Шырав: сăмсаллă хура çĕлен

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

аçам

азям, чапан (вид одежды)
старик хура аçам тăхăннă — старик одет в черный чапан

аçтаха

драконий, змеиный
аçтаха çĕлен — дракон
аçтаха пек вăрçса çӳрет — он ругается вовсю (букв. как змей)

базальт

базальт (хура хытă чул)

вăлча

икряной
пулă вăлчи — рыбья икра
шапа вăлчи — лягушачья икра
хĕрлĕ вăлча — красная икра
хура вăлча — черная икра
вăлча пĕрчи — икринка
вăлча сап — метать икру, нереститься
вăлча сапнă вырăн — нерестилище
аçа вăлчи, сĕт вăлча — молоки
осетр вăлчи — осетровая икра

вăрман

лесной
лесо-

вĕтĕ вăрман — мелколесье
вĕтлĕх вăрман — мелколесье
лартнă вăрман — лесопосадки
пĕчĕк вăрман — перелесок
сĕм вăрман — глухой, дремучий лес
усрав вăрман — заповедный лес
хунав вăрман — поросль
хура вăрман — лиственный лес, чернолесье
хыр вăрманĕ — сосновый лес
хыр-чăрăш вăрманĕ — 1) бор 2) краснолесье
чăрăш вăрманĕ  — ельник
чăтлăх вăрман — лесные дебри, пуща, чаща
вăрман ăсти — лесовод
вăрман вăрри — 1) порубка леса 2) порубщик
вăрман енчисем — лесовики разг., население лесной местности
вăрман ĕçĕ — 1) лесоводство 2) лесной промысел
вăрман ĕçлекен иднустри — лесоперерабатывающая промышленность
вăрман касакан — лесоруб
вăрман кати — опушка леса
вăрман хĕрри — опушка леса
вăрман кăларни — вывоз, вывозка леса
вăрман питомникĕ — лесопитомник
вăрман пушарĕ — лесной пожар
вăрман тăпри — подзол, подзолистая почва
вăрман уçлăхĕ — лесная поляна
вăрман уçланки — лесная поляна
вăрман хатĕрлĕвĕ — лесозаготовки
вăрман хуçалăхĕ — лесное хозяйство
Вăрман — çур тăлăп. — посл. Лес почти заменяет тулуп.
Вăрман пек пуянни çук, уй пек асли çук. — посл. Нет ничего богаче леса, нет ничего просторнее поля.

графит

графит (çемçе хура чул)

зона

зональный
кану хутлăхĕ — зона отдыха
оккупаци тăрăхĕ — оккупационная зона
хула çумĕнчи тăрăхĕ — пригородная зона
хура тăпраллă мар тăрăхĕ — нечерноземная зона
тăрăх хакĕсем — зональные цены

йăва

2.  
место укрытия, обиталище животных, птиц, насекомых
— перевод зависит от принятых в русском языке обозначений:
кăткă йăви — муравейник
çĕлен йăви — змеиное гнездо
тилĕ йăви — лисья нора
тискер кайăк йăви — логово зверя
шăнкăрч йăви — скворечник

йăван

5.
катиться
ползти, медленно двигаться

хумсем çыраналла йăванаççĕ — волны накатываются на берег
тӳпере хура пăлĕтсем йăванаççĕ — по небу ползут темные тучи

йăкăлтат

2.
извиваться
двигаться извиваясь

çĕлен йăкăлтатса шăвать — змея ползет извиваясь

йăлкăн

блестящий, сверкающий, çияющий
йăлкăн хура куç — черные с блеском глаза

йăмăх

I.

1.
густой, яркий, сочный
густо-, ярко-
(об интенсивности цвета)
йăмăх кăвак — синий-синий; ярко-синий
йăмăх хĕрлĕ — густо-красный
йăмăх хура — глянцево-черный

йăм-йăм

блестящий, глянцевитый, лоснящийся
йăм-йăм хура лаша — вороной конь с лоснящейся шерстью

йăпăл-япăл

1. подр. —
о вертких, извивающихся движениях

çĕлен йăпăл-япăл авкаланать — змея извивается

йăрăмлă

полосатый, в полоску
йăрăмлă анис — полосатый анис (сорт яблок)
йăрăмлă хура костюм — черный в полоску костюм
йăрăмлă халат — полосатый халат

йĕпкĕн

сочный, густой
густо-
(при обозначении цвета)
йĕпкĕн кăвак — густо-синий
йĕпкĕн хĕрлĕ — пунцово-красный
йĕпкĕн хура — совершенно черный, иссиня-черный

йĕрĕн

2.
пренебрегать, гнушаться
йĕрĕнсе калаç — говорить в пренебрежительном тоне
йĕрĕнсе пăх — смотреть с презрением
хура ĕçрен йĕрĕн — гнушаться черной работы

кайран-малтан

потом, после, впоследствии
кайран-малтан ун çинчен ним сас-хура та пулмарĕ — впоследствии о нем не было никаких вестей

кара

хура кара — слепота

каракуль

каракулевый
хура каракуль — черный каракуль
каракуль сурăх — каракульская овца
каракуль çĕлĕк — каракулевая шапка
каракуль тир — каракулевый мех, каракуль

карас

карасий, карасевый
çутă карас — карась серебряный
карас кӳлли — озеро, в котором водятся караси


хура карас — линь

карнис

карниз
кăмака карнисĕ — карниз печки
пӳрт карнисĕ — карниз избы
карнис кăлар — выложить карниз
хура чĕкеç чĕппи пулăттăм, карнис çине ларса юрлăттăм — фольк. я бы стала маленькой ласточкой и щебетала, усевшись на карниз дома

карта-хура

1.
изгородь, ограда
карта-хура ишĕлсе аннă — ограда развалилась

карта-хура

2.
постройки для скота, скотный двор
карта-хура тулли выльăх-чĕрлĕх — на дворе полно скота

каçăр

1.
поднятый, задранный, вздернутый (кверху)
каçăр пуçлă — с задранной головой
каçăр сăмсаллă — курносый

катмарлан

1.
становиться громадным, массивным
хура пĕлĕтсем катмарланчĕç — тучи надвинулись темной массой

кăрăç

груздь
тип кăрăç — подгруздок белый
хыт кăраç — подгруздок белый
хура кăрăç — груздь черный, чернушка
хурăн кăрăçĕ — волнушка розовая
хыр кăрăçĕ, хĕрлĕ кăрăç — рыжик сосновый
шурă кăрăç — груздь настоящий
кăрăç йӳçĕт — солйть грузди

кĕпе-йĕм

собир.
белье
кĕпе-йĕм типĕтмелли кантра — бельевая веревка
пĕрре улăштармалăх кĕпе-йĕм — (одна) смена белья
хура кĕпе-йĕм — грязное белье
кĕпе-йĕме тăхăнса хурат — заносить белье

кĕр

осенью
хура кĕр — поздняя осень
кĕр кунĕсем — осенние дни
кĕр мăнтăрĕ — осеннее изобилие
кĕр çанталăкĕ — осенняя погода
кăçал кĕр ир килчĕ — в этом году осень наступила рано
кикак, кикак хур кайăк, çур килет те кĕр каять — фольк. звонкоголосые дикие гуси весною прилетают, а осенью улетают

кĕркуннеччен

до осени
хура кĕркуннечченех — до глубокой осени

кикен

чемеричный
хура кикен — черная чемерица
кикен курăкĕ — белая чемерица
кикен тымарĕ — чемеричный корень

киккирик

I.
гребень, гребешок (петуха)
автан кикенекĕ — петуший гребень
Лап-лап çăпаталлă, çинçе пнлĕклĕ, тăватă сăмсаллă, хĕрлĕ киккириклĕ. (Хăйă чикки). — загадка В больших лаптях, с узкой талией, с четырьмя клювами, с красным гребнем. (Светец для лучины).

кобра

кобра (наркăмăшлă çĕлен)
хура кобра — черная кобра

кофе

кофейный
ăшаланă кофе — жареный кофе
хура кофе — черный кофе
ирĕлекен кофе — растворимый кофе
кофе арманĕ — кофейная мельница
кофе савăчĕ — кофейница, коробка для кофе
кофе тĕслĕ — кофейный, кофейного цвета
кофе авăрт — молоть кофе

креп

креповый
хура креп — черный креп
креп кĕпе — креповое платье

кули

II.
кули (Азири хăшпĕр патшалăхенче — хура ĕçри рабочи)

курак

грачиный
хура курак — грач
курак йăви — грачиное гнездо
Ир тăракан курак тулă пĕрчи тупнă. — посл. Рано поднявшийся грач нашел пшеничное зерно. (соотв. Ранняя птица нос очищает, а поздняя глаза продирает).

курпун

горбатый, с горбинкой
курпун сăмса — нос с горбинкой
курпун сăмсаллă — горбоносый

куçлăх

1.
очки
ванчăк куçлăх — разбитые очки
хура куçлăх — темные очки
хӳтĕлекен куçлăх — защитные очки
куçлăх кĕленчи — стекла для очков
куçлăх харши — оправа для очков
куçлăх витĕр пăх — смотреть сквозь очки
куçлăх тарлать—  очки запотевают
куçлăха ватса пăрахнă — очки разбиты
куçлăхпа çӳре — ходить в очках

куçлăхлă

имеющий очки, в очках


куçлăхлă çĕлен — очковая змея

красная

сморбдина
хура красная черная сморбдина
красная сапаки кисть смородины
красная шывĕ смородиновый сок

лимузин

лимузин (шалтан пӳлнĕ çăмăл автомобиль)
хура лимузин — черный лимузин

маги

магия (асам, тухату)
хура маги — черная магия

мăян

лебеда
йăлтăркка мăян — лебеда лоснящаяся
хĕрлĕ мăян — щирица
хура мăян — петуший гребень
мăян вăрри — семена лебеды
мăян çăкăрĕ — хлеб, испеченный с добавлением лебеды
анкартине мăян пусса илнĕ — гумно заросло лебедой

металл

металлический
йывăр металл — тяжелый металл
паха металл — благородный металл
сайра тĕл пулакан металсем — редкие металлы
тĕслĕ металсем — цветные металлы
хура металл — черный металл
металл конструкци — металлическая конструкция
металл савăт-сапа — металлическая посуда
металл тутăхни — коррозия металлов
металл касакан станок —металлорежущий станок
металпа ĕçлекен токарь — токарь по металлу

металлурги

металлургический
тĕслĕ металлурги — цветная металлургия
хура металлурги — черная металлургия
металлурги комбиначĕ — металлургический комбинат

минога

минога (çĕлен евĕр пулă)

мулат

мулат (шурă ӳтлĕ тата хура ӳтлĕ арпа арăмран çуралнă çын)

мунча

банный
хура мунча — курная баня, баня по-черному
шурă мунча — баня по-белому
мунча кунĕ — банный день
мунча лапки — полок
мунча ума — предбанник
мунча чулĕ — камни на каменке в бане
мунча кĕр — мыться в бане
мунча пулнă — баня протопилась
мунча хут — топить баню
мунчи тутлă пултăр! — желаю легкого пара!
мунчи тутлă пулчĕ-и? — с легким паром!

тип мунча кĕрт — задать баню, побить

наркăмăш

1.
яд, отрава
вĕлле хурчĕн наркăмăшĕ — пчелиный яд
çĕлен наркăмăшĕ — змеиный яд
шăна наркăмăшĕ — отрава для мух
наркăмăш сап — разбросать отраву

наркăмăшлă

ядовитый
наркăмăшлă кăмпа — ядовитый гриб
наркăмăшлă çĕлен — ядовитая змея
наркăмăшлă япаласем — ядовитые вещества

нехек

напрасный, необоснованный, клеветнический
нехек сас-хура — клеветнические слухи
ăна нехек тиврĕ — на него возвели поклеп, его оклеветали

пайтахчен

долго, долгое, продолжительное время
пайтахчен калаçса лартăмăр — мы долго беседовали
ун çинчен пайтахчен нимле сас-хура та пулман — долгое время о нем ничего не было слышно

пантера

зоол.
пантера
хура пантера — черная пантера
пантера тирĕ — шкура пантеры

пар

II.
пара
пар лаша — пара лошадей
хура пĕкĕ кăмăлне пĕр пар шăнкрав çакрăмăр — фольк. мы подвесили к черной дуге пару колокольцев
кӳлсен кӳл лашуна паррипе, пар лашана пушă кирлĕ мар — фольк. коли запрягать, то лучше парой, паре коней не нужно кнута
хам парпа килтĕм — шутл. прибыл на своих (на) двоих

пат-пат

1.
пятнистый, крапчатый, с пятнами, с крапинами, с крапинками
шурă, пат-пат хура йытă — белая собака с черными крапинами

паттăррăн

героически, доблестно, храбро, отважно, мужественно
хăвăн çĕршывшăн паттăррăн çапăç — героически сражаться за родину
вăл хăйне паттăррăн тыткалать — он ведет себя мужественно
хĕн-хура паттăррăн тӳс — мужественно переносить невзгоды

пăнчă

1.
пятно, крапина, крапинка
йытă çурăмĕ çинче хура пăнчă пур — на спине у собаки есть черное пятно

пăрăç

перечный, перцевый
пылак пăрăç — сладкий пĕрец
хĕрлĕ пăрăç — красный перец (молотый и стручковый)
хура пăрăç — черный перец
хутаçлă пăрăç — стручковый перец
пăрăç савăчĕ — перечница
пăрăç хутаççи — стручок перца
яшка çине пăрăç яр — поперчить суп

пĕкече

1.
дужка
алка пĕкечи — дужка сережки
атма пĕкечи — поперечная дужка наметки
сăпка пĕкечи — дужка люльки (подвесной)
Хура такан пĕр пĕкече. (Хуран). — загадка У черного барана одна дужка. (Котел).

пĕркенчĕк

3. поэт.
покров, наряд
уйсен симĕс пĕркенчĕкĕ — зеленый наряд полей
çĕр çине хура пĕркенчĕк анчĕ — на землю опустился ночной покров

пилеш

рябиновый
хĕрлĕ пилеш — красная рябина
хура пилеш — черноплодная рябина
пилеш йывăçĕ — рябина (дерево)
пилеш çырли — рябина (ягода)
пилеш сăпаки — кисть рябины
пилеш эрехĕ — рябиновая наливка
пилеш патне çул турăм, йывăçĕшĕн мар, пилешĕшĕн — фольк. проторила я тропку к рябине, не ради дерева, а ради ягод

питон

питон (пысăк çĕлен)

плис

плисовый
хура плис — черный плис
плис шăлавар — плисовые штаны

позитив

фото
позитив (тĕттĕм вырăнсене хура, çутă вырăнсене шурă кăтартакан ӳкерчĕк)

портфель

портфельный
сăран портфель — кожаный портфель
хура портфель — черный портфель
портфель çăри — портфельный замок

провокациллĕ

провокационный
провокациллĕ ĕç — провокационный акт
провокациллĕ сас-хура — провокационные слухи

пусă

полевой
кĕрхи тырă пусси — озимый клин
çуртри пуси — яровое поле
ыраш пусси — ржаное поле
хура пусă, çĕртме пусси — земля под паром, паровое поле
пусă çаврăнăшĕ — севооборот

пуçлă

1.
с головой, имеющий голову, головку
икĕ пуçлă çĕлен — фольк. двуглавый змей
пуçлă йĕп — булавка
мăкла пуçлă ĕне — комолая корова
çара пуçлă — 1) с непокрытой головой 2) плешивый

пӳрт

изба, дом
пĕчĕк пӳрт — избушка
ултă кĕтеслĕ пӳрт — пятистенный дом
сивĕ пӳрт — нетопленная, холодная изба
çĕнĕ пӳрт — новый дом
хура пӳрт — курная изба, изба по-черному
шурă пӳрт — изба по-белому
пӳрт ăшчикки — внутреннее убранство дома
пӳрт вырăнĕ —
1) участок для дома
2) избище, место, где была изба
пӳрт кашти — матица
пӳрт маччи — потолок избы, подволока
пӳрт никĕсĕ — фундамент избы
пӳрт пури — сруб для избы
пӳрт пуçĕ — фронтон
пӳрт таврашĕнче тыткаламалли япаласем — предметы домашнего обихода
пӳрт тăрри — крыша избы
пӳрт тӳпи — 1) крыша избы 2) потолок избы, подволока
пӳрте кĕр — войти в дом
пӳртре лар — сидеть дома, домоседничать
пӳрт ларт — ставить дом
пӳрт хăпарт — ставить сруб избы на мох
унăн пӳртчĕ çĕнĕ-ха — у него дом еще новый
пӳрт тулли халăх — народу полон дом
вĕсем ашшĕн пӳртĕнче пурăнаççĕ — они живут в отцовском доме
Пӳрт çумĕнче пĕрмен кукăль выртать. (Хăлха). — загадка Возле избы лежит незащипанный пирог. (Ухо).

сапарпи

диал.
полынь
хура сапарпи — чернобыльник

сар

7.
распространять, доводить до масс
хаçат-журнал сарни — распространение периодической печати
пĕлӳ саракан общество — общество по распространению знаний
сас-хура сарса çӳре — распускать слухи

сарăл

7.
распространяться, разноситься
сас-хура сарăлчĕ — распространились слухи
чечексенчен ырă шăршă сарăлать — от цветов идет аромат

сас-хура

собир.
1.
звуки, голоси
пĕр сас-хура та çук — не слышно ни звука
пӳртре сас-хура шăпланчĕ — в доме стихли голоса

сас-хура

2.
слух и слухи, молва, толки
тĕрлĕ сас-хура çӳрет — ходят разные слухи
вăл сас-хура пирĕн пата та çитрĕ — эти толки дошли и до нас
унран ним сас-хура çук — от него нет ни слуху ни духу

сас-хура

3.
скандал, перебранка, шум
сас-хура кăлар — поднять шум
вĕсен килте ялан сас-хура — у них дома вечно скандалы

сас-хыпар

то же, что сас-хура 2.

сăн

4.
цвет
оттенок

симĕс сăнлă пусма — материя с зеленоватым оттенком
хура сăнлă— темного цвета, темноватый
питне хĕрлĕ сăн кĕчĕ —у нее на щеках появился румянец
кĕпен сăнĕ кайнă — рубашка потеряла цвет, полиняла

сăнă

3.
жало
çĕлен сăнни — змеиное жало
сатира сăнни — перен. жало сатиры
вĕлле хурчĕ сăннине лартрĕ — пчела оставила жало

сăран

кожаный
кожевенный

çын хайланă сăран — искусственная кожа
сысна сăранĕ — свиная кожа
çемçе сăран — замша, юфть
хура сăран перчетке — перчатки из черной кожи
сăран алса — кожаные рукавицы
сăран атă-пушмак — кожаная обувь
сăран завочĕ — кожевенный завод
сăран пальто — кожаное пальто
сăран ту — выделывать кожу
сăран тăвакан —  кожевник

сăрă

III.

серый
çутă сăрă — светлосерый
хура сăрă — темно-серый
сăрă костюм — серый костюм
сăрă лаша — лошадь серой мăсти
Хĕлле шурă, çулла сăрă. (Мулкач). — загадка Зимой белый, а летом серый. (Заяц).

сăсар

куний
сăсар йăви — гайно, гнездо куницы
сăсар çĕлĕк — кунья шапка
хура вăрман хыçне юр çунă, унта хĕрлĕ сăсар йĕр хывнă — фольк. за темным бором намело снегу, там рыжая куница проложила след

сăх

3.
жалить, кусать (о насекомых, змеях)
ăна вĕлле хурчĕ сăхрĕ — его ужалила пчела
Пĕрре çĕлен сăхнă çын çĕрĕк пăявран та хăрать. — посл. Ужаленный змеей человек и обрывка веревки боится (соотв. Пуганая ворона и куста боится).

