Шырав: кăвак пулă

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

аквариум

аквариумный
аквариумра пулă ĕрчетни — аквариумное рыбоводство

аметист

аметист (кăвак тĕслĕ паха йышши чул)

антар

3.
вызывать аппетит
тăварлă пулă апат антарать — соленая рыба вызывает аппетит

блесна

разг.
блесна (çăткăн пулла улталамалли пулă евĕр вăлта)
спиннинг блесни — спиннинговая блесна
блеснапа пулă тыт — блеснить

бычок

бычок (пулă)

вăйă


Олимп вăййисем — Олимпийские игры
пулă вăййи — нерест

вăлча

икряной
пулă вăлчи — рыбья икра
шапа вăлчи — лягушачья икра
хĕрлĕ вăлча — красная икра
хура вăлча — черная икра
вăлча пĕрчи — икринка
вăлча сап — метать икру, нереститься
вăлча сапнă вырăн — нерестилище
аçа вăлчи, сĕт вăлча — молоки
осетр вăлчи — осетровая икра

вăрла

2.
делать что-л. тайком, нарушая запрет
пулă вăрласа тыт — вести запретный лов рыбы, браконьерствовать

вĕрĕлтет

1.
кишеть, сновать
шывра вĕт пулă вĕрĕлтетет — в воде кишат мальки
вĕлле умĕнче хурт вĕрĕлтетет — перед ульем снуют пчелы

вĕтĕртет

5.
мелькать
шывра вĕт пулă вĕтĕртетет — в воде мелькает мелкая рыба

вилĕ

мертвый
дохлый
(о животном)
йытă вилли — дохлая собака, труп собаки
çын вилли — труп человека, мертвец
вилĕ пулă — дохлая рыба
вилĕ шăтăкĕ — могила
вилĕ карти — диал. кладбище
вилĕ пытар — хоронить покойника
ни вилĕ ни чĕрĕ — ни жив ни мертв
вилĕ ача çурат — родить мертвого ребенка

выçăх

1.
проголодаться, изголодаться
голодать

çуркунне пулă выçăхса çитет — весной рыба голодная
выçăхнă кашкăр пек — как изголодавшийся волк

горбуша

горбуша (семга йышши пулă)
горбуша вăййи — нерест горбуши

иваси

иваси (пулă)

инçет

далекий, отдаленный
кăвак инçет — голубая даль

йăлмака

2.
скользкий, слизистый, ослизлый
йăлмака пулă — скользкая рыба

йăмăх

I.

1.
густой, яркий, сочный
густо-, ярко-
(об интенсивности цвета)
йăмăх кăвак — синий-синий; ярко-синий
йăмăх хĕрлĕ — густо-красный
йăмăх хура — глянцево-черный

йăмпăл

подр. —
о быстром скользящем движении

пулă шывалла йăмпăл турĕ — рыба мигом скользнула в воду
йăмпăл-йăмпăл — 1) усил. от  йăмпăл 2) скользкий

йăпăл

подр. —
о скользящем движении

супăнь алăран йăпăл тухса ӳкрĕ — мыло выскользнуло из рук

йăпăл-йăпăл —
1) усил. от йăпăл
шампа пулă алăра йăпăл-йăпăл тăвать — налим извивается в руках
2) подр. — об облизывании, вылизывании чего-л.
йытă суранне йăпăл-йăпăл çулать — собака лижет ранку
3) подр. — о заискивании, подхалимстве
Куç умĕнче йăпăл-йăпăл, кут хыçĕнче мăкăр-мăкăр. — погов. В глаза лебезит, за спиной ворчит.
4) скользкий, ослизлый

йăпăл-япăл

2.
скользкий, слизистый, ослизлый
йăпăл-япăл пулă — скользкая рыба

йĕпкĕн

сочный, густой
густо-
(при обозначении цвета)
йĕпкĕн кăвак — густо-синий
йĕпкĕн хĕрлĕ — пунцово-красный
йĕпкĕн хура — совершенно черный, иссиня-черный

йĕпхĕр

2.
надоедать, приедаться
пулă çисе йĕпхĕртĕм — мне приелась рыба

йӳлеке

ослизлый, слизистый
пулă йӳлеки — рыбья слизь
йӳлеке витĕм — слизистая оболочка

камса

камса, хамса (пулă)

кап

II.

1. подр. —
о быстром и неожиданном действии

эпĕ ăна аллинчен кап! ярса тытрăм — я его цап за руку
пулă вăлтана кап! хыпать — рыба жадно хватает крючок с наживкой

карп

карповый
карп пулă — карп
çутă карп — зеркальный карп
хупăсăр карп — зеркальный карп

касă

6. чаще с числ. пĕр
общее название группы животных, движущихся предметов, людей
— перевод зависит от сложившихся в русском языке связей слов:

стая, стайка, косяк, группа и т. д.
пĕр касă ача — стайка ребятишек
пĕр касă салтак — группа, отряд солдат
пĕр касă сурăх — небольшое стадо овец
пĕр касă пулă — косяк рыбы
пĕр касă пĕлĕт иртсе каирĕ — пронеслась стая облаков

кăвак

1.
синий, голубой
чакăр кăвак — васильковый
кăвак ката — синяя даль
кăвак кĕпе — синяя рубашка
кăвак куç — голубые глаза
кăвак пĕлĕт — 1) голубое небо 2) темно-синяя туча
кĕпене кăвакт пĕвет — окрасить рубашку в синий цвет
аслă çул хĕррисем кăвак чечек, çулаймарăм кăвакки тăкăниччен — фольк. вдоль дороги трава с голубыми цветочками, не удалбсь мне скосить ее, пока не осыпался голубой цвет
Кăвак хирте кĕмĕл выртать. (Çăлтăрсем). — загадка По голубому полю рассыпано серебро. (Звезды).

кăвак

2.
серый
кăвак кашкăр — серый волк
кăвак шинель — серая шинель

кăвак

3.
седой
кăвак сухал — седая борода
кăвак çӳç — седые волосы

кăвак

4.
сивый
кăвак ут — сивый конь
тимĕр-кăвак ут — конь темно-сивой масти

кăвак

5.
сизый
кăвак кăвакарчăн — сизый голубь

кăвакарчăн

голубиный
кăвакарчăн ами — голубка
кăвакарчăн йăви — голубиное гнездо
кăвакарчăн чĕппи — голубенок
пуштă кăвакарчăнĕ — почтовый голубь
кăвак, кăвак кăвакарчăн йăви тавра çаврăнать, ик çунатне шарт çапать — фольк. сизый, сизый голубочек все кружится вокруг своего гнезда, хлопая крыльями

кăмăллă

приятно, привлекательно
кăмăллă сăн-пит — привлекательная наружность
кăмăллă çанталăк — приятная погода
кăмăллă курăн — выглядеть привлекательно
Кама мĕн кăмăллă: йытта — шăмă, тилле — пулă. — посл. Кому что нравится: собаке — кость, лисице — рыба. (соотв. На вкус, на цвет товарища нет).

кăн-кăвак

очень синий, ярко-синий, синий-пресиний
кăн-кăвак тӳпе — ярко-синее небо
кăн-кăвак тутăр — синенький платочек

кефаль

кефаль (пулă)

кĕмĕл

2. перен.
серебристый, серебряный
кĕмĕл ландыш — серебристый ландыш
кĕмĕл сывлăм — серебристая роса


кĕмĕл пулă — корюшка

кĕр

8.
клевать, ловиться (о рыбе)
паян пулă кĕмест — сегодня рыба не клюет

кĕркке

форелевый
кĕркке пулă — форель

кĕтӳ

3.
косяк
стайка

пулă кĕтĕвĕ — косяк рыбы

кĕшĕлтет

2.
кишеть (напр. о рыбах, насекомых)
çырмара пулă кĕшĕлтетсе кăна тăрать — в речке кишмя кишит рыба

консерв

консервный
пахчаçимĕç консервĕ — овощные консервы
пулă консервĕ — рыбные консервы
консерв савăчĕ — консервный завод
консерв çĕççи — консервный нож
консерва килте туса хатĕрлени — домашнее изготовление консервов

курăк

3.
свежий (о рыбе)
курăк пулă — свежая рыба

кусар

косарь, большой нож
мака кусар — тупой косарь
кусарпа хыр — скоблить косарем


кусар пулă — чехонь

куç

глазной
илемлĕ куç — красивые глаза
çутă чакăр куç — светлые глаза
тĕссĕр куç —  бесцветные глаза
чалăш куç — 1) раскосые глаза 2) косоглазый
чармак куç — 1) вытаращенные глаза 2) лупоглазый
куç лупашки — глазная впадина
куç тухтăрĕ — окулист, доктор-глазник
куç харши — бровь и брови
куç хăрпăкĕсем — ресницы
куç хупанки — веко и веки
куç чирĕсем — глазные болезни
куç шăрçи — зрачок
куç шурри — белок и белки глаз
куç эмелĕ — глазные капли
куç путса кĕнĕ — глаза запали
куç тăртанса кайнă — глаза заплыли
куç айĕ кăн-кăвак — под глазами синяки
куç типичней макăр — проплакать все глаза
куç харшине хурат — подводить брови
куç хĕс — подмигивать
куç шуррипе пăхса ил — сверкнуть глазами
куçа мăчлаттар — хлопать глазами, моргать
куçа тарт — отводить, прятать глаза
куçа чарса пăрах — вытаращить глаза
куçран тӳррĕн пăх — смотреть прямо в глаза
куç шăрçине сыхланă пек сыхла — беречь как зеницу ока
тĕтĕм куçа çиет — дым ест глаза
куçа куççуль хупларĕ — слезы застлали глаза
куçа çӳпĕ кĕчĕ — в глаз попала соринка
куçа шур илнĕ — глаз закрыт бельмом
хам куçпа хам куртăм — своими глазами видел
куçăм ан куртăрччĕ — глаза бы мой не видели, не глядели
куçа мăч хупса та курман — и глаз не сомкнул
йĕп чиксен те куç курмасть — хоть глаз выколи, ничего не видно  
Куçа хирĕç куç, чĕлхене хирĕç чĕлхе. — погов. Око за око, зуб за зуб.
Çăхан куçне çăхан сăхмасть. — посл. Ворон ворону глаз не выклюет.
Хăравçăн хăрах куçĕ те çиччĕ курать. — посл. У труса один глаз всемеро больше видит. (соотв. У страха глаза велики).

куçлă

с какими-л. глазами
-глазый

кăвак куçлă — синеглазый, голубоглазый
хăрах куçлă — одноглазый
выçă куçлă — жадный

лаптака

широко
çăкăра лаптака кас — резать хлеб на широкие и тонкие ломтй
çупах — лаптака пулă — лещ — широкая рыба

лăймака

слизистый
скользкий

хырăмлăхăн лăймака витĕмĕ — слизистая оболочка желудка
шампа питĕ лăймака пулă — налим очень скользкая рыба

лăймакала

покрывать слизью
пулă алла лăймакаласа пĕтерчĕ — от рыбы руки покрылись слизью

лăкă

I.
мальки, молодь рыбы
пулă лăкки — рыбья мелочь, мальки

лек

3.
попадать, попадаться, оказываться (во власти кого-чего-л.)
пулă вăлтана лекрĕ — рыба попалась на удочку
алла лек — попасть в руки кому-л.
тыткăна лек — попасть в плен
Чее тилĕ те читлĕхе лекет. — посл. И хитрая лиса в западню попадает.

