Шырав: лайăх

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авăртăн

страд.
молоться, размалываться
нӳрĕ тырă лайăх авăртăнмасть — сырое зерно плохо размалывается

агровĕренӳ

агроучеба
колхозра агровĕренĕве лайăх йĕркеленĕ — в колхозе хорошо организована агроучеба

азотлан

возвр. и страд.
азотироваться
тăпра лайăх азотланнă — почва хорошо азотирована

акустика

2.
акустика (çуртра сасă лайăх илтĕнни)
зал акустики — акустика зала

аллан

сеяться, просеиваться
çăнăх лайăх алланчĕ — мука хорошо просеялась

алтăн

2. страд.
долбиться, поддаваться долблению
çăка лайăх алтăнать — липовая древесина хорошо долбится

амортизациле

амортизировать
рессорăсем лайăх амортизацилеççĕ — рессоры хорошо амортизируют

ан

5.
идти (о пище)
ĕçлесен апат лайăх анать — поработаешь — и поешь с аппетитом
нимĕн те анмасть — ничего в рот не идет

антар

4.
давать молоко, доиться
ĕне сĕт лайăх антарать — корова хорошо доится

арăм

женин разг.
(ман) арăм — моя жена
(сан) арăму — твоя жена
(ун) арăмĕ — его жена
салтак арăмĕ — уст. солдатка
тăлăх арăм — вдова
арсăр арăм — вдова
арăм ил — жениться, взять жену
Лайăх арăм — чун çути. — посл. Хорошая жена — отрада жизни (букв. свет для души).

арлан

II. глаг.
прясться, выпрядаться
шултра çăм лайăх арланмасть — грубая шерсть плохо прядется

асăрха

2.
присматривать, следить за кем-чем-л.
стеречь
ачана асăрха — присматривать за ребенком
хур чĕпписене лайăх асăрха! — хорошенько стереги гусят!

вариант

вариант
поэмăн пĕрремĕш варианчĕ — первый вариант поэмы
чи лайăх вариант — оптимальный, наилучший вариант
вариант ту — варьировать

вĕренӳ

учебный
каçхи вĕренӳ — вечерняя учеба
экономика вĕренĕвĕ — экономическая учеба
вĕренӳ палли — оценка, отметка
экзаменра лайăх вĕренӳ палли ил — получить хорошую отметку на экзамене
вĕренӳ çулĕ — учебный год
вĕренӳре ĕлкĕрсе пыр — успевать в учебе, хорошо учиться

вĕрилле

1.
в горячем виде
икерчĕ вĕрилле çиме лайăх — блины хороши горячими

вистен

возвр. и страд.
отдираться, сдираться, сниматься, отклеиваться, отлепляться
çуркунне йывăç хуппи лайăх вистенет — весной кора деревьев снимается легко
марка вистенсе ӳкнĕ — марка отклеилась

виçсĕр

числ. собир.
вы трое, вы втроем
виçсĕр те лайăх ĕçлерĕр — вы все трое работали хорошо
виçсĕре те Берлина яраççĕ — вас всех троих посылают в Берлин

витĕнтер

2.
покрывать, закрывать, прикрывать
заделывать

вăрлăха тăпрапа лайăх витĕнтернĕ — семена хорошо заделаны в почву

вулан

читаться
ку кĕнеке лайăх вуланать — эта книга хорошо читается

вырăн

3.
местность
сăртла-туллă вырăн — гористая местность
сахал халăхлă вырăн — малонаселенная местность
вырăн планĕ — план местности
вырăнĕ пирĕн питĕ лайăх — местность у нас очень хорошая

вырăн

5.
место, часть текста, произведения
романăн чи лайăх вырăнĕ — лучшее место в романе

ен

5. перен.
черта, качество, свойство, сторона
паха ен — ценное качество
лайăх енĕсене кăтарт — показать хорошие стороны чего-л.

икерчĕ

(икерч)
общее название жареных и печеных мучных изделий плоской формы:
блин
и блины,
оладья
и оладьи,
лепешка
и лепешки и т. д.
кăвас икерчи — лепешки из кислого теста
çатма икерчи — блины
тăпăрчă икерчи — ватрушки с творогом
Иккĕн икерчĕ çиме лайăх, тăваттăн авăн çапма лайăх. — погов. Вдвоем хорошо есть блины, вчетвером — молотить.

илĕн

страд.
браться, быть взятым
кăпăшка тăпра кĕреçепе лайăх илĕнет — рыхлая земля хорошо берется лопатой

имĕрĕл

мяться, давиться
çĕрулмн лайăх имĕрĕлчĕ — картофель хорошо размялся
çырла имĕрĕлсе пĕтнĕ — ягоды все помялись

иртĕн

II. страд.

отделяться, отбираться
тырă çинчи çӳп-çап алапа лайăх иртĕнет — сор из зерна хорошо отсеивается решетом

капашсăр

разг.
очень, чрезвычайно
капашсăр лайăх — 1) чрезвычайно хороший 2) чрезвычайно хорошо
капашсăр кăшкăрса юрла — петь слишком громко

карт

4.
считать кем-чем-л., принимать за кого-что-л.
кил хуçи вырăнне карт — считать главой семьи
ăна лайăх çын вырăнне картаççĕ — его считают хорошим человеком

картан

2.
считаться кем-чем-л.
лайăх специалист вырăнне картан — считаться хорошим специалистом

касăл

возвр. и страд.

1.
резаться
рубиться

касăлса пĕт — изрезаться
кĕленче алмаспа лайăх касăлать — стекло хорошо режется алмазом

кăлар

20.
старательно делать что-л.
саспаллисене лайăх кăлар — старательно писать, выводить каждую букву

кăнтарăн

2. страд.
расчесываться
çӳç лайăх кăнтарăнмасть — волосы плохо расчесываются

кăпăклан

1.
пениться, вспениваться
сăра кăпăкланать — пиво пенится
ку супăнь лайăх кăпăкланать — это мыло хорошо пенится

кăтарту

2.
показатель
лайăх кăтартусем — хорошие показатели
кăтарту хăми — доска показателей

кил

домашний, семейный
тăван кил — родной дом
кил адресе — домашний адрес
кил ăшчикки — интерьер, внутренность дома
кил пуçĕ — глава семьи
кил хуçи — хозяин дома
кил хуçи хĕрарăм — домохозяйка
килте ĕçлекен — домработница
килĕ-килĕпе — целыми домами, целыми семьями
киле вĕрент — приваживать к дому
килте лар — сидеть дома, домоседничать
килтен сивĕн — отбиться от дома
килшен тунсăхла — скучать по дому
киле кĕр — 1) войти в дом 2) быть принятым в дом зятем (мужем), войти зятем (мужем)
киле кĕрт — 1) впустить в дом 2) принять в дом зятем (мужем)
килте пур-и? — есть кто-нибудь дома?
килтен çыру илменни нумай пулать — из дома давно не было писем
Хăнара лайăх, килте тата лайăхрах. — посл. В гостях хорошо, а дома лучше.
Вĕрмест-тумасть, киле çын кĕртмест. (Çăра). — загадка Не брешет, не лает, а в дом никого не пускает. (Замок).

кур

1.
видеть, обладать зрением
лайăх кур — видеть хорошо, иметь хорошее зрение
эпĕ лайăх куратăп — я вижу хорошо
аякрине куракан — дальнозоркий
çывăхрине çеç — куракан близорукий
сулахай куç курмасть — левый глаз не видит
курми пул — лишиться зрения, ослепнуть
Хăй курмасть, ыттисене кăтартать. (Çухрăм юпи). — загадка Сам не видит, а другим указывает. (Верстовой столб).

курăн

1.
виднеться, становиться видным, показываться
обрисовываться

лайăх курăнакан заголовок — броский заголовок
курăнакан тавралăх — обозримое пространство
куçа курăнакан йăнăш — заметная ошибка
витĕр курăнакан — прозрачный, ажурный
курăнман енĕ — 1) невидимая сторона чего-л. 2) перен. изнанка, подоплека
иккĕллĕн курăн — двоиться в глазах
хĕрлĕн курăн — алеть
хуран курăн — чернеть
шуррăн курăн — белеть
ылтăнăн курăн — золотиться
курăнса кай — показаться
курăнса лар — виднеться
курăнса тар — выситься, возвышаться
курăнмалла мар ту — маскировать, прятать
курăнмасăр тăр — прятаться, не показываться
курăнии пул — скрыться за горизонтом
сĕм тĕттĕм, куçран чиксен те курăнмасть — темно, хоть глаз выколи
вăл хăй çулĕнчен кĕçĕнрех курăнать — он выглядит моложе своих лет
суйи уççăнах курăнать — его ложь очевидна
ир тăрсан курăнĕ — утром видно будет, утро вечера мудренее
кайран курăнать — там видно будет
Инкек куçа курăнса килмест. — погов. Беда приходит неожиданно.
Пĕр май пăхсан курăнать, тепĕр май пăхсан курăнмасть. (Чĕрне). — загадка С одной стороны посмотришь — видно, а с другой — нет. (Ноготь).

куршанак

репейный
куршанак вăрри — репейное семя
куршанак туни — стебель репейника
тумтире куршанак çыпçăннă — к одежде пристал репейник
Çын аллипе куршанак пуçтарма лайăх. — погов. Хорошо чужими руками репей собирать. (соотв. Чужими руками жар загребать).

кӳлепеллĕ

имеющий какую-л. форму, вид
лайăх кӳлепеллĕ лаша — лошадь с красивым экстерьером

лайăх

1.
добро, нечто хорошее

лайăх

хороший, добрый, славный

лайăх

хорошо, славно
лайăх лаша — добрый конь
лайăх çанталăк — хорошая погода
лайăх вĕрен — хорошо учиться
ĕçе лайăх ту — выполнить работу хорошо
лайăх кантăмăр — мы славно отдохнули
ним лайăххи те çук — нет ничего хорошего
лайăхран та лайăх — 1) лучший из лучших, превосходный 2) превосходно, замечательно
Çула кайма тухсан, юлташу хăвăнтан лайăх(рах) пултăр. — погов. Пусть попадет тебе в спутники человек лучше тебя самого.
Хитре — виçĕ кунлăх, лайăх — ĕмĕрлĕх. — посл. Красивое — на три дня, хорошее — навеки.
Иккĕн икерчĕ çиме лайăх, тет, вуниккĕн авăн çапма лайăх, тет. — погов. Вдвоем хорошо блины есть, а молотить (зерно) хорошо артелью в двенадцать человек.

лайăх

2.
хорошенько, как следует
порядком, достаточно, вполне

лайăхах çитет — вполне хватит
ачасене лайăх асăрхăр — хорошенько присматривайте за детьми
вăл лайăх çеç пырса çапăнчĕ — он стукнулся довольно сильно
эсир мана лайăхах хăптартăр — вы меня порядком напугали

лайăх

3.
благополучный, иправный

лайăх

благополучно, исправно
ĕне лайăх пăруларĕ — корова благополучно отелилась
ĕç хатĕрĕсем пурте лайăх — все инструменты в исправности
лайăх-и? — как дела? (приветствие при встрече), здравствуйте!

лайăх

4.
удобный, подходящий
сподручный
прост.

лайăх

удобно, подходяще
сподручно
прост.
лайăх вăхăт — 1) хорошая пора 2) удобное время
утта ирсерен çулма лайăх — сено хорошо косить по утрам

лайăх

5. с отриц. частицей:
лайăх мар
1) нехороший
лайăх мар çын — нехороший человек
2) неудобно, неприлично, нехорошо
çынсенчен лайăх мар — неудобно перед людьми
вăл лайăх мар хăтланать — он ведет себя неприлично

лар

14.
приставать, прилипать
кĕреçе çумне тăм ларать — к лопате пристает глина
ку сăрă лайăх ларать — эта краска хорошо ложится

лăк

2.
загиб
складка, морщина

пĕкĕ лайăх авăнман, лăк кĕнĕ — дуга согнулась неровно

луччĕ

2.
еще (более)
кун пек пире луччĕ лайăх — так нам еще лучше

лӳшкен

возвр.
промокнуть насквозь, пропитаться влагой
çумăр айĕнче лайăх лӳшкентĕмĕр — мы как следует промокли под дождем

майлаш

1.
налаживаться, устраиваться
улучшаться

ĕçсем майлашаççĕ — дела улаживаются
пурăна киле пĕтĕмпех майлашĕ — со временем все утрясется
пурте лайăх майлашрĕ — все обошлось благополучно
майлашса кай — наладиться
çанталăк майлашса кайрĕ — погода прояснилась; погода разведрилась прост.
майлашса пыр — идти на лад

майлаштар

2.
приспосабливать
кăмакана çĕркăмрăк хутма майлаштар — приспособить печь для топки углем
лайăх майлаштарнă çурт — благоустроенный дом

майсăр

6.
непристойный, неприличный
непристойно, неприлично
хăвна ху майсăр тыткала — вести себя непристойно


7. разг.
очень, крайне
исключительно, чрезвычайно

майсăр лайăх — необыкновенно хорошо
майсăр пысăк хак — баснословная цена
майсăр хитре —очень красиво

манерсĕр

2. разг.
очень, крайне, чересчур, слишком, непомерно
манерсĕр лайăх — очень хороший
манерсĕр хаклă — непомерно дорого

мар

1. частица отриц.
не
не-

аван мар — нехорошо
ахальтен мар — недаром
инçе мар — недалеко
пĕрре кăна мар — неоднократно, не один раз
сахал мар — немало
халь мар — не сейчас
ĕçсем чаплах мар — дела не совсем хороши
хуларан инçех мар — не так далеко от города
вăл ухмах мар — он не дурак
кăна тивер мар — давайте этого не трогать
кирлĕ мара ан калаç — не болтай впустую
лайăх та мар, начар та мар — и не хорошо и не плохо, серединка наполовинку
эпĕ хирĕç мар — я не против
çамрăках мар хĕрарăм — не очень молодая женщина
ырă мара сис — почувствовать недоброе
таçти çын мар-çке эсĕ — ты ведь нам не чужой
Ваттисем калани ахаль мар çав. — погов. Пословица недаром молвится.
Тĕнче хĕсĕр мар. — погов. Свет клином не сошелся на ком-чем-л.

мăкăлтан

2.
быть помятым, поврежденным
быть сломанным

пĕкĕ лайăх авăнмарĕ, мăкăлтанчĕ — дуга не выгнулась правильно, получился надлом
мăкăлтаннă вырăн — поврежденное место
мăкăлтаннă йывăç — уродливое, изогнутое дерево

мĕнле

5. нареч. с воскл. знач.
как
мĕнле улшăннă вал! — как он изменился!
мĕнле лайăх кунта! — как здесь хорошо!

мĕнле

6. нареч. с разд. знач.
смотря как, как, неодинаково, различно
кама мĕнле — кому как
кама мĕнле — килĕшет кому как нравится
пулă лайăх кĕрет-и? — xăçан мĕнле  —  хорошо ли ловится рыба? — когда как

награда

наградной
правительство награди — правительственная награда
пысăк награда — высокая награда
тивĕçлĕ награда — заслуженная награда
награда листи — наградной лист
награда пар — наградить
лайăх ĕçленĕшĕн ăна пысăк награда панă — за хорошую работу он удостоен высокой награды

ним

(нимĕн)
мест. отриц.

1. обычно с усил. частицей -те:
ничто, ничего
нечего

ним те курăнмасть — ничего не видно
вăл нимрен те хăрамасть — он ничего не боится
нимĕн те тăваймăн — ничего не поделаешь
унран ним кĕтмелли те çук — от него нечего ждать
лайăх ĕçлеме ним те кансĕрлемест — ничто не мешает хорошо работать
Ним çукран — нимĕр. — погов. Когда нечего есть, и кисель хорош. (соотв. На безрыбье и рак рыба).
Ним пĕлмен çынна шыв та эрех. — посл. Для неразбирающегося человека и вода — что вино.

