Шырав: тăват-пилĕк

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

ак

I.

1.
сеять, засевать
çуртри ак — сеять яровые
тăваткал тĕмĕн ак — сеять квадратно-гнездовым способом
акмалли лаптăксем — посевные площади
акмалли норма — норма высева
акнă курăксем — сеяные травы
акса ту — сеять, выращивать, возделывать
çерем çĕрсем çинче ытларах тулă акса тăваççĕ — на целинных землях возделывают преимущественно пшеницу
акса хăвар — засеять, обсеменить (землю)
ыраша пилĕк кунта акса хăварчĕç — рожь посеяли за пять дней
Мĕн акнă, вăл (çавă) шатать. — посл. Что посеешь, то и взойдет. (соотв. Что посеешь, то и пожнешь).
Пăр çине пăрçа акрам. (Çăлтăрсем). — загадка Я высеял на лед горох. (Звезды).

аллă

2.
при конкретном счете в качестве определения
пятьдесят, пятидесяти-
аллă пин — пятьдесят тысяч
аллă пилĕк çын — пятьдесят пять человек
аллă хут — пятьдесят раз
аллă çулхи çул уявĕ — пятидесятилетний юбилей

амăшĕ

материнский
ача амăшĕ-геройня — мать-героиня
мăшăрсăр (ача амăшĕ) — мать-одиночка
пилĕк ача амăшĕ — мать пятерых детей
пулас ача амăшĕ — будущая мать, женщина на сносях
унăн амăшĕ нимĕç, ашшĕ чăваш — у него мать немка, а отец чуваш
ĕне виçĕ пăру амăшĕ пулнă — корова телилась трижды
Амăшĕне пăхса хĕрне ил. — посл. Выбирай девушку глядя на мать. (соотв. Какова мать, такова и дочь.
Амăшĕ пĕтмесĕр хĕрĕ пĕтмест. — посл. Пока будут матери, будут и дочери (т.е. невесты не переведутся).
Ашшĕ вилнĕ — çур тăлăх, амăшĕ вилнĕ — хăр тăлăх. — посл. Без отца ребенок полусирота, без матери — круглый сирота.

ан

2.
полотнище (ткани)
пилĕк ан тӳшекĕ — перина из пяти полотнищ

аршăн

аршинный
Аршăнра кирек ăçта кайсан та тăват шит. — посл. Куда бы ты ни пошел, в аршине четыре пяди. (соотв. Как лиса ни вертись, а хвост все позади).

балл

балльный
-балльный

пысăк балл — высокий балл
пилĕк баллă система — пятибалльная система
чи нумай балл пух — набрать наибольшую сумму баллов

бастион

бастион (пилĕк кĕтеслĕ çирĕплетнĕ вырăн)

вăтăр

2.
при абстрактном счете, в качестве подл., доп.
тридцать

пилĕк хут улттă — вăтăр пятью шесть — тридцать
вăтăрти арçын — мужчина тридцати лет
вал вăтăралла çывхарать — ему около тридцати (лет)
вăтăр пиллĕк — тридцать пять
икçĕр вăтăр — двести тридцать

виçĕ-тăватă

(виç-тăват)

числ. приблизительного счета
три-четыре
виçĕ-тăватă лав — три-четыре воза
виçĕ-тăватă километрта — километрах в трех-четырех

еке

еке пилĕкдиал. неподпоясанный

йывăрлан

1.
прибавлять в весе, тяжелеть
становиться тяжелым

пилĕк кило йывăрлан — прибавить в весе пять килограммов
тумтир йĕпенсе йывăрланчĕ — одежда промокла и стала тяжелой
ывăннипе пуç йывăрланать — голова тяжелеет от усталости
куç хупанкисем йывăрланчĕç — веки отяжелели

капан

I.
копна, стог
утă капанĕ — стог сена
ыраш капанĕ — копна ржи
капан вырăнĕ — стоговище
капан тĕпĕ — остожье, подстожье
капан шăччи—  стожар
капан хыв — копнить, стоговать, метать стог
Пĕр капана пилĕк ĕне туртать. (Çăм арлани). — загадка Пять коров тянут сено из одной копны  (Прядение шерсти).
укăлчаран тухрăм, утă çултан, улт ураллă капан ларттартăм — фольк. вышел за околицу и накосил столько сена, что сметали стог на шести настилах

кас

8.
причинять острую боль, резать, схватывать
вар касса ыратать — в животе режет
пилĕк касни — родовые схватки

кая

3.
дешевле
ку пилĕк тенкĕрен кая тăмасть — это стоит не дешевле пяти рублей

кăк

3.
единица счета огородных растений
— перевод зависит от типа растения:
корень, куст, головка и т. д.
çĕрулми кăкĕ — куст картофеля
вунă кăк помидор — десять корней помидоров
пилĕк кăк сухан — пять головок лука (с перьями)

квинтет

муз.
квинтет (пилĕк çынлă ансамбль)
инструментсен квинтечĕ — инструментальный квинтет

килограмлă

килограммовый, весом в килограмм
-килограммовый

пилĕк килограмлă арпус — пятикилограммовый арбуз

кубик

1. разг.
кубик (кубла сантиметр)
пилĕк кубиклăх шприц — шприц на пять кубиков

кун

дневной
асран кайми кунсем — незабываемые, памятные дни
ĕç кунĕ — рабочий день
ĕçлемен кун  — нерабочий день
санитари кунĕ — санитарный день (напр. в магазине)
çăмăл апат кунĕ — мед. разгрузочный день
çĕнтерӳ кунĕ — день победы
çуралнă кун — день рождения
çур кун — полдня  
кун йĕрки — 1) повестка дня (собрания) 2) распорядок дня
(пĕр) кун норми — дневная норма
кун çути — дневной свет
кун таврăнни — солнцестояние (букв. возвращение дня)
кун тăршшĕ — долгота дня
пилĕк кунлă ĕç эрни — пятидневная рабочая неделя
нумай кунлăх çӳрев — многодневный поход
тепĕр кунхине — на другой день
ыран мар тепĕр кун — послезавтра
кун каçа — весь день, в продолжение всего дня
кун каçиччен — за день, в течение дня
кун сиктерсе — через день
кун хушăна пуçларĕ — дни начали прибавляться, день пошел на прибыль
яра куна чупса çӳре — бегать целый день
паянхи кунпа палăрт — датировать сегодняшним днем
ыран е тепĕр кун килĕпĕр — придем завтра или послезавтра
паян хăш кун? — какой сегодня день недели?
паян мĕн кун? — какой сегодня день недели?
Кун ирттĕр те çĕр ирттĕр. — погов. День да ночь — сутки прочь.
Пĕр кунлăх каяс тесен, çичĕ кунлăх çăкăр ил. — посл. Едешь на день, бери хлеба на неделю.
Пĕр куна юлнă ĕç пин куна юлать. — погов. Отложишь на день, пролежит тысячу дней.