маринад

маринад (уксуслă соус)
маринадлă пулă — рыба под маринадом

матрӳшке

бот.
душица
кăвак матрӳшке — душица обыкновенная
матрӳшке чечекĕ — цветок душицы
матрӳшке чейĕ — чай из душицы

мăнă

крупно
мăнă ала — большое решето, грохот
мăнă вăрман — 1) лес с крупными деревьями 2) большой лес, лесной массив
мăнă катка —  большая кадка, чан
мăнă лаша — битюг, ломовая лошадь
мăнă пулă — крупная рыба
мăнă уяв — большой праздник
мăнă хуйхă — большбе горе
мăнă ял — большое село
мана ку çĕлĕк ытла мăнă — эта шапка мне слишком велика
мăнă ан çыр — не пиши крупно

мĕл

1. подр. —
о мелькании
пĕр пулă мĕл туса ишсе кайрĕ — в воде мелькнула рыбка

мĕнле

6. нареч. с разд. знач.
смотря как, как, неодинаково, различно
кама мĕнле — кому как
кама мĕнле — килĕшет кому как нравится
пулă лайăх кĕрет-и? — xăçан мĕнле  —  хорошо ли ловится рыба? — когда как

мĕскĕн

5.
бедный, скудный, мизерный
мĕскĕн тырă-пулă — скудный урожай

минога

минога (çĕлен евĕр пулă)

омуль

омуль (лосось йышши пулă)

пакартамас

2.
пузатый, большебрюхий прост.
пакартамас пулă — икристая рыба (букв. с большим брюшком)

парамат

переметный, подпускной
парамат вăлти — подпускной крючок
параматпа пулă тыт — рыбачить на переметы, подпуска

пăнчăллă

1.
с пятнами, пятнистый, с крапинами, с крапинками
кăвак пăнчăллă тутăр — платок в голубую крапинку

пĕлĕт

небесный
кăвак пĕлĕт — голубое небо
пĕлĕт хĕрри — небосклон
пĕлĕтре планер ярăнса пырать — в небе парит планер

подпуск

подпускной
подпуск вăлти — подпускной крючок
подпуск яр — запустить подпуск
подпускпа пулă тыт — рыбачить на подпуск

пуп

поповский
пуп майри — попадья
пуп хĕрĕ — поповна
пуп ывăлĕ — попович
пуп таврашĕ — собир. духовенство
Пуп кушакĕ пулă тытать. — посл. У попа и кошка рыбку ловит.

пусă

колодезный
тарăн пусă — глубокий колодец
пусă кашти (тараси) — колодезный журавль, оцеп обл.
пусă алт — рыть колодец
пусăран шыв ăс брать воду из колодца
Пусăра пулă пурăнмасть. — посл. В колодезной воде рыба не водится.

пуçсăр

без головы
пуçсăр пулă — рыба без головы

садок

садок (чĕрĕ пулă тытмалли савăт)
пулла садока яр — положить рыбу в садок

сапфир

сапфир (сенкер-кăвак тĕслĕ паха чул)

сарăх

2.
линять, выцветать, выгорать
кăвак кĕпе сарăхнă — синяя рубаха выцвела

сăнарлă

4.
имеющий какой-л. вид
хаяр кăвак сăнарлă пĕлĕтсем — мрачно-синие тучи

сейнер

сейнерный
пулă тытакан сейнер — рыболовный сейнер
сейнер флочĕ — сейнерный флот

селедка

селедка, сельдь (пулă)

семга

семга (лосось йышши пулă)

сĕр

III.

1.
ловить рыбу (бреднем, наметкой)
пулă сĕр — ловить рыбу, бродить бреднем

сĕртер

III. понуд. от сĕр III.
кунта пулă сĕртермеççĕ — здесь не разрешается ловить рыбу бреднем

сĕтексĕрлен

2.
терять вкусовые качества, становиться невкусным, безвкусным
пулă типсе сĕтексĕрленнĕ — рыба пересохла и потеряла вкус

сиг

сиг (лосось йышши пулă)

сирена

3.
сирена (грек мифологийĕнче — пулă хӳреллĕ, хĕрарăм пуçлĕ, асамлă сасăллă кайăк)

скелет

скелетный
пулă скелечĕ — скелет рыбы
этем скелечĕ — скелет человека
скелет сенкерлисем — скелетные мышцы

снеток

снеток (вĕтĕ пулă)

солянка

кул.
солянка
пулă солянки — рыбная солянка
хутăш солянка — сборная солянка

соус

соусный
томат соусĕ — томатный соус
соуслă пулă — рыба под соусом

спиннинг

спиннинговый
хуçланакан спиннинг — складной спиннинг
спиннинг пушкарĕ — катушка спиннинга
спиннингпа пулă тыт — спиннинговать, рыбачить спиннингом

суха

жаберный
пулă сухи — рыбьи жабры
суха виттисем — жаберные крышки
суха хупăлчисем — жаберные крышки

сухал

1.
борода, бородка
кăвак сухал — седая борода
кăтра сухал — курчавая борода
кĕреçе сухал — борода лопатой
шĕвĕр сухал — острая бородка, бородка клинышком
сухал хыр — бриться
сухал шăтнă — проступила борода
сухал ӳстерсе яр — отпустить бороду
сухал айĕн кул — смеяться в бороду
Мучи шалта, сухалĕ тулта. (Кăшман). — загадка Дед внутри, а борода снаружи. (Свекла).

сывла

1.
дышать
пĕр тикĕс — сывла дышать ровно
сăмсапа сывла — дышать носом
уçă сывлăшпа сывла — дышать свежим воздухом
сывлайми пул — задохнуться
вăл аран сывлать — он чуть дышит
пулă сухапа сывлать — рыба дышит жабрами
тăвăр çуха сывлама памасть — тесный воротник перехватывает дыхание

тăварла

1.
солить, класть соль
какай тăварла — солйть мясо
аш тăварла — солйть мясо
тăварланă сысна çăвĕ — соленое сало, шпик
тăварланă пулă — соленая рыба
тăварласа типĕтнĕ пулă — вяленая рыба
витĕр тăварла — сильно посолить, просолить
хытă тăварла — сильно посолить, просолить
кăшт тăварла — подсолить, добавить соли
ытлашши тăварла — пересолить, переложить соли

тăла

суконный
кăвак тăла — серое сукно
хура тăла — черное сукно
тăла йĕм — суконные штаны
тăла сăхман — суконный кафтан
тăла пус — валять сукно
тăла терт — ткать сукно

тăр

4.
вставать, просыпаться
кăвак çутлах тăр — вставать с рассветом
сиваша тăр — встать, проснуться
ир тăрсан — после подъема (утреннего)
Выçсан выртать, тăрантсан тăрать. (Михĕ). — загадка Проголодается — ляжет, накормишь — встанет. (Мешок).

тăрăх

7.
в (продольную) полоску, полосатый
тăрăх-тăрăх —
1) в (продольную) полоску, полосатый
тăрăх-тăрăх кăвак кĕпе — голубая рубашка в (продольную) полоску
2) полосами
тăрăх-тăрăх сăрла — красить что-л. полосами

тĕксĕм

тускло, темно, неярко, без блеска, без яркости
тĕксĕм кĕпе — темное платье
тĕксĕм куç — тусклые глаза
тĕксĕм кăвак — темно-синий
тĕксĕм хĕрлĕ — темно-красный, бордовый
тĕксĕм хура — 1) темно-серый 2) матово-черный
тĕксĕм шурă — светлосерый, дымчато-белый
уйăх тĕксĕм пăхать — луна светит слабо, неярко

тĕлт

1. подр. —
о резких, но слабых толчках

пулă хӳрипе тĕлт! турĕ — рыбка всплеснула хвостом

тĕс

1.
цвет
кăвак тĕс — синий цвет; синева, синь
симĕс тĕс — зеленый цвет; зелень
хĕрлĕ тĕс — красный цвет; румянец
шурă тĕс — белый цвет; белизна
тĕс кай — линять
тĕс кайна гимнастерка — вылинявшая гимнастерка
тĕс çухат — выцветать
тутăра хĕвелпе шупка тĕс сапна — платок поблек от солнца

тĕс

7. биол.
вид
пулă тĕсĕсем — виды рыб
виçĕ тĕс чие ларт — посадить вишни трех сортов

тĕтĕмле

3.
коптить
тĕтĕмленĕ сысна ашĕ — копченая свинина
сивĕлле тĕтĕмленĕ пулă — рыба холбдного копчения

тĕтрелĕх

2.
марево, мгла
кăвак тĕтрелĕх — синяя мгла

типĕ

3.
сушеный
вяленый

типĕ какай — сушеное мясо
типĕ пулă — вяленая рыба
типĕ улма-çырла — сушеные фрукты

тирĕн

3.
вонзаться, втыкаться, впиваться
колоться

роза йĕпписем алла тирĕнеççĕ — шипы розы вонзаются в руку
пыра пулă шăмми тирĕннĕ — в горле застряла рыбья кость

трал

[акăл. trawl]

1.
трал (пулă тытмалли пысăк сĕреке)

трал

траловый
трал флочĕ — траловый флот
тралпа пулă тытни — лов рыбы тралами

траулер

траулер (тралпа пулă тытакан карап)

тултар

5.  
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола
ĕçсе тултар — перепить, выпить лишнего
илсе тултар — набрать, накупить
каласа тултар — наговорить лишнего
касса тултар — нарезать чего-л. в избытке
пăрахса тултар — набросать
савăтсапа лартса тултар — понаставить посуды
çакса тултар — понавешать
пулă тытса тултар — наловить много рыбы

туххăмра

разг.
мигом, сразу, очень быстро, мгновенно, моментально
ыйтăва туххăмра татса пар — решить вопрос сразу
чĕрĕ пулă туххăмра пăсăлать — свежая рыба портится очень быстро

тырпул

(тырă-пулă)

собир.
хлеб и хлеба
ăнса пулнă тырпул — добрые хлеба
сутмалли тырпул — товарный хлеб
тырпула тăк каламасăр пухса кĕрт — убрать урожай без потерь

тыт

4.
ловить
мулкач тыт — поймать зайца
пулă тыт — ловить рыбу, удить

ультрамарин

ультрамарин (çутă кăвак сăрă)

фаршла

фаршировать (фаршпа тултар)
пулă фаршла — фаршировать рыбу
фаршланă баклажан — фаршированные баклажаны

филе

2.
филе (шăммисенчен тасатнă пулă ашĕ)
шăнтнă уланкă фили — мороженое филе окуня

хамса

хамса (вĕте пулă)

хатĕр

4.
снаряжение, приспособление, орудие
вăрçă хатĕрĕсем — военное снаряжение
кӳлмелли хатĕрсем — сбруя
лаша хатĕрĕсем — сбруя
производство хатĕрĕсем — 1) орудия производства 2) средства производства
пулă тытмалли хатĕрсем — рыболовные снасти
тăпра кăпкалатмалли хатĕрсем — почвообрабатывающие орудия
пушар сӳнтермелли хатĕрсем — противопожарные средства
сунарçă хатĕрĕсем — охотничьи снасти
çĕр ĕç хатĕрĕсем — земледельческие орудия

хăмпă

1. анат.
пузырь
ват хăмпи — желчный пузырь
пулă хăмпи — плавательный пузырь (у рыб)
шăк хăмпи — мочевой пузырь

хек

хек (пулă)

хĕлĕх

3.
леса, леска
пулă тытмалли хĕлĕх ил — купить рыболовную лесу

хĕç


хĕç пулă — чехонь (рыба)

хупă

4.
покров
панцирь
чешуя

пулă хуппи — чешуя рыб
тнмĕр шапа хуппи — панцирь черепахи
хупă çунатлисем — зоол. чешуекрылые

хупă


вĕлле хуппи — нижняя должен улья
кăвак хуппи — северное сияние
чӳрече хуппи — ставень окна

хупăллă

4.
с какой-л. чешуей,
с
каким-л. панцирем
шултра хупăллă пулă — рыба с крупной чешуей

хура

2.
темный
темно-

хура вăрман — 1) темный лес 2) чернолесье, лиственный лес
хура-кăвак — темно-синий
хура-хĕрлĕ — тĕмно-красный, коричневый
хура çĕр — темная ночь

хып

4. диал.
клевать (о рыбе)
паян пулă хыпмасть — сегодня рыба не клюет

чарлан

1.
цапля
кăвак чарлан — серая цапля

чăмпăлт

подражание всплеску, бульканью жидкости
ача шыва чăмпăлт турĕ — мальчик бултых в воду
чăмпăлт-чăмпăлт — усил. от чăмпăлт
пулă ăшăхра чăмпăлт-чăмпăлт тăвать — рыба плещется на мелководье

чернил

чернильный
автокалем чернилĕ — чернила для авторучек
кăвак чернил — синие чернила
чернил кĕленчи — чернильница
чернил тумламĕ — клякса
калеме чернил яр — заправить ручку чернилами

чĕпĕ

4.
малек (рыбы)
пулă чĕппи — малек
çăрттан чĕппи — малек щуки, щуренок

чĕрĕ

4.
свежий
чĕрĕ пахчаçимĕç — свежие овощи
чĕрĕ пулă — свежая рыба
чĕрĕ сухăр — живица
чĕрĕ хулă — лоза, розга, прут

чĕтреке

трепещущий
чĕтреке пулă — трепещущая рыба

шампăртаттар

плескать, всплескивать
шывра пысăк пулă шампăртаттарчĕ — в реке всплеснула крупная рыба

шарикле

жарить
пулă шарикле — жарить рыбу
шарикленĕ хур — жареный гусь

шăла

судаковый
шăла пулă — судак
шăла вăййи — нерест судака

шăмă

костный
костяной

вĕче шăмми — анат. подвздошная кость
йĕтес шăмми — 1) ключица 2) дужка (в скелете птиц)
кăкăр шăмми — 1) грудина, грудная клетка 2) киль (у птиц)
купарча шăммисем — тазовые кости
куç харши шăмми — надбровные дуги
лĕпке шăмми — теменная кость
пакăлчак шăмми — анат. лодыжка
пит шăмми — скула
пулă шăмми — рыбья косточка
пуç шăмми — череп
çурăм шăмми — позвоночник, становой хребет
çурăм шăммиллĕ чĕрчунсем — позвоночные животные
çурăм шăммисĕр чĕрчунсем — беспозвоночные животные
тăнлав шăмми — височная кость
хул шăмми — лучевая кость
чавса шăмми — локтевая кость
ыйхă шăмми — копчик
янах шăмми — челюстная кость, челюсть
шăмă йăшни — костоеда
шăмă сикни — вывих
шăмă сăсăлĕ — костный мозг
шăмă çăнăхĕ — костная мука
шăмă туберкулезĕ — мед. костный туберкулез
шăмă тукмакки — головка бедренной кости
шăмă тура — костяной гребешок
шăмă хупă — костяной покров, панцирь
шăмă витĕм — костяной покров, панцирь
шăмă хуçăлни — перелом кости
пыра шăмă ларт — подавиться костью
Шăлсăр карчăк шăмă кăшлать. (Тылла). — загадка Беззубая старуха кости грызет. (Трепание конопли мялкой).