отель

отель (хăна çурчĕ)
хулари чи лайăх отель — лучший отель города
отельре пурăн — жить в отеле

отличник

2.
отличник (лайăх ĕçлекен)
производство отличникĕ — отличник производства

палăр

2.
быть видным, виднеться
становиться видным, заметным

çырмара шыв чакни палăрать — стал заметен епад воды в реке
çул лайăх палăрать — дорога хорошо видна
саплăк палăрсах каймасть — заплатка почти не заметна

паллă

3.
отметка, оценка
лайăх паллăсем ил — получить хорошие отметки

пар

III. глаг.

1.
давать, выдавать, отдавать, отпускать
вручать

кивçен укçа пар — дать взаймы денег
лашана сĕлĕ пар — задать лошади овса
чечек çыххи пар — преподнести букет цветов
çак кĕнекене пар-ха — дай-ка вот эту книгу
паян шалу параççĕ — сегодня выдают зарплату
лайăх вĕренекен студентсене стипенди параççĕ — успевающим студентам выплачивается стипендия
памаллипех пар — отдать насовсем
парса пĕтер — раздать (все)
парса тух — раздать, вручить (всем подряд)
парса яр —
1) отдать
эпĕ ăна юлашки укçана парса ятăм — я отдал ему последние деньги
2) передать, послать что-л. через кого-л.
кĕнекене йăмăкран парса яр — передай книгу через мою сестренку
Паракантан ил, çапакантан тар. — погов. Дают — бери, бьют — беги.

пăх

11.
угощать
потчевать
разг.
вăл хăнасене лайăх пăхса ячĕ — он хорошо угостил гостей

пĕчĕкле

в детском возрасте, в детстве
с детства

ашшĕ ăна пĕчĕклех ĕçе хăнăхтарнă — отец с детства приучал его к труду
Тихана пĕчĕкле лайăх çитер. — погов. Не жалей корма жеребенку.

пикенчĕк

2.
начинание, инициатива
лайăх пикенчĕк — хорошее начинание

пил

4.
характер, натура
унăн пилĕ лайăх — у него хороший характер

пирĕншĕн

мест.
прич.-цел. п. от эпир  

для нас
за нас
из-за нас, ради нас

пирĕншĕн никам та ĕçлес çук — за нас никто работать не будет
пирĕншĕн ку питĕ лайăх — для нас это очень хорошо
пирĕншĕн пурпĕрех — нам все равно, для нас безразлично

питĕ

II. (пит)

очень, крайне, чрезвычайно
вăл питĕ лайăх ӳкерет — он очень хорошо рисует
эсĕ килнĕшĕн питĕ хавас — я очень рад, что ты приехал
вăл питех тăрăшмасть — он не очень-то старается
хĕр питĕ хурлăхлă — девушка очень грустна
кăнтăрла питĕ шăрăх, каçхине питĕ сивĕ пулчĕ — днем было очень жарко, а вечером слишком холодно

пичетлен

возвр. и страд.
печататься, быть напечатанным
статья журналта пичетленет — статья печатается в журнале
ӳкерчĕксем лайăх пичетленнĕ — рисунки хорошо пропечатались
пичетленсе тух — выйти из печати

предмет

предмет
вĕренӳ предмечĕсем — учебные предметы
вăл пур предметпа та лайăх вĕренет — он хорошо учится по всем предметам

премиле

премировать
укçан премиле — премировать деньгами
лайăх ĕçленĕшĕн премиле — премировать за хорошую работу

преслан

страд.
прессоваться
утă лайăх пресланать — сено хорошо прессуется

проводник

проводниковый
пăхăр — лайăх проводник — медь — хороший проводник
çурма проводник — полупроводник
çурма проводник япала — полупроводниковый материал
çурма проводниксемпе техникăра усă курни — использование полупроводников в технике
çурма проводниклă — полупроводниковый, на полупроводниках
çурма проводниклă приемник — приемник на полупроводниках

пул

11.
родиться, уродиться, произрастать
кунта çĕрулми лайăх пулать — здесь хорошо родится картофель
кăçал хуратул ăнса пулчĕ — в этом году гречиха хорошо уродилась

пурсăмăр

мест.
собир.
все мы
пурсăмăр та питĕ лайăх ăнлантăмăр — все мы хорошо поняли
пурсăмăрăн та пĕлес килчĕ — всем нам захотелось узнать

пускил

соседский
пускил ачи — соседский мальчик
пускиле кайса кил — сходить к соседям
Пускил лайăх пулсассăн, çук пурнăç та палăрмасть, пускил усал пулсассăн, пур пурнăç та саланать. — посл. С хорошими соседями и бедность не беда, а с плохими и достаток идет прахом.

путлан

2.
погибать, терять способность к росту (о семенах, зародышах)
кантăр лайăх шăтрĕ, путланмарĕ — конопля взошла хорошо, не погибла
хур чĕпписем путланнă — гусята задохнулись, не вылупившись

резонанс

резонансный
мусăк инструменчĕн резонансĕ — резонанс музыкального инструмента
ку залра резонанс лайăх — в этом зале хороший резонанс

результат

результат
действи результачĕ — мат. результат действия
тăрăшса ĕçленин результачĕ — результат самоотверженного труда
конкурс результачĕсене пĕлтер — сообщить результаты конкурса
завод квартала лайăх результатсемпе вĕçлерĕ — завод завершил квартал с хорошими результатами

результатлă

результативный
результатлă вăйă — результативная игра
лайăх результатлă сăнав — эксперимент, давший положительные результаты

рекомендаци

рекомендация (ырласа хаклани)
лайăх рекомендаци — хорошая рекомендация
рекомендаци ил — получить рекомендацию
ĕçе илме рекомендаци пар — дать рекомендацию для приема на работу

савалан

страд.
строгаться, стругаться
тӳрĕ хăма лайăх саваланать — прямая доска хорошо строгается

сапăн

возвр. и страд.

1.
рассыпаться, разбрасываться
быть рассыпанным, разбросанным (о чем-л. мелком, сыпучем)
вăрлăх лайăх сапăннă — семена хорошо разбросаны

сарал

3.
пожелтеть (созревая)
поспевать
помидор сарала пуçланă — помидоры начали поспевать
мăйăр лайăх саралайман — орехи еще не созрели

сăвăрăн

веяться, провеиваться
тырă лайăх сăвăрăннă — зерно хорошо провеялось

сăйлан

гулять, быть в гостях
лайăх сăйланса килтĕмĕр — мы хорошо погуляли в гостях

сăрхăн

2.
цедиться, процеживаться, фильтроваться
ăсла лайăх сăрхăнать — сусло хорошо процеживается

сăрхăнтар

2.
впитывать, всасывать
çумăр тăпрана лайăх сăрхăнтарчĕ — дождь хорошо пропитал почву

сĕвелен

1.
сдираться, сниматься (о коре)
очищаться (от коры — о дереве)
отдираться (напр. об обоях)
çăка лайăх сĕвеленет — липа хорошо очищается

сĕм

4.
очень, самый
наи-

сĕм лайăх — 1) наилучший 2) наилучшим образом
сĕм пуян — 1) богач 2) очень богатый; богатейший

сĕн

5.
желать, высказывать пожелание
ăнăçлăх сĕн — желать успеха
сана лайăх вĕренме сĕнетпĕр — желаем тебе хорошо учиться

сĕре

1. разг.
очень
страшно, жутко

сĕре лайăх кĕнеке ку — это очень хорошая книга
кӳршĕсен йытти сĕре хаяр — соседская собака жутко злая

сĕт

молочный
ăшă сĕт — парное молоко
ăшă сĕт — теплое молоко
тин сунă сĕт — парное молоко
вĕретмен сĕт — сырое молоко
вĕретнĕ сĕт — кипяченое молоко
качака сĕчĕ — козье молоко
кăкăр сĕчĕ — грудное молоко
çăратнă сĕт — сгущенное молоко
хăймасăр сĕт — снятое молоко
сĕт апачĕ — молочное, молочная пища
сĕт витри — подойник
сĕт савăчĕ — молокозавод
сĕт парĕсем — молочные железы
сĕт продукчĕсем — молочные продукты
сĕт савăчĕ — посуда для молока, молочник
сĕт çулăхĕ — жирность молока
сĕт яшки — молочный суп
сĕт йӳçĕхнĕ — молоко прокисло
сĕт кĕвелнĕ — молоко свернулось
сĕт типнĕ — молоко пропало (корова перестала доиться)
ĕне сĕт лайăх антарать — корова хорошо дойтся, дает много молока
ĕнесем сĕт хушаççĕ — надои молока повышаются
сĕт çулĕпе кайса çу çулĕпе килмелле пултăр — фольк. пусть дорога туда будет по молоку, а обратно — по маслу (пожелание счастливого пути)
Ама сĕчĕпе кĕменни вăкăр сĕчĕпе кĕрес çук. — посл. То, что не воспринято с молоком матери, с бычьим молоком не воспримется.

сикчĕ

2.
прогалина
огрех

лайăх ак, сикчĕ ан ту — сей хорошо, не оставляй огрехов

сипле

1.
лечить
излечивать

шăла сипле — лечить зубы
шăннăран сипле — лечить от простуды
курăксемпе сиплени — лечение травами
шывпа сиплени — водолечение
санаторире ăна лайăх сиплерĕç — в санатории его хорошо подлечили

сис

1.
чувствовать, ощущать
чуять
разг. (о животных)
шăрша лайăх сис — тонко чувствовать запах
лайăх сисекен прибор — высокочувствительный прибор
йытăсем кашкăра сисрĕç — собаки почуяли волка
ним сисми çывăр — спать беспробудным сном (букв. не чувствуя ничего)

сисĕмлĕ

3.
с хорошим чутьем, нюхом
лайăх сисĕмлĕ йытă — собака с хорошим чутьем

сисĕн

2.
чувствоваться, ощущаться
сказываться, проявляться
замечаться, наблюдаться

сисĕнмесĕрех пĕр уйăх иртрĕ — незаметно прошел месяц
калаçу сисĕнмесĕрех урăх ыйту çине куçрĕ — разговор незаметно перешел на другую тему
хăнăхтару усси ăмăртура сисĕнет — польза тренировок проявляется в соревнованиях
вăл поэзие лайăх пĕлни сисĕнет — чувствуется, что он хорошо знает поэзию

сортлан

сортироваться
типĕ тырă лайăх сортланать — сухое зерно хорошо сортируется

суйлан

I. страд.

1.
отбираться
сортироваться

нӳрĕ тырă лайăх суйланмасть — сырое зерно не отсортировывается как следует

сулхăнла

I.
по холодку, пока прохладно, до наступления жары
сулхăнла утă çулма лайăх — хорошо косить траву по холодку

сыпăклан

страд.  и возвр.

1.
стыковаться, соединяться, сочленяться
пăрăх вĕçĕсем лайăх сыпăкланман — концы труб не состыкованы как следует

сыхлан

1.
храниться, сохраняться, сберегаться
укçа перекет кассинче сыхланать — деньги хранятся в сберегательной кассе
кăçал силос лайăх сыхланчĕ — силос в этом году хорошо сохранился

танлаштар

1.
сравнивать, сопоставлять
соотносить

оригинала копипе танлаштар — сличить копию с оригиналом
чăваш чĕлхипе турккă чĕлхине танлаштар — сопоставлять чувашский и турецкий языки
икĕ çын шухăшне танлаштар — сопоставлять мнения двух людей
танлаштарса кăтарт — сравнить, показать а сравнении
танлаштарса пăх — сопоставить, сравнить
танлаштарсан — при сравнении, в сравнении, по сравнению с, по отношению к
вăрçă умĕнхи çулсемпе танлаштарсан — по сравнению с довоенными годами
пĕлтĕрхи ку вăхтпа танлаштарсан — по сравнению с тем же периодом прошлого года

танлаштарма çук —
1) несравнимый
нимĕнпе танлаштарма çук пулам — ни с чем не сравнимое явление
2) несоизмеримый
кусем танлаштарма çук япаласем — это несоизмеримые величины
3) несравненно
танлаштарма çук лайăх — несравненно лучше

тарам

II. союз разг.

1.
неважно, ничего что..., лишь бы...
не жалко..., лишь бы...

шуххи тарам, лайăх вĕрентĕрччĕ — ничего, что он озорник, лишь бы хорошо учился
тантăшсемпе уйрăлни тарам, атте-аннерен уйрăлтăм — фольк. не печаль, что расстаюсь со сверстницами, с родителями рассталась

тасал

1.
очищаться, становиться чистым
мунча кĕрсе тасал — вымыться в бане
çăвăнса тасал — отмыться
савăт-сапа содăпа лайăх тасалать — посуда хорошо очищается содой
сывлăш тасалчĕ — воздух стал чистым
таса çын çумĕнче чун тасалать. — погов. Рядом с порядочным человеком душа становится чистой.

тăватсăмăр

числ. собир.
мы (все) четверо
мы
(все) вчетвером
тăватсăмăр та лайăх ĕçлетпĕр — мы все четверо работаем хорошо
эпир тăватсăмăр пулла кайрăмăр — мы вчетвером пошли на рыбалку

тăсăл

2.
вытягиваться
тянуться, растягиваться

каçхине мĕлкесем тăсăлаççĕ — вечером тени вытягиваются
резина лайăх тăсăлать — резина хорошо растягивается

тĕвĕн

страд.

1.
толочься, дробиться
тăвар лайăх тĕвĕнет — соль хорошо толчется

тирĕн

возвр. и страд.

1.
вдеваться, продеваться
çип лайăх тирĕнет — нитка вдевается (в иголку) хорошо

туптан

1. страд.
коваться
отбиваться

туптанакан метал — ковкий металл
тимĕр лайăх туптанать — железо обладает большой ковкостью

турт

5.
втягивать, впитывать, всасывать
кăмака лайăх туртать — печка хорошо тянет, у печки хорошая тяга
сăмсапа нăшт-нăшт турт — шмыгать носом

тыллан

мяться, трепаться (о конопле, льне)
типĕ кантăр лайăх тылланать — сухая конопля хорошо треплется

тыт

14.
держать, вести себя, держаться
вăл хăйне питĕ лайăх тытать — он ведет себя безупречно

уйрăмах

особенно, в особенности, особо
уйрăмах палăрт — отметить особо
сĕлĕ уйрăмах лайăх пулнă — особенно хорошо уродился овес

улма

картофельный
вучах улми — печеный картофель
кăмака улми — печеный картофель
чăмăрла улма — картофель в мундире
улма ани — картофельное поле
улма вырăнĕ — участок земли под картофелем
улма паранки — ягоды картофеля
улма çеçки — картофельная ботва
улма аври — картофельная ботва
улма ларт — сажать картофель
Улма уйранпа лайăх, типĕ пăтă çупа лайăх. — погов. Картошка хороша с уйраном, а крутая каша — с маслом.

функци

функция (ĕç, тивĕç)
харпăр хăй функцийĕсене лайăх пурнăçла — хорошо выполнять свои функции
ят мар падежсен функцийĕ — лингв. функция косвенных падежей

улшăнакан функци — мат. переменная функция

хак

I.

1.
цена
икĕ хак — двойная цена
йӳнĕ хак — низкая цена
килĕшӳллĕ хак — сходная цена
лайăх хак — красная цена
пасар хакĕ — рыночная цена
çур хак — полцены
улшăнми хаксем — стабильные цены
ӳстернĕ хак — наценка
хаклă хак — высокая цена
хак йӳнелни — падение цен
хаксене йӳнетни — снижение цен
хак тат — 1) договориться о цене 2) устанавливать цену на что-л.
хак ту — устанавливать цену на что-л.
хак тӳле — платить, давать какую-л. цену
йӳнĕ хакпа ил — купить по дешевке
икĕ хак тӳле — платить вдвое дороже, платить двойную цену
çур хакпа сут — продать за полцены
хак ӳкер — снизить цену
хак йӳнет — снизить цену
хак чакар — снизить цену
хак хур — производить расценку, расценивать, оценивать
хака пар сут — продавать по дорогой цене
хакне ӳстер — повышать цену
хакне хăпарт — повышать цену
хакне хуш — набавлять цену
Çапăçура пулмасăр пурнăç хакне чухлаймăн. — погов. Не побывав в бою, не познаешь цену жизни.

