Шырав: тавра

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авăрла

II.

1.
навивать, наматывать, накручивать
вĕрене юпа тавра авăрла — накрутить веревку на столб
тилхепене авăрласа тыт — обвить вожжи вокруг рук

астероид

астероид (Хĕвел тавра çаврăнса тăракан питĕ пĕчĕк планета)

вĕтĕлтет

2.
вертеться, кружиться
клуб тавра яш-кĕрĕм вĕтĕлтетсе çӳрет — около клуба вертится молодежь

вут

3.
костер
вут хур — развести костер
вут тавра ларса тух — расположиться вокруг костра

вырнаç

1.
располагаться, размещаться
находиться

хула илемлĕ вырăна вырнаçнă — город расположен на красивом месте
çемье сĕтел тавра вырнаçрĕ — семья разместилась вокруг стола

икĕ-виçĕ

(ик-виç)

числ. прибл. счета
два-три
двух-трех-

тырпул тухăçлăхĕ икĕ-виçĕ хут ӳсрĕ — урожайность повысилась в два-три раза
шкул тавра икĕ-виçĕ çулхи йывăçсем лартнă — вокруг школы высадили двух-трех-летние деревья

йăл-ялт

подр. —
о быстрых движениях

ача йăл-ялт сиккелесе чупрĕ — мальчик побежал вприпрыжку
йĕри-тавра йăл-ялт пăхкаласа ил — быстро осмотреться, оглянуться

йĕри-тавра

1.
вокруг, кругом
йĕри-тавра вăрман — кругом леса
йĕри-тавра пăх — оглядываться
сад йĕри-тавра карта çавăр — обнести сад изгородью
сĕтел йĕри-тавра ларса тух — рассесться вокруг стола
çурт йĕри-тавра йывăç лартса тух — обсадить дом деревьями

кăвакарчăн

голубиный
кăвакарчăн ами — голубка
кăвакарчăн йăви — голубиное гнездо
кăвакарчăн чĕппи — голубенок
пуштă кăвакарчăнĕ — почтовый голубь
кăвак, кăвак кăвакарчăн йăви тавра çаврăнать, ик çунатне шарт çапать — фольк. сизый, сизый голубочек все кружится вокруг своего гнезда, хлопая крыльями

лиана

лиана (йывăçсем тавра аванса ӳсекен ӳсентăран)

объективлă

1. филос.
объективный (пирĕн тавра чăн пурнăçра пурскр)

пĕрешке

1.
пряжка, застежка (сбруи)
сиктĕрме урапа, сăран кӳме, унăн йĕри-тавра пĕрешке — фольк. рессорная коляска с кожаным верхом, а вокруг все застежки да пряжки

пĕрме

2.
морщина, морщинка
куçĕ тавра пĕрмесем палăраççĕ — вокруг его глаз заметны морщинки

пĕтĕç

2.
объединяться, сплачиваться
пĕр çĕре пĕтĕç —
1) собраться в одно место
2) объединиться, сплотиться
халăх пуçлăх тавра пĕтĕçсе тăрать — народ сплотился вокруг вождя

пĕтĕçтер

2.
объединять, сплачивать
халăха парти тавра пĕтĕçтер — сплотить народ вокруг партии
вăл хай тавра актив пĕтĕçтерчĕ — он собрал вокруг себя актив

спутник

1.
спутник (планета тавра çаврăнакан япала)
Юпитер спутникĕсем — спутники юпитера
Уйăх — Çĕр спутникĕ — Луна — спутник Земли

тавра

1.
все вокруг, все кругом
тавра шап-шура — все вокруг бело
таврана ырă шăршă сарăлнă — вокруг распространился аромат

тавра

2.
окрестность и окрестности
окружающая местность
кунтан пĕтĕм тавра курăнать — отсюда видно всю окрестность
уçă тавра — открытая местность

тавра

3.
округа, окружающие, близлежащие селения
пирĕн таврара унашкал сестра çук — в нашей округе об этом не слышно
кунта халăх тĕрлĕ тавраран пухăннă — здесь собрался народ из разных мест

тавра

4.
кружный, обходный, окольный путь
крюк
разг.

тавра

кружный, обходный, окольный
в обход, кругом

тавра кай — идти в обход
тавра çаврăн — сделать крюк, обойти
вăрманпа кайсан тӳрĕ, уйпа тавра пулать — лесом дорога прямая, а полем будет крюк

тавра

5. диал. собир.
родня, родственники

тĕнче

мировой
тĕнче вăрçи — мировая война
социалнзмăн тĕнчери системи — мировая система социализма
тĕнче тавра çӳресе çаврăнни — путешествие вокруг света, кругосветное путешествие
пĕтĕм тĕнчери — всемирный
тĕнчери лару-тăру — международное положение
тĕнчере мала тухмалли ăмăрту —  соревнования на первенство мира
вăл сан хыççăн тĕнче хĕррине те кайма хатĕр — он за тобой готов идти хоть на край света

тунката

1.
пень
мăклă тунката — пень, обросший мхом
çĕрнĕ тунката — гнилой пень
хурама тункати — вязовый пень
тунката кăкла — корчевать пни
тунката кăлар — корчевать пни
Йĕри-тавра шерепе, чăн варринче тунката. (Сĕлĕ). — загадка Кругом бусы кисточкой, а посредине — пень. (Овес).