шăмăллă

1.
костистый, костлявый
шăмăллă пулă — костлявая рыба

шăмшак

1.
кости, костяк, скелет, остов
пулă шăмшакĕ — скелет рыбы

шăн

мерзлый, замерзший
замороженный

ĕмĕрхи шăн — вечная мерзлота
шăн пилеш — подмороженная рябина
шăн пулă — мороженая рыба
шăн тăпра — мерзлая земля, мерзлый грунт
шăн юр — наст, снежная корка

шăналăк

2.
занавес
Кăвак шăналăк çинче пин нухрат. (Çăлтăрсем). — загадка На синем занавесе тысячи серебряных монет. (Звезды).

шăнт

3.
замораживать
превращать в лед

чĕрĕлле шăнтнă пулă — свежемороженая рыба
сивĕ пĕве шывне шăнтса лартнă — мороз сковал льдом пруд

шăршлан

1.
тухнуть, протухать, портиться
шăршланса кай — протухнуть
çĕрсе шăршлан — разлагаться, издавать вонь
шăршланнă пулă — рыба с душком
апатсем шăршланма пуçланă — продукты начали припахивать

шăршлă

2.
тухлый, протухший
шăршлă какай — тухлое мясо
шăршлă пулă — рыба с запахом, с душком

шĕмпĕлтет

плескаться
бултыхаться
разг.
пулă ăшăх шывра шĕмпĕлтетет — рыба плещется в мелководье

шпрот

шпрота (пулă)
шпроты (консерв)
пĕр банка шпрот туян — купить банку шпрот

шулап

2.
желоб на коньке крыши (обычно из выдолбленного бревна)
кăвак-кăвак кăвакарчăн шулап тăрăх кускалать — фольк. ходит сизый голубь взад-вперед по желобу

шултра

(шултăра)

1.
крупный, большой
крупное

шултра ăратлă ĕне — корова крупной породы
шултра вăрман — лес с большими деревьями
шултра кирпĕч — крупный кирпич, керамические блоки (для кладки стен)
шултра панельсенчен çур-йĕр туни — крупнопанельное домостроение
шултра пĕрчĕллĕ — крупнозернистый
шултра пулă — крупная рыба
шултра çăнăх — мука крупного помола, размола
шултра хăйăр — дресва (крупный песок с гравием)
шултра çумăр çăвать — падает крупный дождь
шултра тар тапса тухрĕ — выступили крупные капли пота

шупка

2.
бледный, светлый
бледно-, светло-

шупка кĕрен — нежно-розовый
шупка хĕрлĕ — бледно-розовый
йăлтăр шупка — светло-розовый
шупка кăвак — 1) бледно-синий 2) сиреневый
шупка сăнлă çын — бледнолицый человек

шуранкă

1.
беловатый, белесый
шуранкă тăмлă тăпра — беловатый суглинок
шуранкă кăвак — беловăто-сĕрый

шуçăмла

на заре, с зарею
кăвак шуçăмлах тăр — встать с зарею

шӳрпе

2.
суп, похлебка
купăста шӳрпи — щи (без мяса)
пулă шӳрпи — уха
çĕрулми шӳрпи — картофельный суп

юман

дубовый
ĕмĕрхи юман — вековой дуб
лашман юманĕсем — уст. корабельные дубы
юман вутти — дубовые дрова
юман çăпанĕ — дубовый орех (на листьях)
юман шкап — дубовый шкаф
Пысăк юман та пĕчĕк йĕкелтен ӳсет. — посл. И большой дуб вырастает из маленького желудя.


юман кăмпи — то же, что юманай 1.
юман лĕпĕшĕ — дубовый шелкопряд
юман пулăдиал. жерех

янкар

1.
туман
марево, дымка, мгла
(напр. от лесных пожаров)
таврара кăн-кăвак янкар — кругом синяя дымка
янкар çăвать — стелется туман, мгла покрывает землю

янкăр

ясно, чисто
янкăр уяр кун — ясный день
янкăр кăвак тӳпе — чистое голубое небо
çанталăк янкăрах уяртса ячĕ — погода совсем прояснилась

япăлкка

1.
то же, что ямпăлкка
япăлкка пулă — скользкая рыба

япăх

II. глаг.

1.
ухудшаться, становиться плохим
ветшать

кил-çурт япăхрĕ — домашние постройки обветшали
Кăвак чаппанпа кĕрĕк япăхмасть, ырă арçынпа арăм ватăлмасть. — посл. Под синим чапаном шуба не изнашивается, с хорошим мужем жена не старится.

ярăмлă

полосатый, в полоску
кăвак ярăмлă шурă пир — белый холст в синюю полоску

яшка

общее название первых блюд:
похлебка, щи, суп т. ыт.
купăста яшки — щи
пулă яшки — уха
салма яшки — суп с салмой ( см. салма )
сĕт яшки — молочный суп
чăх яшки — суп с курицей
яшка хуранĕ — котел, в котором варят суп
яшка антар — 1) снимать варево с огня 2) разливать суп по тарелкам


авăн яшки
уст. пиршество после завершения молотьбы
яшка çăвĕ — топленое сало
яшка тăварĕ — поваренная соль

çамка

3.
фронтон
чело

алăк çамки — притолока двери
пӳрт çамки — фронтон дома
чӳрече çамки — наличник окна (верхний)
Кăмака çамкинче кăвак тенкĕ пур. (Тĕтĕм). — загадка На челе печи — голубые мониста. (Дым).

çатăлтат

2.
биться, плескаться
пулă ăскăчра çатăлтатать — рыба бьется в сачке
ялав çатăлтатса вĕлкĕшет — флаг полощется на ветру

çăнăх

2.
мука (размолотый корм)
курăк çăнăхĕ — травяная мука
пулă çăнăхĕ — рыбная мука
çĕрулми çăнăхĕ — картофельная мука
шăмă çăнăхĕ — костная мука

çăтăх

I.
то же, что çăткăн 1.
çăтăх çын — жадный человек
çăрттан — çăтăх пулă — щука — прожорливая рыба

çăткăн

хищный
çăткăн вĕçен кайăк — хищная птица
çăткăн кайăк — 1) хищный зверь 2) хищная птица
çăткăн пулă — хищная рыба

çăткăнлан

1.
становиться жадным, ненасытным прожорливым
кĕр енне пулă çăткăнланать — к осени рыба становится жадной

çĕкĕ

стерляжин
çĕкĕ пулă — стерлядка

çĕлен


çип çĕлензоол. 1) волосатик 2) диал. пиявка
хут çĕлен — бумажный змей
çĕлен калчибот. гусиный лук
çĕлен курăкĕбот. гусиный лук
çĕлен лаши — 1) стрекоза 2) водяной скорпион
çĕлен пулăзоол. 1) вьюн 2) шиповка (рыба)
çĕлен пушибот. ягоды ландыша
çĕлен çип — суровые нитки (скрученные вдвое)
çĕлен çип сĕвемĕ — кусок суровой нитки
çӳлтенех те вĕçен тăрнасен çĕлен çипрен çинçе мăйĕсем — фольк. у пролетающих в вышине журавлей шеи тоньше суровых ниток

çĕнел

2.
возобновляться, возрождаться, восстанавливаться, воспроизводиться
капитал çĕнелни — воспроизводство капитала
пулă йышĕ çуллен çĕнелет — рыбные запасы ежегодно восстанавливаются

çĕр

V. глаг.

1.
гнить, преть, тлеть, разлагаться
çĕрнĕ çулçă — прелые листья
çĕрнĕ тислĕк — перегной
çĕрнĕ шăршă — запах гниения
нӳрĕпе çĕр — гнить от сырости
шалтан çĕр — разлагаться изнутри
пĕрене çĕрме пуçланă — бревно начало гнить
çĕрсе кай — сгнить, истлеть
тумтир çĕрсех кайнă — одежда вся истлела
Пулă пуçĕнчен çĕрме пуçлать, йывăç — варриичен. — посл. Рыба портится с головы, а дерево гниет с сердцевины.

çĕрĕк

9. диал.
мокрота
харкотина
прост.


çĕрĕк пулăдиал. подуст (рыба)

çĕрĕш

II.
то же, что çĕршĕн
çĕрĕшнĕ пулă — протухшая рыба

çилĕм

II.
невод
çилĕмпе пулă тыт — ловить рыбу неводом
Пĕр çилĕмĕн икĕ тетел. (Йĕм). — загадка У одного невода две мотни. (Брюки).

çитеркĕч

кормушка
кайăк çитеркĕчĕ — птичья кормушка
пулă çитеркĕчĕ — кормушка для рыб

çур

6.
потрошить
вскрывать

вар çур — вскрыть живот
пулă çур — потрошить рыбу

çусăр

1.
постный, нежирный
обезжиренный

çусăр аш — постное мясо
çусăр тăпăрчă — обезжиренный творог
çусăр пулă — нежирная рыба

çутă

светло, ясно
çутă каçсем — белые ночи (на севере)
çутă кăвак — светло-синий
çутă костюм — светлый костюм
çутă тӳпе — ясное небо
çутă шыв — прозрачная вода
кунта çутă — здесь светло
Тĕрĕслĕх хĕвелтен те çутăрах. — посл. Правда светлее солнца.

