, 2 /, 71 с.); хутшăну мешехи (У-ц, 2001, 38 /, 3 с.).

пикенӳ

п.в. Тимлени, ăнтăлу, тăрăшу; пикенчĕк. Ăна аталантарма хăтлантăм. Мĕн тăвăн, пикенӳ ăнăçмарĕ. А.Аттил //ТА, 1988, 10 /, 62 с. Чăвашшăн пикенӳпе перекетТурă хушни те, йăла та, саккун та, çăлăнăç та, тупа та... Г.Волков // Х-р, 2.07.2002, 2 с. — танл., пикенӳллĕ ĕçле (ЧÇ, 1998, 14 /, 13 с.).

поэзиле

п.в. Поэт куçĕпе кур, çĕкленӳллĕ сăн кӳр; поэтизациле. Пире тĕнче илемне поэзилеме пулăшаканĕ те, тен, çавах [туйăм] пулĕ. В.Канюков, 1964, 61 с. А.Миттов ĕçĕсен... тепĕр уйрăмлăхĕӳкерчĕке поэзилени. А.Трофимов //Творческое наследие К.В.Иванова. 1990, 70 с. Авалхи чăваш туйĕдрамăланă, поэзиленĕ йăла-йĕрке уявĕ. ЧС, 1994, 8 кл., 17 с.

ăрăмлă

ч.с. Асамлă, ытаруллă, тĕлĕнмелле. Темĕнле ăрăмлă ункă тухатăвĕнче эпир. Х-р, 24.08.1993, 3 с. Ăрăмлă (магиллĕ) сăмахлăх тĕслĕхĕсем ытларах йăла-йĕрке поэзийĕнче тĕл пулаççĕ. ЧС, 1994, 8 кл., 13 с. Чăвашăн ăрăмлă йăли-йĕркине, юмах-халапне... юратать çак калавçă. Г.Федоров, 1996, 188 с. — ăрăмлă йăла, ăрăмлă сăмахлăх (ЧС, 1993, 10 кл., 25 с., 35 с.).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

пек

как, будто
словно  
подобно тому как
похоже
одинаковый
с

çарăк çын пуçĕ пек — репа с человеческую голову
пĕри урапа çинче лашана хăвалас пек тăрать — а один стоит на телеге, готовый погнать лошадь
çăтса йарас пек тăраççĕ — словно готовы (вас) проглоить  
ытах илес пек пулсан — если те очень уж хотят (ее) взять...
мана капла туни аван мар пек — мне подобный поступок кажется нехорошим  
кайакан пек, кайакан пекки, кайакан пекскер — похожий на идущего
чăвашăн ун пек йăла çук — а у чуваш подобного обычая нет
вилес пек выртать — лежит при смерти

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

анархист

никама пăхăнмасăр пурăнмалли йĕрке çинчен вĕрентекен çын. Вĕсем (революционерсем. – Э.Ф.) хăйсене кирлĕ паллă туса хунă ĕçĕсем тăрăх социал-революционерсемпе социал-демократсен çумне хутшăнаççĕ; çавăнпа вĕсем никама пăхăнмасăр пурăнмалли йĕрке çинчен вĕрентекен çынсене (анархистсене) пит çывăх тăраççĕ [Высочайшие 1906:77].

закон

йăла; Иисус Христосăн пĕлĕт çинчи аслă сăмахĕ. Çакăнтан пурăр та ĕçĕр, çакă Манăн сирĕншĕн те ытти нумай çынсемшĕн те çылăхĕсене каçарасшăн юхтарнă çĕнĕ закон (йăла) юнăм [Церковные 1883:78]; Иисус Христос вĕсене пурне те лайăх ăнлантарасшăн вĕсене юмахпа кала-кала вĕрентнĕ, çĕр çинчи пĕр-пĕр пĕлмен япала çинчен юмах каласа Вăл хăйĕн пĕлĕт çинчи аслă сăмахне (законне) пур çынна та лайăх ăнламалла тунă [О боге 1891:76]; Еврейсем çак Турă каланă вунă тĕрлĕ пурăнăç йĕркине (закона) итлесе пĕтерсен хăраса Моисее каланă: Турăпа калаçма эсĕ ту çине ху кай; Вăл сана мĕн калĕ, эпир çавна пурне те тума тăрăшăпăр тенĕ [Наставление 1896:45]; Патшалăх Пухăвĕ законсем (йĕркесем) кăлармалла пултăр <…> [Хыпар 1906, № 2:18].