кунтан

1.
отсюда
кай кунтан! — прочь отсюда!
кунтан хулана çитме пилĕк километр — отсюда до города пять километров

кунхи

дневной
-дневный

пĕр кунхи — однодневный
пĕр кунхи ĕç укçи — дневной заработок
паян кунхи чи кирлĕ ыйту — актуальный вопрос
пилĕк кунхи чĕпĕсем — пятидневные цыплята

миллиметрлă

миллиметровый
-миллиметровый

миллиметрлă хут — миллиметровая бумага, миллиметровка
хĕрĕх пилĕк миллиметрлă тупă — сорокапятимиллиметровая пушка

минут

минутный
вуникĕ сехет те вăтăр пилĕк минут — двенадцать часов тридцать пять минут
виççĕ çине кайни вунă минут — десять минут третьего
минут йĕппи — минутная стрелка
пилĕк минут иртрĕ — прошло пять минут
тăхтасамччĕ пĕр минут! — подожди минутку!

нушалантар

2.
мучить, причинять мучения, страдания
пилĕк ыратни нушалантарать — меня мучают боли в пояснице

пăт

пудовый
пĕр пăт ыраш — пуд ржи
пăт йывăрăш — весом в пуд, пудовый
пăт пуканĕ — пудовая гиря
пăт çурă — полтора пуда
пăт чĕрес — уст. пудовка (мера в один пуд)
сысна пĕр пилĕк пăтсем туртать — свинья весит пудов пять
Ывăнсан йĕп те пĕр пăт туртакан пулать. — погов. Устанешь — и иголка покажется весом в пуд.

пĕрĕн

возвр.

1.
стягиваться
морщиниться, собираться в складки

пилĕк тĕлĕнче кĕпе пĕрĕнсе тăрать — в талии платье собирается в складки  

пилĕк

поясничный
пилĕк мышцисем — поясничные мышцы
пилĕк ыратать — поясница болит

пилĕк

поясной
çинçе пилĕк — тонкая талия
пилĕк çыххи — кушак
пилĕк таран хывăн — раздеться по пояс
пилĕк таран ӳкер — нарисовать кого-л. по пояс, написать поясной портрет
пилĕке тытса тăр — стоять подбочĕнясь
пилĕкне ансăрлатнă кĕпе — платье в талию

пилĕк


тӳр пилĕк — бездельник (букв. прямая поясница)

пилĕк

II.уст.

десятина (мера земельной площади)
пĕр пилĕк ана — надел величиной в десятину

пилĕк

III.

1. при конкр. счете, в качестве опр.
пять
пяти-

пилĕк кĕнеке — пять книг
пилĕк çĕрте — в пяти местах
пилĕк кунтан — через пять дней
пилĕк пуслăх укçа — пятикопеечная монета, пятак
пилĕк вĕçлĕ çăлтăр — пятиконечная звезда
пилĕк процентлă — уксус пятипроцентный ӳксус
пилĕк хутлă çурт — пятиэтажный дом
Пилĕк пӳрне те пĕр тан мар. — погов. Даже пять пальцев руки не одинаковы.

пилĕк-çурăм

собир.
тело (букв. поясница и спина)
пилĕк-çурăм сурать — все тело ноет

питĕ

сильный
мощный

пилĕк-çурăм питти — физические силы организма
Питтин ашшĕ-амăшĕ вилмен. — погов. Сильный да работящий родителей в нужде не оставит.

план

плановый
патшалăх планĕ — государственный план
пилĕк çуллăх план — пятилетний план
экономикăпа социаллă пурнăç аталанăвĕн планĕ — план экономического и социального развития
халăх хуçалăх планĕ — народнохозяйственный план
хирĕç план — встречный план
план çурчĕ — плановое задание
план пайĕ — плановый отдел
планри ĕçсем — плановые мероприятия
план тăрăх валеçни — плановое распределение
планпа ĕçле — работать по плану
плана ирттерсе тултар — перевыполнить план
бригада плана срокчен пурнăçлассишĕн кĕрешет — бригада борется за досрочное выполнение плана

пурнăçла

претворять, проводить в жизнь, реализовать
осуществлять, выполнять, исполнять

пилĕк çуллăх плана срокчен пурнăçла — выполнить досрочно пятилетний план
заказ пурнăçла — исполнить заказ
приказа пурнăçла — выполнить приказ
вăл ĕмĕтне пурнăçланă он — осуществил свою мечту

пуслăх

III.
копеечный, достоинством в одну копейку
пуслăх укçа — копейка
вунă пуслăх — десятикопеечная монета
пилĕк пуслăх укçа — пятак, монета в пять копеек

пятиборье

спорт.
пятиборье (пилĕк енлĕ ăмăрту)
ку чухнехи пятиборье — современное пятиборье
пятиборйĕре çĕнтер — одержать победу в пятиборье

рейс

рейсовый
пушă рейс — порожний рейс
тулли рейс — грузовой рейс
рейса тух — выйти в рейс
машина пилĕк рейс тунă — машина сделала пять рейсов

сасă

4. полит.
голос
канашлакан сасă — совещательный голос
татăклă сасă — решающий голос
пĕр сасăллă пулса — единогласно
сасă прави — право голоса
хирĕç пилĕк сасă пулнă — против было пять голосов
сасă пар — отдать голос, голосовать

сăмавар

самоварный
пилĕк литрлă сăмавар — пятилитровый самовар
электричество сăмаварĕ — электрический самовар
сăмавар трупи — самоварная труба
сăмавар ларт (хур) — поставить самовар

сĕте

2.
давать в придачу
пилĕк тенкĕ сĕте — дать пять рублей в придачу

сурă

1.
боль, нытье
ломота
резь

пилĕк сурри лăпланчĕ — боль в пояснице улеглась

та

3.  
употр. для связи названий единиц измерения
веса, длины, времени и т.д.

виçĕ метр та вунпилĕк сантиметр — три метра пятнадцать сантиметров
пилĕк сехет те çирĕм минут —
1) пять часов двадцать минут (о протяженности во времени)
2) двадцать минут шестого

талăк

суточный
виççĕмĕш талăк иртнĕ çĕре — к исходу третьих суток
пилĕк талăк кĕт — ждать пятеро суток
талăк çурă хушшинче — на протяжении полутора суток
талăкри тухăçлăх — суточная производительность
талăкри чĕпĕ — цыпленок суточного возраста
талăкĕпех çумăр çурĕ — целые сутки шел дождь
Тăлăх автан талăкра тăхăрвунă хут авăтать. (Кĕвĕллĕ сехет). — загадка Одинокий петух поет девяносто раз в сутки. (Часы с боем).