çӳхе

бедно, скудно, убого
çӳхе кĕсъе — тощий карман
çӳхе пурăн — жить бедно


çӳхе пулăдиал. синец (рыба)

çырла

ягодный
иçĕм çырли — виноград
йĕплĕ çырла — крыжовник
кăвак çырла — ежевика
çĕр çырли — клубника
хура çырла — черннка
хурăн çырли — земляника
чие çырли — вишня
шур çырли  — 1) клюква 2) морошка
мăк çырли — 1) клюква 2) морошка
çырла пахчи — ягодник
çырла çеçки — листья ягодных растений
çырла шывĕ — ягодный сок
çырла пиçнĕ — ягоды созрели
çырла тат — рвать ягоды
çырлана кай — идти по ягоды
çĕмĕрт мĕншĕн кулянать? — çырли хура пулнăшăн — фольк. из-за чего горюет черемуха? — из-за того, что ягоды у нее черные


çырла кайăкĕ — малиновка (птица)
йытă çырли — волчьи ягоды
кашкăр çырли — волчьи яоды

ăшала

1.
жарить, зажаривать, поджаривать
пулă ăшала — жарить рыбу
ăшаланă çăмарта — яичница глазунья
çупа ăшала — жарить на масле
çатмапа пăрçа ăшала — поджарить горох на сковороде
ăшаланă сысна çури — жареный поросенок

ĕçтер

2.
вызывать жажду
тăварлă пулă шыв ĕçтерет — соленая рыба вызывает жажду

кӳтеме

хариус (пулă)

яшкалăх

2.
предназначенное для супа, для первых блюд
пулă тата икĕ яшкалăх юлчĕ — рыбы осталось еще на две ухи

хура


куç хури — зрачок
хура кайăк — дрозд
хура карамед. темная вода (болезнь глаз)
хура кăмпа — чернушка (гриб)
хура кăрăç — черный груздь
хура кĕр — поздняя осень
хура пулă — линь
хура пуçбот. рогоз
хура сарамакдиал. чахотка, туберкулез
хура сĕлĕбот. овсюг
хура çăкăр — черный хлеб
хура çĕлен — гадюка
хура çил — смерч
хура çырла — 1) черника 2) ежевика 3) ягоды паслена
хура тăм — сильные заморозки
хура тăхлан — свинец
хура тирек — осокорь
хура халăхуст. черный люд, крестьяне
хура хырăм — подуст (рыба)
хура чир — проказа
хура ылтăн — черное золото (нефть)

йĕп


вăлта йĕппи — рыболовный крючок
майра йĕппи — булавка
ухă йĕппи — стрела (для стрельбы из лука)
йĕп пулă — рыба-игла
йĕп чиксе те курăнмасть — ни зги не видно

сабля


сабля пулă — рыба-сабля

шĕшлĕ


шĕшлĕ курăкдиал. папоротник
шĕшлĕ пулăдиал. щука, щуренок

сĕт


сĕт шăлĕ — молочные зубы
сĕтрен тăвансем — молочные братья и сестры
сĕтпе ӳстерекенсембиол. млекопитающие
пулă сĕчĕ — молока и молоки рыбы
сĕт тута бран. молокосос, сосунок, щенок

лĕкĕ


пулă лĕкки — мальки, молодь рыбы
шапа лĕкки — ряска

шăрпăк


пулă шăрпăкĕ — мелкие косточки рыб
шăрпăк тăрăнтар — подпускать шпильки, делать колкие замечания

пулă

рыбный, рыбий
рыбо-

ăшаланă пулă — жареная рыба
пĕçернĕ пулă — вареная рыба
типĕтнĕ пулă — сушеная рыба
чĕрĕ пулă — свежая рыба
пĕвесенче ӳстерекен пулă — разводимая в прудах рыба
пулă вăййи — нерест, икромет
пулă завочĕ — рыбозавод
пулă промысли — рыбный промысел
пулă промышленоçĕ — рыбная промышленность
пулă сыхлав инспекторĕ — инспектор рыбнадзора
пулă çăвĕ — рыбий жир
пулă хуппи — рыбья чешуя
пулă шӳрпи — уха
пулă ĕрчет — разводить рыбу
пулă ĕрчетес ĕç — рыбоводство
пулă тыт — рыбачить
пулă тытмалли хатĕрсем — рыболовные снасти
пулассила çӳре — ходить на рыбалку
пулă вăлча сапать — рыба нерестится, мечет икру
пулă лайăх туртать — рыба клюет хорошо
Кӳлĕре пулă тăвăннă — рыба в озере задохнулась, в озере произошел замор рыбы
Пулă шывра, хури сăртра. (Курка). — загадка Рыба в воде, а хвост на горе. (Ковш). (соотв. Утка в море, а хвост на заборе).

пулă


çĕлен пулă — вьюн
кусар пулă — чехонь
хĕç пулă — чехонь
çырма пули — голец

чие


чие кайăкĕ — пеночка (птица)
кăвак чие — терн

коверкот

коверкотовый
кăвак коверкот — серый коверкот
коверкот пальто — коверкотовое пальто

çутă


кăвак çутăла — с рассветом
тул çути килет — светает
çутă вăйĕфиз. светосила
çутă çамка — лысый, с залысинами (о человеке)
çутă тĕнче — вселенная, мир, белый свет
çутă тĕнчерен кай — покинуть мир, скончаться

хăмăр

1.
коричневый
бурый

хăмăр драп — коричневый драп
хăмăр сăрă — коричневая краска
хăмăр упа — бурый медведь
хăмăр кăвак — лиловый, фиолетовый

тимĕр


тимĕр кăвак — серый в яблоках (о масти лошади)
тимĕр пăрçа — скряга, скупец
тимĕр пулăуст. волжская сельдь
Тимĕр шалçа — Полярная звезда
тимĕр шапа — черепаха

кăвак

6. разг.
краска
кăвак ăсти — красильщик

кăвак


кăвак çутă — рассвет
кăвак çутăлла — с рассветом
кăвак çеçпĕлбот. медуница
кăвак çырла — 1) ежевика 2) голубика
кăвак хунчав — герань
кăвак хуппи — северное сияние

йышлăн

много, во множестве
эпир йышлăн — нас много
пулă йышлăн çӳрет — рыба ходит стаями

улма


куç улмианат. глазное яблоко
улма кăвак (чăпар) — серый в яблоках (о масти лошади)
улма хурчĕ зоол. плодожорка

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

инçетлĕх

п.с. Инçет, ката; уçлăх, анлăх (туп.). Йывăç тĕмĕсем ... шупкалса пыракан инçетлĕхре пач палăрми пулса, куçран çухалаççĕ. П.Афанасьев, 1985, 46 с. Пĕтĕм инçетлĕхе юр чаршавĕ картланă. Н.Мартынов, 1985, 30 с. Мĕскĕнлĕхпе вак шухăшсен купи çĕтет те, карăнать инçетлĕх. Г.Ирхи, 1991, 51 с. Тĕтресĕр уçă ирпе, инçетлĕхре-горизонтра пулин те, вăрман курăнать. Х-р, 12.09.1996, 3 с. — уй инçетлĕхĕ (А.Медведев, 1941, 15 с.); шыв инçетлĕхĕ (Хв.Агивер, 1984, 91 с.); тинĕс инçетлĕхĕ (Х-р, 27.06.2003, 3 с.); кăн-кăвак инçетлĕх (Н.Теветкел, 1964, 78 с.); асăмри инçетлĕх (Г.Юмарт, 1983, 14 с.); тӳрем инçетлĕх (Св.Асамат //П-н, 1990, 2 /, 15 с.); — инçетлĕхе йыхăр (В.Эктел, 1996, 58 с.); инçетлĕхе çывăхлат (Ю.Сементер //Я-в, 1999, 11—12 /, 9 с.).

ишевçĕ

п.с. Ишев ăмăртăвне хутшăнакан е ахаль ишекен çын. Чим, ишевçĕ пулăп эп, ишĕп кăртăш пулă пек. А.Савельев-Сас, 1981, 8 с. Ишевçĕсен ăмăртăвĕнче пирĕн спортсменсем пĕрремĕш вырăна тухаймарĕç. Х-р, 19.06.1997, 4 с. Чăваш ишевçисем Раççей чемпионатĕнчен таврăнчĕç. ÇХ, 1999, 11 /, 12 с. Çу кунĕсенче хаçатра çамрăк ишевçĕсем валли «Дельфин канашĕсем» кĕтес тухса тăнă. Т-ш, 2000, 31 /, 9 с. — ВЧС, 1971, 513 с.; Егоров, 1960, 271 с.

калайçă

п.с. Шăвăç ăсти, шăвăççă. Кăвак çутăллах пуç-ланатчĕ те ĕçчен калайçăн, пăхăрçăн аллинчи мăлатукăн кĕвви — мĕн каç пуличченех янăратчĕ. В.Ахун //Я-в, 1999, 11—12 /, 96 с.

кăваклăх

п.с. Кăвак сĕм, кăвак талккăш; сенкерлĕх. Кăваклăхра курнать ик мачта. С.Шавлы, 1958, 80 с. Каçкӳлĕм канлĕн киленеççĕ çӳл тӳпери кăваклăхпа. Ю.Сементер, 1987, 5 с. Таçта лере, çăлтăрсем хушшинче курăнакан кăваклăхра, сип-сивĕ инçет хуçаланать. А.Емельянов, 1990, 55 с. Кăваклăхри çак сивĕ юр та чуна ыраттарса юлать. А.Т.-Ыхра, 2001, 76 с. — сĕм кăваклăх (Çеçпĕл М.); ирхи кăваклăх, хуп-хура кăваклăх, тӳпе кăваклăхĕ, инçет кăваклăхĕ (Хв.Агивер, 1984, 16 с., 48 с., 78 с., 109 с.); тăп-тăрă кăваклăх (П.Афанасьев, 1985, 22 с.); çурхи кăваклăх (ХП, 1990, 2 /, 11 с.).

наркăмăшлан

п.п. Организма лекнĕ юрăхсăр япалапа сиенлен. Пурнăçран уйрăлнин сăлтавĕсем тĕрлĕрен, наркăмăшланни, сурансем, ... чĕре чирĕсем. Х-р, 4.08.1993, 2 с. Ӳсĕрĕлни организм наркăмăшланнине пĕлтерет. С-х, 1998, 7 /, 4 с. Организм хытă наркăмăшланнипе час-часах ăш пăтранать, хăстарать. ПП, 2000, 5 /, 2 с. — пăсăлнă пулă çисе наркăмăшлан (Т-ш, 28.11.1990, 7 с.); чĕркĕмĕллĕ шывпа наркăмăшлан (Я-в, 1991, 7 /, 2 с.); шăна кăмпипе наркăмăшлан (Т-ш, 25.09.1991, 6 с.); эрехпе нар-кăмăшлан (Х-р, 3.03.1996, 4 с.); алкогольпе наркăмăшлан (Ар, 2001, 3 /, 1 с.); газпа наркăмăшлан (Х-р, 7.09.1996, 4 с.); бензинăн сиенлĕ пăсĕпе наркăмăшлан (Х-р, 25.08.1998, 2 с.); химикатсемпе наркăмăшлан (С-х, 1999, 19 /, 3 с.); сĕрĕмпе наркăмăшлан (Х-р, 13.02.2001, 1 с.); суррогатсемпе наркăмăш-лан (ÇХ, 2002, 6 /, 4 с.).

парашютçă

п.с. Парашютпа сикекен, парашют спорчĕпе аппаланакан çын. Пулăн харсăр парашютçă, вĕçĕн çич çăлтăрпа тан. П.Хусанкай, 1941, 16 с. Кăвак тӳпере ярăнан парашютçăн выртать çĕр шапи, тяппипе сарăлса. Х-р, 1.08.1996, 4 с. Çак тăрăхра тĕнче рекордсменки тата чемпионки Майя Костина парашютçă çуралса ӳснĕ. А.Т.-Ыхра, 2000, 52 с.

пулă

ç.п., астрол. Хĕвел çулталăк çавринчи 12-мĕш çăлтăр ушкăнне кĕрсен (20.II—20.III) çуралнă çын. Пулăсем Ăнăçу туррипе юнашар çӳреççĕ. Х-р, 3.10.1992, 3 с. Гороскоп тăрăх эпĕПулă (ÇХ, 1998, 3 /, 7 с.). Пулăсен ĕç питĕ нумай пулать. ХС, 22.01.1999, 4 с. Пулăсене ĕçлĕ, хирĕçӳллĕ эрне кĕтет. Т-ш, 2001, 33 /, 2 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вăлта

удочка, крючек
вăлтапа пулă тытать — ловит удочкой рыбу
вăлтапа тытни — уженье рыбы
вăлтапа пулă тытакан килчĕ — удильщик пришел
вăлта йар — удить

вăлча

икра
вăлчăлă пулă — икристая рыба
пулă вăлчи — рыбья икра

ирĕл

таять; хапха умĕнчи кăвак пăр, ирĕлмессĕн супатрам? - перед воротами синий лед, думаете ли вы, что он расстает?; ирĕлми – нерастворим.

62 стр.

кăвак

сизый, седой, синий, голубой; кăн-кăвак – весьма сизый, весьма седой...; кăвак (пĕлет) небо, твердь; кăвак хуппи – метеор в виде раскрытия неба на миг; кăвак çырла – ежевика; кăвак лаша – сивая лошадь; кăвак чечек – синенький цветочек; кăвак тăла – казинет; кăвак чарлан – цапля; кăвак купшанкă – мокрица; кăвак чул – купорос; кăвакар – синеть, багроветь, седеть, заплесневеть, зеленеть.

88 стр.

кăн

...: кăн-кăвак – очень синий (см. кăвак).

90 стр.