хăналан

1.
угощаться
вĕсем патĕнче лайăх хăналантăмăр — нас хорошо угостили у них

хăнтăрлан

страд.
окаймляться, окантовываться, оторачиваться
кĕпе çухи лайăх хăнтăрланайман — воротник платья окантовался не очень хорошо

хăпар

8.
вздуваться, подниматься (от брожения)
подходить
чуста лайăх хăпарчĕ — тесто подошло

хăртнă

уст.
подсека (место в лесу, расчищенное под пашню)
хăртнăра тырă лайăх пулчĕ — на подсечном участке урожай выдался хороший

хăтлан

1.
вести себя, поступать каким-л. образом
вытворять
что-л.
кулăшла хăлтлан — смешить, вытворять что-л. смешное
лайăх мар хăтлан — плохо поступать, вести себя непорядочно
ухмахла хăтлан — дурачиться
эсĕ кирек мĕнле хăтлан, эпĕ киле каятăп — ты поступай, как знаешь, а я иду домой
пăрах кирлĕ мара хăтланма! — брось безобразничать!

хĕртĕнтер

2.
нагревать, накалять
лайăх хутса хĕртĕнтернĕ кăмака — хорошо натопленная печь

хĕçпăшаллан

1.
вооружаться, обеспечиваться, запасаться оружием
лайăх хĕçпăшалланнă çарсем — хорошо вооруженные войска

хитре

красиво, прекрасно
хитре вырăн — красивое место
хитре хĕр — красивая девушка
кунта питĕ хитре — здесь очень красиво
Хитре виçĕ кунлăх, лайăх ĕмĕрлĕх. — посл. Красота на три дня, доброта — навеки.
Хитрене сĕтел çине хумаççĕ. — погов. Красоту на стол не положишь (соотв. С лица не воду пить).

хулхулан

3.
становиться рыхлым, неплотным
çĕр лайăх хулхуланнă — земля хорошо разрыхлилась
улăм хулхуланса тăрать — солома уложена неплотно

хусăклан

страд.
разрыхляться (о почве)
тăмлă çĕр лайăх хусăкланмасть — глинистая почва плохо разрыхляется

чавăн

3.
выдалбливаться, долбиться
çăка йывăç лайăх чавăнать — древесина липы хорошо долбится

чăт

2.
терпеть, выдерживать, переносить, преодолевать
быть стойким
к чему-л.
вĕрие чăтакан шăранчăксем — жароупорные сплавы
ыратнине чăт — преодолевать боль
ку улмуççи сивве лайăх чăтать — эта яблоня морозостойкая
Чăтсан-чăтсан чул та çурăлать. — посл. Камень долго терпит, и то лопается.

чĕрĕл

2.
расщепляться, раскалываться
хыр лайăх чĕрĕлет — сосна хорошо раскалывается

чуман

I.

1.
ленивый (о лошади)
Лайăх лашана пĕр пушă, чуман лашана çĕр пушă. — посл. Хорошей лошади хватит одного кнута, ленивой лошади нужно сто кнутов.

чупă

1.
бег
ход
(лошади), аллюр
ку лашан чуппи лайăх — у этой лошади хороший аллюр

чутлан

1.
тесаться (о дереве)
çăка йывăç лайăх чутланать — липовая древесина хорошо тешется

шăвар

2.
поливать, орошать
пахчаçимĕç шăвар — поливать овощи
çумăр калчасене лайăх шăварчĕ — дождь хорошо оросил посевы
шăвармалли канал — оросительный канал
шăваракан çĕрсем — поливные земли
шăварман çĕрсем — неполивные, богарные земли
шăвармалли машина — поливочная машина
юнпа шăварнă çĕр — перен. орошенная кровью земля

шăран

1.
плавиться, вариться, расплавляться (о металле)
топиться, растапливаться (о масле, сале)
час шăранакан металл — легкоплавкий металл
час шăранман хутăш — тугоплавкий сплав
шăранса лар — сплавиться, привариться
çу лайăх шăраннă — масло растопилось хорошо
хурçă электро кăмакара шăранать — сталь варится в электрических печах

шпат

мин.
уст.
шпат (лайăх çурăлакан чул)

шурал

5.
чиститься, очищаться (от кожуры, скорлупы и др.)
апельсин лайăх шуралмасть — кожура апельсина плохо счищается

шухăшла

2.
полагать, предполагать
лайăх шухăшла — 1) хорошенько подумать 2) быть хорошего мнения о ком-чем-л.
эпĕ ăна-кăна шухăшламан — я не предполагал этого

шӳкĕр

диал.
сосулька
çуркунне шӳкĕр вăрăм пулсан, йĕтĕн лайăх пулать — если весной сосульки бывают длинные, то хорошо уродится лен (народная примета)

ырла

1.
хвалить, отзываться с похвалой о ком-чем-л.
лайăх ĕçленĕшĕн ырла — хвалить за хорошую работу
ырламалли ĕç — похвальный поступок
ырласа ил — похвалить
ырласа пĕтер — перехвалить
Ар хурласан ял хурлать, ар ырласан ял ырлать. — посл. Муж похвалит, так и слава хорошая, муж охает — и слава дурная.

эмел

лекарственный
эмелсем — медикаменты
наркăмăшлă эмелсем — ядовитые препараты
сиплĕ эмел — целебное средство
Ырă сăмах эмелтен те лайăх. — посл. Доброе слово лучше всякого лекарства.

якат

2.
гладить, утюжить
приглаживать
заглаживать

кĕпĕ-йĕме якат — гладить белье
лайăх якатнă костюм — хорошо выглаженный костюм

япăх

плохо
япăх тумтир — плохая одежда
çанталăк япăх тăрать — стоит плохая погода
пӳрт ăшша япăх тытать — в доме плохо держится тепло
Çитĕнме лайăх, ватăлма япăх. — посл. Расти хорошо, стареть плохо.

ӳк

12.
выходить, получаться (на фотографии)
ӳкерчĕк çинче эсир лайăх ӳкнĕ — вы хорошо вышли на снимке

ӳк

13.
сбиваться (о масле)
çу лайăх ӳкрĕ — масло сбилось хорошо

çаврăн

10.
изменяться, меняться
çанталăк питĕ çаврăнать — погода то и дело меняется
лару-тăру лайăх енне çаврăнчĕ — обстановка изменилась к лучшему

çаврăн

19.
отходить, переставать сердиться
проходить
(о гневе)
унăн кăмăлĕ çаврăнман-ха — он еще не отошел, не успокоился
Лайăх çын çилли катанпир типиччен çаврăнать. — поcл. У хорошего человека гнев проходит быстрее, чем высыхает тонкое полотно.

çакăнтан

2.
здесь, тут, в этом месте
шыв урлă çакăнтан каçма лайăх — переправляться через речку удобно здесь

çамрăк

молодо, по-молодому
çамрăк сăнлă çын — моложавый на вид человек
çамрăк хастарлăх — молодой задор
çамрăк курăн — выглядеть молодо
Çамрăк ĕмĕр иккĕ килмест, ăна лайăх ирттерес пулать. — посл. Молодые годы не приходят дважды, нужно их прожить хорошо.

çанталăк

погодный
ăмăр çанталăк — пасмурная погода
лайăх çанталăкпа — по хорошей погоде, пока стоит хорошая погода
уяр çанталăк — ясная погода, ведро
çанталăк ăшăтрĕ — потеплело
çанталăк пăсăлчĕ — погода испортилась
çанталăк йĕпене кайрĕ — началось затяжное ненастье
çанталăка сăнакан станци — метеорологическая станция
Çанталăк çуллен пĕр килмест. — посл. Погода не бывает каждый год одинаковой. (соотв. По году и погода).
Çурхи çанталăк çур ăслă, кĕрхи çанталăк кĕтĕк ăслă. — погов. Весенняя да осенняя погода — с коротким умом (очень неустойчивая).

çĕлен

II. возвр. и страд.

1.
шиться
хулăн брезент лайăх çĕленмест — толстый брезент шьется плохо

çивĕтлен

страд.
заплетаться (в косу)
унăн çӳçĕ лайăх çивĕтленет — у нее волосы хорошо заплетаются

çирĕплет

2.
укреплять, прибавлять крепости, сил
лайăх апат ăна часах çирĕплетет — от хорошего питания он быстро поправится

çитĕн

1.
расти, вырастать, произрастать
курăк лайăх çитĕнет — трава растет хорошо
ача сывă çитĕнет — ребенок растет зоровым
вăл хулара çитĕннĕ — он вырос в городе

çичсĕмĕр

числ. собир.  
мы семеро, мы всемером
çичсĕмĕр те лайăх вĕренетпĕр — мы все семеро учимся хорошо
çичсĕмĕрĕн те кĕнеке пур — у каждого из нас семерых есть книга

çулăн

II. страд.

скашиваться, быть скошенным
типĕ курăк лайăх çулăнмасть — сухая трава плохо косится

çӳлтен

1.
сверху, с высоты, с вышины
çӳлтен ан — спуститься сверху
çӳлтен ӳк — упасть сверху
çӳлтен лайăх курăнать  —сверху хорошо видно
çӳлтен пăх — 1) смотреть сверху, с высоты 2) перен. смотреть свысока, пренебрежительно

çыпăç

1. общее обозначение
действия, связанного с соединением каких-л. предметов или их частей
— перевод зависит от способа соединения

приклеиваться, прилипать, приставать, прикрепляться и т. д.
тум-тир çумне куршанак çыпăçнă — репей пристал к одожде
урана пылчăк çыпăçать — грязь пристает к ногам
çыпăçса лар — приклеиться, пристать
çыпăçакан хут — липкая бумага
ку сăрă лайăх çыпăçать — эта краска хорошо садится
çӳç çамка çумне çыпăçнă — волосы прилипли ко лбу
Ĕç алла çыпăçмасть — посл. Работа рук не испачкает.

ăвăслан

вощиться страд.
пропитываться воском
пир лайăх ăвăсланнă — холст хорошо пропитался воском

ăраснах

разг.
особенно, в особенности
исключительно

паян вăл ăраснах лайăх юрларĕ — сегодня он пел особенно хорошо

ăшалан

1.
жариться, зажариваться, поджариваться
аш лайăх ăшаланнă — мясо прожарилось хорошо
ытлашши ăшалан — пережариться
ăшаланса çит — дожариться (до готовности)

ăшăлла

1.
теплым, в теплом виде
кукăле ăшăлла çиме лайăх — пироги вкусно есть теплыми

ĕç

2.
устраивать пиршество, пировать
ĕçкĕ ĕç — созывать гостей, пировать
сăра ĕç — 1) пить пиво 2) устраивать пиршество
ĕçсе çи — 1) пить и есть 2) пировать
Йышпа ĕçлеме лайăх, туспа ĕçме лайăх. — погов. В коллективе хорошо работать, а с друзьями — пировать.

татăл

3.
пилиться
рубиться

хурăн вутти лайăх татăлать — березовые дрова пилятся хорошо

çавăр

23.
в форме деепр. çавăрса с др. глаголами образует
составные глаголы с различным значением:

çавăрса кала —
1) выговаритвать, произносить
ача сăмахсене лайăх çавăрса калаймасть — ребенок не может как следует произносить слова
2) выражать, излагать мысли
çавăрса калама сăмах çитмест — не хватает слов выразить что-л.

çавăрса çап — швырнуть бросить об землю
тутана çавăрса çырт — закусить губу
туăра çавăрса çых — обвязать платком
çавăрса тыт — охватить

çавăрса хур —
1) взвлаить
миххе çурă çине çавăрса хур — взвлаить мешок на спину
2) подвернуть, завернуть
тăлăп аркине ая çавăрса хур —подвернуть под себя поул тулупа
3) разг. опорожнить, опрокинуть
пĕр саткан эрехе çавăрса хучĕ — он опрокинул стакан вина
4) разг. ляпнуть, брякнуть прост.
çавăрса чик — запрятать (напр. деньги)

нӳрлен

увлажниться, отсыревать, пропитываться влагой
сӳс нӳрленнĕ — пенька отсырела
нӳрленнĕ тăвар — отсыревшая соль
çĕр лайăх нӳрленчĕ — земли хорошо пропиталась влагой

ĕçле

6.
работать, действовать (о механизмах, приборах и т. п.)
ĕçлесе кивел — износиться, сработаться
машина лайăх ĕçлет — машина работает хорошо
газпа ĕçлекен — газовый, работающий на газе
электричествăпа ĕçле — работать на электричестве

пулă

рыбный, рыбий
рыбо-

ăшаланă пулă — жареная рыба
пĕçернĕ пулă — вареная рыба
типĕтнĕ пулă — сушеная рыба
чĕрĕ пулă — свежая рыба
пĕвесенче ӳстерекен пулă — разводимая в прудах рыба
пулă вăййи — нерест, икромет
пулă завочĕ — рыбозавод
пулă промысли — рыбный промысел
пулă промышленоçĕ — рыбная промышленность
пулă сыхлав инспекторĕ — инспектор рыбнадзора
пулă çăвĕ — рыбий жир
пулă хуппи — рыбья чешуя
пулă шӳрпи — уха
пулă ĕрчет — разводить рыбу
пулă ĕрчетес ĕç — рыбоводство
пулă тыт — рыбачить
пулă тытмалли хатĕрсем — рыболовные снасти
пулассила çӳре — ходить на рыбалку
пулă вăлча сапать — рыба нерестится, мечет икру
пулă лайăх туртать — рыба клюет хорошо
Кӳлĕре пулă тăвăннă — рыба в озере задохнулась, в озере произошел замор рыбы
Пулă шывра, хури сăртра. (Курка). — загадка Рыба в воде, а хвост на горе. (Ковш). (соотв. Утка в море, а хвост на заборе).

чăмăртан

8. перен.
собираться, группироваться, объединяться, сплачиваться, консолидироваться
лайăх чăмăртаннă йыш — сплоченный коллектив
демократи вăйĕсем чăмăртанни — консолидация демократических сил

сирĕнтен

(сиртен)

мест.
исх. п. от эсир:

вас
с вас
от вас
из вас
у вас

сирĕнтен малтан — раньше вас
сиртен ыйтас тетĕп — я хочу у вас спросить
сирĕнтен инçех мар — недалеко от вас
сиртен лайăх летчик пулать — из вас выйдет хороший летчик

тух

26.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола
с общим значением законченности действия:

вĕренсе тух — выучиться, окончить учебное заведение
вуласа тух — прочитать, дочитать
йăтса тух — вынести (напр. вещи)
пăхса тух — пересмотреть, просмотреть (напр. документы)
пулса тух — получаться
лайăх мар пулса тухрĕ — получилось нехорошо
сиксе тух — выскочить откуда-л.
çавăтса тух — вывести (за руку, за поводья)
тапса тух — высыпать, проступить, появиться в обилии (напр. о сыпи, поте)
тăрса тух — выстроиться в ряд
хурса тух — разложить, уложить в ряд
чупса тух — 1) выбежать откуда-л. 2) пробежать (дистанцию)

мĕнле


кирек мĕнле
1) любой, каждый, всякий
ку алăка кирек мĕнле уçă та уçать — эту дверь можно открыть любым ключом
2) как угодно, каким угодно путем

мĕнле те пулсан, мĕнле те пулин —
1) какой-нибудь, какой-либо
санăн мана валли мĕнле те пулсан ручка çук-и? — нет ли у тебя какой-нибудь ручки для меня?
2) как-нибудь, как-либо
мĕнле те пулсан пырăп-ха сирĕн пата — я как-нибудь приду к вам
мĕнле пулсан та — как бы то ни было, в любом случае
мĕнле тăрăшсан та — как (бы) ни старался, при всем старании

мĕнле калас — как сказать (при затруднении точно выразить мысль)
лайăх кантами çулла? — мĕнле калас...  —  хорошо ли вы отдохнули летом? — как сказать...
авă мĕнле иккен! — вон оно как!, вон оно что!
ĕçсем мĕнлерех? — как дела?