йĕрке

йăла. Çакăн пек йĕркене (йăлана) референдум теççĕ [Ширновой 1917:28].

социализм

урăхла йĕрке. Вĕсем çĕр çинче урăхла йĕрке тăвасшăн. Вăл йĕркене социализм теççĕ. Социализм тиекен йĕрке пулсан çĕр çинче хуçи те, тарçи те пулмалла мар, пур те пĕрле ĕçлесе ĕçлесе тунине пĕр çĕре пуçтарнине кашнине кирлĕ таран памалла [Хыпар 1906, № 25:401].

тăхта

чарăн. Вăхăтра патшалăх йĕркисене, лайăхрах çĕнĕ саккунсем кăларса çĕнетнĕ пулсан кивĕ йĕрке пĕтесси кăшта тăхтанă (чарăннă) пулĕччĕ [История 1917:2].

устав

йĕрке. Александр II кăларнă устав (йĕрке) тăрăх (1964 ç. ноябрĕн 20 кунĕ), Россияра сута час, тĕрĕс, шеллеса (хĕрхенсе) пуриншĕн те пĕр тăвас пулать [Çулталăк 1906:44]; Чиркӳ уставĕ (йĕрки) тăрăх праçник кунĕ каçа сулăнсан каçхи кĕлĕрен тухсан вара уяв пĕтет [Поучения 1904:16].

ĕрет

йĕрке. Тепĕр ĕрет (йĕрке) лакăмсем туса тухнă чух кунăн лакăмисем çӳлти ĕретĕн лакăмĕсем хушши тĕлĕнче пулса пыраççĕ [Хабачев 1910:16–17].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

абзац

сущ., муж., множ. абзацы
1. çĕнĕ йĕрке (ăна пуçламăшĕнче кăшт таса вырăн хăварса çыраççĕ); писать с абзаца çĕнĕ йĕркерен пуçласа çыр
2. абзац (икĕ çĕнĕ йĕрке хушшинчи текст); прочитать три абзаца виçĕ абзац вула

беспорядок

сущ.муж. (син. сумбур, неразбериха; ант порядок)
1. йĕркесĕрлĕх, пăтрашу, арпашу, арăш-пирĕш; йĕрке çукки; в доме полный беспорядок пӳртре ним йĕрки çук
2. (син. анархия, волнения) пăлхану, йĕркесĕрлĕх, йĕркене пăсни; в городе начались беспорядки хулара пăлхану пуçланнă

быт

сущ.муж.
йăла, кулленхи пурнăç; это вошло в быт ку вал йăлана кĕнĕ ♦ служба быта йăла хĕсмечĕ (çынсен кулленхи ыйтăвĕсемпе нушисене тивĕçтерекен учрежденисем)

бытовой

прил.
йăла -ĕ, кулленхи пурнăç -ĕ; йăлари, кулленхи пурнăçри; бытовые условия кулленхи пурнăç условийĕсем; предприятия бытового обслуживания кулленхи нушасене тивĕçтерекен предприятисем

вредный

прил. (ант. полезный)
сиенлĕ, шырлăхлă; вредная привычка сиенлĕ йăла; вредные для здоровья вещества сывлăхшăн сиенлĕ япаласем

графа

сущ.жен., множ. графы
графа, юпа (страницăри текстăн пайĕ) ♦ графа в анкете анкетăри йĕрке

демократия

сущ.жен.
демократи (аслă влаçа халăх тытмалли йĕрке); принципы демократии демократи принципĕсем

дисциплина

1. сущ.жен.
дисциплина, йĕрке; нарушение дисциплины дисциплинăна пăсни; воинская дисциплина çар дисциплини

единообразный

прил. (син. одинаковый, сходный; ант. различный, разный)
пĕр пек, пĕр евĕрлĕ; единообразная система отчётности отчёт тумалли пĕр пек йĕрке

завести

глаг. сов.
1. кого-что (син. ввести) илсе кĕрт, çавăтса кĕрт; завести лошадь в конюшню лашана витене çавăтса кĕрт
2. кого ертсе кай, илсе кай; тропа завела нас в болото сукмак пире шурлăха илсе кĕртсе кайрĕ
3. что (син. устроить, организовать) йĕркеле, ту; завести новые порядки çĕнĕ йĕрке ту
4. кого-что (син. приобрести) ил, туян, туянса яр; завести кур чăх тытма пуçла
5. что (ант. заглушить, остановить) тапрат, ĕçлеттер, ĕçе яр, тапратса яр; завести мотор мотора тапратса яр ♦ завести разговор сăмах тапрат; завести знакомство паллаш; завести переписку çыру çӳретме пуçла