пулă

I.
рыба
унта çĕр-аллă виçĕ шултăра пулă кĕрсе тулнă — в нее попало 153 крупных рыбы
пулă тытакан, пулăçă — рыболов
пулă шӳрпи — уха
вăл пире çапла икшер пуллăн пара-пара вуншар пулă парса тухрĕ — таким образом, выдавая по две рыбы, он дал каждому из нас по десяти рыб
пулла кай — идти ловить рыбу
пулă тыта-тыта хур — нарыбачить

пулă

II. ...:
пулă-тырă лайăх пултăр — да уродится хороший хлеб

пыл

мед
пыл карасĕ — сот
пыл карасне сутать — продает медовые соты
тырă-пулă пылахĕпе — сладость нового хлеба

пыл курăкĕ — клевер
пыл хурчĕ — пчела

сĕткĕн

сок
çăканăн çуркунне сĕткен нумай — весной у липы много соку

пулă сĕткенĕ — рыбье молоко; рыбий жир

симĕс

зеленый
симĕсрех — иззелена
симĕс-кăвак — сизый

суха

син.: суха пуç
соха
суха тимĕри — сошник, лемех
суха касси — борозда
суха калеки — полица
пулă сухи — устье реки, угол между шеей и подбородком
суха тăвакан — пахарь
суха сухала — пахать пашню
хура лаша сухара — вороная лошадь на пашне

çĕлен-пулă

угорь; çĕлен-пулă тытрăм – угоря поймал; çĕлен пек усал çын – ехидный человек.

191 стр.

çутă

свет; светлый; яркий; светло; çутă-шурă – светло-белый; кунта çутă – здесь светло; çап-çутă – очень светлый; весьма светло; çутă-хурт – светлячек; çутă-кăвак – светло-голубой; çутă-хĕрлĕ – алый.

201 стр.

хура

черный
хуп-хура — черный пречерный
...
хура кăвак — зеленый
хура курак — грач
хура лаша — вороная лошадь
хура пулă, хура карас — линь
хура çырла — ежевика
хура çырла аври — куст ежевики
хура тăпра — чернозем
хура тăхлан — свинец
хура тулă — гречиха
хура тулă пăтти — гречневая каша

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

аист

кăвак акăш. Унта ял çыннисем, ачи-пăчисем шыва кĕретчĕç тет, çавăнтах хур-кăвакалсемпе пĕрле кăвак акăшсем (аистсем) ишсе çӳретчĕç тет [Тимофеев 2002:62].

кĕçатă

(хальхилле кăçатă) çăмат. <…> чăваш кĕпе-йĕм, кĕрĕк-сăхман, тăлăп, чаппан (аçам), тăла-çăпата, кĕçатă (çăмат), тырă-пулă, пахча-çимĕç – пурне те хăй тума пултарать те, тăвать те [Комиссаров 1918:20].

суха ту

ака ту. Хăш-хăш начар çынсен е суха (е ака) тума, е тырă вырма халăха нӳмене чĕннĕ вăхăтра иртнĕ çулахи тырă-пулă пĕтсе çитсе хăйсем валли те çимелли юлмасть [Поучения 1904:17].

тетел

пулă тытмалли хатĕр. Чăнахах, темиçе хутчен тетеллисене (пулă тытмалли хатĕрсене) шыва ячĕç пулĕ, темĕн чухлĕ асапланчĕç пулĕ [Сборник 1910:195].

чаппан

аçам. Иванран санăн аннӳ кĕркунне чаппан (аçам) тăхăнса çӳрет-и, сăкман-и тесе ыйт! [Букварь 1902:134]; <…> чăваш кĕпе-йĕм, кĕрĕк-сăхман, тăлăп, чаппан (аçам), тăла-çăпата, кĕçатă (çăмат), тырă-пулă, пахча-çимĕç – пурне те хăй тума пултарать те, тăвать те [Комиссаров 1918:20].

шăрăшлă

(хальхилле шăршлă) япăхнă. Шăрăшлă (япăхнă) пĕвесене тасатасси çинчен. Кивĕ пĕвесем сӳс, курăс хутнăран, ытти кирек мĕн япаласем çĕрнĕрен япăхланса, шăрăшланса каяççĕ, вăл пĕвесенче вара ниепле пулă та пурăнмасть, вĕсем хăйсем те вилсе пĕтсе пĕвине тата ытларах шăрăшлантараççĕ [Çулталăк 1910:13].

çитĕнтер

ӳстер. <..> эсир ĕçлесе асапланса тирпейлесе акнă тырă-пулă çине Хăйĕн пиллĕхне ярĕ, нӳрĕ парса, сывлăм ӳкерсе, çумăр çутарса сирĕн тырă-пулла хулăн çитĕнтерсе (ӳстерсе) парĕ [Поучения 1904:23].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

аквариум

сущ.муж.
аквариум (шыв тултарса пулă е ытти чĕр чун усрамалли савăт)

акула

сущ.жен.
акула (тинĕсри пысăк çăткăн пулă)

баклажан

сущ.муж.
баклажан (хĕрлĕ кăвак тĕслĕ пахча çимĕç); икра из баклажанов баклажан нимĕрĕ

брать

глаг. несов. (сов. взять)
1. (син. хватать) ил, тыт, алла ил; брать из рук алăран ил; брать топор пуртă тыт
2. с собой или без доп. (син. уносить, увозить, захватывать; ант. оставлять) ил, илсе кай, пĕрле ил; брать детей с собой ачасене пĕрле илсе кай; брать в дорогу нужные вещи çул çине мĕн кирлине ил
3. (син. получать, приобретать; ант. отдавать) ил, туян, тыт; брать деньги взаймы кивçен укçа ил; брать такси такси тыт; брать молоко в магазине лавккара сĕт туян
4. (син. овладевать, захватывать; ант. отдавать, лишаться) ил, çĕнсе ил, ярса ил; брать город штурмом хулана çĕнсе ил; брать в плен тыткăна ил
5. (син. принимать) ил, йышăн; брать ребёнка на воспитание ачана усрава ил; магазин берёт вещи на комиссию магазин япала сутма йышăнать ♦ смех берёт кулас килет; за душу берёт чуна пырсах тивет; рыба хорошо берёт пулă лайăх туртать; брать обязательство тума пул; брать хитростью чееленсе ăнтар; брать начало пуçлан; брать штраф штраф тӳлеттер; бритва хорошо берёт бритва аван касать; брать влево сулахаялла пăрăн; брать пример тĕслĕхе хур

бредень

сущ.муж. (син. невод)
сĕреке; ловить рыбу бреднем сĕрекепе пулă тыт

вобла

сущ.жен.
вобла, вуплă, тип пулă

вьюн

сущ.муж.
çĕлен пулă (пирĕн таврари)

вяленый

прил.
типĕ, типĕтнĕ; вяленая рыба типĕтнĕ пулă

гарнир

сущ.муж.
гарнир, хушма çимĕç; лучший гарнир к рыбе — картофель çĕр улми — пулă çумне хушмалли чи лайăх çимĕç

гнить

глаг. несов. (син. разлагаться)
çĕр, пăнтăх, мăртăх; лук нынче гниёт кăçал сухан çĕрет ♦ Рыба гниёт с головы посл. Пулă пуçĕнчен çĕрме пуçлать

голубой

прил.
сенкер, çутă кăвак; голубое небо сенкер тӳпе; девушка с голубыми глазами сенкер куçлă хĕр

держаться

глаг. несов.
1. за кого-что тыт, тытăн, тытса тăр; дети идут, держась за руки ачасем алла-аллăн тытăнса пыраççĕ
2. тытăнса тăр, çирĕпленсе тăр; ворота держатся на столбах хапха юпасем çинче тытăнса тăрать
3. (син. находиться) пул, тăр, пурăн, çӳре; рыба держится в глубине пулă тарăнра тăрать
4. (син. стоить) тăр, çӳре, ӳте тыт; держаться прямо яшт тӳрленсе тăр; еле держится на ногах ура çинче аран тăрать
5. 1 и 2 л. не употр. (син. сохраняться) сыхлан, сыхланса юл, ан пĕт; холода держались долго çанталăк вăрахчен сивĕ тăчĕ
6. (син. направляться) пыр, кай; держаться края леса вăрман хĕррипе пыр

дышать

глаг. несов.
сывла; дышать глубоко тарăн сывла; рыба дышит жабрами пулă сухапа сывлать ♦ лицо дышит радостью сăн-питре савăнăç çиçет

жабры

сущ.множ.; един, жабра жен.
суха (шыв чĕр чунĕсен сывлав органĕ); жабры рыб пулă сухи; дышать жабрами сухапа сывла ♦ взять за жабры ярса тыт, пăвса ларт (куçăмлă пĕлтерĕшпе)

жарить

глаг. несов.
ăшала, шарикле; жарить рыбу пулă ăшала; картофель, жаренный на сливочном масле услам çупа ăшаланă çĕр улми

живой

прил., живо нареч.
1. (ант. мёртвый) чĕрĕ, пурăнакан; живая рыба чĕрĕ пулă (ишме пăрахманни); живое существо чĕр чун, чĕрĕ янавар; дедушка ещё жив асатте пурăнать-ха
2. (син. бойкий, энергичный; ант. вялый) чĕрĕ, йӳрĕк, йăрă, çивĕч, шухă; живой парень шухă каччă; живо вскочить с места йăпăр-япăр сиксе тăр
3. (син. выразительный; ант. скучный) илемлĕ, вичкĕн; книга написана живым языком кĕнекене вичкĕн чĕлхепе çырнă ♦ живая природа чĕрĕ çут çанталăк (чĕр чунсем, ӳсен-тăрансем); живое дело кăсăк ĕç; живой вес чĕрĕ виçе (выльăха пусиччен турттарни); живая очередь чĕрĕ черет (малтан çырса йĕркелеменни); живого места нет чĕрĕ вырăн та юлман (сăм., хĕненипе); задело за живое чуна пырса тиврĕ; на живую руку васкаварлă, хăппăл-хаппăл; остаться в живых чĕрĕ юл, çăлăнса юл; живой пример героизма паттăрлăхăн курăмлă тĕслĕхĕ

жилка

сущ.жен.
жилка, вăлта çиппи; крупная рыба порвала жилку пысăк пулă вăлта çиппине татрĕ

жир

сущ.муж., множ. жиры
çу; растительные жиры ӳсен-тăран çăвĕсем; животные жиры выльăх çăвĕсем; рыбий жир пулă çăвĕ; топить жир çу шăрат ♦ с жиру бесится иртĕхсе пурăнать

зародыш

сущ.муж.
тĕвĕ, пурнăç тĕвви (чĕр чунсен тата вăрăллă ӳсен-тăрансен); зародыши рыб развиваются в икре пулă тĕввисем вăлчара аталанаççĕ

заря

сущ.жен., множ. зори
шуçăм, шурăм пуç; утренняя заря шурăм пуç; вечерняя заря каçхи шуçăм; на заре кăвак çутла ♦ от зари до зари ир пуçласа каçчен; заря новой жизни çĕнĕ пурнăç пуçламăшĕ

идти

глаг. несов.
1. (син. шагать) ут, кай, пыр, кил; идти пешком çуран ут; я иду домой эпĕ киле каятăп
2. (син. двигаться) куç, шуç; кил, кай, пыр; поезд идёт сюда поезд кунта килет; лодка идёт под парусом кимĕ парăспа ишсе пырать
3. 1 и 2 л. не употр. ирт, пулса пыр; время идёт быстро вăхăт хăвăрт иртет; дело идёт плохо ĕç начар пулса пырать
4. 1 и 2 л. не употр. (син. падать) çу, ӳк; целый день идёт дождь кунĕпе çумăр çăвать
5. 1 и 2 л. не употр. (син. исходить) тух, палка; из трубы идёт дым мăрьерен тĕтĕм тухать
6. (син. отправляться) кай; идти в бой çапăçма кай; дети идут гулять ачасем уçăлма каяççĕ
7. кому (син. подходить) килĕш, пыр, юра; платье очень идёт девушке кĕпе хĕре питĕ килĕшет.
8. 1 и 2 л. не употр.(син. приближаться) çывхар, кил, çитсе пыр; идёт гроза аслатиллĕ çумăр çывхарса килет
9. 1 и 2 л. не употр. (син. пролегать) вырт, ирт; дорога идёт через лес çул вăрман витĕр выртать
10. 1 и 2 л. не употр. (син. расходоваться, использоваться) кай; на платье идёт три метра ткани кĕпе çĕлеме виçĕ метр пусма каять ♦ сон не идёт ыйхă килмест; часы идут точно сехет тĕрĕс çӳрет; идти в рост ӳссе кай; идти на убыль чакса пыр; товар идёт хорошо тавар лайăх сутăнать; ребёнку идёт пятый год ача пиллĕке кайнă; в театре идёт опера театрта опера кăтартаççĕ; рыба хорошо идёт утром пулă ирхине лайăх кĕрет