сĕвем

1.
нить, нитка
пĕр сĕвем çип — нить
пурçăн сĕвемĕ — шелковая нитка
çĕлен çип сĕвемĕ — кусок суровой нитки
сĕвем пĕтĕр — прясть пряжу; сучить нитки

сĕлхе

хура сĕлхе — дрозд-рябинник
сарă сĕлхедиал. иволга

сик

1.
прыгать, скакать
çӳллĕшне сик — прыгать в высоту
тăршшĕне сик — прыгать в длину
шăччăпа сикни — прыжок с шестом
хăрах уран сик — прыгать на одной ножке
сиксе ан — спрыгнуть
сиксе ил — подпрыгнуть, подскочить
сиксе каç —перепрыгнуть
сиксе хăпар — вскочить, вспрыгнуть (на что-л. высокое)
Хура хирте шурă мулкач сикет. (Хăмапа пурă). — загадка В черном поле скачет заяц-беляк. (Доска и мел).
Туй тесен, тукмак та сикне. — погов. Услышав о свадьбе, и чурбан подскочил с места.

симĕс

1.
зеленый
ешĕл симĕс — ярко-зеленый
тĕттĕм симĕс — темно-зеленый
хура симĕс — темно-зеленый
симĕс брезент — зеленый брезент
симĕс курăк — зеленая трава
симĕс тĕс — зеленый цвет
ĕмĕр симĕс йывăçсем — вечнозеленые деревья
вăрман симĕспе пĕркеннĕ — лес зазеленел, покрылся зеленью
сĕтеле симĕс пустав витнĕ — стол покрыт зеленым сукном

синкерлĕ

3.
опасный
çĕлен сăхни синкерлĕ — укус змеи опасен

сирĕл

4. перен.
рассеиваться, устраняться
шухăш сирĕлмерĕ — думы не покидают меня
сас-хура сирĕлчĕ — слухи рассеялись
ачан ыйхи сирĕлсе çитмен-ха — ребенок еще не отошел ото сна
Хĕр тунсăхĕ хĕвел тухсанах сирĕлет. — посл. Девичья грусть исчезает с восходом солнца.

скиф

I. ист.

скиф (пирĕн эрăччен темиçе ĕмĕр малтан Хура тинĕсрен çурçĕререх пурăннă йăх çынни)

слива

сливовый
хура слива — чернослив
слива йывăççи — слива, сливовое дерево
слива эрехĕ — сливянка

сукна

суконный
хура сукна — черное сукно
сукна карттус — суконный картуз

сысна

свиной
ăратлă сысна — породистая свинья
кастарнă сысна — холощеный боров
хир сысни — кабан, дикая свинья
сысна ами свиноматка
сысна аçи — хряк, боров
сысна çури — поросенок
сысна ашĕ — свинина
сысна вити — свинарник
сысна пăхакан свинарь
сысна сали — свиное сало
сысна çăвĕ — 1) свиной жир (топленый) 2) свиное сало
сысна ферми — свиноферма
сысна самăртакан комплекс — свинооткормочный комплекс
сысна вĕт — палить тушу свиньи
Хура сысна тӳрчĕ шăтăк. (Лаç). — загадка У черной свиньи спина дырявая. (Летняя кухня).

така

бараний
барашковый

така ашĕ — баранье мясо, баранина
така какайĕ — баранье мясо, баранина
така мăйраки — бараний рог
така тирĕ — баранья шкура, овчина
така шӳрпи — похлебка со свежим бараньим ливером
Хура така шыва анать. (Кăкшăм). — загадка Черный баран спускается на водопой. (Кувшин).

тапăн

1.
нападать, совершать нападение, налет
Хурах яланах хура çĕрле тапăнать. — погов. Разбойник всегда нападает темной ночью.

тапрат

4.
притрагиваться, дотрагиваться, касаться
Выртан çĕлен хӳрине ан тапрат. — посл. Не дотрагивайся до хвоста лежащей спокойно змеи.

тапта

4.
наследить, натоптать
урайне хура урапа тапта — наследить на полу грязными ногами

таракан

тараканий
хĕрлĕ таракан — рыжий таракан, прусак
хура таракан — черный таракан

тăк

I.

1.
лить, выливать, разливать, проливать
кăшт тăк — отлить (немного)
шыв тăк — лить воду
хура шыва тăк — вылить помои
юн тăк — перен. проливать кровь

тăла

суконный
кăвак тăла — серое сукно
хура тăла — черное сукно
тăла йĕм — суконные штаны
тăла сăхман — суконный кафтан
тăла пус — валять сукно
тăла терт — ткать сукно

тăпра

земляной, почвенный, грунтовой
йӳçек тăпра — кислая почва
йӳçĕ тăпра — кислая почва
кăпăшка тăпра — рыхлая почва, мягкий грунт
кĕллĕ тăпра, кĕл тăпри — подзол
кĕлленчĕк тăпрасем — подзолистые почвы
нӳрлĕ тăпра — влажная почва
пулăхлă тăпра — плодородная почва
çĕрĕк тăпри — перегной, гумус
тăмлă тăпра — глинистая почва, суглинок
хăйăрлă тăпра — песчаная почва, супесь
хура тăпра — чернозем
тăпра айĕнчи си — подпочвенный слой, подпочва
тăпра картти — с.-х. почвенная карта
тăпра тытăмĕ — структура почвы
тăпрари нӳрĕке тытса хăвар — задержать почвенную влагу
Типĕ тăпра урана çыпăçмасть. — посл. Сухая земля к ногам не пристает (т. е. к честному человеку клевета не пристанет).
Хуньăшĕпе кĕрӳшĕ— пĕр тăпра. — погов. Тесть с зятем заодно (букв. тесть и зять — одна почва).
Хут арчара хура тăпра. (Чей). — загадка В бумажном сундучке хранится чернозем. (Чай).

тăрăх

3.
территория, зона
округа

Атăл тăрăхе — 1) Поволжье 2) бассейн Волги
калаçу тăрăхĕ — лингв. территория говора
хура тăпраллă мар тăрăх — нечерноземная зона
пирĕн тăрăхра вăрман нумай — в нашей округе много лесов

тăхлан

оловянный
çутă тăхлан — олово
шурă тăхлан — олово
хура тăхлан — свинец
тăхлан руди —оловянная руда
тăхлан вит —лудить, покрывать оловом, полудой
тăхланпа шăратса çыпăçтар — запаять оловом

тăш

диал.
тучность, жирность
хура тăпра тăшĕ — жирность чернозема

террариум

террариум (çĕлен-калта тытмалли вырăн)
çĕленсене террариумра усра — содержать змей в террариуме

тĕксĕм

тускло, темно, неярко, без блеска, без яркости
тĕксĕм кĕпе — темное платье
тĕксĕм куç — тусклые глаза
тĕксĕм кăвак — темно-синий
тĕксĕм хĕрлĕ — темно-красный, бордовый
тĕксĕм хура — 1) темно-серый 2) матово-черный
тĕксĕм шурă — светлосерый, дымчато-белый
уйăх тĕксĕм пăхать — луна светит слабо, неярко

тикĕт

дегтярный
таса тикĕт — очищенный деготь
тикĕт савăчĕ — дегтярный завод
тикĕт юхтар — гнать деготь
тикĕт юхтаракан — дегтярник
çӳçĕ тикĕт пек хура — волосы у него как смоль (букв. как деготь)

тилĕ

лисий
ватă тилĕ — прям. и перен. старая лиса
хура тилĕ — чернобурая лиса
тилĕ йĕрĕ — лисий след
тилĕ шăтăкĕ — лисья нора
Йытăран тилĕ тăвас çук, шуйттан ырă пулас çук. — посл. Из лисы собаки не сделать, черту добрым не быть.
Хĕрлĕ тилĕ йăваланнă вырăнта çичĕ çулсăр курăк шăтмĕ. (Кăвайт вырăнĕ). — загадка Там, где повалялась рыжая лиса, семь лет трава не взойдет. (Кострище).

тирек

тополевый, тополиный
хура тирек — тополь черный, осокорь
тирек качки — тополевая почка
пирамидăлла тирек — пирамидальный тополь
тирек мамăкĕ — тополиный пух

туй


туй çĕлензоол. медянка (змея)
туй курăкĕбот. дымянка лекарственная

тутан

3. перен.
испытать (на себе), пережить
хура-шур тутанса кур — испытать невзгоды

тушь

тушь
хура тушь — черная тушь
тушьпе ӳкер — рисовать тушью

туя

II.

1.
палка, трость, посох, клюка, клюшка
вĕрене туя — кленовый посох
тĕрĕллĕ туя — расписная трость
тимĕр туя — железная трость
туяллă ватă — старик с посохом
туяпа шакка — стучать палкой
Вăрмантан туясăр килнĕ. — погов. Из лесу вернулся без палки. (о беспомощном или ленивом человеке)
Кăмака айĕнче тимĕр туя выртать. (Çĕлен). — загадка Под печкой лежит железная трость. (Змея).

тырă

хлебный, зерновой
кĕрхи тырă — озимые (хлеба)
пучахлă тырăсем — колосовые культуры
тырă кĕлечĕсем — хлебные амбары, зернохранилища
тырă пусси — хлебное поле, хлеба
тырă тухăçлăхĕ — урожай хлеба
тырă авăрт — молоть хлеб
авăртман тырă — немолотое зерно
тырă выр — жать, убирать хлеб
тырă вырма тух — начать жатву, начать уборку хлеба
Ани шурă, тырăри хура. (Çыру). — загадка Поле белое, хлеба черные. (Письмо).

удав

удав (пăвакан пысăк çĕлен)

флот

флотский
суту-илӳ флочĕ — торговый флот
тинĕс-çар флочĕ — военно-морской флот
Хура тинĕс флочĕ — черноморский флот
юханшыв флочĕ — речной флот
флот форми (тумĕ) — флотская форма
◊ сывлăш флочĕ — воздушный флот

фотографи

2.
фотография (ӳкерчĕк)
тĕслĕ фотографи — цветная фотография
хура-шурă фотографи — черно-белая фотография

фрак

фрачный
хура фрак — черный фрак
фрак тӳми — фрачная пуговица

хăлăп

2.
дужка
витре хăлăпĕ — ведерная дужка
Хуран хăлăпĕ хура пулать. — посл. Дужке котла положено быть черной.

хăма

2.
доска, витрина
кăтарту хăми — доска показателей
пĕлтерӳ хăми — доска объявлений
хисеп хăми — доска почета
хура хăма — уст. черная доска

хăмла


хăмла кайăкĕ — малиновка (птица)
хăмла çырли — малина
хура хăмла çырли — ежевика

хăрт

III. глаг.

1.
засушивать, высушивать, губить
вăрман хăрт — готовить подсеку
хăртакан хура çил — суховей

хирĕç-хура

возражения
пирĕн хирĕç-хура çук — у нас нет никаких возражений

хитре

мелодично, благозвучно
хитре сасă — мелодичный голос
Хура йăмăкăн юрри хитре. (Шăнкăрч). — загадка У смуглой сестрички, чудная песня. (Скворец).

хуп-хура

совершенно черный, черный-пречерный
хуп-хура çӳç — иссиня-черные волосы

хур

2.
несчастье, горе, беда
бедствие

хур кур — попасть в беду
хура юл — 1) быть опозоренным 2) оказаться в беде

хура

черный
хура кĕпе — черное платье
хура куç — черные глаза
хура куçлă ача — черноглазый мальчик
хура пăрăç — черный перец
хура пусă — пар, паровое (букв. черное) поле
хура сăрă — черная краска
хура çĕртме — с.-х. черный пар
хура тăпра — чернозем
хура тăпраллă тăрăх — черноземная полоса, черноземье
хура тăпраллă мар тăрăх — нечерноземная полоса, нечерноземье
хура тир кĕрĕк — шуба черной дубки
хура ӳтлисем — чернокожие
хурисемпе выля — играть черными (в шахматах, в шашках)
шурă çине хурапа çырнă — черным по белому написано
хурапа пĕвет — окрасить в черный цвет (материю, пряжу)
хура хур — пришить черную кайму, обшить черным
хура тыт — пришить черную кайму, обшить черным
хура тар кăларса ĕçле — работать в поте лица (букв. до черного пота)

хура

2.
темный
темно-

хура вăрман — 1) темный лес 2) чернолесье, лиственный лес
хура-кăвак — темно-синий
хура-хĕрлĕ — тĕмно-красный, коричневый
хура çĕр — темная ночь

хура

3.
вороной (о масти лошади)
хура ут — вороной конь
хура турă — темно-гнедой, карий
хура турă ăиăр — темно-гнедой жеребец

хура

4.
смуглый
хура сăнлă — смуглолицый
хура хĕр ача — смуглая девочка

хура

грязный
хура кĕпе-йĕм — грязное белье
ачан пичĕ хура — лицо у ребенка грязное
çусан та хури кайман — грязь не отстиралась
чĕрне хури — грязь под ногтями
чĕрне хури чухлĕ те — ни капельки, нисколько
Ÿксе пĕве кайаймарăм, питĕмрен хура каймарĕ. (Çатма). — загадка Лежа я не выросла, и с лица грязь не сходит. (Сковорода).

хура

6.
курной, черный, топящийся по-черному
хура мунча — курная баня
хура пӳрт — курная изба

хура

7. перен.
горестный, горький
хура куççуль — горькие слезы
Хура хурлăха хура куççульпе çуса яраймăн. — посл. Черную печаль горькими слезами не смоешь.

хура

8. перен.
черный, преступный, злостный
реакции хура вăйĕсем — черные силы реакции
хура кавар — преступный сговор

хура

9. перен.
черный, мрачный
хура шухăшсем — мрачные мысли

хурав

4.
то же, что хура II.

хурăн

березовый
ама хурăн — береза с сережками
хурăн вăрманĕ — березняк
хурăн качки — сережки березы
хурăн хуппи — береста
хурăн шывĕ — березовый сок
хурăн сĕткенĕ — березовый сок
Хурăн хулли хумханать, хура хурт пуçтарăнать. (Шăпăрпа шăлни). — загадка Березовые ветки колышутся, черные жучки собираются. (Подметание метлой).

хурăн


хурăн кăмпи — подберезовик
хурăн пуçлă çĕлен — уж
хурăн çырли — земляника

хут

бумажный
çӳхе хут — папиросная бумага
çырмалли хут — писчая бумага
хытă хут — 1) плотная бумага 2) картон
чĕркемелли хут — оберточная бумага
хут çĕлен — бумажный змей
хут татăкĕ — бумажка, листок бумаги
хут укçа — бумажные деньги
хут пек шурса кайрĕ — он весь побелел

хыт-хура

1.
бурьян
пăрахнă пахчана хыт-хура пусса илнĕ — заброшенный огород зарос бурьяном

чат

разг.

1.
совершенно, совсем
чат хура — совершенно черный
калаçăва чат урăх еннелле пăрчĕ — он повел разговор совершенно в другую сторону

чашкар

1.
шипеть
чашкаракан эрех — шипучее, игристое вино
çатма çинче çу чашкарать — масло шипит на сковороде
çĕлен чашкара пуçларĕ — змея зашипела

чăт

4.
терпеть, переносить, претерпевать
кӳрентернине чăт — проглотить обиду
чăтса кур — испытать
вăл сахал мар хура-шур чăтса курнă — он испытал много горя, он хватил лиха
чăтса ирттер —
1) выдержать, преодолеть (напр. боль)
2) перенести, перетерпеть (напр. страдания)
хуйхăпа савăнăçа пĕрле чăтса ирттер — делить горе и радость

чуп

7.
плыть (об облаках и т. п.)
тӳпере хура пĕлĕтсем чупаççĕ — по небу плывут темные тучи

чӳлмек

горшечный
сăмсаллă чӳлмек — рукомойник (глиняный)
тăм чӳлмек — горшок
чукун чӳлмек — чугун (горшок)
чӳлмек тăмĕ — гончарная глина
чӳлмек хуппи — крышка горшка

шатра

оспенный
хура шатра — черная оспа
шатра вакцини — противооспенная вакцина
шатра вакцинĕ — противооспенная вакцина
шатра кас — прививать оспу

шашка

4.
шашка (вылямалли çаврашка)
хура шашка — черная шашка
шашка дамкăна тухрĕ — шашка вышла в дамки

шăна

мушиный
вĕтĕ шăна — мелкая муха, мушка
симĕс шăна — мясная муха
хура шăна — муха комнатная
шăна карри — паутина
шăна кăмпи — мухомор
шăна çуначĕ — мушиные крылья
шăна хурчĕ — опарыш, личинка мухи
шăна вĕçсен те илтĕнмелле — слышно, как муха пролетит (очень тихо)

шурă

белый, светлый
белое

шăл шурри — белизна зубов
шăл шурри те уçмарĕ — он и рта не раскрыл
шурă акăш — белый лебедь
шурă калкан — белый ковыль
шурă кĕленче — матовое, молочное стекло
шурă кирпĕч — белый, силикатный кирпич
шурă мăк — белый мох, сфагнум
шурă мулкач — заяц-беляк
шурă пĕлĕтсем — белые облака
шурă сăрă — белила
шурă çăнăх — белая мука
шурă упа — белый медведь
шурă чарлан — белая цапля
шурă чуста — тесто из крупчатки

Тарăн варта шурă хăйăр анчах, çунă шурă юр пек. — фольк. В глубоком овраге светлый песок — что свеже-выпавший белый снег.

Шурă аппан шăлĕсем хура. (Хуртпуççи). — загадка У белолицей девушки зубы черные. (Раковина-ужовка с черными краями).

ылхан

проклятый
хура ылхан —тяжкое проклятие
ылхан сăмахĕсем — слова прокляти

эбонит

эбонит (злектротехникăра усă куракан хура çирĕп япала)

элчел

2.
судьба, доля, участь
хура элчел — горькая (букв. черная) судьба

эрĕм

полынный
хура эрĕм — полынь черная, чернобыльник
шурă эрĕм — полынь белая, полевая полынь
эрĕм шывĕ — полынный настой

юри

1.
намеренно, сознательно, умышленно, нарочно, специально
юри хыттăн кала — нарочно говорить громко
юри тенĕ пек — как нарочно
юри вĕсем патне кайса килтĕм — я специально сходил к ним
юри кайрăм вăрмана хура çырла пуçтарма — фольк. я пошел в лес специально собирать чернику

явкалан

1.
извиваться
çĕлен явкаланса шăвать — змея извивается

ӳт

кожаный
хĕрелсе кайнă ӳт — покрасневшая кожа
хĕрлĕ ӳтлисем — краснокожие
хура ӳтлисем — чернокожие, негры
хура ӳтли — ченокожий, негр
хура ӳтли — краснокожий
шурă ӳтлисем — белокожие, белые
ӳт илни — заживление раны
ӳт хывни — заживление раны

ӳтлĕ

3.
с какой-л. кожей
-кожий

кĕре ӳтлĕ — смуглый
хура ӳтлĕ çынсем — чернокожие

çаврăн

14.
свертываться, сворачиваться
çĕлен çаврăнса выртнă — змея свернулась
чĕрĕп çăмха пек çаврăннă — еж свернулся в клубок

çакăн

1.
висеть
çакăнса тăр — висеть, свисать
маччаран лампа çакăнса тăрать — с потолка свисает лампа
Пӳрт айккинче хура çĕлен çакăнса тăрать. (Çивĕт). — загадка За домом висит черная змея. (Женская коса).

çамка

лобный
ансăр çамка — узкий лоб
çут çамка — лоб с залысинами
хушка çамка — лоб со звездочкой (у животных)
çамка çилхи — челка (у лошади)
çамка хăвăлĕ — лобные пазухи, полость лба
çамка шăмми — лобная кость
Çамки хура, чĕлхи хĕрлĕ. (Кăмака). — загадка Лоб черный, а язык красный. (Печь).