тапран

8.
надрываться
надсаживаться
прост.
повреждаться (о внутренних органах)
ăшчикĕ тапраннă — он надорвался
манăн пилĕк тапранчĕ — я надорвал поясницу
вăл чĕре тапраннă çын — он человек с больным сердцем

тăватă

(тăват)

при конкр. счете, в качестве опр.
четыре, четверо
четырех-

тăватă алăк — четыре двери
тăватă ывăл — четыре сына, четверо сыновей
тăватă пайлă драма — драма в четырех действиях
тăватă аяклă — четырехгранный
тăватă енлĕ — четырехсторонний
тăватă çулхи ача — четырехлетний ребенок
тăватă хут — четыре раза, четырежды, вчетверо
тăватă хутлă çурт — четырехэтажный дом
пилĕкçуллăха тăватă çулта тултар — выполнить пятилетку в четыре года
тăватă уран упален — ползти на четвереньках

тăваткал

четырехугольный, квадратный
тăваткал сĕтел — квадратный стол
тăваткал çамка — квадратный лоб
пилĕк тăваткал метр лаптăк — площадь в пять квадратных метров
тăваткал километр пуçне — на каждый квадратный километр
çĕрулмине тăваткал тĕмĕн ларт — сажать картофель квадратно-гнездовым способом

тăват-пилĕк

числ. прибл. счета
четыре-пять
тăват-пилĕк кунтан — через четыре-пять дней

тăр

17.
стоить
пальто утмăл тенкĕ тăрать — пальто стоит шестьдесят рублей
Ват çын тăват çынна тăрать. — погов. Старый четверых стоит (соотв. Старый да бывалый четверых стоит).
Шанчăклă çип сăнчăр тĕшне тăрать. — посл. Надежная нитка и цепь заменит.

тăршшĕ

2.
длиною в...
протяженностью в...

пилĕк метр тăршшĕ вĕрен — веревка длиною в пять метров

тенкĕ

1. современное значение
рубль
çĕр тенкĕ — сто рублей
тенкĕ çурă — полтора рубля
пилĕк тенкĕпе ил — купить за пять рублей
Пусăн-пусăн тенкĕ пуçтарăнать. — погов. По копейке рубль набирается. (соотв. Копейка рубль бережет).

тонна

тонна (йывăрăш виçи — 1000 кг)
çур тонна — полтонны
тонна çурă — полторы тонны
пилĕк тоннăллă грузовик — пятитонный грузовик, пятитонка разг.

тултар

4.
выполнять, исполнять, осуществлять
задание икĕ хут ирттерсе тултар — перевыполнить задание в два раза
кăмăла тултар — исполнить чье-л. желание
савăт пилĕк çуллăх плана ирттерсе тултарнă — завод перевыполнил пятилетний план

тутăр

платочный
сам тутăр — шерстяной платок
пысăк тутăр — шаль
сăмса тутăрри — носовой платок
çыхнă тутăр — вязаный платок
тĕрленĕ тутăрăр вышитый платок
тутăр вĕçĕ —  уголок платка
тутăр кĕтесси —  уголок платка
тутăр салт — снять, развязать платок
тутăр çых — повязать платок
Çын çăварне тутăрăр карса чараймăн. — погов. На чужой роток не накинешь платок.
Пĕр майра пуçне пилĕк пурçăн тутăр çыхнă. (Чечек). — загадка Барыня повязала пять шелковых платков. (Цветок).

тух

3.
проходить что-л., через что-л.
пересекать что-л.
вăрман витĕр тух — пройти через лес
дистанцие пилĕк минутра тух — пройти дистанцию за пять минут

уран

II.
ик уран тар — встать на дыбы
тăват уран çӳре — ползти на четвереньках

хушă

2.
промежуток, расстояние
юпа хушши пилĕк метр — расстояние между столбами пять метров
темиçе метр хушши — промежуток в несколько мйтров

хывăн

2.
раздеваться
разуваться

пилĕк таран хывăн — раздеться по пояс
хывăнмасăрах — не раздеваясь

штук

штука
кунта панулми пилĕк штук — здесь пять штук яблок

эрне

I.

1.
неделя
иртнĕ эрнере — на прошлой неделе
искусствăпа литература эрни — неделя литературы и искусства
пилĕк кунлă ĕç эрни — пятидневная рабочая неделя
эрне варринче — в середине недели
эрне каярах — неделю назад
эрне сиктерсе — через неделю
виçĕ эрнелĕх отпуск ил — получить отпуск на три недели

юплĕ

1.
имеющий разветвления, разветвленный, раздвоенный
пилĕк юплĕ çăлтăр — пятиконечная звезда
гагата юплĕ тимĕр сенĕк — железные вилы с четырьмя зубьями
юплĕ çырмасем — ручьи с рукавами

явала

1.
обвивать, обматывать
пиçиххине пилĕк тавра яваласа çых — обвить пояс вокруг талии, затянуть талию поясом
пралукпа яваласа çыхса ларт — завязать, обмотав проволокой

ӳсĕрĕл

1.
пьянеть
ĕçсе ӳсĕрĕл — напиться пьяным
ӳсĕрĕлсе кай — опьянеть
Пĕр пуслăх ĕçнĕ, пилĕк пуслăх ӳсĕрĕлнĕ. — погов. Выпил на копейку, а пьян на пятак.

çăлтăр

2.
звезда, звездочка
пĕчĕк çăлтăр — звездочка
пилĕк йӳплĕ çăлтăр — пятиконечная звезда
Хĕрлĕ çăлтăр орденĕ — ист. орден Красной звездь
«Ылтăн  çăлтăр» медаль — медаль «3олотая звезда»
погонсем çинче виçшер çăлтăр — на погонах по три звездочки

çиелтен

5.
сверх того, кроме того, вдобавок, в придачу
çиелтен пилĕк тенкĕ укçа патăм — я дал пять рублей в придачу

çинçе

II.

1.
тонкий
çинçе кантра — тонкая веревка, бечевка
çинçе пилĕк — тонкая талия
çинçе пӳллĕ хĕр — девушка с тонким станом
çинçе хĕлĕх — тонкая струна
Çип çинçе пултăр, калаçу карă пултăр. — погов. Пряжа пусть будет тонкая, беседа пусть будет крепкая (букв. туго свитая).

çул

II.