икра

сущ.жен.
1. вăлча; икра щуки çăрттан вăлчи; рыба мечет икру пулă вăлча сапать
2. нимĕр (вĕтетнĕ пахча çимĕçрен пĕçерни); баклажанная икра баклажан нимĕрĕ

икряной

прил.
вăлчаллă; икряная рыба вăлчаллă пулă

кета

сущ.жен.
кета (лосось йышши пулă)

килограмм

сущ.муж., множ. килограммы
килограмм (йывăриш виçи, 1000 грамм); купить килограмм сахару пĕр килограмм сахăр туян; пойманная рыба потянула полтора килограмма тытнă пулă кило çурă тайрĕ

килька

сущ.жен.
килька (вĕтĕ пулă); килька пряного посола техĕмлетсе тăварланă килька

клевать

глаг. несов.
1. кого-что сăх (сăмсапа); сăхса çи; куры клюют зерно чăхсем тырă сăхса çиеççĕ
2. турт, сăх (пулă çинчен); рыба хорошо клюёт утром пулă ирхине лайăх туртать

красный

прил.
1. хĕрлĕ; красный цвет хĕрлĕ тĕс; красный флаг хĕрлĕ ялав
2. хĕрлĕ, революциллĕ (совет саманинчи); красные войска хĕрлĕ çарсем; Красная Армия Хĕрлĕ Çар (пирĕн çĕршывăн хĕç-пăшаллă вăйĕсен 1918— 1946 çулсенчи ячĕ); ♦ красный угол тĕпел; красная девица сарă хĕр, пике; красная рыба хĕрлĕ пулă (осетр йышши); Красная книга Хĕрлĕ кĕнеке (сыхламалли чĕр чунсем, ӳсен-тăрансем çинчен çырни); писать с красной строки çĕнĕ йĕркерен пуçласа çыр; мысль проходит красной нитью шухăш уççăн палăрать; красная цена чи пысăк хак, чăн хак (таваршăн пама тивĕçли); Долг платежом красен Парăма пани паха; Не красна изба углами, а красна пирогами Пӳрт илемĕ тĕпелте мар — кукăльте

леска

сущ.жен.
вăлта çиппи; крупная рыба порвала леску пысăк пулă вăлта çиппине татрĕ

ловить

глаг. несов.
1. (син. хватать) тыт, ярса тыт, ярса ил; ловить рукой мяч мечĕке алăпа тыт
2. тыт, тытма çӳре; ловить сетью рыбу тетелпе пулă тыт; ловить зайцев мулкач тытма çӳре ♦ ловить удобный момент майлă самант кĕт; ловить на лжи суяпа тыт

ловиться

глаг. несов.
кĕр; рыба хорошо ловится утром пулă ирхине лайăх кĕрет

маринад

сущ.муж.
маринад (тип çупа уксус, техĕмлĕхсем хушса тунă соус); рыба под маринадом маринадлă пулă

налим

сущ.муж.
шампа (пулă); налим нерестится зимой шампа хĕлле вăлча сапать

небесный

прил.
1. (ант. земной) тӳпе -ĕ; пĕлĕт -ĕ; тӳпери, пĕлĕтри; небесные тела тӳпери кĕлеткесем, çăлтăр-планета
2. (син. голубой) сенкер, çутă кăвак

нерест

сущ.муж.
пулă вăййй, вăлча сапни; щука идёт на нерест çăрттан вăлча сапма тухать

озеро

сущ.сред.; множ. озёра
кӳлĕ; лесное озеро вăрман кӳлли; рыбачить на озере кӳлĕре пулă тыт

осётр

сущ.муж., множ. осётры
осётр (паха йышши шултра пулă); икра осетра осётр вăлчи

пескарь

сущ.муж.
ырăш пăтри (вĕтĕ пулă)

плавник

сущ.муж.
çунат, ишкĕч; плавники рыбы пулă çуначĕсем; спинной плавник окуня уланкăн çӳрăм ишкĕчĕ

плотва

сущ.жен.
хĕрлĕ куç, чапак (пулă); ловить плотву на удочку вăлтапа хĕрлĕ куç тыт

подпуск

сущ.муж.
карăм (пулă тытмалли нумай вăлталлă хатĕр)

портиться

глаг. несов.
пăсăл, сиенлен, юрăхсăра тух; рыба быстро портится пулă часах пăсăлать

промысел

сущ.муж.
1. сунар, тыту; тытни; охотничий промысел сунар ĕçĕ; рыболовный промысел пулă тытни
2. ал ĕçĕ, ал ăсталăх; народные промыслы халăх ал ăсталăхĕ

пузырь

сущ.муж.
хăмпă; рыбий пузырь пулă хăмпи; мочевой пузырь шăк хăмпи

рассвет

сущ.муж.
шуçăм, шурăм пуç, кăвак çут; на рассвете кăвак çутла

рыба

сущ.жен.
пулă; морские рыбы тинĕс пуллисем; свежая рыба чĕрĕ пула; ловить рыбу сетью тетелпе пулă тыт ♦ ни рыба ни мясо ăнман япала; ловить в мутной воде рыбу майлă самантпа усă кур

сазан

сущ.муж.
сасан (шултра пулă)

свежий

прил.
1. чĕрĕ, пăсăлман; çĕнĕ; свежая рыба тин тытнă пулă; свежие фрукты чĕрĕ улма-çырла
2. уçă, сулхăн, сивĕрех; свежий ветер сивĕ сил; на свежем воздухе уçă сывлăшра, тулта
3. çĕнĕ; свежий номер газеты хаçатăн çĕнĕ номерĕ
4. таса, усă курман; свежая рубашка таса кĕпе ♦ со свежими силами çĕнĕ вăйпа; на свежую голову пуç ывăниччен; по свежим следам çийĕнчех

севрюга

сущ.жен.
çеврик (осётр йышши пулă)

седой

прил.
кăвак, шурă; кăвакарнă, шуралнă; седые волосы кăвак çӳç

серый

прил.
сăрă, кăвак; серые тучи кăвак пĕлĕтсем

сизый

прил.
сăрă, кăвак; сизый дым кăвак тĕтĕм

синий

прил.
1. кăвак; синие цветы кăвак чечексем
2. кăвакарнă; синие от холода губы сивĕпе кăвакарнă тута-çăвар

сом

сущ.муж.
çуйăн (юхан шывсенчи шултăра пулă)

соус

сущ.муж.
соус (апата техĕмлетмелли юрма); рыба в томатном соусе томат соусĕллĕ пулă

стерлядь

сущ.жен., множ. стерляди
çĕкĕ (осётр йышши паха пулă)

судак

сущ.муж.
шăла пулă

удочка

сущ.жен., множ. удочки
вăлта; зимняя удочка хĕллехи вăлта; рыбачить на удочку вăлтапа пулă тыт

уклейка

сущ.жен.
шыв çи (вĕтĕ пулă)

уха

сущ.жен.
пулă шӳрпи; уха из окуней уланкă шӳрпи

фарш

сущ.муж.
фарш (вĕтетнĕ аш, пулă е ыт. çимĕç); мясной фарш аш фаршĕ; приготовить фарш для пирога кукăль валли фарш хатĕрле

фиолетовый

прил. (син. лиловый)
хĕрлĕ-кăвак; фиолетовые чернила хĕрлĕ-кăвак чернил

форель

сущ.жен.
ăркай, кĕркке (сăрт-ту юхан шывĕсенче пурăнакан паха пулă)

хлеб

сущ.муж., множ. хлебы и хлеба
1. çăкăр; белый хлеб шурă çăкăр; формовой хлеб формăллă çăкăр; горбушка хлеба çăкăр сăмси; испечь хлеб çăкăр пĕçерсе кăлар
2. тырă, тыр-пул, тырă-пулă; яровые хлеба çуртри, çурхи тырăсем; озимые хлеба кĕр тырри уборка хлебов затянулась тырă вырасси вăраха кайрĕ ♦ второй хлеб иккĕмĕш çăкăр (çĕр улми); Хлеб да соль! Апачĕ тутлă пултăр!; зарабатывать себе на хлеб тăранмалăх ĕçлесе ил; хлеба не просит çăкăр ыйтмасть, пулни кансĕрлемест

холодный

прил., холодно нареч.
1. (син. студёный; ант. тёплый, горячий, жаркий) сивĕ; холодный ветер сивĕ сил; сегодня холодно в знач. сказ. паян сивĕ; подать холодные блюда сивĕ апатсем пар (салат, пулă, кăлпасси йышшисем)
2. (син. равнодушный, неприязненный; ант. приветливый, тёплый) сивлек, сивĕ, кăмăлсăр, чурăс; холодное сердце сивлек чĕре; холодное обращение продавцов с покупателями сутуçăсем тавар илекенсемпе чурăс пулни ♦ холодное оружие сивĕ хĕç-пăшал, хĕç таврашĕ; холодная одежда ăшăтман тумтир

чешуя

сущ.жен.
хупă, вĕтĕ хупă (чĕр чунсен, ӳсен-тăрансен); рыбья чешуя пулă хуппи; чешуя ящерицы калта хуппи

шпроты

сущ.множ.; един. шпрота жен. и шпрот муж.
шпрот (тĕтĕрсе консервланă пулă)

язь

сущ.муж.
ăптă (партас евĕр пулă); начался нерест язя ăптă вăлча сапма пуçланă

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

хăшместĕр

лесник. Карм. Çӳлă тусем çинче кăвак юман, хăшместĕрĕн савнă йывăçĕ.

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

хĕвел пичĕ

солнцепёк. Пазух. Хĕвел питĕнчи курăка юр айĕнче куç курать. ''Изамб. Т''. Ун пек сăрт çинче, хĕвел питĕнче курăксем шăтса туха пуçларĕç. ''Ала'' 59°. Кив кĕмĕлтен çĕрĕ те эп хывтартăм, хĕвел питне хурса та хăвартăм. ''Ск. и пред. чув''. 29. Хĕвел питĕнче унта Шупуç ларать. ''Изамб. Т''. Ĕнесем, лашасем, сурăхсем хĕвел нитĕнче ăшăнса тăраççĕ. ''Туперккульос''. 28. Тула илсе тухса, хĕвел пичĕ çине çакса ямалла. ''Баран''. 95. Хура кăвак ту хыçĕнчен кăшт анчах хĕвел пичĕ курăнчĕ.

ялхав

/Йалхав/ (jалhав), какое-то синеватое (кăвак-сĕмлĕ) новообразование на глазу, напр., вследствие попавшей соринки. Пухтел. Юрк. Пăхăсăн, тӳрлетес вырăнне шурă илтерсе ярат, е ялхав сырат.

ялхах

/Йалхах/ (jалhах), плена; слизь. Трахома. Пĕр уйăх иртет, иккĕ те иртет, хай куç шăрçине кăвак ялхах карса та илет. Тюрл. Ачан варсем пăсăлсассăн ялхах чĕкĕрет (испражняется слизью). Чертаг. Ялхах йохтарать (животное во время течки). || Hymen. Буин. Ялхахĕ татăлат, теççĕ.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

акула

акула (1. тинĕсре пурăнакан пысăк çăткăн пулă; 2. п е р е н. эксплуататор, çăткан çын).

гонобобель

м или голубика кăвак ҫырла; кăвак ҫырла йывӑҫӗ.

верховодка

шуçи, шывçи (пулă).

верша

вантӑ, сĕкĕ, шакă, хулăран варинкке евĕрлĕ авса тунă пулă тытмалли хатӗр.

вьюн

1. çĕлен пулă; шăтăклă пулă; 2. явкаланчăк, йăрă, йăлттам çын; 3. явăнса ӳсекен чечек.

окунь

м. уланки (пулă).

осётр

-а осётр (пулă).

острога

сунчӑка, ченчӗке, шашка (пулă тытмалли сенĕк евĕрлĕ хатĕр).

разведение

ӗрчетни (выльӑх, пулă), ӳстерни (йывӑҫ пахчи).

рыба

пула; мелкая рыба лӑкӑ, кăмăс; ловить рыбу пулă тыт.

рыбий

рыбий жир пулă ҫӑвĕ; рыбья кость пулă шӑмми.

рыбный

1. пулă; рыбная ловля пулă тытни; рыбный суп пулă яшки; 2. пулӑллӑ (кӳлӗ).

ряд

1. йĕрке, рет; идти рядами ретпе пыр; 2. чылай, темиҫе; целый ряд товарищей чылай юлташ; рыбный ряд пулă сутакансен речĕ.

сазан

сазан, сазан пулă.

седой

кӑвак, кӑвак ҫӳҫлӗ, шурӑ çÿçлĕ (ватӑ ҫын); седая борода (туман) кăвак сухал (тӗтре).