çăкăр

хлебный, хлебопекарный
хлебобулочный

килти çăкăр — домашний хлеб
çĕнĕ çăкăр — новый хлеб (из зерна нового урожая)
тулă çăкăрĕ — пшеничный хлеб
ыраш çăкăрĕ — ржаной хлеб
хура çăкăр — черный хлеб
шурă çăкăр — белый хлеб
çăкăр савăчĕ — хлебопекарный завод
çăкăр кăмаки — русская печь
çăкăр лавкки — хлебный магазин, булочная
çăкăр пĕçерекен — хлебопек
çăкăр сутакан организацисем — хлеботорговые организации
Çăкăртан аслă пулаймăн. — посл. Нет ничего главнее хлеба. (соотв. Хлеб — всему голова).
Çăкăр хырăм хыççăн çӳремест. — посл. Хлеб за брюхом не ходит.

çăмарта

яичный
тăрă çăмарта — яйцо без зародыша
чĕпĕллĕ çăмарта — насиженное яйцо
крокодил çăмарти — крокодильи яйца
çĕлен çăмарти — змеиные яйца
чăх çăмарти — куриные яйца
çăмарта çурхахĕ — пленка в яйце
çăмарта хуппи — яичная скорлупа
çăмарта хуххи — воздушная полость в яйце
çăмарта пуçла — начать нестись (о курах)
çăмарта сăхнă — яйцо проклюнулось
çăмарта ту — нестись, нести яйца, класть яйца
Пуянăн автанĕ те çăмарта тăвать. — посл. У богача и петух несет яйца.
Чăххине çăмарти вĕрентмест. — посл. Яйца курицу не учат.

çăрха

1.
иноходец
çăрха лаша — иноходец
Икĕ турти тĕк тăрать, хура çăрхи çăрхалать. (Юханшыв). — загадка Две оглобли неподвижны, а черный иноходец между ними все бежит. (Река).

çĕлен

змеиный
наркăмăшлă çĕлен — ядовитая змея
хура çĕлен — гадюка
хурăн пуçлă — çĕлен уж
çĕлен ăйăрĕ — змея-самец
çĕлен йăви — змеиное гнездо
çĕлен наркăмăшĕ (сĕлеки) — змеиный яд
çĕлен сăнни — змеиное жало
çĕлен тирĕ (кепи) — змеиная шкура
çĕлен чĕлхи — 1) змеиный язычок 2) уст. наговор против змеиного укуса
ăна çĕлен сăхнă — его змея ужалила
çул çĕлен пек авкаланать — дорога вьется змейкой
Çĕлене çĕлен çимест. — посл. Змея змею не ест. (соотв. Ворон ворону глаз не выклюет).
Çĕленпе калтан чĕлхи пĕр. — посл. У змей и ящериц один нрав (букв. язык).

çĕлен

2. миф.
дракон, змей
вĕре çĕлен — огнедышащий дракон
вут çĕлен — огнедышащий дракон
çĕлен патши — главный змей, царь змей

çĕлен

подлый, коварный
Тăшман — çĕлен, ăна ан ĕнен. — посл. Враг коварен, не верь ему.

çĕлен


çип çĕлензоол. 1) волосатик 2) диал. пиявка
хут çĕлен — бумажный змей
çĕлен калчибот. гусиный лук
çĕлен курăкĕбот. гусиный лук
çĕлен лаши — 1) стрекоза 2) водяной скорпион
çĕлен пулăзоол. 1) вьюн 2) шиповка (рыба)
çĕлен пушибот. ягоды ландыша
çĕлен çип — суровые нитки (скрученные вдвое)
çĕлен çип сĕвемĕ — кусок суровой нитки
çӳлтенех те вĕçен тăрнасен çĕлен çипрен çинçе мăйĕсем — фольк. у пролетающих в вышине журавлей шеи тоньше суровых ниток

çĕлен-калта

собир.

1. зоол.
пресмыкающиеся, гады
Хăвна тивмен çĕлен-калтана тивме хушман. — посл. Не трогай разных гадов, которые к тебе не пристают.

çĕлен-хура

вороной
çĕлен-хура — лаша вороной конь

çĕлен-шăван

то же, что çĕлен-калта

çĕмĕрт

черемуховый
çĕмĕрт йывăçĕ — черемуха (дерево)
çĕмĕрт çеçки — цветы черемухи
çĕмĕрт пек хура — черный, как черемуха, черный-пречерный
çĕмĕрт куçлă хĕр — девушка с глазами черными, как черемуха
çĕмĕрт çеçки çурăлчĕ — черемуха расцвела
Хырăмĕ — юман, кăвапи — çăка, пиçиххийĕ — çĕмĕрт. (Пичке). — загадка Живот дубовый, пуп липовый, а пояс черемуховый. (Бочка).

çĕр

земляной, почвенный, грунтовой
йӳçек çĕр — кислая почва
йӳçек çĕрсене извеçлени — известкование кислых почв
кăрачă çĕр — неплодородная земля
пулăхлă çĕр — плодородная почва
тăмлă çĕр — суглинок
хăйăрлă çĕр — супесь
хура çĕр — чернозем
çĕр айĕнчи пуянлăхсем — ископаемые богатства
çĕр айĕнчи шывсем — почвенные воды
çĕр дамба — земляная дамба
çĕр кĕпер — насыпь, дамба (через болото)
çĕр мунча — баня, вырытая в земле
çĕр сийĕ — пласт земли
çĕр тĕслĕ — землистого цвета
çĕр урай — земляной пол
çĕр ӳпле — землянка
çĕр хăвăлĕ — пещера, подземелье
çĕре сыхламалли ĕçсем — почвозащитные мероприятия
çĕре çемçет — 1) разрыхлять почву 2) удобрять землю
çĕр чавакан — землекоп
çĕр чавакан техника — землеройная техника
çĕр чĕтренни — землетрясение
çĕр чĕтреннĕ — произошло землетрясение
Хирте тимĕр чĕрнеллĕ асамçă çĕр чавать. (Акапуç). — загадка В поле роет землю волшебник с железными когтями. (Плуг).

çĕрĕк

гнилой, прелый, тухлый
затхлый, гнилостный
разложившийся, испорченный

улăм çĕрĕкĕ — соломенная прель
çĕрĕк йывăç — гнилое дерево
çĕрĕк кăмпи — гнилостные грибки
çĕрĕк çулçă — прелые листья
çĕрĕк шăршă — гнилостный запах
кунта çĕрĕк анчах — здесь одна гниль
Пĕрре çĕлен сăхнă çын çĕрĕк пăявран та хăрать. — посл. Раз ужаленный змеей человек боится и гнилой веревки. (соотв. Пуганая ворона куста боится).

çĕрле

ночью, в ночь
кĕçĕр çĕрле — нынешней ночью
сĕм çĕрле — глухой ночью
хура çĕрле — глухой ночью
çĕрлене юл — задержаться до ночи
çĕрле ĕçле — работать ночью
çĕрле пулчĕ — наступила ночь

çĕртме

паровой
акнă (йышăннă) çĕртме — занятый пар
таса çĕртме — чистый пар
хура çĕртме — черный пар
çĕртме пусси — паровое поле
çĕртме уйĕ — паровое поле

çилхе

грива
арăслан çилхи — львиная грмва
ут çилхи — конская грива
çилхе çийĕ — загривок
çилхене çивĕтле — заплести гриву
хум çилхи — перен. гребешки волн, гривы волн
вăрăм çилхесем — ирон. попы (букв. долгогривые)
Уй-уй урлă хура çилхеллĕ ут кĕçенсе чупать. (Пуйăс). — загадка Через поля мчится со ржанием черногривый конь. (Поезд).

çимĕçлĕх

столовый, пищевой
çимĕçлĕх çĕрулми — столовый картофель
хура вăрманта хуркайăк — хурчăкана çимĕçлĕх — фольк. в черном лесу дикие гуси — это пища для ястреба

çип

нитяный
арланă çип — пряжа
йĕтĕн çиппи — льняная пряжа
капрон çиппи — капроновые нитки
кĕр çиппи — нитки для нитченок
кумă çиппи — нити основы
мулине çиппи — нитки мулине
пасар çиппи —  фабричные нитки
пурçăн çип — шелковые нитки
пушкар çиппи — шпулечные нитки
синтетика çип — синтетическая пряжа
çăм çиппи — шерстяная пряжа
çĕлен çип — суровая нитка
ураççи çиппи, урлă çип — нитки для утка
шăрчăк çиппи — нитки в мотке
çип перчи — нитка, ниточка, нить
çип çăмхи — клубок ниток
çип ури — моток ниток
çип хутăрĕ — мотушка ниток
çип чăлха — нитяные чулки
йĕппе çип пек — как иголка с ниткой (неразлучны)
çип арла — прясть пряжу
çип арлакан хапрăк — прядильная фабрика
çип пĕвет — окрашивать пряжу
çип пăтла — лощить пряжу (чтобы сделать ее скользкой при тканье)
çиппе туртса тух — сметать на живую нитку
Çинçе çипрен çăмха пулать. — погов. И из тонкой нити образуется клубок.
Çип ăçта çинçе, çавăнтан татăлать. — посл. где тонко, там и рвется.

çирĕк

ольховый
хура çирĕк — ольха черная
шурă çирĕк — ольха серая, белая
çирĕк çулçи — ольховый лист
çирĕк хуппи хатĕрле — заготавливать ольховую кору

çуп

2.
бить, ударять
питрен çуп — ударить по лицу
çупсе яр — закатить пощечину
Хура аппа икĕ енчен çупать. (Лапатка). — загадка Чернявая тетка дает пощечины с обеих сторон. (Брусок для косы).

çӳçлĕ

волосатый
с
какими-л. волосами
хура çӳçлĕ çын — черноволосый человек, брюнет

çын

чужой
чей-то

пĕр çын —
1) один человек
пĕр çын кунта юлтăр пусть — один человек останется здесь
2) кто-то, некто
пĕр çын кунталла килет — кто-то идет сюда

çын арăмĕ — чужая жена
çын куçĕнчен пăх — смотреть кому-то в глаза (т. е. чувствовать зависимость от других)
çын çине шанма йывăр — трудно полагаться на других
çын сисиччен — пока никто не заметил
Çын аллипе кăвар турт. — погов. Чужими руками жар загребать.
Çын ăшчикки — хура вăрман. — посл. Чужая душа — темный лес.

çырла

ягодный
иçĕм çырли — виноград
йĕплĕ çырла — крыжовник
кăвак çырла — ежевика
çĕр çырли — клубника
хура çырла — черннка
хурăн çырли — земляника
чие çырли — вишня
шур çырли  — 1) клюква 2) морошка
мăк çырли — 1) клюква 2) морошка
çырла пахчи — ягодник
çырла çеçки — листья ягодных растений
çырла шывĕ — ягодный сок
çырла пиçнĕ — ягоды созрели
çырла тат — рвать ягоды
çырлана кай — идти по ягоды
çĕмĕрт мĕншĕн кулянать? — çырли хура пулнăшăн — фольк. из-за чего горюет черемуха? — из-за того, что ягоды у нее черные


çырла кайăкĕ — малиновка (птица)
йытă çырли — волчьи ягоды
кашкăр çырли — волчьи яоды

ăш

8.
душа, сердце
ăш вăркать — сердце ноет, на душе неспокойно
ăшăм çунать —1) у меня сильная жажда 2) душа моя горит
ăшĕ выртрĕ — 1) он насытился (наелся и напился) 2) ему полегчало; его душа успокоилась
санпа калаçсан ăш выртрĕ — после разговора с тобой у меня на душе стало легко
ăш пăтранать — 1) тошнит, тошно разг. 2) на душе неспокойно
унтан ăшăм писрĕ — я питаю к нему отвращение
ăш ырă марра сисет — сердце чувствует недоброе
хунхăпа ăш çурăлсах тухать — сердце готово разорваться от горя
ăш çунтармăш — причина переживаний
хура ăшлă этем — человек с черной душой
ăш çуннине пусар — успокоить душу
ăша ил — 1) вдохнуть в себя (при курении) 2) принимать близко к сердцу
ăша кайса тиврĕ — за сердце, за душу задело
ăша кĕр — 1) влезть в душу 2) запасть в память
çав кун ĕмĕрлĕхех ăша кĕрсе юлчĕ — на всю жизнь запомнился мне этот день
ăша пусар — успокоить душу
ăша çунтар — терзать душу
ăшра лăпкă мар — на душе неспокойно

ăшă

тепло
сывлăшу ăшă — теплота воздуха
ӳт ăшши — теплота тела  
ăшă атă-пушмак — утепленная обувь
ăшă вите — теплый хлев
ăшă вырăн — 1) тĕплая постель 2) перен. теплое, выгодное местечко
ăшă пахча — парник
ăшă пӳлĕм — теплая комната
ăшă сĕт — парное молоко
ăшă çанталăк — теплая погода, оттепель
ăшă çăкăр — свежий, свежеиспеченный хлеб
ăшă çумăр — теплый дождь
ăшă тумтир — теплая одежда
ăшă хĕл — теплая, мягкая зима
ăшă юнлисем — зоол. теплокровные  
ăшă тăрать — стоит теплая погода
ытлашши ăшă тумлан — кутаться, одеваться слишком тепло
кун ăшă енне кайрĕ — время идет к теплу
ăшша тух — 1) выйти на солнышко 2) дожить до тепла
ăшă тыт — держать тепло, греть
начар тумтир ăшă тытмасть — худая одежда плохо греет
ăшă юратакан ӳсентăрансем — теплолюбивые растения
ăшă яр — пропускать тепло
ăшă яман материалсем — теплоизоляционные материалы
кунта яланах ăшă — здесь всегда тепло
Ăшша кура юпăнчă ил. — посл. Едешь в ведро - бери дождевик.
Ăшша çĕлен иленнĕ. — посл. Повадилась змея к теплу.

ăшчик

5.
душа, сердце
ăшчик ĕм кӳтсе çитрĕ — я расстроился
ăшчик ĕм тулса çитрĕ —
1) у меня появилась тошнота
2) я рассердйлся
3) я разволновался
ăшчик çунса тухать — все внутри горит
ăшчикĕ пусар — успокоить душу
Чун савнине курмасан, ăшчик вăр-вăр çаврăнать —
фольк.если не увижусь с милым, то у меня неспокойно на душе
Çын ăшчикки — хура вăрман. —
посл. Чужая душа — дремучий лес. (соотв. Чужая душа — потемки).

вĕре

II.
вĕре çĕленфольк. дракон, огнедышащий змей

хура


куç хури — зрачок
хура кайăк — дрозд
хура карамед. темная вода (болезнь глаз)
хура кăмпа — чернушка (гриб)
хура кăрăç — черный груздь
хура кĕр — поздняя осень
хура пулă — линь
хура пуçбот. рогоз
хура сарамакдиал. чахотка, туберкулез
хура сĕлĕбот. овсюг
хура çăкăр — черный хлеб
хура çĕлен — гадюка
хура çил — смерч
хура çырла — 1) черника 2) ежевика 3) ягоды паслена
хура тăм — сильные заморозки
хура тăхлан — свинец
хура тирек — осокорь
хура халăхуст. черный люд, крестьяне
хура хырăм — подуст (рыба)
хура чир — проказа
хура ылтăн — черное золото (нефть)

хура

II. уст.

вес, авторитет, влиятельность
унăн халăх çинче хура витмест — он не имеет авторитета

полис

2.
полис (Авалхи Грецири патшалăх хула)
Хура Тинĕс хĕрринчи полиссем — полисы черноморского побережья

пулă


çĕлен пулă — вьюн
кусар пулă — чехонь
хĕç пулă — чехонь
çырма пули — голец

тĕрлĕ


йен тĕрлĕ
1) какие только
мĕн тĕрлĕ сас-хура пулмарĕ пулĕ — каких только слухов не было!  
2) как, как только
мĕн тĕрлĕ тăрăшсан та ĕçе каçчен вĕçлеймерĕ — как (только) он ни старался, а работу до вечера не завершил

çав тĕрлĕ — до такой степени, в такой мере
вăл тĕрлĕ — до такой степени, в такой мере

тем тĕрлĕ — очень, весьма, чрезвычайно
тем тĕрлĕ çӳллĕ — очень высокий
сана тем тĕрлĕ ыйтрăм — я тебя очень просил, я тебя умолял

армути


хура армутибот. чернобыльник

хура-шурă

собир.
горе и невзгоды
хура-шурă тӳснĕ çын — человек, видавший много горя

хура-шур

то же, что хура-шурă

ай

5.
употр. в роли экспрессивной вставки в песнях:
ай чĕвĕл те чĕвĕл хура чĕкеç кĕр каять те çур килет — ой как черная ласточка-щебетунья улетает осенью и возвращается весной~~~~

хăмăр

2.
карий
хăмăр ăйăр — карий жеребец
хăмăр куç — карие глаза
хура хăмăр куç — темно-карие глаза
хăмăр çутă лаша — каурая лошадь

ăйăр


ăйăр çĕлен — змея-самец
çĕлен ăйăрĕ — змея-самец

сĕлĕ


хир сĕлли — овсяница
сĕлĕ утибот. овсяница
сĕлĕ тăрри — овсюг
хура сĕлĕ — овсюг
мулкач сĕлли — овсец, заячий овес
сĕлĕ кăмпи — рогатик (гриб)
сĕлĕ çыххиуст. коралловый браслет
аллăм тулли сĕлĕ çыххи, аллăма йывăр килмĕ-ши? — фольк. на руках у меня коралловые браслеты, не придется ли тяжело от них рукам?
сĕлĕ кĕлти — коротышка, низкорослый человек (букв. сноп овса)

кушак


кушак кайăкĕдиал. мышь
кушак кĕпçидиал. анис, тмин
кушак пăрçибот. просвирник
кушак хӳрибот. тимофеевка
кушак пурнăçĕпе пурăн — бездельничать (букв. жить кошачьей жизнью)
кушакпа йытă пек пурăн — жить как кошка с собакой
вĕсем хушшипе хура кушак касса кайнă — между ними пробежала черная кошка
кушак ути — валериана

турă

II.  (тур)

гнедой
турă лаша — гнедая лошадь
хура турă — карий (о масти лошадей)

тив


ăна сăмах тиврĕ — ему сделали выговор
кирĕк тивнĕ — отсталый, закоснĕлый, заскорузлый
пуçа тиврĕ — я угорел
шăла тиврĕ — заломило зубы (напр. от холодной воды)
тут тивнĕ пит — веснушчатое лицо
хура тут тивнĕ — тронутый веснушками (о брюнете)
сарă тут тивнĕ— тронутый веснушками (о блондине)

тĕм

II.  частица,
употр. для образования
превосходной степени прилагательных со значением интенсивности цвета:

тĕм хура йытă — черная-пречерная собака
тĕм хура куç — иссиня-черные глаза

юпа


хура юп — позорный столб
хĕвел юпи — луч солнца

суккăр


суккăр вĕлтĕрен — глухая крапива
суккăр шăнкăрав — бубенец
суккăр пăван — слепень
суккăр çĕлен — медянка (змея)
суккăр шăшидиал. крот
суккăр турат — сук, заплывший болоний
суккăр куçла выля — играть в жмурки
суккăр такалла выля — играть в жмурки
суккăр упалла выля — играть в жмурки

мăйрака


хура мăйрака, кача мăйракибот. цареградские стручки, рожки
мăйрака витĕманат. роговица, роговая оболочка (глаза)
чике мăйраки — кувырок
уй мăйракибот. живокость полевая
шуйттан мăйраки
1) ракушка улитки
2) бран. черт, дьявол
шуйттан мăйракине кайса çухалчĕ! — черт знает куда он запропастился!