1.
год (12 месяцев)
алла çул — пятьдесят лет
аллă çулхи çын — пятидесятилетний человек
виçĕ çултан — через три года
выçлăх çул — голодный год
икĕ çул хушшинче — в течение двух лет
иртнĕ çул — прошлый год
иртнĕ çулта — в прошлом году
кашни çулах — каждый год
килес çул — 1) будущий год 2) в будущем году
çитес çул — 1) будущий год 2) в будущем году
пĕр çулхине — в один из годов, когда-то
пĕр çул каялла — год тому назад
пилĕк çуллăхăн юлашки çулĕ — последний год пятилетки
çĕнĕ çул — новый год
çур çул — полгода
темиçе çултан — через несколько лет
çул хыççăн çул — за годом год
çултан çул — из года в год, год от году
çул типĕ килчĕ — год выдался сухой
нумай çул ӳсекен курăксем — многолетние травы
çуралнăранпа çитмĕл çул çитрĕ — исполнилось семьдесят лет со дня рождения

çур

II.
(çурă)  

половина
пол-, полу-

çур гектар — полгектара
гектар çурă — полтора гектара
çур ĕмĕр — полвека
çур литр кĕленчи — полулитровая бутылка
çур çулта — 1) на полпути 2) в полугодовалом возрасте
çур çултан — 1) с полпути 2) через полгода
çур çулхи — полугодовалый
çур тăлăх — полусирота
пилĕк хут çурă — в пять с половиной раз
кунта çурри çеç — здесь только половина
иртнĕ ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурри —вторая половина прошлого столетия
çур хакпа сут — продать за полцены

çухрăм

верстовой
пилĕк çухрăм — пять верст
çур çухрăм — полверсты
çухрăм çурă — полторы версты
çухрăмран илтĕнет — за версту слышно

çын

человеческий
человечий
разг.
людской
арлă-арăмлă çынсем — семейные люди
ват çын — старый человек, старик
вăй питти çын — 1) человек в расцвете сил 2) трудоспособный человек
вăтам çулсенчи çын — человек средних лет
вĕреннĕ çын — образованный человек
вилнĕ çын — покойник, мертвец
килти çынсем — домашние, домочадцы
совет çыннисем — советские люди
çамрăк çын — молодой человек
яш çын — молодой человек
çук çын — бедняк, неимущий
хĕр çын — незамужняя, девушка
хусах çын — холостяк
чирлĕ çын — больной
ятлă çын — именитый человек
çын евĕрлĕ упăте — человекообразная обезьяна
этем евĕрлĕ упăте — человекообразная обезьяна
нумай çынлă митинг — многолюдный митинг
çын пуçне çирĕмшер тенкĕ тивет — на человека приходится по двадцать рублей
Лара-тăра пĕлмен çынна паллă лекнĕ. — погов. Непоседливый человек получает метку. (соотв. Бог шельму метит).
Ват çын — тăват çын. — посл. Старый человек стоит четверых.
Çук çын çукшăн кулянать, пур çын пуршăн кулянать. — посл. Бедняк озабочен бедностью, состоятельный — богатством.

кĕтеслĕ

углами, углом
виç кĕтеслĕ — треугольный
тӳрĕ кĕтеслĕ виçкĕтеслĕх — прямоугольный треугольник
ултă кĕтеслĕ çурт — пятистенный (букв. шестиугольный) дом
кĕтеслĕ стакан — граненый стакан
Тултан сакăр кĕтсслĕ, шалтан тăват кĕтеслĕ. (Пӳрт). — загадка Снаружи восемь углов, внутри — четыре. (Изба).

çирĕм

числ.

1.
при абстр. счете, в качестве подл. и доп.
двадцать (о чем-л., поддающемся счету)
çирĕм виççĕ — двадцать три
çĕр çирĕм — сто двадцать
тăват хут пиллĕк — çирĕм  —  четырежды пять — двадцать
çирĕм хĕр — девушка двадцати лет
вăл çирĕм кайнă — ему пошел двадцатый год
вăл пĕр çирĕменче — ему лет двадцать

юл


çын айне юл — уступить кому-л., оказаться побежденным
никамран та ӳксе юлмасть — он никому не уступает
унăн ача юлнă — она забеременела
унăн хырăм юлнă — она забеременела
çие юлни — зачатие
пилĕк-çурăм юлмарĕ — спина заболела (от тяжелой работы), я наломал себе спину
кунтан юлтăр — пусть будет это в последний раз, да будет конец этому
шăхăрса юл — остаться ни с чем

шăн

4. разг.
пропадать, теряться, исчезать
çав пилĕк тенкĕ укçа шăнчĕ пулмалла — эти пять рублей, видимо, пропали (их не отдадут)

ав


пилĕк ав, сурам ав
1) гнуть спину (горб); работать как вол
2) выпрашивать;  клянчить разг.

тӳрĕ


тӳрĕ кĕтес — мат. прямой угол
тӳрĕ пилĕк — белоручка
тӳрĕре кăлар — оправдывать
суд ăна тӳрĕре кăларнă — суд его оправдал
халăх шанчăкне тӳрĕре кăлар — оправдать доверие народа
тӳрĕре тух —  1) оправдаться, быть оправданным 2) осуществляться, сбываться
унăн ĕмĕчĕ тӳрĕре тухнă — его мечта сбылась

пилĕк

2. уст.
пяток (мера счета)
çичĕ пилĕк хăяр — семь пятков огурцов

колонка

1.
колонка
пилĕк колонкăллă хаçат листи — газетная полоса в пять колонок
цифра колонкисем — колонки цифр

Этимологи словарĕ (1996)

пус

II копейка.

Производные формы: пусла- (пус + -ла) по... копейке; пуслăх (пус + -лăх) в, на... копеек; пусшар (пус + -шар) по... копейке: икĕ пилĕк пусшартан пурĕ вунă пус пулать. (Ашм. Сл. X, 4-5).
Тюркские соответствия: сарт., тур., крым. пост (< перс.) кожа, кожица; кора (сарт.); невыделанная шкура, шкурка с шерстью (тур.); тар. пос спавшая кожа змеи; тур. постлу (пост + -лы) имеющий невыделанную шкуру (Радл. Сл. IV, 1288, 1289, 1292) < перс. (пуст) кожа; скорлупа; кора, корка; шкура; мерлушка;   овчина (Гаф. ПРС I, 135).
Историки подтверждают, что в древней Руси не добывали серебра. Ее главным источником были пушные звери, которые выступали, особенно в местной розничной торговле, заменителями денег. Связанные, например, по 18 штук, эти шкурки приравнивались по ценности к одной серебряной арабской монете — диргему. После этого нам станет понятным старочувашский счет денег по ассигнации: виçĕ пус (т. е. связка из трех шкурок. — М.Ф.) - 1 коп., çичĕ пус - 2 коп., вонă пус — 3 коп., вонтватă пус — 4 коп., вунçичĕ пус — 5 коп., çирĕмпĕр пус - 6 коп., çирĕм тăватă пус — 10 коп. и т.д. (Ашм. Сл. X, 4).
Ср. тат. тиен, башк. тин копейка ~ алт., тел., шор., леб., кюэрик. тиң, др.-тюрк. тäйин, уйг. тäйин белка (Радл. Сл. III, 1051, 1355, 1359).
То же самое у финно-угорских народов: мар. ур белка, ист. денежка, копейка; мордЭ. ур копейка, грош; коми ур белка; копейка (КЭСКЯ, 297-298); фин. раhа деньги; шкурка; подать; дань, налог; эст. paha деньги (Веске, 94).
Н.И. Золотницкий (Зол. КС, 243-244) и М.Рясянен чув. пус копейка сближают с глаголом пус- II давить, придавить и др. (см. выше), что представляется ошибочным.
См. Егоров ЭСЧЯ, 166; Räsänen EWb., 387а.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