снасть

ж. хатӗрсем, инструментсем, приборсем; рыболовная снасть пулă тытмалли хатӗрсем.

стерлядь

ж. ҫӗкӗ, ҫӗкӗ пулă, ҫтăрлак, ҫӗтӗрлӗк.

пескарь

м. ырашпӑтри, юман пулă, кӑрчӑк, нӑртӑ, кӗрче, кӗрше.

подлещик

вӗт ҫупах, ҫупахай, лапчашка пулă (хӑрпан).

чебак

чапак (пулă).

чехонь

ж. кусар пулă, хĕç пулă.

чешуйка

, чешуя хупă; рыбья чешуя пулă хуппи; снимать чешую хуппине тасат.

темносивой

тимĕр кăвак (лаша).

тоня

1: пулă тытмалли вырăн; 2. çакăн пек вырăнта пула тытакан предприяти.

треска

мн. нет треска (пулă).

тухлый

пăсăк (çăмарта), шăршлă, çĕрĕк; пăсăлнă; тухлая рыба пăсăлнă, шăршланнă пулă.

хамса

(камса) хамса (вĕтĕ пулă).

хариус

кӳтеме, кӳтеме пулă.

хлеб

1. çăкăр; белый хлеб шурă çăкăр, кулач; 2. тырă, тырпул, тырă-пулă; 3. çăкăр-тăвар, апат-çимĕç; хлеб-соль взаимное дело çăкăр-тăвар хире-хирĕç; хлеб да соль разг. апат тутлă пултăр; ставить хлебы кăвас хур.

фиалка

фиалка, çеçпĕл (çуркунне ӳсекен хĕрлĕ кăвак тĕслĕ чечек).

филе

нескл. филе (1. çурăм çинчи чи лайăх аш; 2. шăмăран уйăрнă таса аш е пулă).

фиолетовый

кĕрен, хăмăр кăвак.

форель

ăркай, çумка, кĕркке (пулă) .

уклейка

шуçи, шывçи (пулă).

улов

пĕрре кайса тытнă пулă.

ультрамарин

мн. нет ультрамарин (çутă кăвак сăрă, синька).

усач

1. пысăк мăйăхлă çын; 2. сухаллă пулă; мăйăхлă нăрă.

уснуть

сов. 1. çывăрса кай; лăплан (кӳлĕ); 2 перен., рыба уснула пулă вилнĕ.

уха

пулă шӳрпи; Демьянова уха йăлăхтариччен сĕнсе çитерни.

ушица

уменьш.-ласк. к уха (пулă яшки).

язь

м. партас пулă, хĕç пулă.

балык

, -а балык (хĕрлĕ пулăн, осетрăн çурăм енчи пайĕ), пулă.

ботвинья

ботвинья (квас çине пĕçернĕ пулă, хăяр, сухан, шпинат ярса тунă апат).

бредень

, -дня м. сĕреке, пулă тытмалли хатĕр; сăскă.

брезжить

и брезжиться (1 и 2 л. не употр.), несов. аран-аран курăн, чĕлтĕртет (çутă), кăвак çута палăра пуçла; брезжила заря шурăмпуç кăшт кăвакара (шурала) пуçларĕ; в степи чуть брезжит огонёк хирте кăшт вут çути чĕлтĕртетет.

бычок

, -чка 1. çамрăк вăкăр; 2. Хура тинĕсри вĕтĕ пулă.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

акула

акула — pristis [тинĕсре пурăнакан кăмăрчаклă шултра çăткăн пулă]; зебрăлла акула зебровая акула — stegostoma fasciatum; кăвак акула синяя акула — prionасе glauca; китла акула китовая акула — rhincodon typus; кушакла акула кошачья акула — scyliorhinus canicula; мако акула акeла-мако — isurus oxyrinchus; мăлатукла акула акула-молот — sphyrna zygaenа; пăчкă сăмсаллă акула акула-пилонос — рristiophorus japonicus; сăсарла акула кунья акула — mustelus; çарлан акули сельдевая акула — lamna nasus; тигрла акула тигровая акула — galeocerdo cuvier; тилĕлле акула акула-лисица — alopias vulpinus; шурă акула белая акула (кархародон) — caroharodon carcharias; улăпла акула гигантская акула — cetorhinus maximus; шӳрпе акули суповая акула — galeorhinus zyopterus

амур

амур — ctenopharyngodon [Амурта пурăнакан карп йышши пулă]; хура амур чёрный амур — mylopharyngodon piceus; шурă амур белый амур — ctenopharyngodon idella

анчоус

анчоус — engraulis [çарлан йăхĕнчи тинĕсре пурăнакан вĕтĕ пулă]

ăркай

(кĕркке) форель — salmo trutta morpha [лосось йăхĕнчи пулă]; юханшыв ăркайĕ речная форель — salmo trutta morpha fario

белуга

белуга — huso huso [осетр йăхĕнчи кăмăрчаклă пысăк пулă]

вăкăр пуçлă пулă

см. пулă

вĕçевçĕ пулă

см. пулă

иваси

иваси — sardinops sagas melanosticta [тинĕсре пурăнакан çарлан йышши пулă]

йăпăлтак

(йĕчĕк, ташпан) голец — noemacheilus barbatulus [карп йăхĕнчи çĕлен евĕрлĕ пĕчĕк пулă]

йĕп вăрри

(çарлан лĕппи) стрекоза — anisoptera [вăрăм çинçе кӳлепеллĕ, пысăк çунатлă кăпшанкă]; кăвак кӳлепеллĕ йĕп вăрри стрелка — agrion; лаптак йĕп вăрри плоская стрекоза — libellula depressa; симĕс кӳлепеллĕ йĕп вăрри люткa — lestes; чиперкке йĕп вăрри стрекоза-красотка — calopteryx virgo

йĕп пулă

см. пулă

йĕплĕ пулă

см. пулă

йӳçек пулă

см. пулă

йытăлла пулă

см. пулă

калкан

калкан — psetta maeotica [тинĕсре пурăнакан камбала йышши пулă]

калуга

калуга — huso dauricus [Амурта вăлча сапакан, осётр йăхне кĕрекен пысăк пулă]

камбала

камбала — pleuronectes [тинĕс тĕпĕнче пурăнакан лаптак пулă]

карас

карась — carassius [карп йăхне кĕрекен юханшыв пулли]; сарă карас карась обыкновенный — carassius carassius; çутă карас карась серебряный — carassius auratus gibilio; хура карас (хура пулă) линь — tinea tinea

карп пыйти

карповая вошь (карпоед) — branchiurus [карп йышши пулă çинче паразидла пурăнакан рак]

качурка

качурка — oceanodroma [тинĕсре пурăнакан пăрăх сăмсаллă кайăк]; кăвак качурка сизая качурка — oceanodroma furcata; пĕчĕк качурка малая качурка — oceanodroma monorchis; çурçĕр качурки северная качурка — oceanodroma leucorrhod; шур пуçлă качурка белоголовая качурка — pelagodroma marina; шур хырăмлй качурка белобрюхая качурка — fregetta tropica

кăвакарчăн

(кулюкка, кăвăлти) голубь, сизый голубь — columba livia [кăвак тĕслĕ вĕçен кайăк]; вăтам вăрман кăвакарчăнĕ (вăтам ула тăпа) клинтух — columba oenas; пĕчĕк вăрман кăвакарчăнĕ (пĕчĕк ула тăпа) горлинка, горлица — streptopelia turtur; пысăк вăрман кăвакарчăнĕ (пысăк ула тăпа) вяхирь — columba palumbus; чулту кăвакарчăнĕ каменный голубь (скалистый голубь) — columba rupestris [Азире тусем хушшинче пурăнакан кайăк]

кăвак пулă

см. пулă

кăртăш

(хыт кĕрĕк) ёрш — gymnocephalus cernua [уланкă йăхне кĕрекен йĕплĕ пĕчĕк пулă)

кăсăя

синица — parus [çерçи йăхĕнчи симĕс-кăвак тĕслĕ вĕçен кайăк] вăрам хӳреллĕ кăсăя длиннохвостая синица — aegithalos caudatus; кăвак кăсăя синица-лазоревка — parus coeruleus; пĕчĕк кăсăя синица-московка — parus ater; пысăк кăсăя большая синица — parus major; xypa пуçлă кăсăя черноголовая гаичка — parus palustris; уссиллĕ кăсăя синица усатая — panurus biarmicus; пăвăр пуçлă кăсăя буроголовая гаичка (пухляк) — parus montanus; тĕпеклĕ кăсăя хохлатая синица (гренадёрка) — parus cristatus

кета

кета — oncorhynchus keta [лосось йăхне кĕрекен пулă]

кĕмĕл пулă

корюшка — osmerus [лосось йышши пулă]

кĕреçе сăмса

лопатонос — scaphirhynchus platorhynchus [юханшывра пурăнакан осетр йышши пулă]

кĕсмен сăмса

веслонос — polyodon spathula [Америкăри юханшывсенче пурăнакан осетр йышши пулă]

кижуч

кижуч — oncorhynchus kisutsch [лосось йăхĕнчи пулă]

кит

кит — balaena [тинĕсре пурăнакан, пулă евĕрлĕ, сĕт çиекен пысăк чĕрчун]; Гренланди кичĕ гренландский кит — balaena mysticetus; йăрăмлă кит полосатик — balaenoptera edeni; кăвак кит синий кит — balaenoptera musculus; кăнтăр кичĕ южный кит — eubalaena glacialis; курпунла кит горбатый кит (горбач) — megaptera noyaeangliae; пĕчекçĕ кит карликовый кит — caperea marginata

косатка

косатка — liocassis [Азири тата Африкăри юханшывсенче пурăнакан çуйăн пулă]

курак

грач — corvus frugilegurs [шурă тĕплĕ сăмсаллă хура вĕçен кайăк]; кăвак курак сизоворонка — coracias garrulus [ракша йăхĕнчи кăвак тĕслĕ вĕçен кайăк] ула курак серая ворона — corvus comix [курак йăхне кĕрекен çăткăн кайăк]; хура курак чёрная ворона — corvus согопе [курак йăхĕнчи хура çăткăн кайăк]

курпунлă пулă

горбуша — oncorhynchus gorbuscha [Амурта вăлча сапакан лосось йышши пулă]

кутан

гольян — phoxinus [карп йăхĕнчи пĕчĕк пулă]

кӳтеме

хариус — thymаllus [лосось йышши пулă]

латимери

латимерия — latimeria chalumnae [тинĕсре пурăнакан ал тупанлĕ пулă]

лĕпĕш

бабочка — lepidoptera [хупăллă çунатлă кăпшанкă]; вĕлтĕрен лĕпĕшĕ крапивница — aglais urticae; кăвак лĕпеш голубянка — lycaena; купăста лепĕшĕ капустная белянка (капустница) — pieris brassicae; пĕчĕк лĕпĕш мотылёк — pyrausta; сарă лĕпĕш лимонница — gonepteryx rhamni; çулçăпăран лĕпĕш листовёртка — tortrix; тăмана лĕпĕшĕ совка — noctuidae; тутлă кăшман лĕпĕшĕ брюквенница — pieris napi; упа лĕпĕшĕ монашенка — limantria monacha [йывăç çулçи çиекен сиенлĕ лĕпĕш]; хупах лĕпĕшĕ репейница (чертополовка) — cynthia cardui; шурă лĕпĕш боярышница — aporia crategi; шуçăм лĕпĕшĕ зорька — anthocharis cardamines [хĕрлĕ çунатлă пĕчĕк лĕпĕш]

лепидосирен

лепидосирен — lepidosiren paradoxa [Кăнтăр Америкăри юханшывсенче пурăнакан сулăпа та, ӳпкепе те сывлакан пулă]

мальма

мальма — salvelinusj malma [Лăпкă океанра пурăнакан лосось пулă тĕсĕ]

мăйрака шăл

рогозуб — neoceratodus forsteri [Австралире пурăнакан, ӳпкепе тата сулăпа сывлакан пулă]

миксина

миксина — myxini [çавра çăварлисен йăхĕнчи пулă евĕрлĕ тинĕс чĕрчунĕ]

минога

минога — petromyzonidae [çавра çăварлисен йăхĕнчи пулă евĕрлĕ шыв чĕрчунĕ]; тинĕс миноги морская минога — petromyzon marinus; юханшыв миноги речная минога — lampetra fluviatilis

мольва

мольва (морская щука) — molva molva [треска йăхĕнчи çăткăн пулă]