закон

сущ.муж.
1. саккун (аслă власть йышăннă, пуриншĕн те тивĕç хут); законы о труде ĕçлев саккунĕсем
2. саккун, йĕрке (çут çанталăкри, обществăри пулăмсен çирĕп çыхăнăвĕ); законы природы çут çанталăк саккунĕсем

институт

сущ.муж.
1. институт (аслă шкул е тĕпчев учрежденийĕ); педагогический институт педагогика институчĕ; научно-исследовательский институт ăслăлăх тĕпчев институчĕ
2. (син. нормы, установление) институт, йĕрке (халăх пурнăçĕнче çирĕпленнĕ пулăм); институты демократии демократи институчĕсем (уççăнлăх, власть органĕсен суйлавлăхĕ, этем прависене хӳтĕлени т. ыт.)

исстари

нареч. (син. издавна)
ĕлĕкрен, авалтан, мĕн ĕмĕртен; так исстари ведётся ку йăла авалтан пырать

клиент

сущ.муж., клиентка жен.
клиент (тавар туянакан е йăла учрежденийĕсен пулăшăвĕпе усă куракан); клиенты парикмахерской парикмахерски клиенчĕсем

комбинат

сущ.муж.
комбинат (темиçе предприяти пĕрлешĕвĕ); хлопчатобумажный комбинат мамăк пир-авăр комбиначĕ; металлургический комбинат металлурги комбиначĕ; комбинат бытового обслуживания йăла ыйтăвĕсене тивĕçтерекен комбинат

конституционный

прил.
1. конституци -ĕ; конституционный закон конституци саккунĕ; конституционная комиссия конституци комиссийĕ
2. конституциллĕ; конституционный строй конституциллĕ йĕрке

линейка

сущ.жен.
1. линейка (тӳрĕ планка); провести прямую по линейке линейкăпа тӳрĕ йĕр турт
2. (син. шеренга) йĕрке, рет; выстроиться в линейку ретĕн тăрса тух (пĕр-пĕринпе юнашар)
3. (син. сбор) линейка (стройра тăракансен уяв пухăвĕ); линейка по случаю открытия лагеря лагерь уçăлнă ятпа ирттернĕ линейка

ломать

глаг. несов.
1. что хуç, ват; ломать палку патака хуç; ломать лёд пăр ват
2. что (син. повреждать) ват, пăс, çĕмĕр; иш; дети быстро ломают игрушки ача-пăча теттесене часах ватать; ломать старый дом кивĕ пӳрте иш
3. кого-что (син. менять) улăштар, улшăнтар; ломать свою жизнь пурнăçа улшăнтар; ломать старые обычаи кивĕ йăла-йĕркене пăрахăçла ♦ ломать спину тертленсе ĕçле; ломать голову пуçа ват (шухăшпа); ломать комедию камит ту, пăлахая пер

матриархат

сущ.муж. (ант. патриархат)
матриархат (ăру пуçĕнче хĕрарăм тăнă авалхи йĕрке)

норма

сущ.жен.
1. йĕрке; нормы поведения харпăр хăйне тыткаламалли йĕрке
2. виçе, ĕç виçи; дневная норма пĕр кун виçи; выполнить норму ĕç виçине пурнăçла

образ

сущ.муж.
1. (син. облик) сăнар, сăн, сăн-пит; он помнит образ матери вăл амăшĕн сăнне асран ямасть; образ воина в романе романри салтак сăнарĕ
2. (син. способ) йĕрке, мел, май, манер; образ жизни пурнăç йĕрки; образ действий ĕç тумалли мел ♦ главным образом тĕпрен илсен; таким образом çапла майпа; каким образом? мĕнле майпа?