унăн


ун пек
1) такой, как он, подобный ему
ун пек лайăх специалиста пурте хаклаççĕ — такого хорошего специалиста, как он, ценят все
2) как он, подобно ему
эсĕ ун пекех вăйлă мар — ты не так силен, как он
3) подобным образом, так
ун пек тума юрамасть так не следует поступать

ун чухне — тогда
ун чухне вăл пĕчĕк пулнă — тогда он был маленьким
ун чухлĕ — столько
пире ун чухлĕ кирлĕ мар — нам не нужно столько унелнĕ:

тĕплен

1.
чиниться, ремонтироваться (о таре, посуде)
ку катка лайăх тĕпленеймен — дно этой кадки пригнано недостаточно плотно

сыпăн

возвр. и страд.

1.
стыковаться
соединяться, сочленяться

пăрăх вĕçĕсем лайăх сыпăнчĕç — концы труб соединились плотно

о

I. межд.
выражает экспрессивность высказывания

о

о-о, ку темăна эпĕ лайăх пĕлетĕп! — о-о, эту тему я хорошо знаю!

э

2.
выражает возмущение
а

мĕнле лайăх юрлать, э! — как он красиво поет, а!

нападени

спорт.
нападение
нападени линийĕ — линия нападения
нападени лайăх вылярĕ — нападение сыграло хорошо

представитель

2.
представитель (йышран пĕри)
нимĕç искусствин чи лайăх представителĕсем — лучшие представители немецкого искусства

чăн

13.
то же, что чи
чăн лайăх — самый лучший, наилучший
чăн малтан — прежде всего, во-первых

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

арман

1. П.п. Аш-какай е пахча çимĕç вĕтетмелли, фарш тумалли хатĕр. Анчах «кайф» тапхăрĕ иртсен вара шăм-шака хуçать, аш арманĕ витĕр тухнăн туйăнать. ÇХ, 27.02.1998, 4 с. Помидора аш арманĕ витĕр кăлармалла. Т-ш, 2001, 36 /, 12 с. Гайморитран сипленме хура йӳç кăшман лайăх пулăшать. Ăна аш арманĕпе вĕтетмелле. С-х, 2001, 11 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 357 с. 2. Ç.п. Тĕлсĕр вăрçă-харçă; юнлă çапăçусем. 1995 çулта алла диплом илнĕ хыççăн Чечняна лекрĕм — «аш арманне». Ар, 2000, 10 /, 3 с. Çар операцийĕ мар, чăн-чăн аш арманĕ тейĕн... Чăваш ен йĕкĕчĕ çав армантан тухайман. Ар, 2002, 40 /, 1 с.

аш арманĕ

1. П.п. Аш-какай е пахча çимĕç вĕтетмелли, фарш тумалли хатĕр. Анчах «кайф» тапхăрĕ иртсен вара шăм-шака хуçать, аш арманĕ витĕр тухнăн туйăнать. ÇХ, 27.02.1998, 4 с. Помидора аш арманĕ витĕр кăлармалла. Т-ш, 2001, 36 /, 12 с. Гайморитран сипленме хура йӳç кăшман лайăх пулăшать. Ăна аш арманĕпе вĕтетмелле. С-х, 2001, 11 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 357 с. 2. Ç.п. Тĕлсĕр вăрçă-харçă; юнлă çапăçусем. 1995 çулта алла диплом илнĕ хыççăн Чечняна лекрĕм — «аш арманне». Ар, 2000, 10 /, 3 с. Çар операцийĕ мар, чăн-чăн аш арманĕ тейĕн... Чăваш ен йĕкĕчĕ çав армантан тухайман. Ар, 2002, 40 /, 1 с.

аçтаха

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан вуникĕ паллăран пиллĕкмĕшĕ. Кăçалхи çул Аçтаха çулталăкĕ шутланать. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Аçтаха паллипе çуралнисем тарап (кутăн) кăмăллă та кăра, анчах ĕçчен, пултаруллă. ЯБ, 1990, 1 /, 64 с. Мĕскĕн Кролик çулне асар-писер Аçтаха ылмаштарать. ÇХ, 1999, 49 /, 2 с. 2. Ç.п.,астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Аçтаха çулĕнче) çуралнă çын. Кăçал телейАçтаха аллинче. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Автанăн чи лайăх тусĕсем е мăшăрĕсем, Вăкăр, Çĕлен, Аçтаха. Х-р, 31.12.1992, 3 с. Аçтахасен ... пĕрремĕш вырăнта ĕç тата ӳсĕм картлашки. ÇХ, 2003, 2 /, 5 с.

аура

ç.с. 1. Парапсихол. Чĕрĕ чунăн ӳт-пĕвне хупăрласа тăракан, вышкайсăр сисĕмлисем (экстрасенссем) кăна куракан çутă пайăрка сийĕ; биоуй (туп.). Çын аури, тепĕр майлă каласан, биоуйĕ (е кĕлетке тавра тытăнса тăракан куçа курăнман мĕлке) тăрăх диагноз лартма пулать. Х-р, 27.06.1992, 3 с. Иисус Христосăн аури сарă тĕслĕ пулнă. Я-в, 1995, 9 /, 105 с. Экран çинче вăл [хĕрача] çĕр çывăхĕнчи орбитăра ĕçлекен çынсен аурине курма пултарнă. ÇХ-рĕ, 15.12.1999, 4 с. Аура çирĕп, вăйлă пулсан сире нимĕнле хура вăй та, нимĕнле тухату та çĕнтереймĕ. С-х, 2000, 27 /, 3 с. — аурăн асамлă çути (Я-в, 1995, 10 /, 42 с.). 2. Куçăм. Этем, чĕрчун е япала хăй таврашĕнчи çынсене кӳрекен витĕм. Тен, эпĕ те такамшăн Турă... Ырсунăм кăмăлĕ — аура. Л.Федорова //Я-в, 1991, 4 /, 7 с. Вера Кузьминичнăна çур ĕмĕр ытла [театрти] çак аура витĕм кӳрсе тăрать (ХК, 1998, 37 /, 15 с.). Пирĕн Таньăсене тата темле «аура» текенни пĕрешкеллетет ахăр. ÇХ, 1999, 3 /, 4 с. 3. Куçăм. Пĕр-пĕр пулăмпа çыхăннă лару-тăру, ĕç-пуç. Наци философийĕ, пурнăç аури ... авалхи тĕнре мĕн тери уçăмлă палăрать. Х-р, 17.12.1992, 3 с. Хăйне евĕрлĕ аура хуçаланать. Х-р, 25.12.1997, 4 с. Вăл [тĕп режиссер] артистсем сцена çинче хумханнине, ... залра хăйне майлă «аура» пулнине лайăх туйса илнĕ. Х-р, 13.04.2001, 2 с.

бизнес-проект

ç.с. Бизнес-планăн чи пĕлтерĕшлĕ пайĕ, шăнăрĕ (туп.). Çынсене çĕнĕ ĕç вырăнĕсем туса парассипе çыхăннă чи лайăх бизнес-проект сĕнекен предприятисемпе организацисем валли конкурс ирттерме йышăннă. Х-р, 23.02.1994, 1 с. Бизнес-проектпа бизнес-плансене икĕ-виçĕ çул малтан туса пыратпăр, вĕсем пурнăçлансассăн чунтан савăнатпăр. ХС, 1999, 11 /, 2 с. Бизнес-проектсенче ... промышленноç тата ялхуçалăх производствин экономика инфраструктурине аталантарма е реформăлама ятарлă сĕнӳсем пулмалла. Х-р, 7.04.2001, 1 с. — бизнес-проект çыр (ÇХ, 2001, 33 /, 9 с.).

бомбардир

ç.с., спорт. Чи ăнăçлă тапăнса вылякан, пуринчен те ытларах гол кĕртекен футболист. Çамрăк журналистсен футбол командин бомбардирĕ Егоров тепĕр гол кĕртме вирхĕнет. ÇХ, 1999, 29 /, 2 с. Бомбардирсен ăмăртăвĕнче çак футболистсем малта пыраççĕ. Т-ш, 2000, 42 /, 12 с. В.Евлампьевпа А.Михайлов виçшер мечĕк тапса кĕртсе чи лайăх бомбардирсем пулса тăнă. Х-р, 25.09.2001, 4 с. — тĕнчен чи лайăх бомбардирĕ (Т-ш, 1999, 13 /, 2 с.).

вырсарни

вырсарни шкулĕ, ç.я. Эрнере пĕрре — выр-сарникун — вĕренмелли шкул (диаспорăра (туп.) ачасене чăваш-ла вĕрентмелли майсенчен пĕри). Вырсарни шкулне пулăшма [Пу-çелĕк]. Х-р, 20.09.1996, 1 с. Хусанта вырсарни шкулне уçнă. ÇХ, 1997, 50 /, 5 с. Самарта, Тольяттире чăвашсен вырсарни шкулĕ-сем лайăх ĕçленине палăртса хăвармалла. Я-в, 1999, 11—12 /, 117 с.

генсек

ç.с. Совет Союзĕнчи Коммунистсен партийĕн Тĕп комитечĕн ертӳçи; тĕп секретарь. Горбачева вĕлерес хăрушлăх пулнă, мĕншĕн тесен генсек тăшманĕсем ... ăна ытти меслетсемпе чарма пултарайманнине ăнланма пуçланă. Х-р, 22.09.1992, 3 с. Хăй вăхăтĕнче И.Сталин сăнӳкерчĕкĕпе ретушер питĕ нумай ĕçленĕ, мĕншĕн тесен генсек пичĕ шатраллă пулнă. Х-р, 15.03.1994, 4 с. Пленум ларăвĕ умĕн обком кулуарĕсене пухăннисем генсек пӳтсĕрлĕхне еплерех сӳтсе явнине лайăх астăватăп. Ч-х, 1999, 28 /, 6 с. — генсек пуканĕ (Я-в, 1992, 9 /, 10 с.); генсек портречĕ (Х-р, 11.08.2000, 3 с.); — пулас генсек (Х-р, 18.08.2000, 3 с.); экс-генсек (Х-р, 3.04.2001, 3 с.).

гимнази

ч.с. Пĕтĕмĕшле пĕлӳ панисĕр пуçне гуманитари, эстетика е физика-математика предмечĕсене тĕплĕ вĕрентни тата çавăн пек шкул. Наци лицейĕсемпе гимназийĕсем йĕркелени питĕ вырăнлă. Х-р, 21.10.1992, 4 с. Ачăрсене Шупашкарти лицейсене, гимназисене вĕренме ярсан вĕсемшĕнех лайăх пулĕ. ÇХ, 27.02.1998, 1 с. Шкул хыççăн эпĕ Чăваш патшалăх университечĕ çумĕнчи гимназие вĕренме кĕтĕм. Т-ш, 1999, 48 /, 3 с. — каçхи гимнази (Х-р, 2.09.1992, 2 с.); чăваш-нимĕç гимназийĕ (Т-ш, 1999, 44 /, 3 с.).

дирол

ç.с. Чăмламалли резинка (чăмлак-кавлек) тĕсĕ. Тĕрлĕ стиморолсемпе диролсене мĕн чухлĕ чăмланăçакна тĕп-тĕрĕс калаймастпăр та. ÇХ, 1998, 25 /, 4 с. Çăвартан ырă мар шăршă кĕрсен дирол е стиморол чăмлама кирлĕ мар, пĕр стакан сĕт кăна ирттерсе ярĕ. Х-р, 4.08.2000, 3 с. Апат хыççăн кунне 3—4 хутран ытла мар лайăх пахалăхлă чăмлак (орбит, дирол, стиморол пеккисене) чăмлани шăл кариесĕпе чирлессинчен хӳтĕлет. С-х, 2000, 14 /, 4 с.

евроюсав

ç.с. Хĕвеланăç Европа калăпĕпе (стан-дарчĕпе) ирттерекен юсав ĕçĕ. Лайăх пурнăç илĕртнĕренех бомжсене тара тытса «евроюсав» тунă. ÇХ, 1999, 39 /, 5 с. Чăн-чăн евроюсав валли укçа çук. ÇХ, 2000, 37 /, 10 с. Кăçал Юнкăпуçĕнчи кафере евроюсав ĕçĕсем турĕç. ÇЯ, 29.09.2001, 4 с.

йĕркелӳçĕ

ç.с. 1. Пуçарса яракан, никĕс хывакан çын; пуçаруçă, никĕслевçĕ. ЧНК йĕркелӳçисенчен пĕрин В.Никитин-Станьялăн интервьюне вуласа тухрăм. Х-р, 23.07.1992, 2 с. Йĕркелӳçĕсене чĕнсе каласшăн, фестивале сӳнме, пĕтме ан парăр. ÇХ, 1999, 29 /. 2 с. Н.Петровстилистика кафедрин йĕркелӳçи. АМХ, 2001, 7—8 /, 9 с. 2. Йĕрке тăвакан, йĕркелесе пыракан çын; йĕркеçĕ. Урамри çӳреве йĕркелекенйĕркелӳçĕ. Ç-т, 1998, 2 /, 28 с. И.С.Мак-симов-Кошкинскиййĕркелӳçĕ кăна мар, артист, режиссер, драматург, куçаруçă. ÇХ, 1998, 13 /, 1 с. Хаçатăн агитатор, пропагандист, йĕркелӳçĕ пулмалла тени... ÇХ, 1999, 3 /, 1 с. — йĕркелӳçĕ ĕçĕ-хĕлĕ (Х-р, 9.10.1993, 2 с.); йĕркелӳçĕ шайĕ (ÇХ, 17.04.1998, 2 с.); йĕркелӳçĕ таланчĕ (ХШ, 1999, 4—5 /, 118 с.); — ăста йĕркелӳçĕ (Т-ш, 1999, 4 /, 1 с.); лайăх йĕркелӳçĕ (ÇХ, 1999, 42 /, 12 с.); пурнăç йĕркелӳçи (Я-в, 1999, 2 /, 4 с.); туй йĕркелӳçи (ÇХ, 2001, 31 /, 10 с.).

каратэ

п.с. Яппунсен хĕç-пăшалсăр хӳтĕленмелли меслетлĕхĕ (туп.) çинче никĕсленнĕ спорт кĕрешĕвĕн тĕсĕ, чи сисĕнкĕллĕ вырăнсене çара алăпа е урапа тивертсе тапăнакана çĕнме тăрăшни. Каратэ е самбо меслечĕсене алла илмелле учительсен. К-н, 1982, 21 /, 11 с. Çамрăк чухнех Давид самбо, дзюдо тата каратэ мелĕсене... лайăх вĕренсе çитнĕ. М.Сунтал, 1990, 132 с. Хăвна кӳрентерсен каратэпе сыхланни пулнă-и. Т-ш, 1999, 32 /, 1 с. — каратэ секцийĕ (К-н, 1982, 17 /, 6 с.; Х-р, 20.06.1997, 4 с.; Т-ш, 1999, 4 /, 11с.); каратэ клубĕ (Д.Гордеев, 1988, 261 с.); каратэ ăсти (ÇХ, 1998, 45 /, 2 с.); — контактлă каратэ (Х-р, 20.06.1997, 4 с.; ÇХ, 2000, 6 /, 11 с.; С-х, 2000, 14 /, 1 с.); каратэ-кекусинкай (ÇХ, 1997, 28 /, 3 с.); сето-кан каратэ (Ар, 2002, 19 /, 2 с.).