муксун

муксун — coregonus muksun [лосось йăхĕнчи пулă тĕсĕ]

мурена

мурена — muraena [тинĕсре пурăнакан çĕлен евĕрлĕ çăткăн пулă]

нельма

нельма (белорыбица) — stendous leucichthys nelma [Америкăра пурăнакан лосось йышши пулă]

оляпка

оляпка — cinclus cinclus [шыв хĕрринче пурăнакан, пулă çиекен пĕчĕк вĕçен кайăк]; пăвăр оляпка бeрая оляпка — cinclus pallasii

партас

(ăптă) голавль — leuciscus cephalus [карп йăхĕнчй пулă]

пăчкă пулă

см. пулă

пиранья

пиранья — rooseveltiella nattereri [Америкăра пурăнакан питĕ çăткăн пулă]

псефур

псефур — psephurus gladius [осетр йăхĕнчи вăрăм сăмсаллă пысăк пулă]

пулă

рыба — pisces [шывра пурăнакан çурăм шăммиллĕ чĕрчун]; вăкăр пуслă пулă бычок-крушак — neogobius melanostomus [тинĕсре пурăнакан вăкăр пуçлă пулă]; вĕçевçĕ пулă летучая рыба — cheilopogon pirinatibarbatus [тинĕсре вĕçсе ишекен пулă]; йĕп пулă игла-рыба — syngnathus typhle [йĕп евĕрлĕ тинĕс пулли]; йĕплĕ пулă колюшка — culaea inconstans [йĕплĕ тинĕс пулли]; йӳçек пулă горчак — rhodeus sericeus [карп йышши пулă]; йытăлла пулă рыба-собака — sphaeroides rubripes [тинĕсре пурăнакан йытă пуçлă пулă]; кăвак пулă синец — abramis ballerus [карп йăхĕнчи кăвак çурăмлă пулă]; пăчкă пулă пила-рыба — pristis pectinatus [пăчкă сăмсаллă скат]; симĕс пулă елец — leuciscus leuciscus [карп йышши пулă]; çĕлен пулă вьюн — misgurnus fossilis [пĕчĕк усиллĕ, çĕлен евĕрлĕ пулă]; çыпçăнчăк пулă уклейка — alburnus alburnus; уйăхла пулă луна-рыба — mola mola [тинĕсре пурăнакан уйăх евĕрлĕ пулă]; хăйăр пулли щиповка — cobitis taenia [çĕлен евĕрлĕ пĕчĕк пулă]; хĕç пулă меч-рыба — xiphias gladius [хĕç евĕрлĕ çӳхе çăткăн тинĕс пулли]; хулăн çамкаллă пулă толстолобик — hypophthalmichthys molitrix; чулай пулли подкаменщик — cottus gobio

пунтиус

пунтиус — puntius [аквариумра ĕрчетекен карп йăхĕнчи пĕчĕк пулă]

путассу

путассу — micromesistius [тинĕсре пурăнакан треска йăхĕнчи пулă]

ряпушка

ряпушка — coregonus albula [лосось йышши пулă]

сазан

сазан — cyprinus carpio [карп йышши пулă]

сардина

сардина — sardina [çарлан йышши пулă]

сёмга

сёмга (благородный лосось) — salmo salar [лосось пулă тĕсĕ]

сĕлĕх

(çыпçанкă) пиявка — euhirudinea [юн ĕçекен ункăллă шыв шĕвĕрĕлченĕ]; кайăк сĕлĕхĕ птичья пиявка — protoclepsis maculosa; медицина сĕлĕхĕ медицинская пиявка — hirudo medicinalis; пулă сĕлĕхĕ рыбья пиявка — limnotracheobdella sinensis [пулăсен юнне ĕçекен сĕлĕх тĕсĕ] ; суя ут сĕлĕхĕ ложноконская пиявка — haemopis sanguisuga; тимĕр шапа сĕлĕхĕ черепашья пиявка — haementeria costata; ут сĕлĕхĕ конская пиявка — limnatis nilotiea; шуй сĕлĕхĕ улитковая пиявка — glossiphonia complanata

сима

сима (мазу) — oncorhynchus masu [Лăпкă океанра пурăнакан лосось пулă тĕсĕ]

симĕс пулă

см. пулă

скат

скат — raja [тинĕсре пурăнакан кăмăрчаклă çăткăн лаптак пулă]; лĕпĕшле скат скат-бабочка — gymnura japonica; сăнă хӳреллĕ скат скат-хвостокол (морской кот) — dasyatis pastindca; çăлтăрлă скат звёздчатый скат — raja radiata; тилĕлле скат морская лисица — raja clavata; электричествăллă скат электрический скат — torpedo marmorata

скорпена

скорпена — scorpaena poreus [тинĕсре пурăнакан кăртăш евĕрлĕ пулă]

снеток

снеток — osmerus eperlanus [корюшка йышши пĕчĕк пулă]

сырть

сырть (рыбец) — vimba vimba [карп йышши пулă]

сыхлавçă

дозорщик — anax imperator [кăвак кӳлепеллĕ йĕп варри]

çарлан

сельдь, селёдка — cluреа [тинĕс пулли]; Атăл çарланĕ (тимĕр пулă) волжская сельдь — alosa kessleri volgensis [Атăлта вăлча сапакан çарлан пулă]; Атлантика çарланĕ атлантическая сельдь — clupea harengus haren-gus; Лăпкă океан сарланĕ тихоокеанская сельдь — clupea pallasi palasi; xypa çурăмлă çарлан сельдь-черноспинка — alosa kessleri kessleri; хырăмламас çарлан пузанок — alosa caspia

çĕкĕ

(стерлĕк) стерлядь — acipenser ruthenus [юханшывра пурăнакан осетр йышши пулă]

çĕлен пулă

см. пулă

çуйăн

сом — sulurus [юханшывра пурăнакан вăрăм уссиллĕ пысăк çăткăн пулă]; Амур çуйăнĕ амурский сом — parasilurus azotus; электричествăллă çуйăн электрический сом — malapterurus electricus

çупах

(карман, хăрпан) лещ — abramis sapa [карп йышши пулă]

çыпçăнчăк пулă

прилипало — echeneis naucrates [тинĕсре пурăнакан тĕрлĕрен чĕрчунсем çине çыпçăнса куçакан пулă]

таймень

таймень — hucho taimen [лосось йышши пулă]

тăмана

сова — strix [каçхи çăткăн кайăк]; вăрăм хӳреллĕ тăмана длиннохвостая неясыть — strix uralensis; кил-çурт тăмани домовой сыч — athene noctua; пĕчĕк тăмана совка (сплюшка) — otus scops; пулă тăмани рыбная сова — ketupa; сăрă тăмана серая неясыть — strix aluco; сухаллă тăмана бородатая неясыть — strix nebulosa; çерçи тăмани воробьиный сыч — glaucidium passerinum; тĕклĕ ураллă тăмана мохноногий сыч — aegolius funereus; хăлхаллă тăмана ушастая сова — asio otus; хурчкалла тăмана ястребиная сова — surnia ulula [хурчка евĕрлĕ тăмана]; шурă тăмана белая (полярная) сова — nyctea scandiaca; шурлăх тăмани болотная сова — asio flammeus

тĕклĕ тута

усач — barbus barbus [карп йăхĕнчи мăйăхлă пулă]

тиляпи

тиляпия — tilapia mossambica [тропикри юханшывсенче пурăнакан пулă]

тинĕс лаши

морской конёк — phyjlopteryx eques [тинĕсре пурăнакан лаша евĕрлĕ пĕчĕк пулă]

тинĕс уланки

морской окунь — sebastes [тинĕсре пурăнакан уланкă евĕрлĕ пулă]

тинĕс шуйттанĕ

морской дьявол (манта) — manta birostris [майракаллă хура пысăк скат пулă]

треска

треска — gadus [тинĕс тĕпĕнче пурăнакан пулă]

тугун

тугун — coregonus tugun [лосось йышши пулă]

тюлька

тюлька — clupeonella [çарлан йăхĕнчи пĕчĕк пулă]

угорь

угорь — anguilla [çĕлен евĕрлĕ пулă]; Европа угорĕ европейский угорь — anguilla anguilla; тинĕс угорĕ морской угорь — conger conger; электричествăллă угорь электрический угорь — electrophorus electricus; яппун угорĕ японский угорь — anguilla japonica

уйăхла пулă

см. пулă

уланкă

окунь — perca fluviatilis [xypa йăрăмлă çăткăн пулă]

улатакка

дятел — picus [йывăç таккакан тĕрлĕ тĕслĕ вĕçен кайăк]; вăтам улатакка средний пёстрый дятел — dendrocopos medius; виç чĕрнеллĕ улатакка трёхпалый дятел — picoides tridactylus; кăвак пуçлă улатакка седоголовый дятел — picus canus; пĕчĕк улатакка малый пёстрый дятел — dendrocopos minor; пысăк улатакка большой пёстрый дятел — dendrocopos major; симĕс улатакка зелёный дятел — picus viridis; хупăллă улатакка чешуйчатый дятел — picus squamatus; шур çурăмлă улатакка белоспинный дятел — dendrocopos leucotos

хăйăр пулли

см. пулă

хăçах

(кусар пулă) чехонь (сабля-рыба) — pelecus cultratus [карп йышши тӳрĕ хура çурăмлă пулă]

хек

хек — merluccius bilinearis [треска йышши пулă]

хĕл чĕппи

зимородок — alcedo atthis [пулă çиекен пĕчĕк кăвак кайăк]

хĕрле куç

(чапак) плотва — rutilus rutilus [карп йăхĕнчи пулă]

хĕрлĕ çунат

краснопёрка — scardinius erythrophthalmus [карп йăхĕнчи пулă]

хĕç пулă

см. пулă

хулăн сăмсаллă пулă

см. пулă

хура çунат

густера — blicca bjoerkna [карп йышши пулă]

хура хырăм

(çĕрĕк пулă) подуст — chondrostoma nasus [карп йышши пулă]

хурчка

ястреб — accipiter [тĕксĕр ураллă çăткăн кайăк]; виле хурчки стервятник — neophron percnopterus; пĕчĕк хурчка (кайăк хурчки) ястреб-перепелятник — accipiter nisus [пĕчĕк вĕçен кайăксене тата шăшисене тытакан хурчка]; пулă хурчки скопа — pandion haliaetus; путене хурчки пустельга — falco tinnunculus [пĕчĕк хурчка]; сăпса хурчки осоед — pernis apivorus; çерçи хурчки кобчик — falco vespertinus; çĕлен хурчки змееяд — circaetus gallicus

чавыча

чавыча — oncorhynchus tschawytscha [лосось йăхĕнчи пысăк паха пулă]

чарлăк

чайка — larus [шыв кайăкĕ]; кăвак чарлăк сизая чайка — larus canus; кĕмел чарлăк серебристая чайка — larus argentatus; кĕрен чарлăк розовая чăйка — phodostethia rosea; кӳлĕ чарлăкĕ озёрная чайка — larus ridibundus; пĕчĕк чарлăк малая чайка — larus minutus; çинçе сăмсаллă чарлăк тонкоклювая чайка — larus genei; пăвăр пуçлă чарлăк буроголовая чайка — larus brunnicephalus; хура пуçлă чарлăк черноголовая чайка — larus melanocephalis; хура хӳреллĕ чарлăк чернохвостая чайка — larus crassirostris; шурă чарлăк белая чайка — pagophila alba

чир

чир — coregonus nasus [лосось йышши пулă]

чулай пулли

см. пулă

шампа

налим — lota lota [юханшывра пурăнакан треска йышши пулă]

шăла

судак — stizostedion luscioperca [уланка йышши пулă]

шерĕх

(юман пулă) жерех — aspius aspius [карп йышши пулă]

шĕвер сăмса

(çеврик) севрюга — acipenser stellatus [осётр йышши пулă]

шип

шип — acipenser nudiventris [осетр йышши пулă]

шур куç

белоглазка — abramis sapa [карп йышши пулă]

шывçи верховка

— leucaspius delineatus [карп йăхĕнчи пĕчĕкçĕ пулă]

ыраш пăтри

(кĕрче) пескарь — gobio gobio [карп йăхĕнчи пĕчĕк пулă]

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

флаг

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

флотилия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

кăвак кӳлепеллĕ йĕп вăрри кăвак лĕпĕш кăвак пĕсехе кăвак пуçлă улатакка « кăвак пулă » кăвак чарлăк кăвакăш кăвакал кăвакал сăмси кăвакал хăй

кăвак пулă
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org