обряд

сущ.муж.
йăла, йĕрке, мешехе; свадебные обряды туй йăли-йĕрки; выполнить обряд йăла ту

обычай

сущ.муж., множ. обычаи
йăла, йăла-йĕрке; народные обычаи халăх йали-йĕрки; соблюдать обычаи йăла тытса пурăн

патриархальный

прил.
1. патриархат -ĕ; патриархальная эпоха патриархат тапхăрĕ
2. (ст. старозаветный) авалхилле, кивĕлле; патриархальные обычаи авалхилле йăла-йĕрке

патриархат

сущ.муж.
патриархат (йăх-ăрура арçын пуç пулса тăрас йĕрке, вал матриархат хыççăн çирĕпленнĕ)

порядковый

прил.
йĕрке -ĕ; порядковый номер йĕрке номерĕ; порядковые числительные йĕрке хисепĕсем (сăм., первый — пĕрремĕш, второй— иккĕмĕш)

порядок

сущ.муж.
йĕрке, йĕркелĕх; соблюдать порядок йĕркелĕх тыт; рассказать по порядку йĕркипе каласа пар; всё в порядке йăлтах йĕркеллĕ

привычка

сущ.жен.
хăнăху, йăла; вошло в привычку йăлана кĕнĕ

программа

сущ.жен.
1. программа (тумалли ĕçсен планĕ); экономическая программа правительства правительствăн экономика программи; программа партии парти программи
2. программа (вĕренӳ предмечĕн тĕп ыйтăвĕсене çырса пани)
3. программа (концертăн, радио е телевидени передачисен тытăмне çырса пани)
4. программа (компьютерпа ĕçлесе пайăр ыйту татса памалли йĕрке)

прокат

сущ.муж.
прокат (япала усă курма илмелли тӳлевле йĕрке); пункт проката прокат пункчĕ; прокат автомобилей автомобильсем проката пани

пунктуация

сущ.жен.
пунктуаци (чарăну паллисене лартмалли йĕрке)

режим

сущ.муж.
йĕрке; больничный режим больница йĕрки; машина работает в автоматическом режиме машина автоматла йĕркепе ĕçлет

родиться

глаг. сов. и несов.
1. çурал; у них родилась дочь вĕçен хĕр ача çуралнă
2. 1 и 2 л. не употр. çурал, пуçлан, кун кур; рождаются новые традиции çĕнĕ йăла-йĕрке çуралать

ряд

сущ.муж., множ. ряды
1. рет, йĕрке; ярăм; идти рядами ретĕн-ретĕн пыр
2. чылай, нумай; на заседании рассмотрен ряд вопросов ларура чылай ыйту пăхса тухнă

система

сущ.жен.
йĕрке (нумай япаласен, пулăмсен çураçуллă йĕркеленнĕ пĕрлĕхĕ); политическая система общества обществăн политика йĕрки; привести знания в систему пĕлусене йĕркене кĕрт ♦ нервная система нерв тытăмĕ (организмри мĕнпур нервсем); солнечная система Хĕвел тавралăхĕ (Хĕвел тата ун тавра çаврăнса тăракан планетисем)

строй

сущ.муж., множ. строи
1. тытăм, йĕрке; государственный строй патшалăх тытăмĕ
2. строй, йĕрке, рет; идти строем стройпа пыр ♦ выйти из строя пăсăл, ĕçлеме пăрах

строка

сущ.жен., множ. строки
йĕрке (кĕнекери, çырури); написать пять строчек пилĕк йĕрке çыр

толк

сущ.муж.
1. (син. польза) усă, пайта, тулăк; Какой с него толк? Мĕн усси пур унран?
2. (син. смысл) йӳн, йĕрке; рассуждать с толком йӳнлĕ шухăшласа калаç ♦ без толку ним усăсăр; сбить с толку ăса минрет; Что толку? Мĕн усси?

традиция

сущ.жен.
йăла, хăнăху; традиции народного искусства халăх ӳнерĕн йăлисем; войти в традицию йăлана кĕр, хăнăха кĕр

формальный

прил., формально нареч.
1. ячĕшĕн тунă; формально относиться к делу ĕçе ячĕшĕн кăна ту
2. (син. законный) йĕркеллĕ, саккунлă, тивĕçлĕ; формально он прав йĕрке енчен вăл тĕрĕс капать

химия

сущ.жен.
1. хими (тĕрлĕ япаласен тытăмĕпе пахалăхĕсене тĕпчекен ăслăлăх); органическая химия органика химийĕ; неорганическая химия органика мар хими
2. (син. химикаты) хими, им-çам; бытовая химия йăла химийĕ (кил-çуртра куллен усă куракан хими им-çамĕ)