качака

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан 12 паллăран саккăрмĕшĕ. Качака [çулĕ] çĕнĕ туйăмсемпе хавхалантарать. Т-ш, 13.02.1991. 8 с. Качака, Сурăх, Кушак — зороастризм календарĕнчи çулсен ячĕсем. Я-в, 2000, 4 /, 52 с. Китай календарĕпе 2003 çул Хура Качака çулĕ шутланать. КÇ, 2002, 52 /, 1 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Кăçал Качакан илĕртӳллĕ çулçӳрев, ... кĕтмен тĕлпулусем пулĕç. Т-ш, 13. 02.1991, 8 с. Качакасем аранах ... бизнес ăнăçлă аталанасса кĕтсе илĕç. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с. Вăл [Кушак] Качакана лайăх пăхать. Т-ш, 1999, 1 /, 2 с. — Хĕрарăм-качакасем (Ар, 2001, 3 /, 3 с.).

компакт-диск

ç.с. Лазерлă проигрывательпе итлемелли пĕр енлĕ йăвă çыруллă (кĕвĕ-çемĕллĕ е текстлă) пĕчĕк пластинка; лазер дискĕ. Куравăшра «Раççей» ятлă лазер компакт-дискăн презентацийĕ пулса иртнĕ. Х-р, 15.02.1996, 3 с. Манăн [композиторăн] чи лайăх произведенисене компакт-диска çырма палăртнă. Х-р, 3.04.1996, 4 с. Çапах хăш-пĕр япаласем çухалнă-çухалнах, магнитола, компактдисксем. ÇХ, 2000, 37 /, 4 с. Библиотека фондне ... аудиокассетăсемпе, компактдисксемпе пуянлатма тăрăшаççĕ. Х-р, 6.03.2003, 4 с.

компактдиск

ç.с. Лазерлă проигрывательпе итлемелли пĕр енлĕ йăвă çыруллă (кĕвĕ-çемĕллĕ е текстлă) пĕчĕк пластинка; лазер дискĕ. Куравăшра «Раççей» ятлă лазер компакт-дискăн презентацийĕ пулса иртнĕ. Х-р, 15.02.1996, 3 с. Манăн [композиторăн] чи лайăх произведенисене компакт-диска çырма палăртнă. Х-р, 3.04.1996, 4 с. Çапах хăш-пĕр япаласем çухалнă-çухалнах, магнитола, компактдисксем. ÇХ, 2000, 37 /, 4 с. Библиотека фондне ... аудиокассетăсемпе, компактдисксемпе пуянлатма тăрăшаççĕ. Х-р, 6.03.2003, 4 с.

кроссовка

ç.с. Резина тĕплĕ, çӳллĕ хыçлă çăмăл пушмак; кросс пушмакĕ. Хаш та хаш сывлаççĕ ашшĕ-амăшĕ, çуллахи вăхăтра ачана пĕр кроссовка ĕçлесе илмелĕх ăçта ямалла. Х-р, 22.07.1992, 4 с. Улттăн пыраççĕ те ... 15 çулхи арçын ачана футболкипе кроссовкине хывма хушаççĕ. ХС, 6.08.1999, 2 с. Упнер вăтам шкулĕнче 15 çулхи М. пĕрле вĕре-некенĕн кроссовкине «уралантарнă». Т-ш, 1999, 7 /, 8 с. Шурă носки спорт костюмĕпе, кроссовкипе лайăх. ÇÇ, 2000, 4 /, 4 с. — çăмăл кроссовка (К-н, 1986, 19 /, 11 с.); ют çĕршывра кăларнă кроссовка (Х-р, 4.09.1992, 1 с.); юрăхлă кроссовка (Х-р, 6.02.1993, 2 с.).

кроссовки

ç.с. Резина тĕплĕ, çӳллĕ хыçлă çăмăл пушмак; кросс пушмакĕ. Хаш та хаш сывлаççĕ ашшĕ-амăшĕ, çуллахи вăхăтра ачана пĕр кроссовка ĕçлесе илмелĕх ăçта ямалла. Х-р, 22.07.1992, 4 с. Улттăн пыраççĕ те ... 15 çулхи арçын ачана футболкипе кроссовкине хывма хушаççĕ. ХС, 6.08.1999, 2 с. Упнер вăтам шкулĕнче 15 çулхи М. пĕрле вĕре-некенĕн кроссовкине «уралантарнă». Т-ш, 1999, 7 /, 8 с. Шурă носки спорт костюмĕпе, кроссовкипе лайăх. ÇÇ, 2000, 4 /, 4 с. — çăмăл кроссовка (К-н, 1986, 19 /, 11 с.); ют çĕршывра кăларнă кроссовка (Х-р, 4.09.1992, 1 с.); юрăхлă кроссовка (Х-р, 6.02.1993, 2 с.).

лĕпĕртетӳ

п.в. Талпас çапни, сăмах авăртни; лапăртату, сӳпĕлтетӳ. Ме, вула... Лайăх сĕнӳ панă-и эпĕ е ниме тăман лăпăртату çеç кунта. К-н, 1977, 18 /, 8 с. Анчах эпир концерта кайсан мĕн куратпăр. Сывлăшпа карăнтарнă хăмпăсем тата лĕпĕртетӳ. ÇХ, 1999, 29 /, 12 с.

лăпăртату

п.в. Талпас çапни, сăмах авăртни; лапăртату, сӳпĕлтетӳ. Ме, вула... Лайăх сĕнӳ панă-и эпĕ е ниме тăман лăпăртату çеç кунта. К-н, 1977, 18 /, 8 с. Анчах эпир концерта кайсан мĕн куратпăр. Сывлăшпа карăнтарнă хăмпăсем тата лĕпĕртетӳ. ÇХ, 1999, 29 /, 12 с.

лиçван

п.с. Çемçе лăсăллă, çирĕп вулăллă, кĕркунне çаралакан йывăç; лиственница. Лиственница ячĕ чăвашла та пур, лиçванÇĕпĕрти чăвашсем çапла калаççĕ. В.Митта //Я-в, 1955, 4 /, 30 с. Лиçвансемчăн-чăн аристократ йывăçсем. Хв.Уяр, 1978, 25 с. Хыр-чăрăшпа пĕр тăван, вăрманта ӳсет лиçван. Ç-т, 2001, 5—6 /, 20 с. Лиçван лайăх авăнать, ... час çĕрмест. О.Алексеев, 2001, 41 с. — яштака лиçван (К.Турхан, 1961, 44 с.; Т-ш, 1993, 17 /, 3 с.).

номинаци

ç.с. 1. Анлă конкурсăн пултарулăха виçмелли кашни енĕ; пултарулăх ăмăртăвĕн пĕр майĕ. Шăмăршăсем фестиваль лауреачĕ пулчĕç, ... чи ăста драматург, композитор номинацийĕсенче çĕнтерчĕç. Ă-л, 1998, 4 /, 3 с. «Спорт журналисчĕ» номинацире пĕрремĕш вырăна Ю.Плотников йышăнчĕ. ÇХ, 1999, 4 /, 10 с. Фестивальте 13 номинаципе приз панă. Х-р, 7.06.2000, 4 с. Вăл [пултарулăх уявĕ] ... виçĕ номинаципе иртет. Т-ш, 2001, 39 /, 3 с. — тĕрлĕ номинациллĕ конкурс (ÇХ, 10.04.1998, 2 с.). 2. Пултарулăх ăмăртăвĕн çĕнтерӳçине тивĕçекен хисеплĕ ят палăртăвĕ. Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш патшалăх театрĕ те ... çĕнĕ спектакльсем хатĕрлеме, сумлă ят-номинацисем çĕнсе илме тытăнĕ. Х-р, 7.06.2000, 4 с. «Чи лайăх медицина сестри» номинацие Элĕкри «Хĕвел» ача сачĕн аслă медицина сестри Р.Тарасова çĕнсе илчĕ. ПÇ, 2.09.2000, 2 с.

параглайдинг

ç.с., спорт. Вĕçев спорчĕн тĕсĕ, парап-ланпа (туп.) ăмăртни. Экспедицие ЧР Çамрăксен ĕçĕсен патшалăх комитечĕ тата республикăн Параглайдинг федерацийĕ йĕркеленĕ. Х-р, 20.06.2000, 1 с. Параглайдинг федереацине ... параплансем упрама, типĕтме лайăх вырăн кирлĕ. ÇХ, 2000, 34 /, 8 с.

парапсихолог

ç.с. Ăс-тăнăн асамлă пулăмĕсене, вышкайсăр сисĕмлĕх тĕсĕсене (пуласлăха туйнине, шухăшпа витернине т.ыт.) тĕпчекен çын. Парапсихолог пекех, тăтăшах пĕр сăмаха калать поэт, «кил», «кил»... [.]. В.Абрамов, 1998, 10 с. Анастасия Семеновна парапсихолог тĕлĕксен пĕлтерĕшĕпе çыхăннă темиçе сĕнӳ парать. Х-р, 8.07.1999, 3 с. Лайăх психо-аналитик вăлпĕр вăхăтрах психолог та, психиатр та, прсихоте-рапевт та, хăш чухнепарапсихолог та. С-х, 2000, 35 /, 1 с.

правурлăх

п.с. Çивĕчлĕх, чĕрĕлĕх, йăрăлăх, йӳрĕклĕх. Хăйĕн правурлăхĕпе ыттисене çĕклентерсе çеç пырать. К-н, 1978, 24 /, 9 с. Унăн унчченхи правурлăхĕпе чĕрĕлĕхĕ халĕ те иксĕлми тапса тăни сисĕнет. ХС, 5.03.1999, 3 с. Саша Муллинăн илемлĕхĕпе правурлăхĕ ... çарта чухнехи сăн ӳкерчĕкре те лайăх палăрать. ÇХ, 2000, 12 /, 8 с.

профессилĕх

ç.с., п.п. Çын хăйĕн ĕçне лайăх пĕлни; професси ăсталăхĕ. Пăлхар тата чăваш чĕлхисемпе çыхăннă ыйтусене пăхса тухмашкăн М.Закиевăн профессилĕх, ĕçе пĕлни çителĕклĕ мар. Х-р, 25.09.1996, 3 с. Çĕнĕ парламент ... профессилĕх тĕлĕшпе унчченхинчен кайра ... Финанспа бюджет комитечĕн пуçлăхĕнчефилософ-атеист. Х-р, 28.03.1998, 7 с. Сирĕн пысăк профессионализма укçа-тенкĕпе палăртма пултараççĕ. Х-р, 7.09.1996, 3 с. — профессилĕх шайĕ (ЧÇ, 1998, 22 /, 12 с.); профес-сионализм шайĕ (ЧТ, 1998, 5 /, 7 с.); профессионализм енĕсем (ÇХ, 1999, 10 /, 2 с.); профессионализмпа палăр (Х-р, 26.06.2003, 1 с.).

профессионализм

ç.с., п.п. Çын хăйĕн ĕçне лайăх пĕлни; професси ăсталăхĕ. Пăлхар тата чăваш чĕлхисемпе çыхăннă ыйтусене пăхса тухмашкăн М.Закиевăн профессилĕх, ĕçе пĕлни çителĕклĕ мар. Х-р, 25.09.1996, 3 с. Çĕнĕ парламент ... профессилĕх тĕлĕшпе унчченхинчен кайра ... Финанспа бюджет комитечĕн пуçлăхĕнчефилософ-атеист. Х-р, 28.03.1998, 7 с. Сирĕн пысăк профессионализма укçа-тенкĕпе палăртма пултараççĕ. Х-р, 7.09.1996, 3 с. — профессилĕх шайĕ (ЧÇ, 1998, 22 /, 12 с.); профес-сионализм шайĕ (ЧТ, 1998, 5 /, 7 с.); профессионализм енĕсем (ÇХ, 1999, 10 /, 2 с.); профессионализмпа палăр (Х-р, 26.06.2003, 1 с.).

ăсчах

ç.п. Ăслăлăх ĕçĕпе пурăнакан çын; ăслăлăхçă. Стена тăршшĕпех кунта вĕреннĕ паллă çыравçăсен, ăсчахсен сăнĕсене çакса тухнă. Ф.Андреев, 1980, 180 с. Раççейĕн Наукăсен академийĕнче те суя ăсчахсем, коньюнктурщиксем пур. Х-р, 14.04.1992, 4 с. Студентсемпе ăсчахсене ăслăлăх ĕçĕсене пурнăçлама ... лайăх майсем тупăнаççĕ. Т-ш, 1998, 3 /. Проектра [саккун проектĕнче] çамрăк ăсчахсене, аспирантсене çăмăллăхсем кӳресси пирки каланă. ÇХ, 1999, 11 /, 2 с.

ĕмĕтсĕрлен

п.с. Выçăх, непĕслен, çăтăх, çăткăнлан, хыпкăнлан. Тăшман вăйлă, тĕнчене хыпса-çăтса яма ĕмĕт-сĕрленсе, ... тахçанах хатĕрленсе тăнă. А.Алга, 1955, 59 с. Ытлашши ĕмĕтсĕр ан пул, ĕмĕтсĕрленмен-тĕкшутласа илнĕ пулăттăн. Юхма М. //К-н, 1961, 17 /, 6 с. «Çук, каллех ĕмĕтсĕрленмелле», — ятлаçса илчĕ Çумкка, те шурă путекшĕн çеç каларĕ çак сăмахсене... Ю.Силэм, 1989, 48 с. Çинĕ чухне ан васкăр, апата лайăх чăмласа вĕтетĕр, ан ĕмĕтсĕрленĕр. ХС, 1999, 24 /, 4 с.

ĕçченçĕ

п.в. Тăрăшуллă çын (е сăнар); ĕçлевçĕ, ĕçчен. Пуç çапма пымашкăн вăхăт çук ĕçченçĕн. С.Шавлы, 1974, 37 с. Вăл лайăх çын, канăçсăр ĕçченçĕ. А.Медведев, 1983, 199 с. Хĕвелпе танах тăрса вăратрăм ытарми ĕçченçĕ уй-хире. В.Пехил, 1986, 16 с. Тăрмашаççĕ, тĕрмешеççĕ кунсерен ĕçченçĕсем. А.Галкин //Т-ш, 1998, 7 /, 5 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вăрçă

драка, борьба, ссора
война
брань
ругань

вăйлă вăрçă — сеча
çакăнта вăйлă вăрçă —
вăрç — воевать
вăрçни аван мар — ссориться не хорошо
вăрçă тăр — стоять наготове к войне
пирĕнпе вăрçсан — браниться
вăрçса (йăтлаçса) чарăнчĕ — набранился
вăрçса пурăнни, лайăх пурăнманни, килĕшӳ çукки — нелады

илт

слушать, слышать
хам илтменнисене çырма пĕлеместĕп — я не могу написать то, чего я не слышал
унăн хăлхи лайăх илтет — у него слух хороший
итле — слушаться
илтĕн — слышаться
лайăх илтĕнет — хорошо слышно

йăла

обычай
мода
церемония
характер, темперамент

çак лашан йăли пит лайăх — у этой лошади нрав очень хороший

кĕвĕç

ревновать, завидовать
ман арăм ман çинчен кĕвĕçет — моя жена ревнует меня
çын лайăх пурăннинчен кĕвĕçет — завидует хорошей жизни других
пиртен пурте кĕвĕçеççĕ — нам все завидуют

лайăх

хороший; хорошо; исправный, приличный, безукоризненный. Çын лайăххи хирĕç пăхсах паллă – по одному виду заметно, хороший человек (или нет). Лайăх-и? Здоров-ли? Здравствуй, лайăх лайăххăн – хорошенько.

107 стр.

мар

не, не есть; ман мар – не мое; çапла тăвас мар – так делать не следует; вăл лайăх çын мар – он не хороший человек. Çĕçĕ есĕ илтĕн-и? мар (çук, илмен), но ты взял? нет.

113 стр.