диск

ç.п. Кĕвĕ-юрă е урăх информаци çырнă пластинка. Юрлать, пысăк çитĕнӳсем тăвать, темиçе диск çыртарса кăларнă. Х-р, 17.06.1992, 2 с. Влад Сташевский сцена çине тухнăранпа кăçал пилĕк çул çитет. Çакна вăл çĕнĕ диск кăларнипе паллă тăвать. Т-ш, 1998, 12 /, 12 с. Эп халех чаплă хитсен тулли дискне çыртарса хатĕрлеме пултаратăп. ÇХ, 1999, 1 /, 5 с. Киле çитрĕм те ывăннине пăхмасăрах диск итлерĕм. Х-р, 1.06.2000, 3 с. — лазер диск (ÇХ, 1998, 47 /, 8 с.).

кăритур

п.в. Çуртăн пайĕсене, пӳлĕмсене çыхăнтаракан тăрăхла хушă; коридор. Пĕтĕм кăритура янăратмалла çухăрса ячĕ. Я-в, 1995, 10 /, 79 с. Пилĕк пӳлĕмре ултă редакци выр-наçнăччĕ... Кăритурта та 2—3 сĕтел ларнă. Ç-т, 1999, 1—2 /, 3 с. Пӳлĕме шăнăçайманран кăритурта ташлатчĕç. ÇХ, 1999, 8 /, 12 с. Кăритура упаленсе тухрăм. Х-р, 12.05.2000, 3 с. — шкул кăритурĕ (Х-р, 7.05.1996, 4 с.); факультет кăритурĕ (Х-р, 7.05.1996, 3 с.); министерство кăритурĕ (Х-р, 7.05.1996, 3 с.); институт кăритурĕ (ÇХ, 1998, 37 /, 11 с.); Патшалăх Думин кăритурĕ (Х-р, 20.07. 2001, 3 с.); — кăритур стени (ÇХ, 1998, 44 /, 4 с.); кăритур тăршшĕ (Х-р, 2.07.1999, 3 с.).

клип

ç.с. Видеоклип (туп.). Ыран суйлав тенĕ каç Ельцинăн юлашки клипне [телевиденипе] пачĕç. ÇХ, 1997, 28 /, 2 с. Çак ... юрăпа ӳкернĕ икĕ клипа телевиденипе кăтартнă ĕнтĕ. Т-ш, 1998, 9 /, 12 с. «Юрату» ушкăн ... Чăваш телевиденийĕпе пĕрле пилĕк клип ӳкернĕ. Х-р, 11.08.2000, 4 с. — клип кăлар (Т-ш, 1998, 9 /, 12 с.); клип кур (Т-ш, 1998, 6 /, 5 с.); клип пăх (ÇХ, 2001, 49 /, 8 с.); клип презентацийĕ (ÇХ, 2001, 47 /, 5 с.); клипсенче ӳкерĕн (Х-р, 29.04.2003, 3 с.).

курупка

1. П.в. Картон ещĕк, пĕчĕкçĕ арча, тăваткал йĕнĕ; коробка. Вăл ... хĕрлĕ хăюпа çыхнă пысăк курупка тата Хисеп грамоти тыттарчĕ. К-н, 1981, 16 /, 4 с. Атă-пушмак хумалли курупка хут укçасемпе тулма тытăннă. Т-ш, 1998, 6 /, 5 с. Автофургонран икĕ курупка çăмарта çухалнă. ÇХ, 1999, 41 /, 4 с. Курупкара 32 штук батарейка выртнă. Т-ш, 1999, 12 /, 3 с. — пуш курупка (И.Тукташ,1958, 131 с.); картон курупка (К-н, 1969, 14 /, 8 с.); тимĕр курупка (Паттăр пионерсем. 1971, 77 с.); хут курупка (Х-р, 27.02.1997, 3 с.); шăрпăк курупки (В.Садай, 1969, 49 с.; Л.Агаков, 1971, 172 с.; И.Шордан, 1985, 12 с.; Х-р, 13.03.1996, 4 с.); пирус курупки (К.Пайраш, 1976, 131 с.; Я-в, 1995, 9 /, 69 с.); эмел курупки (К-н, 1968, 18 /, 9 с.; Х-р, 27.06.1992, 3 с.); пĕр курупка фломастер (ÇХ, 1997, 28 /, 4 с.); пĕр курупка канфет (Т-ш, 1999, 4 /, 1 с.); телевизор курупки (Т-ш, 2001, 49 /, 7 с.). 2. Ç.п., калаç. Ещĕк евĕрлĕ, нумай хутлă тĕссĕр çурт. Тăхăр хутлă «курупкасем» туххăмрах пĕлĕтелле кармашрĕç. К-н, 1985, 3 /, 10 с. Эпир пилĕк хутлă тимĕр-бетон курупка умĕнче чарăнса тăратпăр. А.Емельянов, 1985, 261 с. Пĕр евĕрлĕ курупка-çуртсем, пĕр евĕрлĕ курупка-магазинсем, пĕр евĕрлĕ курупка-шкулсемпе ача сачĕсем. Х-р, 24.06.1992, 4 с. Темиçе курупка хушшинче хамăн çурта, подpезда тупаймастăп. В.Эктел, 1996, 126 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вил

умирать
падать
(животные)
выçă вил — умирать с голода
сивве вил — умирать от холода
сурăх хытнă кайнă;
вил, вил тум хайарĕ — болезнь, происходящая от умерших пьяниц, самоубийц;
пирĕн аттен ĕне иккĕ вилчĕ, сурăх вун-пилĕк — у нашего отца коров пало 2, а овец 15
вилессе анчах кĕтсе тăнă — ждал лишь одной смерти
вилес умĕнхи асап — агония
вилес патнех çитернĕ — оставили едва живым
кунпа та вилмесен — если не умрет и от этого
асаплантарса вилес патнех çитернĕ — заморил
вили-вилли выртать — лежит, не то умирает, не то нет

вун

син.: вуннă
десять
вун пилĕк — пятнадцать
мана вун-вунпилĕк тенкĕ пар-ха — дай-ка мне рублей 10 или 15
вуннă пăт — берковец

кайа

син.: кайалла
назад, обратно; кайран – после, напоследок, наконец; кай (кайарах) – назад, после, хуже, меньше, дешевле; кайри – задний; кайлă-майлă, калла-малла – взад и вперед; кайла кил – возвращаться; кайалла пар – возвратить, отдать назад; кайарах – после; спустя; кайарах ту – унижать, обижать; кайарах йул – сзади оставаться; пилĕк тенкĕрен кайа – дешевле чем за 5 рублей, дешевле 5 рублей.