цепочка

сущ.жен.
1. вăчăра, çинçе сăнчăр; цепочка от часов сехет вăчăри
2. (син. ряд, вереница) рет, ярăм, карта, йĕрке; цепочка солдат салтаксен речĕ; идти цепочкой карталанса пыр

цепь

сущ.жен., множ. цепи
1. сăнчăр; якорная цепь якорь сăнчăрĕ; посадить собаку на цепь йытта сăнчăрпа кăкар
2. (син. ряд) рет, ярăм, йĕрке; цепь событий ĕçсен вĕçе-вĕç йĕрки; горные цепи сăрт-ту хырçисем; солдаты рассыпались в цепь салтаксем сапаланса ретленчĕç

числительное

сущ.сред.: имя числительное хисеп ячĕ, хисеп; количественные числительные шут хисепĕсем; порядковые числительные йĕрке хисепĕсем

чрезвычайный

прил. (син. исключительный; ант. обычный, заурядный), чрезвычайно нареч.
1. питĕ, çав тери, майсăр, шутсăр, акăш-макăш; чрезвычайный успех питĕ пысăк çитĕнӳ; я чрезвычайно рад видеть вас эпĕ сире курма çав тери хавас
2. ятарлă, васкавлă; чрезвычайная комиссия ятарлă комисси; чрезвычайное положение хытарнă йĕрке (сăм., варçă, çут çанталăк инкекĕ чухне тăваканни)

этикет

сущ.муж.
мешехе (йышăннă йĕрке); дипломатический этикет дипломати мешехи; речевой этикет пуплешӳ мешехи

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

абзац

абзац (1. çĕнĕ йĕрке; 2. икĕ çĕнĕ йĕрке хушшинчи текст, произведенин пĕчĕк сыпăкĕ).

акростих

акростих (йĕрке пуçламăшĕнчи саспаллисенчен сăмах пулакан сăвă).

деморализация

деморализаци (йӑла-йĕрке пӑсӑлни, йĕркелĕх, дисципицлина пĕтни).

иерархия

иерархи (кӗҫӗнрех чинлă ҫынсем аслӑраххисене пӑхӑнса тӑмалли йĕрке).

непорядок

-дка йĕркесӗрлӗх, йĕрке ҫукки.

водворять

кого, что несов. водворить сов. 1. вырнаçтар (çĕнӗ хваттере); 2. ту (йĕрке), лăплантар.

отживать

что несов., отжить, -иву сов. 1. ĕмĕр ирттер; 2. кивел (йăла); отживающий обычай кивелсе пыракан йӑла, пӑрахӑҫа тухакан йӑла.

распорядок

-дка, йĕрке, тирпей; распорядок дня кун йĕрки.

расстраиваться

-аюсь несов., расстроиться, -оюсь сов. 1. арпашса кайма (йĕрке, рет); 2 юхӑнса кайма, йĕркерен тухма (хуҫалӑх); 3. кӑмӑл пӑсӑлма (хуҫăлма), кӑмӑл пӑтранма; 4. сӳтӗлме, пӑсӑлма; скрипка расстроилась купӑсӑн ӗнерӳ пӑсӑлнӑ (хӗлӗхӗсем пушаннӑ).

режим

1. государство тытӑмĕ, йĕрке; царский режим патша йĕрки; 2. йышӑннӑ йĕрке; больничный режим больницӑри йĕрке.

ряд

1. йĕрке, рет; идти рядами ретпе пыр; 2. чылай, темиҫе; целый ряд товарищей чылай юлташ; рыбный ряд пулă сутакансен речĕ.

строй

йĕрке, рет, строй; государственный строй государство стройĕ; советский строй совет стройĕ; грамматический строй языка чĕлхен грамматика стройĕ.

строка

1. йĕрке; с красной строки ҫӗнӗ йӗркерен; читать между строк (автор) пытарса каланӑ шухӑша ӑнланса вула.

строчить

-чу что несов. 1. çĕле, ҫӗлесе тух; 2. перен. ҫыр, йĕрке хыҫҫӑн йĕрке ҫырса пыр; 3. перен. пер (автоматпа).

субординация

мн. нет субординаци (службӑра, ӗҫре кӗҫӗннисем аслисене пӑхӑнса тӑрас йĕрке).