пит

I.
очень
весьма

пит лайăх — очень хороший, очень хорошо

пулă

II. ...:
пулă-тырă лайăх пултăр — да уродится хороший хлеб

пурăн

жить, существовать, находиться
пурăнăç-парăнăç — жизнь
лайăх пурăнатăн-и? — как поживаешь?
старикĕн пурăнасси нумай йулмарĕ ĕнтĕ — старику осталось уже недолго жить
пурăнмалăх — достаточный на прожитие
пурăнмалăх çук — нечем жить
епир пурăнан пурăнăçăмăрта куллен мĕн тунине асăрхаса пырсан ак мĕне вĕренетпĕр — если мы в нашей жизни будем наблюдать за тем, что делается ежедневно, то мы научаемся следующему
кайран пурăна-киле... — потом, после некоторого времени...
пурăнăç пурăнасси çăмăл (ансат) мар — не легко жить на свете
мĕн çурхи вăхăта Хусанта ирттертĕм — всю весну я прожил в Казани
ĕмĕрлĕхе пĕрле пурăнас çине, кил, çыртарар шур хут çине... — иди: напишем на бумаге, что мы век будем жить вместе
ху пурăннă кун-çулта — в течении твоей жизни
пĕрле пурăннипе мĕн çитĕ? — а что может сравниться с дружной жизнью вместе?
пурăнăç ыйт — здороваться (”спрашивать о жизни”)
пурăнăç çулĕ — жизненный путь
пурăнса çит — дожить
çын пурăнăçне çыракан — биограф
ырă курса пурăнни — благосостояние

сĕн

угостить
килнĕ çынна сĕн — приезжегого человека угостить
сĕне-сĕне пĕтер, лайăх ĕçтерсе çитер (хăнана) — напотчевать
сĕнсе çӳре — навяливаться

сурăх

овца
сурăх тирĕ — овечья шкура
сурăх пек кăшкăр — наблеять
сурăх-ури — святки
сурăх ури тытни — "ловля овец за ноги", в сильвестрову ночь парни и девушки идут в овчарню, там они ловят в темноте овец за ноги. Тогда зажигается свеча. У кого черная овечка, получает в невесты брюнетку; у кого белая, получает блондинку.
пĕр кĕтӳ сурăх — стадо овец
лайăх сурăх тирĕ — хорошая овечья шкура

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

акăльски

(хальхилле акăлчанла) акăлчансем туни. «Ман çава пит аван», «ман çурла пит лайăх», «акăльски» тет пирĕн енчи чăваш. Акăльски тени çавана е çурлана англичансем тунине пĕлтерет; кам вăл англичансем? [Хыпар 1906, № 17:267].

библиотека

кĕнекесем хуракан вырăн; кĕнеке пуххи. Унта лайăх кĕнекесем нумай (библиотека) пулнă [Святой 1896:5]; Школасем, библиотекасем (кĕнекесем хуракан вырăн, кĕнекесем пухувĕ), читальнясем (хаçетсем, кĕнекесем вулакан вырăн) хаçетсем кăларас тесен ялан канчĕрлесе тăраççĕ [Хыпар 1906, № 34:533]; Чăвашсем çĕнĕ Раççĕйра ытти халăхсемпе пĕр тан пулĕç: <…> асăнмалли чăваш япалисене пуххисем (музейсем), кĕнеке пуххисем (библиотекăсем) пулĕç <…> [Комиссаров 1918:39].

ещĕк

арча. Пĕр çын пушăтран лайăх чĕркесе çыхнă ещĕк (арча) илнĕ, унта вакла-вакла хунă çын ӳчĕ пулнă [Беседа 1910:11].

закон

йăла; Иисус Христосăн пĕлĕт çинчи аслă сăмахĕ. Çакăнтан пурăр та ĕçĕр, çакă Манăн сирĕншĕн те ытти нумай çынсемшĕн те çылăхĕсене каçарасшăн юхтарнă çĕнĕ закон (йăла) юнăм [Церковные 1883:78]; Иисус Христос вĕсене пурне те лайăх ăнлантарасшăн вĕсене юмахпа кала-кала вĕрентнĕ, çĕр çинчи пĕр-пĕр пĕлмен япала çинчен юмах каласа Вăл хăйĕн пĕлĕт çинчи аслă сăмахне (законне) пур çынна та лайăх ăнламалла тунă [О боге 1891:76]; Еврейсем çак Турă каланă вунă тĕрлĕ пурăнăç йĕркине (закона) итлесе пĕтерсен хăраса Моисее каланă: Турăпа калаçма эсĕ ту çине ху кай; Вăл сана мĕн калĕ, эпир çавна пурне те тума тăрăшăпăр тенĕ [Наставление 1896:45]; Патшалăх Пухăвĕ законсем (йĕркесем) кăлармалла пултăр <…> [Хыпар 1906, № 2:18].

комитет

халăх суйласа хунă çын ушкăнĕ; канаш. Пырсан вăл хресченсем тунă комитетри (халăх суйласа хунă çын ушкăнĕ) çынсене хăй аллине тытса пама хушнă [Хыпар 1906, № 38:600]; Пур ĕçсене те халăх хăй туса тăмашкăн хăй хушшинчен лайăх çынсене суйласа илсе комитетсем (канашсем) тумалла [Хыпар 1917, № 2:3].

лайăх

юраллă. Святтой Николай лаих синдан асше амыже сöратны, <…> синьзэнэ номай ыра туза Тор’ омыньчэ лаих (йоралла) болны [Сöлдалык 1873:32].

маç

шатрасем пур çĕре, кĕçтекен çĕрсене сĕрмелли эмел. Унтан пĕр ик-виç кунччен каçпала лекĕр панă эмеле (маçе) шатрасем пур çĕре, кĕçтекен çĕрсене, лайăх, нумайччен типсе кайичченех сĕрсе выртас пулать [Сборник 1903:31].

мĕскĕн

начар пурăнăçлă. Иоакимпе Анна пит лайăх çынсем пулнă; вĕсем пит пуян пулнă: праçникре мĕскĕн (начар пурăнăçлă) çынсене ялан укçа валеçнĕ <…> [Главные 1882:3].

общество

ушкăн. <…> ялти ушкăн (общество) çапла пухăннă укçасенчен кăшт библиотека валли уйăрса хурсан ытла та лайăх пулĕччĕ [Çулталăк 1910:44].

пĕлĕмлĕх

ăс. Соломон халăхне лайăх тытса тăма ăс (пĕлĕмлĕх) анчах ыйтнă. Турă ăна нумай пĕлĕмлĕх (ăс), пуянлăх, чап парса мухтавлă тунă [Священная 1883:44].

пресвитер

священник, пуп. Пĕр пресвитер (священник) хулара çăвăнма тунă вырăна çăвăнма çӳренĕ [Поминовение 1895:14]; Лайăх пăхса тăракан пресвитерсене (пупсене), пуринчен ытла сăмахпа каласа вĕрентекенсене пысăк хисеп тумалла [Послания 1903:189].

селитра

азотлă шур тăвар. Селитра вăл – азотлă шур тăвар. Вăл хăйăрлăрах çĕрпе тăмлă çĕре лайăх çĕнетет [çулталăк 1908:61].

урапа

кускăчă. Хресчен çынни кил-çуртĕнче лайăх выльăх-чĕрлĕх пулмасан вăл кил-çурт урапа (кускăчă) тăхăнтармасăр тиесе лартнă лавпа пĕрех: ним чухлĕ те малалла кайма пултараймасть [Франкфурт 1913:1].

хастарлă

харсăр. Пирĕн хура хурт йăхĕ сăррипе çыхланнă сарă йăх хурт амĕшĕнчен пулнă ĕç хурчĕсем питех аван пулаççĕ: йăваш, хастарлă (харсăр), чăтăмлă, вăрă-инкексенчен йăвине лайăх сыхлаççĕ <…> [Сергеев 1907:34].

хӳтĕ

хĕвел тивмен çĕр. Апрель уйăхĕнче çанталăк ăшăтса çитсен хӳтĕре (хĕвел тивмен çĕрте) 13–14 градуссем пулсан вĕллесене уçса хурт йăвисене пит тĕплĕн, лайăх пăхас пулать [Сергеев 1907:8].

чиркӳ II.

турă çурчĕ. Чиркӳ – Туррăн çурчĕ [О церкви 1894:12]; Чăваш прихучĕсенче халăха лайăх вĕрентсе пурăнакан пачăшкасем пулĕç, Турра ĕненекен халăх хăй лартнă турă çуртне (чиркĕве) тăрăшса сыхласа пурăнĕ <…> [Комиссаров 1918:39].

çилентер

(хальхилле çиллентер) кӳрентер. Эпир ăна (Н.И. Ильминские. – Э.Ф.) пурсăмăр та хамăра çуратса ӳстернĕ атте-аннесене хисепленĕ пек савса хисеплеттĕмĕр, ăна çилентересрен (кӳрентересрен) пит хăраттăмăр, вăл мĕн вĕрентнине класра лайăх каласа параймасан вăтанса хĕрелсе каяттăмăр, пĕр-пĕр усал ĕç туса намăсланнă пек унăн умĕнче вăтанса тăраттăмăр [О Николае 1893:4].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

аттестовать

глаг. сов. и несов. (син. оценивать, характеризовать)
атгестациле, аттестаци ту, хак пар; он аттестуется положительно ăна лайăх хак параççĕ

балл

сущ.муж.
1. балл (виçе); сила ветра — шесть баллов çил вăйĕ — ултă балл
2. балл, паллă (хакласа лартаканни); получить высший балл чи лайăх паллă ил

безупречный

прил. (син. безукоризненный), безупречно нареч.
кăлтăксăр, питĕ лайăх, тиркеме çук; мотор работает безупречно мотор пĕр кăлтăксăр ĕçлет

благодарный

прил.
1. (син. признательный), благодарно нареч. тав туйăмĕллĕ; тав туса; благодарный взгляд тав туса пăхни; Я Вам очень благодарен! Тавах Сире!
2. (син. благодатный, благоприятный) пархатарлă, лайăх, майлă; благодарная тема для рассказа калав çырма майлă тема

благоприятный

прил. (син. хороший; ант. неблагоприятный), благоприятно нареч.
майлă, ункайлă, меллĕ, лайăх; использовать благоприятный момент майлă самантпа усă кур

блестящий

прил.
1. (син.сверкающий; ант. тусклый) çутă, ялтăркка, çиçкĕн; блестящий шёлк ялтăркка пурçăн
2. (син. великолепный, замечательный), блестяще нареч. чаплă, мухтавлă, питĕ лайăх; певец выступил блестяще юрăçă питĕ чаплă юрларĕ

брать

глаг. несов. (сов. взять)
1. (син. хватать) ил, тыт, алла ил; брать из рук алăран ил; брать топор пуртă тыт
2. с собой или без доп. (син. уносить, увозить, захватывать; ант. оставлять) ил, илсе кай, пĕрле ил; брать детей с собой ачасене пĕрле илсе кай; брать в дорогу нужные вещи çул çине мĕн кирлине ил
3. (син. получать, приобретать; ант. отдавать) ил, туян, тыт; брать деньги взаймы кивçен укçа ил; брать такси такси тыт; брать молоко в магазине лавккара сĕт туян
4. (син. овладевать, захватывать; ант. отдавать, лишаться) ил, çĕнсе ил, ярса ил; брать город штурмом хулана çĕнсе ил; брать в плен тыткăна ил
5. (син. принимать) ил, йышăн; брать ребёнка на воспитание ачана усрава ил; магазин берёт вещи на комиссию магазин япала сутма йышăнать ♦ смех берёт кулас килет; за душу берёт чуна пырсах тивет; рыба хорошо берёт пулă лайăх туртать; брать обязательство тума пул; брать хитростью чееленсе ăнтар; брать начало пуçлан; брать штраф штраф тӳлеттер; бритва хорошо берёт бритва аван касать; брать влево сулахаялла пăрăн; брать пример тĕслĕхе хур

видный

прил.
1. (син. заметный) курăнуллă, курăнакан; наш дом виден издалека пирĕн çурт инçетренех курăнать
2. (син. значительный, известный) паллă, сумлă; видный писатель паллă çыравçă
3. (син. рослый, статный) кĕрнеклĕ, курăмлă; видный мужчина кĕрнеклĕ арçын
4. видно вводн. сл. (син. кажется, вероятно) ахăртнех, пулĕ, пулмалла; видно, мы его не дождёмся эпир ăна кĕтсе илейместпĕр пулмалла
5. кого-что и с союзом «что», в знач. сказ. курăнать; отсюда хорошо видно Волгу кунтан Атăл лайăх курăнать ♦ как видно курăнать ĕнтĕ; там видно будет куç курĕ унта

выгодный

прил., выгодно нареч.
1. (син. доходный) пайталлă, тӳпăшлă; выгодный контракт пайталлă килĕшӳ
2. (син. благоприятный) лайах, аван, майлă; представить в выгодном свете лайăх енчен кăтарт

выйти

глаг. сов.
1. (ант. войти, зайти) тух; выйти из комнаты пӳлĕмрен тух; дети вышли из-за стола ачасем сĕтел хушшинчен тухрĕç; река вышла из берегов юхан шыв ейĕве тухса кайнă
2. тух, тухса кай, пырса тух; выйти на дорогу çул çине тух; корабли вышли в море карапсем тинĕсе тухса кайнă
3. 1 и 2 л. не употр. (син. появиться) çутта тух, кун кур; çапăнса тух, пичетленсе тух; книга вышла большим тиражом кĕнеке пысăк тиражпа çапăнса тухнă
4. 1 и 2 л. не употр. (син. окончиться) пĕт, вĕçлен; запасы продуктов вышли апат-çимĕç пĕтнĕ; срок вышел вăхăт тухнă
5. (син. получиться) пул, пулса тух; из него выйдет хороший певец вăл лайăх юрăçă пулĕ ♦ выйти из себя тарăхса кай; выйти из употребления пăрахăç пул; выйти замуж качча кай; ничего не выходит ĕç тухмасть; выйти победителем çĕнтерӳ ту; выйти из графика графика пăс

гарантия

сущ.жен.
гаранти, шантару, шантарни, шантару пани; хорошие семена — гарантия высокого урожая лайăх вăрлăх вăйлă тыр-пул пуласса шантарать

гарнир

сущ.муж.
гарнир, хушма çимĕç; лучший гарнир к рыбе — картофель çĕр улми — пулă çумне хушмалли чи лайăх çимĕç

грешный

1. çылăхлă; грешный человек çылăхлă çын
2. в знач. сказ. грешно (син. нехорошо, стыдно) аван мар, лайăх мар, ырă мар, çылăх, намăс; грешно не помочь инвалиду инвалида пулăшмасан аван мар

дело

сущ.сред.; множ. дела
1. (син. работа, деятельность) ĕç, ĕç-хĕл, ĕç-пуç; домашние дела килти ĕç-пуç; ездить по делам службы хĕсмет ĕçĕпе çӳре; сидеть без дела ĕçсĕр лар
2. (син. специальность) ĕç, професси; военное дело çар ĕçĕ; он хорошо знает своё дело вăл хăйĕн ĕçне лайăх пĕлет
3. (син. надобность, нужда) ĕç, ыйту, йӳтĕм; Я пришёл к вам по важному делу Эпĕ сирĕн пата кирлĕ ыйтупа килтĕм
4. (син. процесс) ĕç (судра пăхмалли); уголовное дело уголовлă ĕç; возбудить дело в суде судра ĕç пуçар ♦ первым делом чи малтанах; между делом ерçнĕ хушăра; это другое дело ку пачах урăх япала; пустить в дело ĕçе яр; то и дело çине-çинех; дело твоё хаван ирĕкӳ; на самом деле тĕрĕссипе; Как дела? Мĕнле пурăнатăр?; В чём дело? Мĕн пулнă?; Это не ваше дело Ку сирĕн ĕç мар; Какое вам дело? Сире мĕн ĕç?