вутлă


вутлă арман — паровая мельница
вутлă çĕленмиф. огненный змей, дракон

йăлттам

2.
блестящий, с блеском
йăлттам хура çӳç — черные с блеском волосы

пăс

8.
разрезать (напр. пирог)
хура пăс — разрезать гуся на части

пăхăр


пăхăр çĕлензоол. медянка (змея)

пуçлă


пуçлă купăста — кочанная капуста
пуçлă сухан — репчатый лук
хурăн пуçлă çĕлензоол. уж

кардинал


сăрă кардинал — серый кардинал
хура кардинал — черный кардинал

çип


вăлта çиппи — леска удочки
нерв çипписем — нервные волокна
эрешмен çиппи — паутинка
çип çĕлензоол. волосатик
çип çинче тытăнса тăр — висеть на ниточке, на волоске

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Пинече

яз. и, ж.? Встр. в загадке, Альш. Пин пин пинече, пин халăха култарать; хурама хуппи хултăрча хура халăха култарать (сăрнайпа купăс). (Ашм. Сл, IX, 217): Пине + -че.

Хураç

яз. и. м. Н. Карм., Орау, Ялюха М., Рекеев, Именд, Сред. Юм., В.Олг. (Ашм. Сл. XVI, 218—219); ср. тат., башк. м. и. Карачамулла, Карачай, Карачәй, Карашай (Шайх. ТБЛИТП, 61) > мар. м. и. Карач, Карачай, Карячей (Черн. СМЛИ, 200): хура/хора "черный" + . См. Хураçка.

Хораç

яз. и. м. Н. Карм., Орау, Ялюха М., Рекеев, Именд, Сред. Юм., В.Олг. (Ашм. Сл. XVI, 218—219); ср. тат., башк. м. и. Карачамулла, Карачай, Карачәй, Карашай (Шайх. ТБЛИТП, 61) > мар. м. и. Карач, Карачай, Карячей (Черн. СМЛИ, 200): хура/хора "черный" + . См. Хураçка.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

автан

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан вуникĕ паллăран (чĕрчунтан) вуннăмĕшĕ. Вьетнам, Китай, Япони, ... ытти хăш-пĕр çĕршывсен календарĕнче кашни çулталăка выльăх-чĕрлĕх тата тискер кайăк ятне панă. Çав ятсем 12 çулхи çаврăмпа ылмашăнса пыраççĕ. Вĕсем çаксем, 1. Йĕкехӳре (Шăши). 2. Ĕне (Вăкăр). 3. Тигр. 4. Куян (Кролик). 5. Аç-таха. 6. Çĕлен. 7. Лаша. 8.Сурăх (Така). 9. Упăте. 10. Автан (Чăх). 11. Йытă. 12. Сысна (Кабан). КЯ, 15.05.1988, 4 с. Шухăшлавçăсем, ăсчахçăсем Автан çулĕнче çуралаççĕ. ЯБ, 1990, 1 /, 62 с. — Автан çулне кĕр (Х-р, 22.03.1993, 4 с.; ÇХ,1998, 1 /, 5 с.). 2. Ç.п.,астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Автан çулĕнче) çуралнă çын. Автана кăçал ĕмĕтсем татăлни кулянтарма пултарать. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Автансем ... çĕнĕ çула та асăрхануллăн йышăнаççĕ. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с. Автан çитес çул чылай лăпкăрах тата ирĕклĕрех пурăнма пултарать. ÇХ,1999, 49 /, 8 с. — Автан-хĕрарăмсем, Автан-арçынсем (Х-р, 31.12.1992, 3 с.). 3. П.п., калаç. Ирĕлтернĕ сахăртан ачасене ĕмме хатĕрлекен пылак çимĕç. П.Большаков хăйĕн килĕнче пылак автансен «инкубаторне» уçнă. К-н, 1966, 9 /, 12 с. Сахăртан тунă «автан». Х-р, 20.01.1994. 4. П.п., калаç. Чупкăн арçын; хĕрарăм кĕтӳççи, ĕревĕç. Пĕлтĕр мана «автан» тесе чĕнетчĕç. Çук, Автан çулĕнче çуралнăран мар, чиперккесене час-час улăштарнăран. ÇХ, 1998, 42 /, 10 с. Çав мехелпех пуçлас пуль сăмаха... Каçтака мар, автан шырамалла. ТА, 1998, 1 /, 36 с.

ана

п.п., куçăм. Хутлăх, лаптăк, талккăш; каçалăк (туп.). Истори анисем çине шух варвăрсем ятне хăварнă. П.Хусанкай, 1968, 158 с. Кун-çул ани вĕçне çитсессĕн — текех çук леш хура хӳме. В.Ахун, 1990, 58 с. Тăван литература анинче ĕçлетпĕр эпир пурсăмăр та, харпăр хăй анкартинче мар. Ю.Артемьев, 1991, 92 с. Тăван культура анинче хастарлăх кăтартнăшăн Н.Зимина... хисеплĕ ятсем панă. ТА, 2002, 5 /, 72 с. — пурнăç ани (С.Шавлы //Я-в, 1957, 12 /, 30 с.; В.Петров, 1982, 160 с.; Д.Гордеев, 1988, 348 с.; ХС, 1996, 38 /, 4 с.).

арман

1. П.п. Аш-какай е пахча çимĕç вĕтетмелли, фарш тумалли хатĕр. Анчах «кайф» тапхăрĕ иртсен вара шăм-шака хуçать, аш арманĕ витĕр тухнăн туйăнать. ÇХ, 27.02.1998, 4 с. Помидора аш арманĕ витĕр кăлармалла. Т-ш, 2001, 36 /, 12 с. Гайморитран сипленме хура йӳç кăшман лайăх пулăшать. Ăна аш арманĕпе вĕтетмелле. С-х, 2001, 11 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 357 с. 2. Ç.п. Тĕлсĕр вăрçă-харçă; юнлă çапăçусем. 1995 çулта алла диплом илнĕ хыççăн Чечняна лекрĕм — «аш арманне». Ар, 2000, 10 /, 3 с. Çар операцийĕ мар, чăн-чăн аш арманĕ тейĕн... Чăваш ен йĕкĕчĕ çав армантан тухайман. Ар, 2002, 40 /, 1 с.

аш арманĕ

1. П.п. Аш-какай е пахча çимĕç вĕтетмелли, фарш тумалли хатĕр. Анчах «кайф» тапхăрĕ иртсен вара шăм-шака хуçать, аш арманĕ витĕр тухнăн туйăнать. ÇХ, 27.02.1998, 4 с. Помидора аш арманĕ витĕр кăлармалла. Т-ш, 2001, 36 /, 12 с. Гайморитран сипленме хура йӳç кăшман лайăх пулăшать. Ăна аш арманĕпе вĕтетмелле. С-х, 2001, 11 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 357 с. 2. Ç.п. Тĕлсĕр вăрçă-харçă; юнлă çапăçусем. 1995 çулта алла диплом илнĕ хыççăн Чечняна лекрĕм — «аш арманне». Ар, 2000, 10 /, 3 с. Çар операцийĕ мар, чăн-чăн аш арманĕ тейĕн... Чăваш ен йĕкĕчĕ çав армантан тухайман. Ар, 2002, 40 /, 1 с.

аçтаха

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан вуникĕ паллăран пиллĕкмĕшĕ. Кăçалхи çул Аçтаха çулталăкĕ шутланать. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Аçтаха паллипе çуралнисем тарап (кутăн) кăмăллă та кăра, анчах ĕçчен, пултаруллă. ЯБ, 1990, 1 /, 64 с. Мĕскĕн Кролик çулне асар-писер Аçтаха ылмаштарать. ÇХ, 1999, 49 /, 2 с. 2. Ç.п.,астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Аçтаха çулĕнче) çуралнă çын. Кăçал телейАçтаха аллинче. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Автанăн чи лайăх тусĕсем е мăшăрĕсем, Вăкăр, Çĕлен, Аçтаха. Х-р, 31.12.1992, 3 с. Аçтахасен ... пĕрремĕш вырăнта ĕç тата ӳсĕм картлашки. ÇХ, 2003, 2 /, 5 с.

аура

ç.с. 1. Парапсихол. Чĕрĕ чунăн ӳт-пĕвне хупăрласа тăракан, вышкайсăр сисĕмлисем (экстрасенссем) кăна куракан çутă пайăрка сийĕ; биоуй (туп.). Çын аури, тепĕр майлă каласан, биоуйĕ (е кĕлетке тавра тытăнса тăракан куçа курăнман мĕлке) тăрăх диагноз лартма пулать. Х-р, 27.06.1992, 3 с. Иисус Христосăн аури сарă тĕслĕ пулнă. Я-в, 1995, 9 /, 105 с. Экран çинче вăл [хĕрача] çĕр çывăхĕнчи орбитăра ĕçлекен çынсен аурине курма пултарнă. ÇХ-рĕ, 15.12.1999, 4 с. Аура çирĕп, вăйлă пулсан сире нимĕнле хура вăй та, нимĕнле тухату та çĕнтереймĕ. С-х, 2000, 27 /, 3 с. — аурăн асамлă çути (Я-в, 1995, 10 /, 42 с.). 2. Куçăм. Этем, чĕрчун е япала хăй таврашĕнчи çынсене кӳрекен витĕм. Тен, эпĕ те такамшăн Турă... Ырсунăм кăмăлĕ — аура. Л.Федорова //Я-в, 1991, 4 /, 7 с. Вера Кузьминичнăна çур ĕмĕр ытла [театрти] çак аура витĕм кӳрсе тăрать (ХК, 1998, 37 /, 15 с.). Пирĕн Таньăсене тата темле «аура» текенни пĕрешкеллетет ахăр. ÇХ, 1999, 3 /, 4 с. 3. Куçăм. Пĕр-пĕр пулăмпа çыхăннă лару-тăру, ĕç-пуç. Наци философийĕ, пурнăç аури ... авалхи тĕнре мĕн тери уçăмлă палăрать. Х-р, 17.12.1992, 3 с. Хăйне евĕрлĕ аура хуçаланать. Х-р, 25.12.1997, 4 с. Вăл [тĕп режиссер] артистсем сцена çинче хумханнине, ... залра хăйне майлă «аура» пулнине лайăх туйса илнĕ. Х-р, 13.04.2001, 2 с.

бейсболка

ç.с. Вăрăм сăмсаллă спорт кепки (карттусĕ). Аудиторире бейсболкăпа, ура хуçлатса, ...чăмлак кавлесе лараççĕ. ÇХ, 23.10.1998, 2 с. Чăваш таможни ... 2322 бейсболкăна çак [тăлăх] ачасене валеçсе пама йышăннă. ÇХ, 1999, 6 /, 1 с. Э.Иглесиас шӳтлеме юратать, хăй бейсболкăпа майка тăхăнса янă. Т-ш, 2000, 42 /, 11 с. Иртнинче Дима хăйĕн бейсболкине пăрахса хăварнă. ÇХ, 2001, 22 /, 8 с.

виктори

п.с. Пахчара ӳстерекен шултра çĕр çырли. Якушев паян викторипе сутă тăвать. К-н, 1986, 14 /, 5 с. Решетке çумĕнчех темиçе касă виктори ... куçа илĕртет. Ю.Силэм, 1989, 26 с. Июнь çурри тĕлне виктори пиçме тытăнать. ЧЧ, 1998, 6 кл., 65 с. Кунта ӳсекеннисемхăмла çырли, виктори, хура хурлăхан. ХС, 5.03.1999, 5 с. — виктори çырли йăранĕсем (КÇ, 2001, 2 /, 1 с.); — Егоров, 1972, 45 с.; Егоров, 1954, 37 с.; ВЧС, 1951, 62 с.

дан

ç.с., спорт. Тухăç кĕрешӳ мелĕсенчи ăсталăх шайĕн виçи-палли; разряд. Пиллĕкмĕш дан кĕрешӳçĕ ăсталăхĕ çӳллĕ шая çĕкленнине пĕлтерет, хура пиçиххи çыхма ирĕк парать. Х-р, 4.03.1994, 1 с. Халĕ Чăваш Республикинче 3-мĕш дан илнĕ ентешĕмĕр те пур. ÇХ, 1998, 45 /, 2 с. В.Гришин иккĕмĕш дана тивĕçнĕ. Х-р, 2.03.2000, 4 с. Пирĕн командăн ертӳçине В.Тимофеева IV дан экзаменне тытни çинчен сертификат пачĕç. ÇХ, 2000, 6 /, 11 с.

джип

ç.с. Çынсене илсе çӳреме тата çăк турттарма юравлă, питĕ хăватлă çăмăл автомобиль. Илемлĕ машинăсене кăмăллать, ... темле джип пур. ÇХ, 1998, 47 /, 8 с. Ара, хура халăхăн миллионĕсене çарататпăр-çке, «мерседессемпе» джипсем çинче ярăнатпăр. Ч-х, 1999, 27 /, 6 с. Пирĕн джип ... тумхахлă çул çинчен шоссе çине тухрĕ. Т-ш, 2000, 34 /, 11 с. — президент джипĕ (ПП, 2000, 7 /, 2 с.).

ельцинизм

ç.с., тирк. 1991—1999 çулсенче Раççей Президенчĕ пулнă Б.Н.Ельцин таврашĕ тата вĕсем тытса пынă политика. Пĕчченлĕхри нишлĕ ватлăх Раççейрен ельцинизмпа пĕрле кайĕ. Ч-х, 1999, 14 /, 2 с. Чăваш президенчĕ Ельцин кунĕсем пĕтсе пынине тата Раççейри ельцинизм анăçри ятарлă службă-сене ... пулăшма хушасса туйнă пулас. Ч-х, 1999, 27 /, 6 с. Вĕсен сăнĕсенче ельцинизмăн хуп-хура паллисем. Ч-х, 1999, 28 /, 2 с.

каратэ-до

ç.с., спорт. Каратэ ăсталăхĕ. Каратэ-до, волейбол, аэробика, ушу секцийĕсем пур. КЯ, 27.10.1990, 2 с. «Хура пиçиххи»«Тантăшăн» каратэ-до шкулĕ. Т-ш, 25.09.1991, 4 с. Пирĕн паллă спортсмен каратэдо кĕрешĕвĕн шотокан мелĕпе пиллĕкмĕш дана çитнĕ. Х-р, 4.03.1994, 1 с. Елчĕксем каратэ-до енĕпе çĕнтерекене «Волга» автомобиль парнеленĕ. Х-р, 6.07.1999, 4 с. — каратэдо инструкторĕ (Х-р, 27.10.1992, 4 с.); каратэдо шкулĕ (Х-р, 4.03. 1994, 1 с.); каратэ-допа кăсăклан (Т-ш, 1999, 32 /, 1 с.); — сетокан каратэ-до, фудокан каратэ-до (ÇХ, 2000, 6 /, 11 с.).

каратэдо

ç.с., спорт. Каратэ ăсталăхĕ. Каратэ-до, волейбол, аэробика, ушу секцийĕсем пур. КЯ, 27.10.1990, 2 с. «Хура пиçиххи»«Тантăшăн» каратэ-до шкулĕ. Т-ш, 25.09.1991, 4 с. Пирĕн паллă спортсмен каратэдо кĕрешĕвĕн шотокан мелĕпе пиллĕкмĕш дана çитнĕ. Х-р, 4.03.1994, 1 с. Елчĕксем каратэ-до енĕпе çĕнтерекене «Волга» автомобиль парнеленĕ. Х-р, 6.07.1999, 4 с. — каратэдо инструкторĕ (Х-р, 27.10.1992, 4 с.); каратэдо шкулĕ (Х-р, 4.03. 1994, 1 с.); каратэ-допа кăсăклан (Т-ш, 1999, 32 /, 1 с.); — сетокан каратэ-до, фудокан каратэ-до (ÇХ, 2000, 6 /, 11 с.).

качака

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан 12 паллăран саккăрмĕшĕ. Качака [çулĕ] çĕнĕ туйăмсемпе хавхалантарать. Т-ш, 13.02.1991. 8 с. Качака, Сурăх, Кушак — зороастризм календарĕнчи çулсен ячĕсем. Я-в, 2000, 4 /, 52 с. Китай календарĕпе 2003 çул Хура Качака çулĕ шутланать. КÇ, 2002, 52 /, 1 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Кăçал Качакан илĕртӳллĕ çулçӳрев, ... кĕтмен тĕлпулусем пулĕç. Т-ш, 13. 02.1991, 8 с. Качакасем аранах ... бизнес ăнăçлă аталанасса кĕтсе илĕç. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с. Вăл [Кушак] Качакана лайăх пăхать. Т-ш, 1999, 1 /, 2 с. — Хĕрарăм-качакасем (Ар, 2001, 3 /, 3 с.).

кăваклăх

п.с. Кăвак сĕм, кăвак талккăш; сенкерлĕх. Кăваклăхра курнать ик мачта. С.Шавлы, 1958, 80 с. Каçкӳлĕм канлĕн киленеççĕ çӳл тӳпери кăваклăхпа. Ю.Сементер, 1987, 5 с. Таçта лере, çăлтăрсем хушшинче курăнакан кăваклăхра, сип-сивĕ инçет хуçаланать. А.Емельянов, 1990, 55 с. Кăваклăхри çак сивĕ юр та чуна ыраттарса юлать. А.Т.-Ыхра, 2001, 76 с. — сĕм кăваклăх (Çеçпĕл М.); ирхи кăваклăх, хуп-хура кăваклăх, тӳпе кăваклăхĕ, инçет кăваклăхĕ (Хв.Агивер, 1984, 16 с., 48 с., 78 с., 109 с.); тăп-тăрă кăваклăх (П.Афанасьев, 1985, 22 с.); çурхи кăваклăх (ХП, 1990, 2 /, 11 с.).

лимонник

п.с. Лимон шăршиллĕ, хĕрлĕ çырлаллă, явăнса ӳсекен тĕмĕ. Лимонник, актиниди, ... хура тата шурă хурлăхан, йĕплĕ хурлăханкама мĕн кирлĕ, суйла кăна. Х-р, 11.09.1996, 4 с. Пахчаçăсен калаçăвĕсене тимлесен çĕнĕ культу-рăсен ячĕсем хăлхана кĕреççĕ, актиниди, лимонник, айва... К-ш, 1997, 39 /, 8 с. Лимонник ... сивве тӳсĕмлĕ. Ар, 2002, 20 /, 4 с.

негр

ç.п. Хура сăнлă çĕр улми сорчĕ. Ача пуçĕ пысăкăш «негр». Х-р, 19.01.1999, 4 с.

нигилизм

п.п. е наци нигилизмĔ, п.я. Тăван халăхран ютшăнни, тăван чĕлхепе культурăран юсни; манкуртлăх (туп.). Наци нигилизмĕ вара национализм пекех сиенлĕ, сăтăрлă. КЯ, 24.02.1989, 3 с. Халĕ чăваш хушшинче нигилизм хунаса кайрĕ. КЯ, 14.12.1989, 4 с. Наци нигилизмĕн чи хăрушă та сĕм-хура тапхăрĕнче ӳссе çитĕннĕскерсен ... наци туйăмĕ ыттисенчен хуçăкрах. Б.Чиндыков //П-н, 1990, 2 /, 9 с. Чăваш халăхĕ хушшинче нигилизм сарăлнă. Ăна мĕн ĕлĕкренех хăйĕн чĕлхинчен пистерме тăрăшнă. Х-р, 5.02.1997, 3 с. — наци нигилизмне пĕтер (П-н, 1990, 5 /; Х-р, 24.10.2000, 2 с.); наци нигилизмне ӳкĕте кĕрт (Д.Гордеев //В-х, 8.07.1991, 12 с.).

партфункционер

ç.с. Парти функционерĕ (туп.). Ӳлĕм партфункционерсем партстационарта мар, хура халăхпа пĕрле сипленме шутлаççĕ. П-н, 1990, 2 /, 11 с.