80 стр.

пасмана

син.: тăват пăтавка
хлебная мерка

пĕрчĕ

зерно
пĕр пĕрчĕ тырăран çитмĕл пилĕк пĕрчĕ пултăр — из одного зерна хлеба пусть будет семьдесят пять зерен  
улăм пĕрчи — соломинка

пилĕк

поясница
талия

пилĕк таран тăхăн — надеть до поясницы
çинсе пилĕк — тонкая талия
сарă çӳçĕ пилĕкрен — русые волосы до пояса

пиллĕк

син.: пилĕк
пять
пиллĕкшер — по пяти
пиллĕккĕн — впятером
пиллĕкмĕш — пятый
пиллĕкĕн пĕр тăван — пятеро (детей) от одних родителей
пиллĕк пус — пять копеек
есир пиллĕксĕр вăрмана кайăр — вы все пятеро ступайте в лес
пиллĕк пайа — на пять частей
çичĕ пилĕк хăйар — семь пятков огурцов

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

йăран

ана чикки; пилĕк çĕр тăваткал чалăш. Çавăнпа анасем чиккине (йăрансене) тухнă усăсăр курăксене чечеке ларичченех çăлса тăкас пулать [Каким 1911:2]; Çакăн пек суха пуçп, ырхан лашапа кунне пĕр хăрах йăрантан (пилĕк çĕр тăваткал чалăш) мала сухалас çук [Степанов 1908:7].

пар лаша

икĕ лаша. Икĕ йĕрлĕ ака пуç илсессĕн пĕр çынах икĕ (пар) лашапа пилĕк çын сухаланă чухлĕ сухалать <…> [Степанов 1906:5].

посол

ют патшалăхра тăракан улпут; янă çын. Пилĕк миллион посолсем (ют патшалăхсенчен тăракан улпутсем) илеççĕ [Игнатьев 1906:14]; Михаил Федоровича патшана суйласан Авраамий ытти янă çынсемпе (посолсемпе) пĕрле Кострома хулине ăна патшана чĕнме кайнă [Покровский 1913:11–12]; Унтан Михаил Федоровичпа унăн амăшĕ монахиня Мария патне суйласа çынсем (посолсем) янă [Çулталăк 1913:2].

пуç хĕрлĕ

пуçне аяла туса. … чăн малтан хуртсене йăвинче тĕтĕмпе тĕтрес пулать, вара вĕллине пуç хĕрлĕ çавăрса (пуçне аяла туса) хуртсем пĕсехисене пыл тултарачен пĕр пилĕк минут кĕтсе тăрас пулать [Сергеев 1907:12].

шăвăç

хĕç тимĕр. Çапла пилĕк-ултă хут ярса та тӳрленмесен сахăр вырăнне мăйăр пысăкăш квасцыпе чăмăрла пĕçернĕ çăмарта хĕрлине хĕç тимĕр (шăвăç) çине хурса çунтарас пулать те çав кĕле лаша пуçне вĕрсе кӳртес пулать [Сельский 1910:25].

ăру

йăх. Çавăн пек çыннăн ăрувĕ (йăхĕ) тăват сыпăка анчах çитет, малалла каяймасть, пĕтсе ларать [Комиссаров 1918:7–8].

ăскăч

курка. Хуçа хыççăн унăн арăмĕ тарăнах мар пилĕк йывăç чашăк тата чăвашсен вĕчевĕ евĕрлĕ сăра ăсмалли ăскăч (курка) илсе кĕчĕ [Кириллов 1988:92].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

атмосфера

сущ.жен.
1. атмосфера, сывлăш (планетăсен газ витĕмĕ); атмосфера Земли Çĕр атмосфери
2. атмосфера (газ пусăмĕн виçи); давление — пять атмосфер пусăм — пилĕк атмосфера

без

предлог с род. п. (ант. с, со)
-сăр; çук, çитмест; писать без ошибок йăнăшсăр çыр; без колебаний иккĕленсе тăмасăр; без пяти минут десять вуннă çитесси пилĕк минут ♦ без малого яхăнах, патнех; без исключения пурте

буквальный

прил., буквально нареч.
1. (син. дословный) сăмахран сăмах, улăштарман; буквальный перевод сăмахран сăмах куçарни
2. (син. точный, прямой) тӳрĕ, тӳртен, чăн; использовать слово в буквальном смысле сăмаха турĕ пĕлтерĕшпе кала
3. (син. действительно) чăнах, чăннипех, шăп та лăп; буквально пять минут назад шăп пилĕк минут каялла

в

во предлог с вин. и предл. п.
1. на вопросы «куда», «во что»: -а (-е); -на (-не); -ла (-ле); войти в дом пӳрте кĕр; вовлечь в работу ĕçе явăçтар; подать заявление в институт института кĕме заявлени пар; играть в шахматы шахматла выля
2. на вопросы «где», «в чем»: -та (-те); -ра (-ре); -па (-пе); -лă (-лĕ); мы живём в деревне эпир ялта пурăнатпăр; ходить в шубе кĕрĕкпе çӳре; роман в трёх книгах виçĕ кĕнекеллĕ роман; конфеты в обёртке чĕркенĕ канфет; в пяти километрах отсюда кунтан пилĕк километрта ♦ во много раз больше нумай хут ытларах; он весь в отца вăл каснă лартнă ашшĕ; не в обиду будь сказано ан çилленсемĕр каланишĕн; это было в прошлом году ку вăл пĕлтĕр пулнă

выдержать

глаг. сов.
1. кого-что (син. устоять) чăт, тӳс, ан парăн; мост выдержал большую нагрузку кĕпер пысăк тиеве чăтрĕ; нервы не выдержали нервсем тӳсеймерĕç
2. что тыт, пурнăçла, юрăхлă пул; успешно выдержать экзамен экзамена ăнăçлă тыт ♦ выдержать характер çине тăр, ан парăн; книга выдержала пять изданий кĕнеке пилĕк кăларăм тухнă