дикция

сущ.жен.
дикци, калу (сăмахсене мĕн тери уçăмлă, лайăх илтĕнмелле калани)

доброкачественный

прил. (син. хороший; ант. плохой)
паха, лайăх; доброкачественный товар паха тавар

добрый

1. (син. отзывчивый; ант. злой) ырă, кăмăлла, тарават; добрый человек ырă çын; он добр ко мне вăл мана кăмăллать
2. (син. хороший; ант. плохой) ырă, лайăх, аван; добрая весть ырă хыпар; наши добрые друзья пирĕн лайăх туссем; Добрый день! Ырă кун пултăр!
3. ырă, таса, сумлă; доброе имя сумлă ят ♦ Будьте добры! Тархасшăн!; по доброй воле харпăр ирĕкĕпе; В добрый час! Çулĕ телейлĕ пултăр!; по доброй воле хăй ирĕкĕпе

завидный

прил.
1. (син. хороший) чаплă, лайăх, ăмсанмалла; завидное здоровье ăмсанмалла çирĕп сывлăх
2. завидно в знач. сказ., кому и с неопр. ф. ăмсантарать, кĕвĕçтерет; Он богат, а тебе завидно Вăл пуянни сана ăмсантарать

замечательный

прил. (син. исключительный, прекрасный), замечательно нареч.
чаплă, хӳхĕм, питĕ лайăх; замечательный подарок чаплă парне; мы замечательно провели время эпир вăхăта питĕ лайах ирттертĕмĕр

зато

союз (син. однако)
анчах, ун вырăнне; вещь дорогая, зато хорошая япали хаклă, анчах лайăх

здоровый

прил.
1. (ант. больной) сывă, сывлăхлă; здоровый ребёнок сывă ача
2. (син. полезный) сиплĕ, усăллă, сывлăхшăн лайăх; здоровый лесной воздух вăрманти сиплĕ сывлăш
3. (син. сильный, крепкий) тĕреклĕ, патвар ♦ Будьте здоровы! Сывă пулăр! (уйрăлнă чухне сывлăх сунни)

играть

глаг.
1. во что выля, вăйăпа йăпан; играть в футбол футболла выля; дети играют в прятки ачасем пытанмалла выляççĕ
2. кого-что и на чем выля, кала; играть на скрипке сĕрме купăс кала; артист хорошо играет свою роль артист хăйĕн рольне лайăх вылить ♦ играть свадьбу туй ту; играть на нервах тарăхтар

идеальный

прил., идеально нареч.
питĕ лайăх, чи лайăх; идеальный проект чи лайах проект

идти

глаг. несов.
1. (син. шагать) ут, кай, пыр, кил; идти пешком çуран ут; я иду домой эпĕ киле каятăп
2. (син. двигаться) куç, шуç; кил, кай, пыр; поезд идёт сюда поезд кунта килет; лодка идёт под парусом кимĕ парăспа ишсе пырать
3. 1 и 2 л. не употр. ирт, пулса пыр; время идёт быстро вăхăт хăвăрт иртет; дело идёт плохо ĕç начар пулса пырать
4. 1 и 2 л. не употр. (син. падать) çу, ӳк; целый день идёт дождь кунĕпе çумăр çăвать
5. 1 и 2 л. не употр. (син. исходить) тух, палка; из трубы идёт дым мăрьерен тĕтĕм тухать
6. (син. отправляться) кай; идти в бой çапăçма кай; дети идут гулять ачасем уçăлма каяççĕ
7. кому (син. подходить) килĕш, пыр, юра; платье очень идёт девушке кĕпе хĕре питĕ килĕшет.
8. 1 и 2 л. не употр.(син. приближаться) çывхар, кил, çитсе пыр; идёт гроза аслатиллĕ çумăр çывхарса килет
9. 1 и 2 л. не употр. (син. пролегать) вырт, ирт; дорога идёт через лес çул вăрман витĕр выртать
10. 1 и 2 л. не употр. (син. расходоваться, использоваться) кай; на платье идёт три метра ткани кĕпе çĕлеме виçĕ метр пусма каять ♦ сон не идёт ыйхă килмест; часы идут точно сехет тĕрĕс çӳрет; идти в рост ӳссе кай; идти на убыль чакса пыр; товар идёт хорошо тавар лайăх сутăнать; ребёнку идёт пятый год ача пиллĕке кайнă; в театре идёт опера театрта опера кăтартаççĕ; рыба хорошо идёт утром пулă ирхине лайăх кĕрет

исключительный

1. прил. (син. необыкновенный, чрезвычайный) питĕ лайăх, питĕ вăйлă; продукция исключительного качества питĕ паха продукци
2. исключительно нареч. (син. особенно, необыкновенно) çав тери, калама çук; он исключительно одарённый человек вăл çав тери пултаруллă çын
3. исключительно частица (син. лишь, только) кăна, çеç; мы думаем исключительно о подготовке к экзаменам эпир халĕ экзаменсене хатĕрленесси çинчен кăна шухăшлатпăр

картавый

прил.
селĕп (хăшпĕр сасăсене лайăх калайман); картавый ребёнок селĕп ача

качественный

прил.
1. пахалăх -ĕ; качественные показатели пахалăх кăтартăвĕсем
2. (син. хороший) качественно нареч. лайăх, паха; качественный товар паха тавар; ремонт произведён качественно юсав ĕçĕсене лайăх тунă ♦ качественные прилагательные мĕнлелĕх паллă ячĕсем

классный

прил.
1. класс -ĕ; классный журнал класс журналĕ
2. (син. замечательный) чаплă, паха, питĕ лайăх; классный хоккеист чаплă хоккеист

клевать

глаг. несов.
1. кого-что сăх (сăмсапа); сăхса çи; куры клюют зерно чăхсем тырă сăхса çиеççĕ
2. турт, сăх (пулă çинчен); рыба хорошо клюёт утром пулă ирхине лайăх туртать

ладный

1. прил.
(син. хороший), ладно нареч. лайăх, аван, чипер; ладная фигура кĕрнеклĕ пӳ-си; в семье у них всё ладно вĕсен кил-йышĕнче йăлтах аван
2. ладно частица, выражает согласие (син. хорошо, да) юрать, юрĕ; Ладно, пусть будет по-твоему! Юрать, эсĕ каланă пек пултăр!

линкор

сущ.муж. (сокр.: линейный корабль)
линкор (пысăк, лайăх хĕç-пăшалланнă çар карапĕ)

ловиться

глаг. несов.
кĕр; рыба хорошо ловится утром пулă ирхине лайăх кĕрет

лучше

1. лайăхрах, аванрах; учиться лучше лайăхрах верен
2. вводн. сл. и частица аванрах пулĕ, тен; Говори, или лучше я расскажу Кала, е эпĕ хам каласа парсан аванрах пулĕ ♦ как нельзя лучше лайăхран лайăх

лучший

прил.
чи лайăххи, чи аванни; лучшие товары чи лайăх таварсем ♦ в лучшем случае чи аван пулсан та

награда

сущ.жен.
парне; награда за успехи в учёбе лайăх вĕреннĕшĕн панă парне

наилучший

прил. (ант. наихудший)
чи лайăх; решить вопрос наилучшим образом ыйтăва чи лайăх майпа татса пар

наладить

глаг. сов.
йĕркеле, майла, йĕркелесе яр; хорошо наладить работу ĕçе лайăх йĕркеле; наладить гитару гитарăна ĕнерсе майла

нельзя

нареч., в знач. сказ., с неопр. ф. (ант. можно)
юрамасть, май çук; -ма (-ме) çук; здесь курить нельзя кунта туртма юрамасть ♦ как нельзя лучше лайăхран та лайăх; как нельзя хуже япăхран та япăх

неплохой

прил. (син. хороший), неплохо нареч.
япăх мар, начар мар, лайăх, самай; нынче урожай неплохой кăçал тыр-пул тухăçĕ начар мар; мы неплохо отдохнули эпир лайăх кантăмăр

нехороший

прил. (син. плохой), нехорошо нареч.
аван мар, лайăх мар, япăх; нехорошо получилось аван мар пулса тухрĕ ♦ нехорош собой санĕ-пичĕ хитре мар

ничего

1. ним те, нимĕн те; ничего не скажешь ним те калаймăн; ничего нет нимĕн те çук
2. нареч. (син. сносно) юрать, пырать, аптрамасть, начар мар; он чувствует себя ничего вăл хăйне начар мар туять; ♦ Ничего, всё будет хорошо! Темех мар, пурте лайăх пулать!

образцовый

прил., образцово нареч.
тĕслĕх ... кăтартуллă, питĕ лайăх; образцовое хозяйство кăтартуллă хуçалăх; они образцово выполнили задание вĕсем хăйсене хушнă ĕçе питĕ лайăх пурнăçларĕç

ориентир

сущ.муж.
ориентир, вырăн палли, тĕп палли (вырăна ăнкарма пулăшакан, лайăх курăнакан япала, сăм., уйрам йывăç, сорт тӳпи, маяк т. ыт.)

отборный

прил. (син. лучший)
чи лайăх, суйланă; отборные яблоки чи лайăх пан улми

отличный

прил., отлично нареч.
1. от кого-чего (син. иной; ант. сходный) урăхла, расна; отличное от прежнего решение малтанхинчен расна йышăну
2. (син. превосходный; ант. плохой) чаплă, хӳхĕм, селĕм, питĕ лайах; отличная погода питĕ лайăх çанталăк
3. отлично сущ.нескл.сред. питĕ лайăх (вĕренӳри хаклав пусăмĕ); у него в дневнике только «отлично» унăн дневникра «пиллĕксем» кăна
4. отлично частица, выражает согласие, одобрение юрать, питĕ аван; Пойдём на концерт? — Отлично! Концерта каяр-и? — Юрать!

оценка

сущ.жен.
1. хаклав; хаклани, хак пани; оценка имущества пурлăха хаклани; дать высокую оценку пысăк хак пар
2. (син. отметка) хаклав, паллă, отметка (вĕренӳри); поставить хорошую оценку за диктант диктантшăн лайăх паллă ларт

перспектива

сущ.жен. (син. будущее)
малашлăх, пуласлăх; завод имеет хорошие перспективы заводăн малашлăхĕ лайăх

плюс

сущ.муж.
плюс (паллă, унпа хушнине, пурлă хисепе е ăшша палăртаççĕ); два плюс три — пять иккĕ çумне виççĕ хушсан пиллĕк пулать; температура воздуха плюс двадцать градусов сывлăш температури çирĕм градус ăшă ♦ взвесить все плюсы и минусы лайăх енĕсемпе çитменлĕхсене пĕтĕмпех тишкер; плюс к тому çийĕнчен тата, унсăр пуçне

по

предлог, употр. с разными падежами
1. при указании на место действия тăрăх, çинче; -ра (-ре); -па (-пе); гулять по саду садра уçăлса çӳре; идти по дороге çулпа пыр
2. при указании на вид деятельности енĕпе, тĕлĕшпе; -па (-пе); проводить занятия по музыке кĕвĕ-юрă занятийĕсем ирттер
3. при указании на средство действия тăрăх; -па (-пе); передавать по радио радиопа пар
4. при указании на количество распределяемых предметов -шар (-шер); выдать по тысяче рублей пĕрер пин тенкĕ алла пар, пĕр пиншер тенкĕ укçа пар
5. при указании на время действия -сан (-сен); -чен; -серен; по вечерам каçсерен; по десятое июня çĕртме уйăхĕн вуннăмĕшĕччен; по возвращении домой киле таврансан ♦ дел по горло ĕç мăй таран; по весне çуркунне; это не по мне ку мана юрамасть; стало не по себе лайăх мар пулса кайрĕ, кăмăл пăсăлчĕ

поведение

сущ.сред.
тыткаларăш, тыткалани (харпăр хăйне); примерное поведение ученика вĕренекен хăйне лайăх тыткалани

показать

глаг. сов.
1. кого-что кому, на кого-что кăтарт; показать детям картинки ачасене ӳкерчĕксем кăтарт; показать рукой на нужный дом кирлĕ çурта алăпа тĕллесе кăтарт
2. кого-что (син. обнаружить, проявить) кăтарт, палăрт; студенты показали хорошие знания математики студентсем математикăна лайăх пĕлнине кăтартрĕç ♦ Я ему покажу! Кăтартăп ак эпĕ ăна! (юнаса калани)

положительный

прил. (ант. отрицательный), положительно нареч.
1. (син. утвердительный) майлă, килĕшлĕ, ырлавлă; положительный ответ майлă хурав, килĕшсе хуравлани; дать положительную оценку ырласа хакла
2. (син. хороший, полезный) лайăх, усăллă; эксперимент дал положительные результаты сăнав лайăх результат пачĕ
3. пурлă (паллăллă); положительная температура нультен ăшă температура ♦ положительный заряд пурлă заряд (физикăра); положительная степень прилагательного паллă ячĕсен тĕп степенĕ

помнить

глаг. несов. (ант. забывать)
асту, асра тыт, ан ман; я хорошо помню этот день эпĕ вăл куна лайăх астăватăп ♦ не помнит себя от радости савăннипе ниçта кайса кĕме пĕлмест

помощник

сущ.муж., помощница жен.
1. пулăшакан; сын — хороший помощник отца ывăл ача ашшĕне лайăх пулăшать
2. помощник, пулăшуçă (должность); помощник директора директор помощникĕ

поощрить

глаг. сов.
ырла, хавхалантар, мухта; поощрить премией за хорошую работу лайăх ĕçленĕшĕн преми парса хавхалантар

похвалить

глаг. сов.
мухта, ырла; похвалить ученика за хорошую учёбу шкул ачине лайăх вĕреннĕшĕн мухта

превосходный

прил., превосходно нареч.
чаплă, хӳхĕм, питĕ лайăх; превосходный костюм чаплă костюм; мы превосходно провели время эпир питĕ хӳхĕм кантăмăр

прекрасный

прил., прекрасно нареч.
чаплă, хӳхĕм, селĕм, питĕ аван, питĕ лайăх; сегодня погода прекрасная паян çанталăк питĕ аван ♦ прекрасно частица утвердит. питĕ аван, юрать; Я приду к вам завтра. — Прекрасно! Эпĕ сирĕн пата ырăн пырăп. — Питĕ аван!