пăшăлтату

п.с. 1. П.п. Сасă чĕлĕхĕсене вылятмасăр шăппăн калаçни; сассăр пуплев. Зал тăрăх пăшăлтату шуса иртет. А.Железковăпа К.Семенова, 1964, 170 с. Хĕр пăшăлтатрĕ. Анчах çав пăшăлтату кăшкăрнă майлă илтĕнчĕ. Г.Ефимов, 1984, 128 с. Хĕрпе каччăн ăшă пăшăлтатăвне итлесе тăма аванах мар. В.Эктел, 1996, 78 с. — юрату пăшăлтатăвĕ (Ю.Айдаш //Х-р, 14.05.2003, 4 с.); — ВЧС, 1971, 869 с. 2. П.п. Килĕшӳллĕн илтĕнекен вăйсăр сасă (шĕпĕлтетни, чăшăлтатни т.ыт.). Шăнкăрав янăранă чух... йывăçсем яланхи пăшăлтатăвне татĕç. И.Лисаев //Я-в, 1974, 4 /, 3 с. Хум пă-шăлтатăвĕ [Кĕнеке ячĕ]. М.Карягина, 1995. Ав, ... парка йывăç çулçисен пăшăлтатăвĕ хăлхара. Х-р, 3.06.1997, 3 с. Сӳ кайрĕ чун ылмашрĕç тейĕн аслатипе пăшăлтату. Н.Ишентей //Я-в, 2000, 5 /, 3 с. 3. Ç.п. Ăшри пуплев. Шухăш — чарăнми вĕç-хĕррисĕр темĕнле пăшăлтату. Г.Айхи, 1988, 52 с. Ĕмĕт пăшăлтатăвĕ [Пуçелĕк]. М.Мерчен //К-н, 2002, 7 /, 13 с. 4. Ç.п. Сăмах сарни; сăмах-юмах, сас-хура. Пăшăлтату пăтти... Ку пăшăлтату мар, кучăнлăх. ÇХ, 1997, 38 /, 4 с.

пиар

ç.с. Халăх кăмăлне пĕр-пĕр çынна (йыша, пулăма) майлă е хирĕç çавăрни. Унăн ĕçĕпиар. Хăй вăхăтĕнче вăл «Метро» мюзиклăн пиар-менеджерĕ пулнă. ÇХ, 2001, 21 /, 8 с. «Хура технологи» е «хура пиар» ... нумайăшне кăмăла каймасть... Тĕп пултăр хура пиар! Х-р, 6.10.2001, 2 с. Пиар тени «хура» та, «шурă» та пулма пултарать. Х-р, 9.10.2003, 2 с. — танл., пиаркампани (Х-р, 16.03.2000, 23 с.); пиар-технологи (Х-р, 19.12.2001, 1 с.).

пристав

ч.с, ч.я. Суд йышăнăвне пурнăçа кĕртекен ятарлă çын. ЧР Юстици министерствинче Чăваш енри судсен 69 приставĕ тупа турĕ (ку сăмаха хăнăхман-ха эпир, ... унчченхи суд исполнителĕсем вĕсем, приставсем). ÇХ, 1998, 7 /, 2 с. Предприятие штраф хунă-ха, анчах суд приставĕ пырса пурлăха арестлени пирки хальлĕхе сас-хура пулмарĕ. ÇХ, 1998, 49 /, 2 с. Сĕнтĕрвăрри райсучĕн приставĕн вара айăплисен парăмне шыраттарса илме хевти ... çитмест-ши. К-н, 2002, 7 /, 4 с. Пристав пысăккăн «хыпасшăн» [Пуçелĕк]. К-н, 2002, 16 /, 15 с.

суд приставĕ

ч.с, ч.я. Суд йышăнăвне пурнăçа кĕртекен ятарлă çын. ЧР Юстици министерствинче Чăваш енри судсен 69 приставĕ тупа турĕ (ку сăмаха хăнăхман-ха эпир, ... унчченхи суд исполнителĕсем вĕсем, приставсем). ÇХ, 1998, 7 /, 2 с. Предприятие штраф хунă-ха, анчах суд приставĕ пырса пурлăха арестлени пирки хальлĕхе сас-хура пулмарĕ. ÇХ, 1998, 49 /, 2 с. Сĕнтĕрвăрри райсучĕн приставĕн вара айăплисен парăмне шыраттарса илме хевти ... çитмест-ши. К-н, 2002, 7 /, 4 с. Пристав пысăккăн «хыпасшăн» [Пуçелĕк]. К-н, 2002, 16 /, 15 с.

ĕштелен

п.в. Ăшталан; тăрмаш, хыпалан, тĕркĕш. Кунĕпех çак хура вучах патĕнче ĕштеленетпĕр. К-н, 1972, 5 /, 9 с. Вăл ача чухнех çак ĕçре ĕштеленетчĕ, паян кун та бригадирта ав. Ю.Силэм, 1989, 139 с. Çамрăк çыравçăсене хавхалантарма ĕштеленекенскер ... мана та ют вырăнне хуман вăл [А.Воробьев]. Ю.Айдаш //Т-ш, 1998, 9 /, 8 с. Депутата та пулин суйланасшăнччĕ. Чупрĕ, ĕштеленчĕ. Х-р, 11.08.2000, 1 с. — ĕштеленсе çӳре (К-н, 1979, 4 /, 3 с.; К-н, 1987, 18 /, 7 с.); ĕштеленсе ӳк (Д.Гордеев, 1983, 33 с.; Т-ш, 1992, 34 /, 8 с.).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вăрман

лес
вăрман улпучĕ — лесничий
вăрман пăхакан; вăрман хуралçи – лесник
хура вăрман — черный лес
арçури, вăрманти — леший
вăрманлă —лесистый
вăрманпа суту-илӳ тăвакан — лесопромышленник
вăрмана лартса ӳстерекен — лесовод
вăрмана ытлашши касса пĕтерекен — лесогубитель
вĕтлĕх – мелкий лес
Хусанти вăрман ĕçне тума вĕрентекен аслă шкул — Казанский высший лесной институт  вăрман çук çĕр — безлесье
хырă вăрманĕ — бор

вĕр

II.
лаять
йытă вĕрет, çил илсе кайать — собака лает, ветер носит
вĕрни – лай
Хура йытти çакăнса тăрать, хĕрлĕ йытти ăнах вĕрет. — Черная собака висит, а рыжая на нее же лает. (загадка Кипение котла над жаром).

вĕре-çĕлен

огненный змей
вид метеора

вĕре-çĕлен вутăн-хĕмĕн тăкăнса вĕçсе çӳрет, тет — говорят, что огненный змей летает, рассыпаясь огнем и искрами

вĕрен

II. син.: хура карас
линь

йăм

полосатый
йăм-йăм хура — полосато-черный

кайăк

птица, дичь, дикое животное
зверь

вĕçен кайăк — летающие птицы
кайăк хур — дикий гусь
кайăк кăвакал — дикая утка
ула кайăк — пестрый дятел
хура кайăк — черный дроздь
Кайăк хур Çулĕ — Млечный Путь
кайăк пуç — клевер
кайăк станĕ — клетка (для птиц)
кайăкçă — охотник
кайăк тытма кай — итти на охоту
кайăка çӳрекен — охотник
кайăк лаша — осел
кушак кайăк — мышь
кайури (кайа ури) — землерой, крот

курак

грач
ула курак — ворона
хура курак — грач

курак çăвар — маленькие щипцы, клещи

куç

I.
глаз
куç тĕкĕ, хăрпăвĕ — ресница
куç хупаххи — веки
куç харши — бровь
куçлă çĕрĕ — перстень
куçа-куçăн, куçран куçа — на глаз
куç хыçĕнче, кут хыçĕнче — заглазный, заглазно
куç кĕски — зеркало
куçран тайăл — ослабеть глазами
куç хыв — высмотреть, пометить
куçлă хура — медовый цвет
куç шурри — белок (глаза)
куç хури — зрачок
куç çулĕ — слеза
куç хĕс — прищуривать глаза
куç хуп — мигать, жмуриться
çăл куçĕ — родник
йĕп куçĕ — игольные уши
шыв куçĕ — полынья
Атăл куçĕ — полынья на Волге
куçлăх — очки
куçран кайни — сглаз
куç чĕлхи вĕр — отчитывать от сглаза
çын çине час сивĕ куç ӳкет — человека легко можно сглазить
куç курла выльани — игра в жмурки
куç хӳри — внешний угол глаза
куç сăмси — внутренний угол глаза

пӳрт

дом
изба

пӳрт тӳпи — подволока; чердак
пӳрт умĕ — передняя часть избы
пӳртре — в избе
пӳртрен — из избы
улах пӳрчĕ — изба для посаденок
пӳрт урайĕ — пол
урама кутăн пӳрт лартрăм — я поставил избу окнами во двор ("задом к улице")
пӳрт хыçĕнче — за избой
хурал пӳрт – караулка
хура пӳрт — черная изба
пӳртӳкӳ – сени

пысăк

большой; высокий; пысăк çĕлен – удав; пысăка ĕмĕтленекен хутаç çакса ыйткалама кайнă теççĕ – тот, кто надеется на большое, пойдет (”пошел”) с сумою по-миру. Çын аллинчи кукăль пысăккăн курăннă, тет – Пирог в чужих руках кажестя большим. Чул-хула Мускав пысăкăшĕ çук – Нижний Новгород не будет величиной с Москву. Кун пысăкăшскер ăçтан ӳснĕ-ши? Откуда это он вырос такой большой? Пысăклан – увеличиваться, рости. Пысăклат – увеличивать.

157 стр.

сăнă

жало; копье; çĕлен сăнни – жало змеи (çĕлен сăхать – змея жалит); сăнапа чикнĕ – ударил копьем.

167 стр.

суха

син.: суха пуç
соха
суха тимĕри — сошник, лемех
суха касси — борозда
суха калеки — полица
пулă сухи — устье реки, угол между шеей и подбородком
суха тăвакан — пахарь
суха сухала — пахать пашню
хура лаша сухара — вороная лошадь на пашне

çĕлен

змей
хура çĕлен — гадюка
хурăн пуçлă çĕлен — уж
туй çĕлен — медяница
чăпар çĕлен — серый змей

çĕлен-калта

гады (змея-ящерица); çĕлен-калтана тивме каламан – не велено трогать гадов.

191 стр.

çĕлен-пулă

угорь; çĕлен-пулă тытрăм – угоря поймал; çĕлен пек усал çын – ехидный человек.

191 стр.

çип

нитка; шнур; сетка; кайăксене тытма çип лартнă – для ловли птиц поставил сетку; çип çăмхи – клубок; йĕтĕн çиппи кĕпи (йĕтĕн пирĕ кĕпи) – рубаха из льняного холста (из льняных ниток); кантăр çиппи кĕпи (кантăр пирĕ кĕпи) – посконная рубаха; çип çĕлен – нитчатка.

195 стр.

ĕшне

поляна
хура вăрман касрăм, ĕшне турăм — вырубил черный лес, сделал поляну

хура

черный
хуп-хура — черный пречерный
...
хура кăвак — зеленый
хура курак — грач
хура лаша — вороная лошадь
хура пулă, хура карас — линь
хура çырла — ежевика
хура çырла аври — куст ежевики
хура тăпра — чернозем
хура тăхлан — свинец
хура тулă — гречиха
хура тулă пăтти — гречневая каша

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

бронза

хура йĕс. Миградж-наме çинче 2-мĕш пĕлĕт яка хурçăран тесе çырнă, Абу-Гурейра каланă тăрăх, хура йĕсрен (бронза), Умгани шурă жемчугран тет [Мухаммед 1912:8].

демократ

хура халăхшăн тăрăшкан. Тата унти профессорсем те крайний демократсем (хура халăхшăн тăрăшакансем), институтра ĕçлесе пурăнакансемпе ыттисем те – пурте çавăн пекех шухăшлаççĕ [Хыпар 1917, № 1:1].

депутат

хура халăхран суйланă çын; шаннă çын. Августăн 9-мĕш кунĕнче тухнă манифест хушнă пек суйласан çĕр хĕсĕк кĕпернесенчен хура халăхран суйланă çын (депутат) пĕрер кăна пулмаллаччĕ [Хыпр 1903, № 1:7]; Çĕр йĕрки çинчен калаçнă чух пурĕ 150 депутата* яхăн халăх хутне кĕрсе халăхшăн пит хытă тăнă. *Депутат тесе суйласа янă çынна калаççĕ [Хыпар 1906, № 33:509]; Ун хыççăн пур суйлакансем те пĕрле тата 8 шаннă çын (депутат) суйласа хумалла [Высочайшие 1906:22].

картлаç

пусма, чикмек. Перпетуя пăхнă та çĕртен пĕлĕте çитекен карлаç (пусма, чикмек) тăнине курнă: çав картлаç йĕри-тавра тĕрлĕ хĕç-сăнăсем выртнă, картлаçăн аял вĕçĕнче пĕр çĕлен çынсене картлаç çине улăхтарас мар тесе явкаланса выртнă [Избранные (февраль) 1904:8].

кăтăрт

гл. хĕтĕрт. Хăш-хăш çĕрте çĕр ĕçлесе пурăнакан хура халăха çын çĕрне е хысна çĕрне вăйпа туртса илме хĕтĕртсе (кăтăртса) çӳрекенсем пур [О манифестах 1905:15].

корăмлăх

(хальхи литература чĕлхинче çук) çимелĕх. Тырă акнă хыççăн выльăхсем валли çимелĕх (корăмлăх) пĕр-пĕр урăх япала – курăк-и е кавăнь, çĕр улми, выльăхсен çитерекен чĕкĕнтĕр аксассăн çĕр вара хура пусăри пек канса выртать, мĕшĕн тесен выльăхсем валли çимелĕх акнă курăксем çĕртен тырăсен туртса илекен çимĕçне мар, урăх çимĕçе туртса илеççĕ … [Франкфурт 1913:2].

метеор

пĕлĕт çинче вĕçсе çӳрекен пысăк чул катăкĕ. Тĕнчере пĕлĕт çинче пысăк чул катăкĕсем вĕçсе çӳреççĕ. Çĕр йĕри-тавра тăракан сывлăша вирлĕн сĕртĕннипе чул хĕрсе çап-çутă çĕлен вĕçнĕ пек курăнать. Ун пек чулсене пĕчĕкреххисене ӳкекен çăлтăр, пысăкраххисене метеор е болиды теççĕ [Вĕре çĕлен 1912:24].

монастырь

хура тум çурчĕ. Ликияна пырсан Николай хăй çуралнă Патара ятлă хулана пыман, вăл уллах çĕрте Турра кĕл тăвас тесе импичĕшĕ тунă Сăваплă Сион ятлă хура тум çуртне (монастыре) кайнă [Житие 1879:35].

монах

хура тум. Вилсессĕн тем чухлĕ пуп пуçлăхĕсем, хура тумсем (монахсем) тата тем чухлĕ халăх унăн нихçан та çĕрмелле мар ӳтне Миры хулинчи собора (аслă чиркӳне) лартнă <…> [Житие 1879:39].

наян

ускăн. Чăннине чăн: ĕçсе, çисе, улпутсемпе хуçасем пек кам укçа тăкасси пур: хура халăха вырăнсăрах вĕсем эрех нумай ĕçнипе хăйсем наянран (ускăнран) начар пурăнаççĕ теççĕ [Игнатьев 1906:9].

пăлхăвăрç

патшалăх йĕркине улăштарса пĕтĕмпех çĕнетесшĕн тăрăшакан. Яппун вăрçи вăхăтĕнче патшалăх йĕркине хальхи пек улăштарса пĕтĕмпех çĕнетесшĕн тăрăшакансем (пăлхăвăрçсем) пурте халĕ Çĕпĕрти тĕрмесенчен пинĕ-пинĕпе хăйсен çуралнă çĕр-шывĕсене тавăрăнса ĕлĕкхи пекех хура халăхшăн ĕçлеме тытăнаççĕ [Хыпар 1917, № 2:2].

профира

хура хӳреллĕ шап-шурă юс тирĕпе илемлентернĕ çанăсăр тумтир. Аслă патша пуçне корона тăхăнать, державапа скипетр (вĕçĕнче хĕреслĕ корона тăхăнтарнă ăмăрт кайăклă туя) тытса çине профира (çанăсăр хура хӳреллĕ шап-шурă юс тирĕпе илемлентернĕ тумтир) тăхăнса хăй престолĕ çине ларать [Священное 1896:21].

собор

аслă чиркӳ; пуху. Вилсессĕн тем чухлĕ пуп-пуçлăхĕсем, хура-тумсем (монахсем) тата тем чухлĕ халăх унăн нихçан та çĕрмелле мар ӳтне Миры хулинчи собора (аслă чиркӳне) лартнă <…> [Житие 1879:39]; 1555 сьолда Кизинь-кырлач-ойыгыньь виссь кон-шотра (февраля 3) Москавры Успенскiй чӳргьгӳрэ (соборда) престолъ-синэ тватта шыба хорзассын, Христосъ Торра Тор’ Амышьнэ дэ кйль-духа посьсяпса тарасларесь <…> [Жития 1874:10]; Унăн (Юлиан. – Э.Ф.) вырăнне кĕнĕ Иовиан патша Мелетие Антиохияна каймалла тавăрăнтарнă та епископсене чĕнсе пуху (собор) тунă <…> [Избранные (февраль) 1904:31].

ссуда

банк кивçен панă укçа. Çĕр илме хура халăхшăн тӳленĕ укçа банкă çав халăх çине кивçен панă укçа пек çырса хурать, çавăн пек панă укçана ссуда теççĕ. Çĕр илме кивçен панă çав укçана (ссудăна) хура халăх вара сăрукăн-сăрукăн темиçе çулччен тӳлесе татса пырать [Высочайшие 1906:31].

торф

лачака çĕрĕ; шурта тĕрлĕ япала çĕрсе пулнă çĕр. Çĕр сакăр тĕрли пур: 1) хăйăр, 2) тăмлă хăйăр, 3) тăм, 4) хăйăрлă тăм, 5) извеска, 6) мергель, 7) хура çĕр, 8) торф (лачака çĕрĕ) [Горбунов 1910:10–11]; Куприян Прохорович каланă: ку çĕре торф (шурта тĕрлĕ япала çĕрсе пулнă çĕр) теççĕ [Селивановский 1913:13].

хастарлă

харсăр. Пирĕн хура хурт йăхĕ сăррипе çыхланнă сарă йăх хурт амĕшĕнчен пулнă ĕç хурчĕсем питех аван пулаççĕ: йăваш, хастарлă (харсăр), чăтăмлă, вăрă-инкексенчен йăвине лайăх сыхлаççĕ <…> [Сергеев 1907:34].

хĕресчен

хура халăх. Хура халăхăн (хĕресченĕн) пурăнăçĕ çавăн пек: çу вăхăтĕнче уйри (хирти) ĕçсем пуçлансан ĕçлеме çын пит кирлĕ [Поучения 1904:14–15].

хура халăх

ĕçлекен халăх. Патшалăхри çынсем начар пурăнăçпа тарăхнăçем тарăхса пыра пуçланă, ăраснах ĕçлекен халăх (хура халăх) тарăхса çитнĕ, мĕшĕн тесен мен пур йăвăр хырçă-марçăсем вĕсем çине анчах тиенсе пынă [История1917:2].

чечче

оспа; шатра. Пăрлă океан хĕррипе куçса çӳрекен самоедсем чеччепе (оспа) аптăрама пуçланă [Хыпар 1906, № 1:11]; Штеттин ятлă хулара хура чечче (шатра) пулнă [Хыпар 1906, № 13:200].