счисление

мн. нет шутлани; десятичная система счисления вуншарлӑ шут йӗрки, вуншарӑн шутламалли йĕрке.

порядок

, -дка 1. йĕрке, йĕркелĕх, тирпей, тирпейлĕх; 2. привести в порядок йĕркеле, йӗркене кĕрт, тирпейле, майлаштар; 2. йĕркерен, йĕркипе; рассказать по порядку йĕркипе каласа пар; порядок дня кун йĕрки.

правило

1. правило (грам.); 2. йĕрке; правила игры вӑйӑ йĕркисем.

привычка

хӑнӑху, йăла, йӑла-сăлай.

черёд

разг. черет, йĕрке; дело идет своим чередом ĕç хăй майĕпе (йĕркипе) пырать.

толк

1. сăмах-юмах, сӳтсе явни; не придавай значения толкам сăмах-юмаха питех хăлхана ан чик; 2. йĕрке, тĕл, тулăк, пархатар; он говорит без толку вăл йĕркесĕр (тулаксăр) калаçать; из него не выйдет толку унран тулăк (пархатар) пулас çук; никак не возьму в толк ниепле те ăнланса илейместĕп; он сбил с толку вăл ăна ăнтан ячĕ.

традиция

традици, йăла, йăлана кĕнĕ йĕрке.

транспарант

транспарант (1. çырнă чухне йĕрке тӳрĕ пултăр тесе хут айне хуракан хура йĕрлĕ хут; 2. картинăсем ӳкерсе, рама çине карса çапнă, хыçалтан çутатса тăнипе витĕр курăнакан пир).

церемония

1. церемони, чаплă йĕрке, çирĕп тытса таракан йăласем, йĕркесем; свадебная церемония туй йăли-йĕркисем; 2. перен. именсе тăни; без церемоний именсе тăмасăр.

хаос

йĕркесĕрлĕх, тирпейсĕрлĕх, йĕрке çукки.

ударничество

мн. нет ударничество, хастарлă ĕçлес йĕрке.

уклад

хăй тĕллĕн пулса кайнă е юри тунă йĕрке; уклад жизни пурнăç йĕрки; семейный уклад çемьеллĕ пурнăç.

условие

1. калаçса татăлни; 2. услови, сăлтав; 3. йĕрке, услови, май; создать хорошие условия для работы ĕçлеме лайăх условисем, майсем туса пар.

устанавливать

что несов., установить, -влю, -овишь сов. 1. лартса тух, вырнаçтарса ларт; 2. ту, туса хур, палăрт, кăтарт; установить порядок йĕрке ту; установить истину чăннине кăтарт, пĕл.

устанавливаться

1 и 2 л. не употр. несов., установиться сов. обычай такой установился давно кун йышши йăла ĕлĕкренех пуçланса кайнă; погода установилась çанталăк лайăхланчĕ.

устройство

1. туни, лартни; устройство ёлки ёлка туни; устройство спектакля спектакль лартни; 2. йĕрке, тытăм; общественное устройство общество тытăмĕ, йĕрки.

беспорядок

йĕркесĕрлĕх, сапаланчăк, йĕрке çукки, тирпейсĕрлĕх.

быт

, о быте, в быту мн. нет йăла, пурнăç йăли, пурнăç йĕрки, кулленхи пурнăç.

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

архаизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

архаический

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

быт

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

бытовой

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

военный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

дебет

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

дезорганизация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

деиделогизация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

демократия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

деморализация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

дисциплина

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

жилищно-бытовой

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

закон

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

иерархия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

изуверство

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

импичмент

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

инструкция

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

исповедь

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

каннибализм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

канон

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

канонический

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

каторга

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

конкурс

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

конкурсный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

крепостничество

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

кровный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

масленица

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

националистический

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

норма

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

обряд

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

обслуживание

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

партизанский

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

патронаж

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

пережиток

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

правило

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

предприятие

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

предрассудок

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

протокол

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

распорядок

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

регламент

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

режим

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

ритуал

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

ритуальный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

садизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

салют

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

самодержавие

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

сектор

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

сервис

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

служба

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

строй

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

уклад

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

услуга

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

экстернат

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

этикет

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

фашизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

феодализм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

тоталитарный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

традиция

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

йăл йăл-ял йăл-ялт йăла « йăла-йĕрке » йăла-сăлай йăлалăх йăланкă йăлаçă йăлă

йăла-йĕрке
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org