год

сущ.муж., множ. годы и года (годов; в знач. «12 месяцев» — лет)
1. çул, çулталăк, полтора года çулталăк çурă; в этом году кăçал; в будущем году килес çул; в прошлом году пĕлтĕр; с тех пор прошло пять лет унтанпа пилĕк çул иртрĕ
2. множ. года çулсем, вăхăт; в годы войны вăрçă вăхăтĕнче; детские годы быстро промчались ачалăх çулĕсем хăвăрт иртсе кайрĕç ♦ календарный год календарь çулталăкĕ (январь — декабрь); учебный год вĕренӳ çулĕ; круглый год хĕлĕн-çăвĕн, çулталăк тăршшĕпе; с годами вăхăт иртнĕçем; человек в годах çулланнă çын; год от года çултан-çул

двенадцать

числит. колич.
вун иккĕ, вун ик(ĕ); без четверти двенадцать вун иккĕ çитесси вун пилĕк минут; в двенадцать лет вун икĕ çулта чухне

дети

сущ.множ.; един. дитя сред.
ачасем, ача-пăча, ывăл-хĕр; дети школьного возраста шкул ӳсĕмĕнчи ачасем; дети военнослужащих çар çыннисен ывăлĕ-хĕрĕ; дети легли спать ачасем çывăрма выртнă; у них в семье пятеро детей вĕсен кил-йышĕнче пилĕк ача

до

предлог с род. п.
1. -чен; -а (е) çитиччен; до завтрашнего дня ыранччен; до города ехать тридцать километров хулана çитиччен вăтăр çухрăм каймалла.
2. (син. раньше) -чен; умĕн; это было до войны ку вăл вăрçăччен пулнă
3. (син. около, приблизительно) -а (-е) яхăн; патнелле; зал вмещает до пятисот человек зала пилĕк çĕр çынна яхăн вырнаçать
4. указывает, на что направлено действие: дотронуться до руки алла тĕкĕн; у меня до тебя вопрос манăн санран ыйтмалли пур ♦ До свидания! Тепре куриччен!; до того çав тери; промокнуть до костей йĕп-йĕпе пул

достигнуть

глаг. сов., чего
1. (син. добраться) çит; достичь финиша первым финиша пуринчен малтан çит
2. (син. приблизиться) çит, капаш; -а(е) яхăн пул; жара достигла тридцати пяти градусов шăрăх вăтăр пилĕк градуса çитрĕ
3. (син. добиться) пурнăçла; мы достигли своей цели эпир хамăрăн тĕллеве пурнăçларăмăр

достоинство

сущ.сред.
1. (син. преимущество, плюс; ант. недостаток, минус) пахалăх, паха ен, лайах ен; проект имеет много достоинств проектăн паха енĕсем нумай
2. тивĕçлĕх, сумлăх, хисеплĕх; потеря собственного достоинства харпăр тивĕçлĕхне çухатни
3. (син. стоимость) хаклăх; ассигнация достоинством в пятьсот рублей пилĕк çĕр тенкĕлĕх хут укçа ♦ оценить по достоинству тивĕçлипе хакла

заработать

глаг. сов.
1. что ĕçлесе ил, ĕçлесе туп; он заработал пять тысяч рублей вăл пилĕк пин тенкĕ ĕçлесе илнĕ
2. (ант. остановиться) ĕçлеме пуçла, тапран; мотор заработал мотор ĕçлеме пуçларĕ

звезда

сущ.жен., множ. звёзды
1. çăлтар (тĕнче уçлăхĕнчи); Полярная звезда Çурçĕр çăлтăрĕ, Тимĕр шалçа; Солнце — одна из звёзд Галактики Хĕвел — Галактика çăлтăрĕсенчен пĕри
2. çăлтăр (геометри кĕлетки); пятиконечная звезда пилĕк юплĕ çăлтăр
3. (син. знаменитость) чаплă çын, çăлтăр; звёзды балета балет çăлтăрĕсем ♦ морская звезда тинĕс çăлтăрĕ (чĕр чун)

километр

сущ.муж.
çухрăм (вăрăмăш виçи, 1000 метр); до деревни пять километров яла çитме пилĕк çухрăм

кубометр

сущ.муж. (сокр.: кубический метр)
кубометр; пять кубометров дров пилĕк кубометр вутă

мелочь

сущ.жен., множ. мелочи
1. вак-тĕвек; купить мелочи по хозяйству хуçалăхра кирлĕ вак-тĕвек туян
2. собир. вак укçа; пять рублей мелочью пилĕк тенкĕ вак укçа ♦ размениваться на мелочи вак-тĕвек ĕçпе айкаш

минута

сущ.жен.
минут (вăхăт виçи — сехетĕн утмăлмĕш пайĕ, утмăл çеккунт); пять минут седьмого улттă иртни пилĕк минут; без десяти минут три виççĕ çитесси вунă минут ♦ с минуты на минуту кĕç-вĕç; на минуту йăпăртлăха; сию минуту халех; помочь в трудную минуту йывăр самантра пулăш

окружность

сущ.жен.
çавра, çавракăш; окружность озера — пять километров кӳлĕ çавракăшĕ — пилĕк çухрăм

отель

сущ.муж. (син. гостиница)
отель, хăна килĕ; пятизвёздочный отель пилĕк çăлтăрлă отель (чи чапли, чи хакли)
сущ.муж., множ. отцы
атте; мой (наш) отец атте, аттеçĕм; твой (ваш) отец аçу; его (её, их) отец ашшĕ; отец с сыном ашшĕпе ывăлĕ; наши отцы пирĕн аттесем

ползать

глаг. несов.
упален, шу, шуса çӳре; ползать на четвереньках тăват уран упален; ребёнок ползает по полу пĕчĕк ача урайĕнче шуса çӳрет

ползком

нареч.
упаленсе, шуса, тăват уран; двигаться ползком упаленсе пыр

поясница

сущ.жен.
пилĕк; поясница болит пилĕк ырăтать

пятеро

числит. собир.
пиллĕкĕн, пилĕк; их пятеро вĕсем пиллĕкĕн; пятеро лыжников пилĕк йĕлтĕрçĕ; прошло пятеро суток пилĕк талăк иртрĕ

пятнадцать

числит. колич.
вун пилĕк, вун пиллĕк; ему исполнилось пятнадцать лет вăл вун пилĕк çул тултарчĕ; из пятнадцати вычесть шесть вун пиллĕкрен улттă кăлар

пять

числит. колич.
пиллĕк, пилĕк; пять лет пилĕк сул; пять да три будет восемь пиллĕкпе виççĕ саккăр пулать

пятьсот

числит. колич.
пилĕк çĕр; пятьсот тысяч рублей пилĕк çĕр пин тенкĕ

строка

сущ.жен., множ. строки
йĕрке (кĕнекери, çырури); написать пять строчек пилĕк йĕрке çыр

человек

сущ.муж.
çын, этем; первобытный человек сĕм авăлхи этем; образованный человек вĕреннĕ çын; пять человек пилĕк çын; духовный мир человека этемĕн чун хавалĕ; речь идёт о двух человеках калаçу икĕ çын çинчен пырать ♦ Будь человеком! Этем ретлĕ пул ĕнтĕ!