шурă тăхран пуç

чавка пуçĕ, клевер. Хуртсем акă мĕнрен-мĕнрен пыл пуçтараççĕ: улма йывăççи е ытти пахча çимçи чечеккисенчен, анчах вăл вăхăтра хăйсене йышланма пыл нумай кирлĕ, ытлашши, вĕллерен илмелли пит сайра пулать, хăмла çырли чечеккинчен; улăхри тĕрлĕ чечексенчен, пуринчен ытла шурă тăхран пуç (чавка пуçĕ, клевер) пыл парать, çăка чечекĕнчен, хура тул чечекĕнчен [Сергеев 1907:33].

çĕр улми

паранкă, картахви, кантук. Çĕр çинче ыраш, хура тул, çĕр улми (паранкă, картахви), çул курăкĕ, (шăпăр курăкĕ), шур ути, гвоздика аван ӳсет пулсан, йывăçсенчен хăва, хурăн, хырă аван ӳсет пулсан – вăл çĕр çăмăл, хăйăрлă пулать [Горбунов 1910:6]; Çитменнине тата çĕр улми (паранкă, кантук) те нумайĕшин пĕтнĕ [Хыпар 1907, № 15:115]; Пăтă ик-виç кунта пĕрре анчах тивет, ир те каç та салмапа çĕр улми (паранкă) анчах [Çулталăк 1903а:27].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

африканец

сущ.муж., африканка жен.
африкан, африканец, Африка çынни; чернокожие африканцы хура ӳтлĕ африкансем

брюнет

сущ.муж. (ант. блондин), брюнетка жен.
хура çын, хура çӳçлĕ çын

бульдог

сущ.муж.
бульдог (кĕрнеклĕ, пуклак сăмсаллă йытă ăрачĕ)

бурьян

сущ.муж.
хыт хура, çум курăк (вăрăмми); заброшенный сад порос бурьяном пăрахнă сада çум курăк пуснă

буханка

сущ.жен.
буханка (кирпĕч евĕр çăкăр); буханка чёрного хлеба хура çăкăр

веснушки

сущ.множ.; един. веснушка жен.
хура тут, сарă тут, кук тĕрри; лицо в веснушках кук тĕрриллĕ пит

веснушчатый

прил.
хура тутлă, сарă тутлă, кук тĕрриллĕ; веснушчатая девочка хура тутлă хĕр ача

вороной

прил.
хура, йăм хура, вороной конь йăм хура ут

вьюн

сущ.муж.
çĕлен пулă (пирĕн таврари)

гадюка

сущ.жен.
хура çĕлен (наркăмăшли); его ужалила гадюка ăна хура çĕлен сăхнă

графит

сущ.муж.
графит (хура тĕслĕ минерал)

гречиха

сущ.жен.
хура тулă; возделывать гречиху хура тулă акса ту

гречневый

прил.
хура тулă -ĕ; гречневая каша хура тул пăтти

груздь

сущ.муж., множ. грузди
кăрăç; чёрный груздь хура кăрăç; солить грузди кăрăç тăварла

грязный

прил., грязно нареч.
1. (син. запачканный; ант. чистый) таса мар, хура, пылчăклă, çӳплĕ; грязное бельё хура кĕпе-йĕм; грязный пол таса мар урай
2. (син. аморальный, бесчестный) чыссăр, ирсĕр, киревсĕр; грязные помыслы киревсĕр шухăш-ĕмĕт

грязь

сущ.жен., множ. грязи
1. пылчăк, лапра; на улице грязь урамра пылчăк
2. (син. нечистота) тасамарлăх, çӳп-çап; хура; на руках грязь алă хуп-хура

гуляш

сущ.муж.
гуляш (соуспа пĕçернĕ вакланă аш); на второе — гуляш с гречневой кашей иккĕмĕш апата — хура тул пăттипе гуляш

донестись

глаг. сов.
1. 1 и 2 л. не употр. (син. достигнуть) çит, килсе çит; илтĕнсе кай; издалека донеслись звуки гармони инçетрен купăс сасси илтĕнсе кайрĕ; до нас донёсся слух пирĕн пата сас-хура çитрĕ
2. (син. домчаться) чупса çит, вĕçтерсе çит; я вмиг донесусь туда на велосипеде эпĕ унта велосипедпа часах вĕçтерсе çитетĕп

дракон

сущ.муж.
аçтаха, юхха (юмахри çунатлă, ураллă вĕре çĕлен)

дурной

прил., дурно нареч.
1. (син. плохой; ант. хороший) япăх, начар, усал, майсăр; дурной почерк япăх çырни (сас паллисене); дурные вести усал сас-хура; девушка дурна собой хĕр сăн-пичĕ хитре мар
2. (син. безнравственный) киревсĕр, путсĕр, чыссăр; он дурно ведёт себя вăл киревсĕр хăтланать

дух

сущ.муж.
1. чун-чĕм, ăс-тăн, чун хавалĕ; не падать духом чун хавалне ан çухат
2. ыр-усал, йĕрĕх таврашĕ (тĕн ăнланăвĕнче, мифологире); злые духи усал-тĕсел ♦ перевести дух сывлăш çавăрса яр; он не в духе унăн кăмăлĕ çиллес; ни слуху ни духу ним сас-хура çук; мчаться во весь дух сиккипе вĕçтер

ежевика

сущ.жен.
хура хăмла çырли, кушак тяппи

жгучий

прил.
1. (син. обжигающий) çунтаракан, пĕçертекен; жгучие лучи солнца хĕвелĕн çунтаракан пайăркисем; жгучий перец хаяр пăрăç; жгучая боль хытă ыратни
2. (син. острый) чĕрене касакан, чуна ыраттаракан; жгучий интерес çав тери кăсăкланни ♦ жгучий брюнет хуп-хура çӳçлĕ çын; жгучие слёзы вĕри куççуль

жирный

прил., жирно нареч.
1. (ант. постный) çуллă; жирный суп çуллă яшка; жирное мясо çуллă аш
2. (син. упитанный, толстый; ант. тощий) самăр, мăнтăр; жирная свинья сăмăр сысна ♦ жирная грязь çăра пылчăк; жирный чернозём пулăхлă хура тăпра; жирный шрифт хулăн шрифт; жирно будет ытлашши пулать

змеиный

прил.
çĕлен -ĕ; змеиная кожа çĕлен тире

змей

сущ.муж.
1. аçтаха, юхха (юмахри сăнар)
2. хут çĕлен; запустить воздушного змея хут çĕлен вĕçтерсе яр

змея

сущ.жен., множ. змеи
çĕлен; ядовитая змея наркăмăшлă çĕлен; укус змеи çĕлен сăхни

золотой

прил.
ылтăн ...; ылтăн -ĕ; золотое кольцо ылтăн çĕрĕ; золотой запас страны çĕршывăн ылтăн запасĕ ♦ золотой работник питĕ ăста ĕçчен; золотая осень ылтăн кĕркунне (хура кĕркунне умĕнхи хĕвеллĕ тапхăр); золотая свадьба ылтăн туй (мăшăрланнăранпа аллă çул çитнине уявлани); золотые руки ылтăн алă (ăста çын çинчен)

каша

сущ.жен.
пăтă; гречневая каша хура тул пăтти; пшённая каша вир пăтти; варить кашу пăтă пĕçер ♦ мало каши ел айван-ха; заварить кашу ĕçе чăкрашлат; расхлёбывать кашу ĕçе уçăмлат, йывăрлăха сир; с ним каши не сварить унпа пĕр чĕлхе тупма çук; сапоги просят каши атă тĕпĕ хăйпăнса кайнă; Маслом каши не испортишь посл. Çу янăшăн пăтă пăсăлмасть

курносый

прил.
каçăр сăмсаллă

линь

сущ.муж.
хура карас (кӳлĕ пулли)

лиса

сущ.жен., множ. лисы и лисица жен.
1. тилĕ; рыжая лиса хĕрлĕ тилĕ; чёрнобурая лиса хура хăмăр тилĕ; хитрый, как лиса тилĕ пек чее; охотиться на лис тилĕ сунарне çӳре
2. (син. хитрец, льстец) йăпăлти, чее çын

металл

сущ.муж.
металл; чёрные металлы хура металсем (тимĕр, хурçă, чугун); драгоценные металлы хаклă йышши металсем (ылтăн, кĕмĕл, платина)

негр

сущ.муж., негритянка жен.
негр (хура ӳтле çын); африканские негры Африка негрĕсем

он

муж.местоим., она жен., оно сред.
вăл, вĕсем; я с ним дружу эпир унпа туслă; он скоро придёт вал часах килет; о них ничего не слышно вĕсем çинчен ним сас-хура та çук ♦ Вот оно что! Акă епле иккен!; Так оно и вышло! Шăпах çапла пулса тухрĕ те!

побережье

сущ.сред.
тинĕс хĕрри; побережье Чёрного моря Хура тинĕс хĕрри

повод

1. сущ.муж., множ. поводы (син. причина)
сăлтав, йӳтĕм; повод для ссоры харкашу сăлтавĕ; дать повод для слухов сас-хура сарма йӳтĕм пар ♦ по поводу кого-чего , предлог с род. п. (син. относительно, насчёт) пирки, тĕлĕшпе; идут разговоры по поводу повышения зарплаты ĕç укçи ӳстересси пирки сас-хура çӳрет

поздний

прил. (ант. ранний)
1. каçхи, çĕрлехи; кая юлнă; поздней ночью сĕм çĕрле; поздняя осень кĕр вĕçĕ, хура кĕркунне
2. кайранхи; поздние цветы кайран çурăлакан чечексем; поздние сорта яблок кайран пиçекен пан улми сорчĕсем

ползти

глаг. несов.
1. шу, упален, шуса пыр, упаленсе пыр; червяк ползёт ăман шуса пырать
2. шу, ерипен куç, хуллен ирт; поезд еле ползёт поезд аран шуса пырать; время ползёт медленно вăхăт ерипен шăвать ♦ слухи ползут сас-хура сарăлать

пустить

глаг. сов.
1. кăлар, яр, кăларса яр; пустить переночевать çĕр выртма яр
2. яр, тапрат, тапратса яр; пустить часы сехете тапратса яр ♦ пустить в продажу сутта кăлар; пустить слух сас-хура калар; пустить корни тымар яр; пустить деньги на ветер укçана харама яр

рябина

сущ.жен.
пилеш; черноплодная рябина хура пилеш; ягоды рябины пилеш çырли

сажа

сущ.жен.
хăрăм; черный, как сажа хăрăм пек хура

свинец

сущ.муж.
хура тăхлан

скуфья

сущ.жен., множ. скуфьи
скуфья (православи пупĕсен шĕвĕр тăрăллă хура калпакĕ)

слух

сущ.муж.
1. илтӳ; илтни; острый слух çивĕч хăлха; ухо — орган слуха хăлха — илтӳ органĕ
2. (син. известие) хыпар, сас-хура, хыпар-хăнар; не всякому слуху можно верить пур сас-хурана та ĕненме çук ♦ на слух хăлхапа итлесе; музыкальный слух кĕвĕ туйăмĕ; обратиться в слух хăлхана тăратса итле; ни слуху ни духу нимле хыпар та çук (кам та пулин çинчен)

смородина

сущ.жен.
хурлăхан; чёрная смородина хура хурлăхан; куст смородины хурлăхан тĕмĕ

сплетня

сущ.жен., множ. сплетни
элек, сас-хура; распускать сплетни элек сар

тупой

прил., тупо нареч.
1. (ант. острый) мăка, тĕрĕнчĕк; тупая пила мăка пăчкă
2. пуклак; ботинки с тупым носом пуклак сăмсаллă пушмак
3. (син. глуповатый) тăмпай, тăмсай, ăнкарусăр

туча

сущ.жен.
хура пĕлĕт, çумăр пĕлĕчĕ; тучи затянули небо тӳпене хура пĕлĕтсем хупăрларĕç

уж

1. сущ.муж., множ. ужи
хурăн пуçлă çĕлен

черника

сущ.жен.
хура çырла; кусты черники хура çырла тĕмĕсем

чернила

сущ.множ.
чернил; чёрные чернила хура чернил; рубашка испачкана чернилами кĕпе чернилпа вараланнă

чернозём

сущ.муж.
хура тăпра (тăпран чи пулăхлă тĕсĕ)

чернозёмный

прил.
хура тăпра -ĕ; хура тăпраллă; чернозёмная полоса хура тăпраллă тăрăх

черноплодный

прил.: черноплодная рябина хура пилеш

чернорабочий

сущ.муж., чернорабочая жен.
хура ĕçри рабочи

чернослив

сущ.муж.
хура слива (типĕтни); компот из чернослива хура слива компочĕ

чёрный

прил.
1. (ант. белый) хура; чёрный хлеб хура çăкăр; чёрное от загара тело хĕвелпе пиçнĕ кĕре ӳт
3. (син. мрачный, горестный, безотрадный) хуйхăллă, йывăр; чёрные дни йывăр кунсем; чёрные мысли хуйхăллă шухăшсем ♦ чёрная баня хура мунча (мăрьесĕрри); сделать чёрное дело тискер ĕç ту; чёрный ход хыçалти алăк (çуртăн); чёрная работа хура ĕç, вăй-хал ĕçĕ; чёрная неблагодарность пархатарсăр пулни, ырра хакламанни; держать на чёрный день сых ятне тыт (сăм., укçа)

чумазый

прил. (син. грязный)
вараланчăк, хура питлĕ, хура; чумазый ребёнок хура питлĕ ача

шипеть

глаг. несов.
1. чăшлат, ăшлат; змея шипит çĕлен чăшлатать
2. (син. браниться) мăкăртат; старуха всё шипит карчăк шав мăкăртатать ♦ шипящие звуки ăшлатакан сасăсем (сăм., ш, ч)

яд

сущ.муж. (син. отрава)
наркăмăш; змеиный яд çĕлен наркăмăшĕ

яйцо

сущ.сред.; множ. яйца
1. çăмарта (кайăксен, çĕлен-калтан, хурт-кăпшанкăн); куриные яйца чăх çăмарти; муравьиные яйца кăткă çăмарти; желток яйца çăмарта сарри; сварить яйца всмятку калекле çăмарта пĕçер; красить яйца на Пасху Мăнкӳн тĕлне çăмарта хĕрет ♦ выеденного яйца не стоит ниме те тăмасть
2. ама клетка, ама вăрă

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

явалан

явалан, виться, обвиваться, извиваться.
- Н. И. Полорус. Çĕлен йывăçа яваланнă.
- ЧС. Çавă юпа пекки (смерч) çине çиçĕм яваланса ларчĕ.

явăн

явăн (jавын), виться, обвиваться.
Йывăç явăнса ӳçет. Дерево растёт завитушкой.
- Икково. Хӑмлӑ шӑччӑ тӑрӑх явӑнса ҫитӗнет.
- Алших. Хӑмлӑ шерте (шалҫа) тӑрӑх явӑнса ӳҫет.
- Сл. Кузьм. I, 16. Вӗсен ӗҫӗ кантӑра пек явӑнса пырать. У них дело идёт как по маслу.
- К.-Кушки. Мӑйне ҫӗлен явӑннӑ (или: яваланнӑ).
- Ib. Курӑк йывӑҫа явӑнат.
- Альш. † Ӗнтӗ ҫил ҫаврӑнат, ҫил ҫаврӑнат: ҫӗмӗрт ҫеҫки хӑвана явӑнат.
- Бурунд. † Ҫӗр ҫырлисем пиҫеҫҫӗ хӗрелсе, тӗрлӗрен пӗр курӑка явӑнса. Клубника поспевает, рдея, обвиваясь вокруг разных трав.
- Чураль-к. Шучӑ тӑрӑх явӑнакан хӑмла путранки мар-и ҫав? Ура явса выртакан пирӗн варлисем мар-и ҫав?
- Н. Тим. † Явӑна-явӑна выртакан, пӗрлӗхен аври мар-и ҫав?
- Сред. Юм. Ирхӗне, вил-шыв (у др. сывлӑм) укеччин, утӑ торттарсан. О, явӑнса вӗрен пик полса пырать (вьётся как верёвка).
- Юрк. † Хӗвел тухат, сарӑлат, улма йывӑҫ ҫине явӑнат.

|| О пламени.
- ЧС. Ҫӳлте хӗм явӑнать анчах — хӗп-хӗрлӗ, тастан (=таҫтан) та курӑнать пулӗ. Вьются в выси искры, красные-раскрасные; должно быть, далеко видно. [Ib. Пушар йӗри-тавра ҫынсем явӑнаҫҫӗ анчах. Около пожара вьются люди].
- Сред. Юм. Вӑт (=вут) явӑнать анчах («О сильном пламени, когда кажется будто оно вьётся»).

|| О течении.
- ЧП. Хура шыв юхат явӑнса.
- Янш.-Норв. † Шывӗ юхат явӑнса, хумсем ҫапаҫҫӗ хӗрнелле.
- А. П. Прокоп. † Атӑлсем тухат (юхат?) явӑнса.
- Дик. леб. 36. Акӑ тинӗс хумӗсем, ывӑна пӗлмесӗр, пӗрин хыҫҫӑн пӗри явӑна-явӑна пынипе темӗн тӗрлӗ хытӑ чулсене те тип-тикӗс якатаҫҫӗ.

|| Об облаках.
- Дик. леб. 40. Хура тӑхлан тӗслӗ хӑрушӑ хум пек пулса, вӗсем явӑнса шуса пыраҫҫӗ.
- Ib. 56. Ҫӳлте явӑнать хуп-хура пӗлет. Наверху вьётся чёрная туча.

|| О пыли.
- Сказки и пред. чув. 22. Тусан пырать явӑнса. Пыль вьётся.

|| О грязи.
- Сред. Юм. Ҫӑмӑр ҫуни халь те типмен пыльчӑк орапана явӑнса пырать (грязь навивается на колёса).

|| О медленном, величественном движении солнца (так толкует КС.).
- ЧП. Хӗвелсем тухат явӑнса.

|| О колосьях, которые клонятся от тяжести в разные стороны.
- Ст. Чек. Явӑнса ӳсет ыраш (=вӑйлӑ ӳҫет). Колосья ржи от тяжести клонятся в разные стороны.

|| Виться (о птицах и т. п.).
- Сказки и пред. чув. Ялӗсем ҫинче кайӑк явӑнать. Над их деревнями вьются птицы.
- Толст. III—IV, 122. Вӑрӑм-тунӑсем явӑнса вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ, ҫӗрлеҫҫӗ. Комары вьются, летают и жужжат.
- N. Икӗ ангел, икӗ архангел вӗҫсе килеҫҫӗ пирӗн чуншӑн, явӑнаҫҫӗ пирӗн ҫылӑхшӑн.

|| Увиваться (с какой-либо целью).
- КС. Сир. 27. Кам ӑслӑлӑх ҫурчӗ таврашӗнче явӑнса ҫӳрет, ҫавӑ унӑн ҫурчӗ ҫумне пӑта ҫапса тӗреленет.
- Якейк. † Эпе лартас хӗр панче упа-кашкӑр явӑнать. Около девушки, которую я хочу посадить (чтобы покатать), увиваются волки и медведи (дикие звери).
- С. Хорчка пек явӑнса ҫӳрет. Вьётся как ястреб. Тоже и о животных.
- Якейк. † Пирӗн ҫол ҫийӗнче корак-ҫӑхан явӑнать, эпӗр лартас хӗр панче ялти ача явӑнать (Песня на масленице).
- КС. Курак-ҫӑхан виле таврашӗнче явӑнса ҫӳрет. Сновать (в переносн. зн.).
- Ст. Яха-к. Эсир кунта питех явӑнса ан ҫӳрӗр (не толпитесь).
- Сказки и пред. чув. 75. Ярӑнтарса, явӑнса, шӑпӑр кӗвви ташлатать.

лапкăш

его ширина. N. Ани лапкăшпех хуп-хура выртать (о недавно вспаханном загоне). N. Тăм патне чавса çитсен, эпир тата тăмне пĕр кĕреçе лапкăш тарăнăшĕ пек хускатса, кăпăшлантарса тухрăмăр.