примерный

прил., примерно нареч.
1. (син. образцовый) кăтартуллă, ырă, лайăх; примерный ученик лайăх вĕренекен ача
2. (син. приблизительный) чухлавлă, вăтам шутпа; яхăн; примерно сто килограммов çĕр килограма яхăн

приятный

прил., приятно нареч.
кăмăллă, лайăх, ырă; приятный запах ырă шăршă; с ним приятно поговорить унпа калаçма кăмăллă

проводник

2. сущ.муж.
проводник (электричество, ăшă лайăх яракан япала); медь — хороший проводник электричества пăхăр хăй витĕр электричество лайăх ярать

синоним

сущ.муж. (ант. антоним)
синоним (пĕр пек пĕлтерĕшлĕ сăмахсенчен пĕри, сăм.: лайăх — аван, çытар — минтер)

смутиться

глаг.
имен, вăтан; именсе кай, вăтанса кай, лайăх марлан

сохраниться

глаг. сов.
сыхланса юл, упранса юл; старое здание хорошо сохранилось кивĕ çурт лайăх сыхланса юлнă

сторона

сущ.жен., множ. стороны
1. ен, аяк, айăк; левая сторона сулахай ен; отойти в сторону айăккалла пăрăнса тăр
2. ен, çĕр, вырăн, кĕтес; родная сторона тăван ен
3. ен, паллă, пахалăх; он показал себя с хорошей стороны вăл хăйне лайăх енчен кăтартрĕ ♦ наше дело сторона пирĕн ĕç çук кунта; шутки в сторону шӳт тума вăхăт мар

тянуться

глаг. несов.
1. тăсăл, вăрăмлан; резинка хорошо тянется резинка лайăх тăсăлать
2. 1 и 2 л. не употр. (син. продолжаться) тăсăл, тăсăлса пыр, вăраха кай; дело тянется долго ĕç вăраха кайрĕ
3. (син. стремиться) туртăн, ăнтăл; тянуться к знаниям пĕлӳлĕхе туртăн
4. 1 и 2 л. не употр. (син. двигаться) куçса пыр, вĕçе-вĕçĕн пыр; по дороге тянутся машины çул тăрăх машинăсем вĕçе-вĕçĕн пырăççĕ

характеристика

сущ.жен.
хаклав, сăнлав; хак пани, хаклани, сăнлани; дать положительную характеристику лайăх хак пар

хорошенько

нареч.
лайăххăн, лайăх кăна, вăйлă, хытă; мы хорошенько поели перед дорогой çула тухас умĕн эпир лайăх кăна çирĕмĕр

хороший

прил., хорошо нареч.
1. (ант. плохой, дурной) лайăх, аван; хорошая пища лайах апат; за Волгой хорошо отдыхать Атăл йăлăмĕнче канма аван
2. (син. близкий) аван, çывăх; он мой хороший приятель вăл ман çывăх туе
3. (син. большой, значительный) пысăк, чылай, самай; съесть хорошую порцию каши самаях пăтă çи
4. в кратк. ф. (син. красив, миловиден; ант. дурён) чипер, хитре, илемлĕ, хӳхĕм; девушка очень хороша хĕр питĕ чипер
5. хорошо сущ.нескл.сред. (син. «четыре») «аван» (вĕренӳри хаклав палли, «4»)
6. хорошо частица, выражает согласие (син. да) аван, юрĕ, юрать; Хорошо, я приду туда Юрĕ, эпĕ унта пырăп ♦ лучше некуда лайăхран та лайах; хорошо бы частица, выражает пожелание юратчĕ, аванччĕ, пăсмĕччĕ

чутьё

сущ.сред.
1. сисĕм, туйăм, сисĕнкĕ (чĕр чунсен); у охотничьей собаки хорошее чутьё сунар йытти шăршă лайăх туять
2. (син. понимание) ăнкару, ăнлану; ăнкарни, ăнланни; политическое чутьё политикана ăнкарни

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

пуçлă-вĕçлĕ ана

ita vocantur partes agri, quas ана appellamus, breviore latere inter se contingentes, загоны, соприкасающиеся концами, т.е. короткими сторонами.
Юрк. † Пуçлă-вĕçлĕ анана вырма лайăх тийеççĕ. Говорят, что загоны, соприкасающиеся концами, хорошо жать. Ст. Чек. Пирĕн анапа пуçлă-вĕçлĕ ана Çтаппантейсен ани вăл. Загон, соприкосающийся концом к концу нашего, принадлежит семейству дяди Степана. Якей. Пир[ĕ]н анасам онта пуçлă-вĕçлех. Там наш загоны сходятся концами.

хĕв

(2) городить. См. (2). Кан. Никĕс юписем хушшине лайăх пĕренесемпе хввес вырăнне курпульсемпе анчах хӳсе хучĕç. || Наносить, замести (о снеге). ''N''. Чӳречен тултн ăрамин аялти куçĕсене айалтан юр хĕвсе кайнă. ''Баран''. Тундра тăрăх тем хулăнĕш юр хĕвсе каять, вара кунта пурнăç-терĕш пĕтет. Тундра в это время бывает покрыта толстым слоем снега, тогда здесь жизнь уже умирает. ''Шурăм-п''. № 28. Çул хĕрĕнче хăш-хăш тĕлте юр улăм ури пек хĕвсе кайнă. ''Ст. Чек.'' Юр хĕвнĕ, кĕрт хывса кайнă (снег образовал сугроб).

хĕвел анăç

запад, закат. В. Шемяк, ГТТ. Хĕвел анăçĕ çутă-ха. Вечерняя заря еще не догорела. ''N''. Хĕвел анăçĕнчи çутă та пĕтрĕ ĕнтĕ, лайăх тĕттĕмленчĕ. ''N''. Çуласенче хĕвел анăç çутти нихçан та пĕтсе лармас: вăл хĕвел анăçĕнчен мĕн хĕвел тухăçне çитичченех йĕркипе çутă пулса ирттерет. ''НИП''. Кĕçĕр хĕвел анĕç питĕ хĕрелчĕ. ''N''. Хĕвел анĕç хĕрли халĕ те çухалман-ха. ''N''. Хĕвел анăç хĕрелсе тăрать. ''N''. Хĕвел анăç хĕрелсен пĕлĕте лармасан, уяр пулать (çил пулать). ''Юрк''. Хĕвел анăç енче пулакан хĕрлĕ чисти пĕтмерĕ.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

антология

антологи (тĕрлĕ авторсен чи лайăх произведенийĕсене пухса кăларнă кĕнеке).

антрацит

м н. н е т антрацит (чи лайăх йышши хура çĕркăмрăк).

красноречивый

1. питӗ таса, илемлӗ калаҫакан, япшар; 2. лайăх, татӑклӑ кӑтартса паракан (факт).

великолепный

ĕлккем, ытармалла мар илемлĕ, капăр, питĕ лайăх.

вершина

1. тăрă, тӳпе; 2. перен. чи вăйлă аталанса çитни, чи çӳлти шай; это произведение — вершина творчества поэта ку поэтăн чи лайăх, чи паха произведенийĕ.

взгляд

1. пăхни; бросить взгляд куçпа пăхса ил, куç хыв; хорош на взгляд пăхма лайăх; 2. пĕр-пĕр япала пирки мĕнле шухăшлани.

внятный

лайăх илтĕнекен (сасă); уйăрса илмелле (вулани).

воспитанный

лайăх воспитани илнĕ, пăхса ӳстернĕ (ача); хăйне хăй тытма, (хăйне тыткалама) пĕлекен.

восхитительный

ытарайми, ытармалла мар илемлĕ, тĕлĕнмелле лайăх, ытла та кăмăла килекен, çав тери хаваслантаракан, савăнтаракан.

выговаривать

несов. сасăсене, сăмахсене кала; ребёнок плохо выговаривает звук «р» ача «р» сасса лайăх калаймасть.

высококачественный

лайăх пахалăхлă, пысăк пахалăхлă (тулă), питех те лайăх.

высший

аслă, лайăх, лайăххи; высшая школа аслă шкул.

отличный

1. уйрӑм; 2. питĕ аван, питĕ лайăх.

разбираться

несов., разобраться, -берусь сов. 1. (япаласене) йӗркеле, йӗркипе тупса майлаштарса хур; 2. ӑнланса, тишкерсе ил (ĕҫе, ыйтӑва); ты хорошо разбираешься в политике эсӗ политика ыйтӑвӗсене лайӑх чухлатӑн, лайăх тишкеретӗн.

слепой

1. суккӑр, куҫсӑр; совершенно слепой сӗм-суккӑр, тĕп суккăр; 2. ӑссӑр, тӑнсӑр (юрату); 3 лайăх палӑрман (пичетленӗ сӑмахсем); 4. курмасӑр; слепой полёт тĕттĕмре таврана курмасӑр вӗҫни.

слышимость

ж. мн. нет илтĕнме пултарни, илтĕнни; хорошая слышимость лайăх илтĕнни.

сносный

1. тӳсме, чӑтма пултармалла (услови); 2. пырасла, юрӑхлӑ, лайăх та мар, начар та мар, вăтам, пырать.

сорт

сорт; первый сорт пĕрремĕш сорт, чи лайăх тавар.

подучивать

кого, что несов. подучить, -чу сов. 1 кăшт вӗрент; 2. вӑрттӑн вӗрентме, хӗтӗртме (лайăх мар ӗҫ тума).

примерный

пит лайăх, тĕслĕх пулма тивĕҫлӗ.

продвигать

кого, что несов. продвинуть сов. 1. малалла куҫар, шутар (шкапа); 2. ӗҫе малалла яр, хускатса яр; 3. аслӑрах ӗҫе куҫар, малалла яр; лучших рабочих продвинуть на учёбу лайăх ӗҫлекен рабочисене вĕренме яр.

просушивать

что несов., просушить, -шу сов. 1. типӗт, лайăх типӗт, типӗтсе ҫитер (йӗпеннӗ тум-тире); 2. типĕтсе ирттер (вӑхӑт).

четкий

1. аван, лайăх палăрса таракан, уççăн курăнакан (почерк); 2. перен. ăнланмалла (калаçу).

такой

кун йышши, кунашкал, кун пекки; что это такое? ку мĕн вара? в таком случае апла пулсан; в таком же виде аплипех, çаплипех; что такое? мĕскер? какой-такой? мĕскерлескер? мĕнлескер? 2. çав тери, пит; такой хороший çав тери лайăх.

товар

тавар; ходкий товар лайăх.

топить

2. кого, что несов., потопить и утопить сов. 1. путар (тăшман карапĕсене); 2. шыв ил (çырансене); 3. перен. элеклесе, суя айăпласа путарма, пĕтерме (çынна), пăчлантарса лартма (лайăх ĕçе).

тучный

1. мăнтăр, самăр, тачка, кӳпшеке, шыçмак; 2. тырă лайăх пула кан (тăпра); 3. сĕткенлĕ, çăра кураклă (çаран, улăх).

цвет

мн. -а 1. тĕс; 2. простор. чечек, çеçке см. цветок мн. цветы; 3. перен. чи лайăх пай; цвет нации халăхăн чи паллă, чаплă çыннисем; цвет молодёжи çамрăксен чи лайăх пайĕ (пĕр-пĕр ĕçре чапа тухнисем); он умер во цвете лет вăл вăйпитти вăхăтра, çамрăкла вилнĕ.

цветок

-тка мн. цветки и цветы чечек, çеçке; полевые цветы хир чечекĕсем, хирти чечексем; цветы поэзии перен. лайăх сăвăсем.

хлебородный

тырă пулăхлă, тырă лайăх пулакан (область), тырă лайăх пулнă (çул).

хлебосол

çынна хăна тума юратакан, хăнана лайăх пăхакан çын, тарават çын.

ход

1. çӳрени, пыни, ĕçлени, чупни, утни; пароход сел на мель на полном ходу пăрахут вирлĕ пынă çĕрте хăйăра кĕрсе ларчĕ; я вскочил в вагон на ходу вагон пынă çĕртех ун çине сиксе лартăм; предприятие на ходу предприяти ĕçре; пустить мельницу (фабрику) в ход армана (фабрикăна) ĕçе яр; лошадь с хорошим ходом лайăх пыракан (чупакан) лаша, юставлă лаша; 2. çул; подземный ход çĕр айĕнчи çул; 3. кайни, çӳрени; твой ход (в картах, в шахматах) сан каймалла, сан çӳремелле; 4. пулса пыни; ход событий событисем пулса (иртсе) пыни; правильный ход часов сехет тĕрĕс çӳрени.

ходкий

1. хытă чупакан (лаша, пăрахут); 2. лайăх каякан (тавар); дело ходко идёт ĕç лайăх пырать.

холить

кого, что несов. лайăх, тирпейлĕ пăх, ачашласа усра; холить лошадей лашасене лайăх пăх; холить ногти чĕрнесене таса усра.

хороший

лайăх, аван, хӳхĕм, хитре, селем, чипер.

хорошо

1. лайăх, аван; 2. хорошо (вĕреннишĕн лартакан паллă); 3. юрĕ, юрать.

феноменальный

ытла тĕлĕнмелле, сайра тĕл пулакан; у него феноменальная память вăл тĕлĕнмелле лайăх асра тытать.

фетр

мн. нет фетр (шлепкесем, ботиксем тумалли кăчкă çăмĕнчен питĕ лайăх йăваланă çӳхе кĕççе).

филе

нескл. филе (1. çурăм çинчи чи лайăх аш; 2. шăмăран уйăрнă таса аш е пулă).

увенчиваться

1 и 2 л. не употр. несов., увенчаться сов. тăрлан, ăнăçлă пул (пĕт), лайăх вĕçлен; и дело увенчалось успехом ĕç ăнăçлă вĕçленчĕ.

удачный

ăнăçлă, юрăхлă, килĕшӳллĕ, лайăх, телейлĕ, усăллă; удачное начинание ăнăçлă пуçару; удачное выражение юрăхлă сăмах çаврăнăшĕ, пуплев.

удобоваримый

лайăх пиçсе ирĕлекен (апат-çимĕç).

удобопонятный

ăнланса илме çăмăл, лайăх ăнланмалла (чĕлхепе çырнă кĕнеке).

удобочитаемый

çăмăл, лайăх вуланакан (кĕнеке).

укутывать

кого, что несов., укутать сов. лайăх чĕрке, вит (ачана); на зиму яблони укутай соломой улмуççисене хĕллене улăмпа чĕркесе çых.

уродиться

, -жусь, -дишься сов. 1. пул (тырă çинчен); нынче хлеба уродились хорошо, а орехи плохо кăçал тырă лайăх пулчĕ, мăйăр—начар; уродиться в изобилии вăйăнса пул; 2. (кам та пулин) евĕрлĕ (сăнарлă) çурал, (кама та пулин) пăх, хыв; сын уродился в мать ывăлĕ амăшне пахнă.

условие

1. калаçса татăлни; 2. услови, сăлтав; 3. йĕрке, услови, май; создать хорошие условия для работы ĕçлеме лайăх условисем, майсем туса пар.

успевать

несов. 1. см. успеть; 2. лайăх вĕренсе пыр (пур предметсемпе те).

успеваемость

ж. мн. нет мĕнле вĕренни (лайăх, начар).

уясниться

1 и 2 л. не употр. сов., уясняться несов. лайăх палăр, курăн; дело уяснилось потом ĕç кайран лайăх палăрчĕ вара.

бальзам

бальзам (йывăç сăмалинчен тунă лайăх шăршлă мазь).

безукоризненный

пĕр айăпсăр, пĕр сиенсĕр, пĕр кăлтăксăр, питĕ лайăх, питĕ ырă (çын), хурламалла мар; пур енчен те аван (çын, тавар).

безупречный

кăлтăксар, питĕ лайăх, питĕ ырă, ятне яман (çын, япала).

бергамот

бергамот (грушăсен лайăх сорчĕ).

бесподобный

нимĕнпе, никампа танлаштарма çук лайăх, шутсăр лайăх, майсăр лайăх.

бесхозяйственный

хуçалăха лайăх, тирпейлĕ ертсе пыма пултарайман, ăна япăхтарса яракан (çын).

благовидный

çиелтен пăхма чипер, лайăх (япала); он ушёл с собрания под благовидным предлогом вăл сăлтав тупса пухуран кайрĕ.

благополучный

ăнăçлă, лайăх.

благоприятный

ырă, лайăх, ăнăçлă, майлă, халаллă, юрăхлă; благоприятные условия юрăхлă майсем, условисем.

благотворный

усăллă, ăнăçлă, лайăх, сиплĕ.

благоустроенный

тирпейлĕ, килĕшӳллĕ, лайăх йĕркене кӳнĕ, лайăх майлаштарнă, лайăх илемлетнĕ, пур енчен те ăнăçлă, масаллă.

блестящий

1. йăлтăртатса тăракан, йăлтăркка; с блестящими глазами йăлтăркка куçлă; 2. перен. пит чаплă; блестящий успех чаплă çитĕнӳ; дела идут блестяще ĕçсем питĕ лайăх (чаплă) пыраççĕ.

браво

браво (театрта артистсем лайăх вылянине, лайăх юрланине мухтаса кăшкăрни).

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

лайăх

яхшы

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

гвардия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

отличник

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

поощрение

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

характеристика

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

характеристика

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

лазить лазурь лазутчик лай « лайăх » лайăхлан лайăхлантар лайăхлат лайăхлаттар лайăхмарлан

лайăх
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org