четвереньки

сущ.множ.: ползти на четвереньках тăват уран упален

четверть

сущ.жен.
1. чĕрĕк, тăваттăмĕш пайĕ; четверть каравая çăкăрăн тăваттăмĕш пайĕ; четверть часа чĕрек сехет, вун пилĕк минут
2. чĕрĕк (вĕренӳ çулĕн тăваттăмĕш пайĕ); первая четверть пĕрремĕш чĕрĕк
3. шит (кивĕ виçе— аршăнăн тăваттăмĕш пайĕ); мерить четвертями шитпе виç

четыре

числит. колич.
тăват, тăватă, тăваттă; четыре дома тăватă çурт; к четырём прибавить три — будет семь тăваттă çумне виççĕ хушсан çиччĕ пулать

четыреста

числит. колич.
тăват çĕр; прошло четыреста лет тăват çĕр çул иртнĕ

четырехугольник

сущ.муж.
тăват кĕтеслĕх (геометри кĕлетки)

четырехугольный

прил.
тăват кĕтеслĕ; четырёхугольное поле тăватă кĕтеслĕ пусă

четырнадцать

числит. колич.
вун тăват(ă), вун тăваттă; ему четырнадцать лет вăл вун тăваттăра

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

явала

явала (jавала), обвивать.
- Н. И. Полорус. Мĕшĕн аллăна (или: аллу тавра) кантăра яваларăн?
- Ходар. Пĕр хуллине (из упомянутых) алла илеççĕ, ыттине пилĕк тавра яваласа çыхаççĕ (обвивают вокруг поясницы). То же выражение у КС.

|| Растирать.
- Собр. Ахаль тăраччен кĕрĕк аркине явала (описка?), теççĕ. Чем стоять так, лучше растирай рукав шубы.
см. йăвала

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

Хĕветура

хр. имя женщ., Федора. N. Хĕветура — тăват ура.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

виолончель

ж. виолончель (тăват хĕлĕхлĕ пысăк сĕрме купăс).

впятеро

пилĕк хут; впятеро сильнее пилĕк хут вăйлăрах.

отъезжать

несов., отъехать, -еду сов. кай, ҫула тухса кай; отъехали от деревни пять километров ялтан пилĕк километр кайрӑмӑр.

план

план; пятилетний план пилĕк ҫуллӑх план; производственный план производство планĕ.

по

предлог с дат., вин. и предл. мӑй, тӑрӑх, -ҫем, -ҫемӗн, -серен; тӗлӗш, тӗлӗшпе, тӗлӗшӗнчен, передается разными падежными формами, деепричастием; с дат.: по солнцу хĕвелĕ май; по ветру çиле май; по пути ҫула май; по учению Ленина Ленин вӗрентнӗ тӑрӑх; по Волге Атӑл тӑрӑх; гулять по городу, по улице хула тăрăх, урам тăрăх уҫӑлса ҫӳре; по мере сил, по мере возможности вӑй ҫитнӗ таран; по своему обычаю хамӑр йӑлапа, хӑйсен йӑлипе; плывет по воде шывпа ишсе пырать; по временам вӑхӑчӗ-вӑхӑчӗпе; по вечерам каҫсерен; ударить по голове пуҫран ҫап; с вин. п.: по колено чӗркуҫҫи таран; по пояс в воде пилĕк таран шывра; идти по грибы кӑмпана кай; с пред л.: по приезде в город хулана ҫитсен; по окончании техникума тĕхникумран вĕренсе тухсан; по окончании работы ĕҫе пӗтерсен, ӗҫ пĕтсен.

поясница

пилĕк; боль в пояснице пилĕк ыратни.

прошествие

иртсен, иртнĕ хыҫҫӑн; по прошествии пяти дней пилĕк кун иртсен.

пятидневный

пилӗк кунлӑх, пилĕк кунхи.

пятикопеечный

пилĕк пуслӑх (укҫа).

пятикратный

пилĕк хут, пилĕк хут пысăк.

пятилетие

пилӗкҫуллӑх; пилĕк ҫул тултарни.

пятилетний

пиллĕкри, пилĕк ҫулти (ача); пилĕк ҫуллӑх (план).

пятисложный

пилĕк сыпӑклӑ (сӑвӑ).

пятитонка

пятитонка (пилĕк тонна тиеме пултаракан грузовик).

пятиэтажный

пилĕк хутлă (ҫурт).

пяток

-тка пилӗк япала; пяток яиц пилĕк ҫӑмарта.

пять

, -и пиллӗк, пилӗк (тенкĕ); пятью пять пилĕк хут пиллĕк.

черкнуть

что однокр. разг. çырса, яр; черкнуть несколько слов товарищу юлташу патне виç-тăват сăмах çырса яр.

четвереньки

ходить на четвереньках тăват уран упаленсе çӳре.

четвероногий

тăват ураллă.

талия

пилĕк; с тонкой талией çинçе пилĕклĕ.

фанера

фанера; пятислойная фанера пилĕк сийлĕ фанера.

уделить

что кому, чему сов., уделять несов. 1. уйăрса пар; 2. кăмăл ту; удели мне пять минут пĕр пилĕк минут хушши мана итлесе кăмăл туччĕ; этому вопросу нужно уделить серьезное внимание ку ыйтăва тимлĕрех пăхса тухас (сӳтсе явас) пулать.

без

, безо предлог, управл. род. п.; -сăр, -сĕр; без воды шывсăр; без копейки пĕр пуссăр; без меня мансăр пуçне; без моего ведома мана пĕлтермесĕр; без кровопролития юн тăкмасăр; без оглядки çаврăнса пăхмасăр; он без ума от него вăл унпа ăнран кайнă; без 5 минут 9 часов тăххăр çитесси пилĕк минут; без 100 граммов 2 кило икĕ килоран 100 грамм катăк, икĕ килона 100 грамм çитмест.

бюст

бюст (пилĕк таран çеç тунă; çын кĕлетки).

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

пятилетки

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

тăварсăрлан тăварсăрлат тăваслăх тăват « тăват-пилĕк » тăватă тăваткал тăваткалла тăваткаллăн тăваткăл

тăват-пилĕк
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org