явăç

явăç (jавыс'), свиться; связаться; сдружиться; сходиться друг с другом.
- М. П. Петр. Хыпар № 15, 1906. Ачасем пурте пĕр-пĕринпе явăçса, пĕр-пĕрне чуп-туса: халăх хушшинче килĕшӳ пултăр, тесе, турра кĕл-тăва пуçларĕç.

|| Увиваться.
- КС. Паян çав виле (вил'э) панче кунĕпех çахансам явăçаççĕ.

|| Привадиться.
- Зап. ВНО. Арман кутне йăтăсем явăçнă. К мельнице привадались собаки.
- Юрк. † Уй варринчи  хурамана курак-çăхан явăçнă, явăçнă та сивĕнмест. (Свадеб. п.).
- Зап. ВНО. Кăвакарчăн явăçсан, çын пуять, теççĕ. Если привадятся (к дому) голуби, то человек разбогатеет. (Поверье).

|| Кишеть.
- Зап. ВНО. Ача-пăча ăçта кирлĕ, унта хурт-кăткă пек явăçать (кишат).

|| Болтаться, „тереться“ около кого-нибудь, приставать к кому-л.
- Козм. Явăç, болтаться. Эсĕ ун çумăнче [sic!] мĕн явăçса çӳретĕн? Что ты около него болтаешься?

|| Смешаться (попав в число других вещей)
- Ст. Чек. Явăçса карĕ пулĕ. Вероятно, смешалось с другими вещами.
- Ib. Явăçса (кайнă ĕçлеме) пĕрлешсе, хутшăнса.
- Ib. Явăçса кай çавсемпе пĕрлешсе кай. Об интимной связи.
- Хыпар № 30, 1906. Санăн арăму иртĕнет-мĕн, Евстигнейпа явăçнă, теççĕ, тет.
- Чебокс. Çав арăмпа явăççа çӳрет (путается) вăл.
- КС. Вăл çавăн арăм(ĕ) патне явăçнă (повадился, т. е. они „кусаççĕ“).
- Бiтр. Çав ывăлсенчен кĕçĕнни çав карчăкăн хĕрĕ патне йывăçнă, тет те, кайран сивĕннĕ, тет. Младший из сыновей связался с дочерью той старухи, а потом охладел к ней.

|| „Путаться“ с кем
- Юрк. † Хура хĕрсемпе явăççа, хура-хутаç илсе хуплантăм. Путаясь с девушками-чернушками я замаялся покупать им рожки (плоды ceratonia siliqua).

хĕвел пичĕ

солнцепёк. Пазух. Хĕвел питĕнчи курăка юр айĕнче куç курать. ''Изамб. Т''. Ун пек сăрт çинче, хĕвел питĕнче курăксем шăтса туха пуçларĕç. ''Ала'' 59°. Кив кĕмĕлтен çĕрĕ те эп хывтартăм, хĕвел питне хурса та хăвартăм. ''Ск. и пред. чув''. 29. Хĕвел питĕнче унта Шупуç ларать. ''Изамб. Т''. Ĕнесем, лашасем, сурăхсем хĕвел нитĕнче ăшăнса тăраççĕ. ''Туперккульос''. 28. Тула илсе тухса, хĕвел пичĕ çине çакса ямалла. ''Баран''. 95. Хура кăвак ту хыçĕнчен кăшт анчах хĕвел пичĕ курăнчĕ.

Хĕветӳçи

имя женщ. Собр. Хĕветӳçи çăварĕ хура çăвар. (Тĕнĕ).

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

абсурд

абсурд (тĕлсĕр, килĕшӳсĕр шухăш, тĕслĕхрен: юр хура; икĕ хут иккĕ — пиллĕк); может довести до абсурда тĕлли-паллиие çухатма пултарать.

амарант

хура мăян.

антоним

антоним (хирĕçле пĕлтерешлĕ сăмахсем: ырă —усал, шурă— хура).

антрацит

м н. н е т антрацит (чи лайăх йышши хура çĕркăмрăк).

арап

арап у с т. (1, хура ӳтлĕ çын, негр; 2. ултавçă).

аспид

I аспид (1. усал çĕлен; 2. усал çилĕллĕ, çынна сиен тума тăрăшакан çын).

аспид

II аспид (хытса сийленсе ларнă хура тăм (сланец), унтан грифельпе çыракан доскасем тата пӳрт çине витекен черепицăсем тăваççĕ).

гадюка

хура ҫӗлен.

говор

1. калаҫу, калаҫни, сас-хура; 2. вырӑнти калаҫу; Сундырский говор Сӗнтӗр калаҫӑвӗ.

графит

графит (кӑранташ тумалли хура минерал).

грач

курак, хура курак.

гречишный

гречишный мед хура-тул пылӗ.

дремучий

дремучий лес сӗм вӑрман, хура вӑрман, чӑтлӑх вӑрман.

дрозд

пилеш кайӑкӗ; чёрный дрозд хура кайӑк.

жужелица

хура нӑрӑ.

известие

хыпар, пĕлтерÿ, сас-хура.

карий

хӑмӑр; хура турӑ (лаша), хура кӗрен; карие глаза хӑмӑр куҫ.

катаракта

хура кара, кӑвак кара, куҫ шӑрҫи тӗксĕмленни.

кречет

кречет (караппӑл йышши хура-сарӑ тӗслӗ кайӑк).

курной

курная изба хура пÿрт.

линь

-я хура пулӑ, хура карас.

маслина

маслина (кӑнтӑр енче ÿсекен чие евĕрлӗ хура ҫимӗҫ, унтан ҫимелли йывӑҫ ҫу — оливка ҫӑвӗ — тăваҫҫӗ).

масть

ж. 1. тӗс; лошадь вороной масти хура лаша; гнедой масти турӑ лаша; темносивой масти тимӗр-кӑвак лаша; саврасой масти хӑла лаша; буланой масти пӑвӑр лаша; 2. пӗр тӗслӗ вылямалли карт; трефовая масть хӗрес; пиковая масть курак.

мертво

шӑп, пӗр сас-хура ҫук, пӗр сас-чӗвӗ илтӗнмест, пурте вилсе пӗтнӗ пек.

металл

металл; цветные металлы тĕслӗ металсем (пӑхӑр, тӑхлан); черные металлы хура металсем (тимӗр, хурҫӑ); благородные или драгоценные металлы паха металсем (ылтӑн, кĕмӗл, шур ылтӑн).

молва

сӑмах-юмах, сӑмах тухни, сас-хура; хыпар-хӑнар; стоустая молва тĕнче ҫӑварĕ.

мулат

мулат (шурӑ йӑх (раса) ҫыннипе хура йӑх ҫыннинчен ҫуралнӑ ҫын).

нестись

-сусь несов. 1. вирлӗн чупса пыр, вӗҫтерсе пыр; 2. ҫÿре, сарӑл; несутся слухи сас-хура, сӑмах ҫÿрет; 3. ту; курицы перестали нестись чӑхсем ҫӑмарта тума пӑрахрӗҫ.

вороной

хура (лаша).

выползать

несов., выползти, -зу сов. упаленсе тух, шуса тух; выползок змеи çĕлен кĕпи.

вьюн

1. çĕлен пулă; шăтăклă пулă; 2. явкаланчăк, йăрă, йăлттам çын; 3. явăнса ӳсекен чечек.

отвар

вĕретсе илни; черничный отвар хура ҫырла вĕретсе илнĕ шыв.

оттенок

-нка тӗсри кӑшт палӑракан уйрӑмлӑх, сӗлтӗрке, сĕм; с черным оттенком хура сӗмлӗ.

сажа

мн. нет 1. хӑрӑм; 2. хура сăра.

свинец

-нца хура тӑхлан.

слой

сий; слой чернозёма хура тӑпра сийӗ; хура тӑпраллӑ сий; широкие слой населения халӑхӑн анлӑ (йыш-лӑ) сийӗсем; располагаться слоями сийĕн-сийĕн вырнаҫ (вырт).

смоль

ж. чёрный как смоль питĕ хура, йӑмӑх хура.

смородина

мн. нет хурлӑхан; красная (чёрная) смородина хӗрлӗ (хура) хурлӑхан.

смуглолицый

тӗксӗм сӑнлӑ, хура сӑнлӑ, хура пит-куҫлӑ.

смуглый

тӗксĕм, тӗксӗм сӑнлӑ, хура сӑнлӑ, кӗре.

соболь

м. соболь, хура сӑсар.

совершенно

йӑлт, йăлтах, пуҫӗпех пачах; йӑмӑх, лӑй, йĕпкĕн; сĕм; совершенно зелёный йăм симĕс; совершенно слепой сĕм-суккăр; совершенно чёрный йĕпкĕн хура; совершенно оглох пачах (пуҫӗпех) илтми пулнӑ; совершенно не знает сĕм те пĕлмест.

пар

ҫӗртме, хура пусӑ, хыт суха; чёрный пар хура ҫӗртме; зелёный пар ешӗл ҫӗртме.

паюсный

паюсная икра паюснӑй вăлча (лайӑх хатӗрленӗ хаклӑ йышши хура вӑлча).

перегной

мн. нет хура тӑпра, ҫӗрӗк тӑпри, йывӑҫ ҫулҫисем, выльӑх-чӗрлӗх каяшӗсем ҫӗрсе пулнӑ тӑпра.

пласт

хытса ларнӑ сий (хура тӑпра сийӗ, ҫĕркӑмрӑк сийĕ); пластом лежит епсĕрĕлсе выртать, нимĕн пĕлми тӑсӑлса выртать.

поле

мн. -ей, уй, хир, пусӑ; ржаное поле ыраш пусси; яровое поле ҫуртри пусси; паровое поле хура пусӑ, ҫӗртме путей; курӑк пусси; поля тетради тетрадь хӗрри; не выпускать из поля зрения куҫран ҫухат.

пустырь

м. ҫурт лартман, тырӑ акман, хыт-хура пусса илнӗ пушӑ вырăн.

чернеть

несов. почернеть (к 1 знач.) сов. 1. хурал, хуралса тар; 2. хура тĕслĕ курăнса тăр; вдали чернели горы аякра тусем хуран курăнса тăнă.

черника

хура çырла.

чернобородый

хура сухаллă (çын).

чернобровый

хура куç харшиллĕ.

чернобурый

хура хăмăр (тилĕ).

чернобыльник

хура эрĕм, хура армути.

черноволосый

хура çӳçлĕ.

черногривый

хура çилхеллĕ (лаша).

чернозём

мн. нет хура тăпра.

чернозёмный

хура тăпраллă.

чернолесье

мн. нет хура вăрман, çулçăллă вăрман.

черноокий

хура куçлă.

чернослив

мн. нет чернослив (типĕтнĕ хура слива).

чернота

мн. нет хура пулни, хури.

чёрный

1. хура, тĕксĕм; чёрный хлеб çăкăр, хура çăкăр; чёрная изба хура пӳрт; совершенно чёрный, черным-черно йăм-хура, хуп-хура; 2. перен. йывăр, усал, нушаллă (кунсем).

чернь

ж. мн. нет черный народ дорев. хура халăх (патша вăхăтĕнче çĕр ĕçлесе пурăнакан хресченсене çапла каланă).

чумазый

разг. хура, вараланса пĕтнĕ, тирпейсĕр (ача).

темноволосый

хура çӳçлĕ, çырă çӳçлĕ.

темнокожий

хура ӳтлĕ.

тёмный

тĕттĕм (пӳлĕм); тĕксĕм (платье), хура (вăрман); тёмные дела вăрттăн ĕçсем; темна вода во облацех тупсăмне тупса çитерме çук япала, ăнланмалла мар япала.

транспарант

транспарант (1. çырнă чухне йĕрке тӳрĕ пултăр тесе хут айне хуракан хура йĕрлĕ хут; 2. картинăсем ӳкерсе, рама çине карса çапнă, хыçалтан çутатса тăнипе витĕр курăнакан пир).

угорь

2. 1. çĕлен пула; 2. пукра (ĕне тирĕ айĕнче пулакан нăрă).

удав

пуслăх çĕлен (тропикри тата субтропикри пысăк çĕлен).

уж

1. хурăн пуçлă çĕлен.

язвить

, язвлю, язвишь кого, что несов., съязвить сов. çĕлен сăхнă пекех, çын чĕрине усал сăмахсемпе суранлантарма, ыраттарма, кӳрентерме.

безвестность

ж. сас-хура (хыпар) çукки.

бекас

шур чăххи, шур таки, шыв качаки, шурлăхра пурăнакан вăрăм сăмсаллă пĕчĕк кайăк.

белоручка

мн. ж. хура та йывăр ĕçрен пăрăнакан çын, ĕçе юратман çын, тӳрпилĕк.

бордо

, бордовый хура кĕрен, тĕксĕм хĕрлĕ (тĕс).

брюнет

хура çӳçлĕ арçын.

брюнетка

хура çӳçлĕ хĕрарăм.

бычок

, -чка 1. çамрăк вăкăр; 2. Хура тинĕсри вĕтĕ пулă.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

адмирал

адмирал — vanessa atalanta [лĕпĕш тĕсĕ; хура, хĕрлĕ йăрăмлă]

аист

(шапа тарçи) аист. — ciconia [вăрăм туналлă пысăк вĕçен кайăк]; Ази аисчĕ азиатский аист — anastomus oscitans; Африка аисчĕ африканский аист — ibis ibis; Инçет Хĕвелтухăç аисчĕ дальневосточный аист — ciconia boyciana; хура аист чёрный аист — ciconia nigra

акăш

лебедь — cygnus [хур йышши пысăк шыв кайăкĕ], Америка акăшĕ американский лебедь — cygnus columbianus; йыхравçă акăш лебедь-кликун — cygnus cygnus; чашкăравçă акăш лебедь-шипун cygnus olor; тундра акăшĕ тундровый лебедь — cygnus bewickii; хура акăш чёрный лебедь —- cygnus atratus; хура мăйлă акăш черношейный лебедь — cygnus melanocoryphus

акула

акула — pristis [тинĕсре пурăнакан кăмăрчаклă шултра çăткăн пулă]; зебрăлла акула зебровая акула — stegostoma fasciatum; кăвак акула синяя акула — prionасе glauca; китла акула китовая акула — rhincodon typus; кушакла акула кошачья акула — scyliorhinus canicula; мако акула акeла-мако — isurus oxyrinchus; мăлатукла акула акула-молот — sphyrna zygaenа; пăчкă сăмсаллă акула акула-пилонос — рristiophorus japonicus; сăсарла акула кунья акула — mustelus; çарлан акули сельдевая акула — lamna nasus; тигрла акула тигровая акула — galeocerdo cuvier; тилĕлле акула акула-лисица — alopias vulpinus; шурă акула белая акула (кархародон) — caroharodon carcharias; улăпла акула гигантская акула — cetorhinus maximus; шӳрпе акули суповая акула — galeorhinus zyopterus

амур

амур — ctenopharyngodon [Амурта пурăнакан карп йышши пулă]; хура амур чёрный амур — mylopharyngodon piceus; шурă амур белый амур — ctenopharyngodon idella

анаконда

анаконда — eunectes murinus [Америнкăра пурăнакан питĕ пысăк пăвакан çĕлен]

Армян хура çĕленĕ

см. хура çĕлен

аспид

аспид — aspis, vipera [Америкара тата Африкăра пурăнакан наркăмăшлă çĕлен]

ат пăри сăмса

шилоклювка — recurvirostra avosetta [çинçе вăрăм сăмсаллă шыв чăххи]

Африка хура çĕленĕ

см. хура çĕлен

барибал

барибал — euarctos americanus [Америкăра пурăнакан хура упа]

вĕршĕн

стриж — apus [чĕкеç евĕрлĕ хура вĕçен кайăк]; йĕп хӳреллĕ вĕршĕн иглохвостый стриж — hirundapus caudacutus; хура вĕршĕн [шатра чĕкеç] чёрный стриж — apus apus; шур пилĕклĕ вĕршĕн белопоясничный стриж — apus pacificus; шур хырăмлă вĕршĕн белобрюхий стриж — apus melba

вилĕм çĕленĕ

см. çĕлен

гагара

гагара — gavia [кăвакал евĕрлĕ тинĕс кайăкĕ]; хĕрлĕ пĕсехеллĕ гагара краснозобая гагара — gavia stellata; хура пĕсехеллĕ гагара чернозобая гагара — gavia arctica; хура сăмсаллă гагара черноклювая гагара — gavia immer; шур(ă) мăйлă гагара белошейная гагара — gavia pacifica; шур(ă) самсаллă гагара белоклюваягагара — gavia adamsi

гиббон

гиббон — hylobates agilis [этем евĕрлĕ пĕчĕк хура упăте]

гриф

гриф — gryphus [виле çиекен пысăк ăмăрт кайăк]; кăрккалла гриф гриф-индейка — gathartes aura; хура гриф чёрный гриф — aegupius monachus

гюрза

гюрза — vipera lebetina [хура çĕлен тĕсĕ]

зебра

зебра — zebra [Африкăра пурăнакан хура йăрăмлă лаша йышши чĕрчун]

йăпăлтак

(йĕчĕк, ташпан) голец — noemacheilus barbatulus [карп йăхĕнчи çĕлен евĕрлĕ пĕчĕк пулă]

казарка

казарка — branta [çурçĕрте пурăнакан тинĕс хурĕ] хĕрлĕ пĕсехеллĕ казарка краснозобая казарка — branta ruficollis; хура казарка чёрная казарка — branta bernicla; шур питлĕ казарка белощёкая казарка — branta leucopsis

каюра

крот — talpa [çĕр айĕнче хурт-кăпшанкă çисе пурăнакан паха мамăк тирлĕ пĕчĕк хура чĕрчун]; Алтай каюри алтайский крот — talpa altaica; Европа каюри (суккăр шăши) европейский крот — talpa europaea; Кавказ каюри кавказский крот — talpa caucasica

капуцин

капуцин — capucinus [Кăнтăр Америкăра пурăнакан вăрăм хӳреллĕ хура упăте]

каракурт

каракурт — latrodectus tredecimguttatus [пушхирте пурăнакан чи наркăмăшлă хура эрешмен]

карас

карась — carassius [карп йăхне кĕрекен юханшыв пулли]; сарă карас карась обыкновенный — carassius carassius; çутă карас карась серебряный — carassius auratus gibilio; хура карас (хура пулă) линь — tinea tinea

качурка

качурка — oceanodroma [тинĕсре пурăнакан пăрăх сăмсаллă кайăк]; кăвак качурка сизая качурка — oceanodroma furcata; пĕчĕк качурка малая качурка — oceanodroma monorchis; çурçĕр качурки северная качурка — oceanodroma leucorrhod; шур пуçлă качурка белоголовая качурка — pelagodroma marina; шур хырăмлй качурка белобрюхая качурка — fregetta tropica

кăрăпчак

вальдшнеп — scoloрох rusticola [вăрăм сăмсаллă вăрман чăххи]

кăткăçиен

муравьед — myrmecophaga tridactyla [Кăнтăр Америкăра пурăнакан вăрăм сăмсаллă, пысăк хӳреллĕ тискер чĕрчун]

кобра

кобра — naja [кăнтăрта пурăнакан наркăмăшлă çĕлен]; Вăтам Ази кобри среднеазиатская кобра — naja oxiana; Египет кобри египетская кобра — naja naje; Инди кобри (куçлăхлă çĕлен) индийская кобра (очковая змея) — naja naja; корольле кобра королевская кобра — ophiophagus hannah; суракан кобра плюющая кобра — naja naja sputatrix

колибри

колибри — trochilus [Америкăра пурăнакан вăрăм сăмсаллă чи пĕчек вĕçен кайăк]

колпица

колпица — platalea leucorodia [ибис йăхĕнчи пысăк сăмсаллă кайăк]

косатка

косатка — orcinus orca [хура тĕслĕ дельфин]

крачка

крачка — sterna [юплĕ хӳрелле, чарлăк йышши шыв кайăкĕ]; Камчатка крачки камчатская крачка — sterna camtschatica; пĕчĕк крачка малая крачка — sterna albifrons; хура крачка чёрная крачка — chlidonias nigra; шурă крачка белая крачка — gygis alba; шур питлĕ крачка белощёкая крачка — chlidonias hybridа; шур çунатлă крачка белокрылая крачка — chlidoniae leucoptera; юханшыв крачки речная крачка — sterna hirundo

кукăр сăмса

клест — loxia [тайгара пурăнакан кукăр сăмсаллă хĕрлĕ вĕçен кайăк]

курак

грач — corvus frugilegurs [шурă тĕплĕ сăмсаллă хура вĕçен кайăк]; кăвак курак сизоворонка — coracias garrulus [ракша йăхĕнчи кăвак тĕслĕ вĕçен кайăк] ула курак серая ворона — corvus comix [курак йăхне кĕрекен çăткăн кайăк]; хура курак чёрная ворона — corvus согопе [курак йăхĕнчи хура çăткăн кайăк]

мурена

мурена — muraena [тинĕсре пурăнакан çĕлен евĕрлĕ çăткăн пулă]

нăйкăш кайăк

пищуха — certhia familiaris [çерçи йăхĕнчи çурла сăмсаллă вĕçен кайăк]

пантера

пантера (черный леопард) — panthera [тропикра пурăнакан хура тĕслĕ леопард]

пăлан

олень — cervus [йĕкĕр чĕрнеллĕ, мăйракаллă, кавлекен чĕрчун]; Бухара паланĕ бухарский олень — cervus elaphus bactrianus; Давид пăланĕ олень Давида — elaphurus davidianus; Европа пăланĕ европейский олень — cervus elaphus europaea; Каспи пăланĕ каспийский олень — cervus elaphus caspius; çурçĕр пăланĕ северный олень — rangifer tarandus; хура хӳреллĕ пăлан чернохвостый олень — odocoileus hemionus; чăпар пăлан пятнистый олень — cervus nippon; шур туталлă пăлан беломордый олень — cervus albirostris; шур хӳреллĕ пăлан белохвостый олень — odocoileus virginianus

пăрăнтăк

бурундук — eutamias sibiricus [пакша йăхĕнчи хура йăрăмлă кăшлакан чĕрчун]

пăсара

хорёк — mustela [сăсар йышши мамăк тирлĕ çăткăн чĕрчун]; вăрман пăсари (хура пăсара) чёрный хорёк — mustella putorius; хир пăсари степной хорёк — mustella eversmanni; чăпар пăсара перевязка — vormela peregusna

пăхăр çĕлен

см. çĕлен

пеликан

пеликан — pelecanus [хур евĕрлĕ, пысăк хутаç сăмсаллă шыв кайăкĕ]; кăтра пеликан кудрявый пеликан — pelecanus crispus; кĕрен пеликан розовый пеликан — pelecanus onocrotalus; куçлăхлă пеликан очковый пеликан — pelecanus conspicillatus; мăйракаллă пеликан пеликăн-носорог — pelecanus erythrorhynchos; пăвăр пеликан бурый пеликан — pelecanus occidentalis

питон

питон — python [тропикpa пурăнакан, пăвакан пысăк çăткăн çĕлен]; пĕчĕкçĕ питон карликовый питон — python anchietae [Америкăра пурăнакан пăвакан пĕчĕк çĕлен]; кĕске хӳреллĕ питон короткохвостый (пёстрый) питон — python curtus; король питон корольский питон — python regius [Африкăра пурăнакан, пăвакан пĕчĕк çĕлен]; сеткăллă питон сетчатый питон — python reticulatus [Кăнтăр Хĕвел тухăçĕнче пурăнакан пăвакан чи пысăк çĕлен]; тигрла питон тигровый питон — python molurus [Кăнтăр Азире пурăнакан, йăрăмлă, пăвакан пысăк çĕлен]

полоз

полоз — coluber [кăнтăрта пурăнакан наркăмăшсăр çăткăн çĕлен]

попугай

попугай — psittacus [тропикра пурăнакан пысăк сăмсаллă вĕçен кайăк]

псефур

псефур — psephurus gladius [осетр йăхĕнчи вăрăм сăмсаллă пысăк пулă]

пуклак сăмса

тупик — pratercula artica [чистик йăхĕнчи пуклак сăмсаллă вĕçен кайăк]

пулă

рыба — pisces [шывра пурăнакан çурăм шăммиллĕ чĕрчун]; вăкăр пуслă пулă бычок-крушак — neogobius melanostomus [тинĕсре пурăнакан вăкăр пуçлă пулă]; вĕçевçĕ пулă летучая рыба — cheilopogon pirinatibarbatus [тинĕсре вĕçсе ишекен пулă]; йĕп пулă игла-рыба — syngnathus typhle [йĕп евĕрлĕ тинĕс пулли]; йĕплĕ пулă колюшка — culaea inconstans [йĕплĕ тинĕс пулли]; йӳçек пулă горчак — rhodeus sericeus [карп йышши пулă]; йытăлла пулă рыба-собака — sphaeroides rubripes [тинĕсре пурăнакан йытă пуçлă пулă]; кăвак пулă синец — abramis ballerus [карп йăхĕнчи кăвак çурăмлă пулă]; пăчкă пулă пила-рыба — pristis pectinatus [пăчкă сăмсаллă скат]; симĕс пулă елец — leuciscus leuciscus [карп йышши пулă]; çĕлен пулă вьюн — misgurnus fossilis [пĕчĕк усиллĕ, çĕлен евĕрлĕ пулă]; çыпçăнчăк пулă уклейка — alburnus alburnus; уйăхла пулă луна-рыба — mola mola [тинĕсре пурăнакан уйăх евĕрлĕ пулă]; хăйăр пулли щиповка — cobitis taenia [çĕлен евĕрлĕ пĕчĕк пулă]; хĕç пулă меч-рыба — xiphias gladius [хĕç евĕрлĕ çӳхе çăткăн тинĕс пулли]; хулăн çамкаллă пулă толстолобик — hypophthalmichthys molitrix; чулай пулли подкаменщик — cottus gobio

пуртă сăмса

топорик — lunda cirrhata [чистик йăхĕнчи пысăк сăмсаллă вĕçен кайăк]

ржанка

ржанка — pluvialis [пĕчĕк сăмсаллă шыв чăххи]

розали

розалия — leontideus rosalia [сарлака сăмсаллă вăрăм хӳреллĕ хĕрлĕ упăте]

сайгак

сайгак (сайга) — saiga tatarica [Азире пурăнакан пысăк сăмсаллă антилопа]

саламандра

саламандра — salamandra [шывра та, çĕр çинче те пурăнаканнисен йăхĕнчи калта евĕрлĕ чĕрчун]; Кавказ саламандри кавказская саламандра — mertensiella caucasica; улăпла саламандра гигантская саламандра — andrias; тумхаллă саламандра пятнистая (огненная) саламандра — salamandra salamandra; хура саламандра чёрная саламандра — salamandra atra

сăвăр

сурок marmota [уй-хирте пурăнакан кăшлакан чĕрчун]; Мензбир сăвăрĕ сурок Мензбира — marmota menzbieri; сăрă сăвăр серый сурок (алтайский сурок) — marmota baibacina; çеçенхир сăвăрĕ степной сурок (байбак) — marmota bobac; хĕрлĕ сăвăр красный сурок (длиннохвостый сурок) — marmota candata; хура çĕлĕклĕ сăвăр черношапочный сурок (камчатский сурок) — marmota carrjtschatica

сăмсаллă хура çĕлен

см. хура çĕлен

сĕлхе

дрозд — turdus [хитре юрлакан вĕçен кайăк]; хура сĕлхе чёрный дрозд — turdus merula; чăпар сĕлхе пёстрый дрозд — monticola saxatilis; шур куçхаршиллĕ сĕлхе дрозд-белобровик — turdus musicus

синьга

синьга — melanitta nigra [тундрăра пурăнакан хура кăвакал]

суккăр çĕлен

см. çĕлен

çapа çерçи

летучая мышь — microchiroptera [шăши евĕрлĕ вĕçекен чĕрчун]; вăрăм хăлхаллă çара çерçи длинноухая ночница — myotis bechasteini; ик тĕслĕ çара çерçи двухцветный кожан — vespertilio murinus; каçхи пĕчĕк çара çерçи малая вечерница — nyctalus leisleri; каçхи пысăк çара çерçи большая (гигантская) вечерница — nyctalus lasiopterus; каçхи хĕрлемес çара çерçи рыжая вечерница — nyctalus noctula; мăйăхлă çара çерçи усатая ночница — myotis mystacinus; пĕве çара çерçийĕ прудовая ночница — myotis dasycneme; пысăк хăлхаллă çара çерçи ушан — plecotus auritus; такан сăмсаллă çара çерçи подковонос — rhinolophus; шыв çapа çерçийĕ водяная ночница — myotis daubentoni

çĕлен

змея — serpens [шуса çӳрекенсен йăхĕнчи урасăр чĕрчун]; вилĕм çĕленĕ смертельная змея — acanthophis antarcticus [кăнтăрта пурăнакан наркăмăшлă çĕлен]; пăвакан çĕлен удав — boinae; пăхăр (суккăр) çĕлен медянка — coronella antar [хĕрлĕ хăмăр тĕслĕ çĕлен]; çемренле çĕлен стрела-змея — psammophis lineolatus [Азире пурăнакан çĕмрен евĕрлĕ çĕлен|; тигрла çĕлен тигровая змея — notechis scutatus [Австралире пурăнакан чи наркăмăшлă çĕлĕн]; чашкăравçă çĕлен гремучая змея — grotalus durissus [Америкăра пурăнакан чи наркăмăшлă çĕлен]; щит питлĕ çĕлен щитомордник — agkistrodon halys [кăнтăрта пурăнакан наркăмăшлă çĕлен]

çĕмренле çĕлен

см. çĕлен

тайфунник

тайфунник — pterodroma [пĕчĕк сăмсаллă тăвăл хыпарçи]

таракан

таракан — blattella [кăшлакан вăрăм уссиллĕ кăпшанкă]; Лапланди тараканĕ лапландский таракан — ectobius lapponicus [Европа вăрманĕнче пурăнакан таракан]; çеçенхир тараканĕ степной таракан — ectobius duskei; хĕрлĕ таракан рыжий таракан — blattella germanica; хура таракан чĕрный таракан — blatta orientalis

тăвăл хыпарçи

буревестник — puffinus puffinus [пысăк тинĕс кайăкĕ]; çинçе сăмсаллă тăвăл хыпарçи тонкоклювый буревестник — puffinus tenuirostris; улăпла тăвăл хыпарçи гигантский буревестник — macronectes giganteus; чăпар питлĕ тăвăл хыпарçи пёстролицый буревестник— calonectris leucomelas

тăри

жаворонок — alauda [çерçи йăхĕнчи вĕçен кайăк]; вăрман тăрийĕ лесной жаворонок (юла) — lullula arborea; çеçенхир тăрийĕ степной жаворонок — melanocorypha calandra; тĕпеклĕ тăри хохлатый жаворонок — galerida cristata; уй тăрийĕ полевой жаворонок — alauda arvensis; хура тăри чёрный жаворонок — melanocorypha yeltoniensis

тăрна

журавль — grus [вăрăм мăйлă тата вăрăм ураллă пысăк вĕçен кайăк]; Даур тăрни даурский журавль — grus vipio; пуç кăшăллă тăрна венценосный журавль — baleorica regulorum; шурă тăрна белый журавль (стерх) — grus leucogeranus; сăрă тăрна серый журавль — grus grus; хура тăрна чёрный журавль — grus monachus; чиперкке тăрна журавль-красавка — anthropoides virgo; яппун тăрни японский журавль — grus japonensis

тăхран

желна (чёрный дятел) — dryocopus martius [хĕрлĕ пуçлă пысăк хура улатакка]

тигрла çĕлен

см. çĕлен

тимĕр шапа

черепаха — testudo [шуса çӳрекенсен йăхĕнчи панцирлă чĕрчун]; Вăтам Ази тимĕр шапи среднеазиатская черепаха — agrionemys horsfieldi; Вăтаçĕр тинĕс тимĕр шапи средиземноморская черепаха — testudo graeca; Инçет Хĕвелтухăç тимĕр шапи дальневосточная черепаха — trionyx sinensis; Каспи тимĕр шапи каспийская черепаха — mauremys caspica; çемçе ӳтлĕ тимĕр шапа мягкотелая черепаха — pelochelys bibroni; çеçенхир тимĕр шапи степная черепаха — testudo horsfieldi; çĕлен мăйлă тимĕр шапа змеиношейная черепаха — chelodina longicollis; типçĕр тимĕр шапи сухопутная черепаха — testudo; тирлĕ тимĕр шапа кожистая черепаха — dermochelys coridcea; шурлăх тимĕр шапи болотная черепаха — emys orbicularis

тинĕс слонĕ

морской слон — mirounga leonina [вăрăм сăмсаллă пысăк тюлень]

тинĕс шуйттанĕ

морской дьявол (манта) — manta birostris [майракаллă хура пысăк скат пулă]

туй çĕлен

веретеница — anguis fragilis [çĕлен евĕрлĕ, пăхăр тĕслĕ, урасăр калта]

угорь

угорь — anguilla [çĕлен евĕрлĕ пулă]; Европа угорĕ европейский угорь — anguilla anguilla; тинĕс угорĕ морской угорь — conger conger; электричествăллă угорь электрический угорь — electrophorus electricus; яппун угорĕ японский угорь — anguilla japonica

уйăп

(хĕрле кăкăр, макаш) снегирь — pyrrhula pyrrhula [çерçи йăхĕнчи хура пуçлă, хĕрлĕ кăкăрлă хитре вĕçен кайăк]

фаэтон

фаэтон — phaethan [вăрăм хӳреллĕ тинĕс кайăкĕ]; cap сăмсаллă фаэтон желтоклювый фаэтон — phaethon lepturus; хĕрлĕ сăмсаллă фаэтон красноклювый фаэтон — phaethon aethereus; хĕрлĕ хӳреллĕ фаэтон краснохвостый фаэтон — phaethon rubricauda

фламинго

фламинго — phoenicopterus [кукăр сăмсаллă, вăрăм ураллă шыв кайăкĕ]; кĕрен фламинго розовый фламинго — phoenicopterus roseus; хĕрлĕ фламинго красный фламинго — phoenicopterus ruber

хăçах

(кусар пулă) чехонь (сабля-рыба) — pelecus cultratus [карп йышши тӳрĕ хура çурăмлă пулă]

хĕрен

коршун — milvus [хурчка йышши çăткăн кайăк]; хĕрлĕ хĕрен красный коршун — milvus milvus; хура хĕрен чёрный коршун — milvus migrans

хура катарта

чёрная катарта — coragyps atratus [Америкăра пурăнакан гриф йышши хура çăткăн кайăк]

хура çĕлен

гадюка — vipera bents [хура тĕслĕ наркăмăшлă çĕлен]; армян хура çĕленĕ армянская гадюка — vipera raddei; Африка хура çĕленĕ африканская гадюка — bitis schneider; сăмсаллă хура çĕлен носатая гадюка — vipera ammodytes

хура шур таки

черныш — tringa ochropus [шур таки йăхĕнчи хура кайăк]

хурчка

ястреб — accipiter [тĕксĕр ураллă çăткăн кайăк]; виле хурчки стервятник — neophron percnopterus; пĕчĕк хурчка (кайăк хурчки) ястреб-перепелятник — accipiter nisus [пĕчĕк вĕçен кайăксене тата шăшисене тытакан хурчка]; пулă хурчки скопа — pandion haliaetus; путене хурчки пустельга — falco tinnunculus [пĕчĕк хурчка]; сăпса хурчки осоед — pernis apivorus; çерçи хурчки кобчик — falco vespertinus; çĕлен хурчки змееяд — circaetus gallicus

чарлан

(шапа хуралçи) цапля — ardea [вăрăм туналлă шыв кайăкĕ]; Египет чарланĕ египетская цапля — bubulcus ibis [Çурçĕр Африкăpa пурăнакан capă сăмсаллă чарлан]; сарă чарлан жёлтая цапля — ardeola ralloides; сăрă чарлан серая цапля — ardea cinerea; хĕрлĕ чарлан рыжая цапля — ardea purpurea; шурă чарлан белая цапля — egretta alba

чарлăк

чайка — larus [шыв кайăкĕ]; кăвак чарлăк сизая чайка — larus canus; кĕмел чарлăк серебристая чайка — larus argentatus; кĕрен чарлăк розовая чăйка — phodostethia rosea; кӳлĕ чарлăкĕ озёрная чайка — larus ridibundus; пĕчĕк чарлăк малая чайка — larus minutus; çинçе сăмсаллă чарлăк тонкоклювая чайка — larus genei; пăвăр пуçлă чарлăк буроголовая чайка — larus brunnicephalus; хура пуçлă чарлăк черноголовая чайка — larus melanocephalis; хура хӳреллĕ чарлăк чернохвостая чайка — larus crassirostris; шурă чарлăк белая чайка — pagophila alba

чашкăравçă çĕлен

см. çĕлен

чăмкăç

нырок — aytha [кăвакал кайăк тĕсĕ]; хĕрлĕ пуçлă чăмкăç красноголовый нырок — aythya ferina; хĕрлĕ сăмсаллă чăмкăç красноносый нырок — netta rufina; шур куçлă чăмкăç белоглазый нырок — aythya nyroca

чечен кайăк

славка — sylvia [çерçи йышши пĕчĕк вĕçен кайăк]; сад пахчи чечен кайăкĕ садрвая славка — sylvia borin; сăрă чечен кайăк серая славка — sylvia communis; хура пуçлă чечен кайăк черноголовая славка — sylvia atricapilla

чие кайăкĕ

пеночка — phylloscopus [çерçи йăхĕнчи пĕчĕк вĕçен кайăк]; cap куç харшиллĕ чие кайăкĕ пеночка-трещётка — phylloscopus sibilator; çурхи чие кайăкĕ пеночка-весничка — phylloscopus trochilus; хура ураллă чие кайăкĕ пеночка-теньковка — phylloscopus collybitus

шăлан

жулан — lanius cristatus [чакак евĕрлĕ пĕчĕк çăткăн вĕçен кайăк]; вăрăм хӳреллĕ шăлан длиннохвостый сорокопут — lanius schach [Вăтам Азире пурăнакан шăлан]; сăрă шăлан серый сорокопут — lanius excubitor; хĕрлĕ пуçлă шăлан красноголовый сорокопут — lanius senator; хура çамкаллă шăлан чернолобый сорокопут — lanius minor

шăнкăрч

скворец — stumus vulgaris [çерçи йăхĕнчи хура вĕçен кайăк]; кĕрен шăнкăрч розовый скворец — sturnus roseus; пĕчĕк шăнкăрч малый скворец — sturnia sturnia; сăрă шăнкăрч серый скворец — spodiopsar cineraceus

щит питлĕ çĕлен

см. çĕлен

эфа

эфа — echis carinatus [пушхирте пурăнакан наркăмăшлă çĕлен]

якăлпай

дербник — falco соlumbarius [хура хӳреллĕ кайкăр]

ясар шăни

шпанская мушка (шпанка) — lytta vesicatoria [усал шăршăллă сиенлĕ хура нăрă]

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

негры

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

чернорабочий

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

сăмсала сăмсалан сăмсалантар сăмсалăх « сăмсаллă хура çĕлен » сăмсасăр сăмсах сăн сăн-пит сăн-пуç

сăмсаллă хура çĕлен
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org