тюрбан

тюрбан (хĕвелтухăçĕнчи çĕршывсенче — тӳпеттей тавра чĕркекен тутăр)

хăвăрттăн

1.
быстро, скоро
спешно

йĕри-тавра хăвăрттăн пăхса ил — быстро оглядеться вокруг
хăвăрттăн тумланса хатĕрлен — спешно собраться

хăравçăлла

боязливо, робко, трусливо, как трус
йĕри-тавра хăравçăлла пăхкала — боязливо озираться по сторонам

хĕвел

солнечный
Хĕвел системи — Солнечная система
Хĕвел активлăхĕ ӳсни — повышение солнечной активности
Хĕвел тĕттĕмленни — солнечное затмение
планетăсем Хĕвел тавра çаврăнаççĕ — планеты обращаются вокруг Солнца

хĕвĕш

1.
кишеть, копошиться
кăткă йăви хĕвĕшет — муравьи кишат в муравейнике
пасарта халăх хĕвĕшет — на базаре толпится народ
вĕрентекен тавра ачасем хĕвĕшеççĕ — дети толпятся вокруг учителя

шăнăç

помещаться, умещаться, размещаться
кимĕсем çине тăватшар çын шăнăçать — на каждой лодке помещается по четыре человека
сĕтел тавра шăнăçса лар — разместиться за столом
чĕрене шăнăçми савăнăç — радость, переполнившая сердце

яваклантар

1.
вить, обвивать
вĕрене юпа тавра яваклантарса çых — завязывать веревку, обвив вокруг столба

явала

1.
обвивать, обматывать
пиçиххине пилĕк тавра яваласа çых — обвить пояс вокруг талии, затянуть талию поясом
пралукпа яваласа çыхса ларт — завязать, обмотав проволокой

явăнтар

1.
понуд. от явăн 1.
хăмлана шалча тавра явăнтарса ӳстер — пустить хмель виться по шесту

явăç

7. разг.
увиваться, кружиться около кого-чего-л.
ун тавра ялан каччăсем явăçаççĕ — около нее всегда увиваются парни

çаврăм

2.
оборот, виток, круг
винт çаврăмĕ — шаг резьбы винта
пралук çаврăмĕ — виток провода
космос карапĕ Çĕр тавра икçĕр çаврăм тунă — космический корабль совершил двести оборотов вокруг Земли
суха тепĕр икĕ çаврăм тумалăх çеç — пахоты осталось только на два круга

çаврăн

1.
крутиться, вертеться, вращаться
кружиться

ачасем чăрăш тавра çаврăнаççĕ — дети кружатся вокруг елки
кустăрма хăвăрт çаврăнать — колесо быстро крутится
спутник хăйĕн орбитипе çаврăнать — спутник движется по своей орбите
çĕр хăйĕн тĕнĕлĕ тавра çаврăнать — земля вращается вокруг своей оси
авăрта шыв çаврăнать — в омуте кружится вода
çӳлĕ ту çине арман лартрăм çиле хирĕç çаврăнма — фольк. я поставил на высокой горе мельницу, чтобы вертелась на ветру

çаврăн

8.
вертеться, крутиться вокруг, около кого-чего-л.
йытă ача тавра çаврăнать — собака крутится возле мальчика
эсĕ мĕн кунта çаврăнкаласа çӳретĕн? — что ты здесь околачиваешься?

çаврăн

13.
обходить, идти окольным, кружным путем
эпир шурлăх тавра улăхпа çаврăнтăмăр — мы обошли болото лугом

çĕр

I. сущ.

1.
земля
земной
çĕр тĕнĕлĕ — земная ось
çĕр туртăмĕ — земное притяжение
çĕр хуппи — земная кора
çĕр чăмăрĕ — земной шар
çĕр çывăхĕнчи орбита — околоземная орбита
Çĕрĕн çын хайланă спутникĕ — искусственный спутник Земли
Çĕр Хĕвел тавра çаврăнать — Земля вращается вокруг Солнца

çул

дорожный, путевой
аслă çул — 1) большак 2) магистраль
мăн çул — 1) большак 2) магистраль
асфальт çул — асфальтированная дорбга
вак çул — проселочная дорога, проселок
лша çулĕ — проселочная дорога, проселок
канатлă çул — канатная дорога
Чулхула çулĕ — Нижегородский тракт
пурнăç çулĕ — жизненный путь
çакнă çул — подвесная дорога
çуна çулĕ — санный путь, зимник
тавра çул — кружный путь
утма çул — тропинка
чупмалли çул — спорт. беговая дорожка
шоссе çулĕ — шоссейная дорога
çул кукăрĕ — поворот дороги
çул паллисем — дорожные знаки
çул пуçĕ — проводник, провожатый
çул тăваткалĕ — перекресток дорог
çул хĕрри — обочина, бровка
çул икĕ енĕпе — по обе стороны дороги
çул тăрăх — по дороге
çулсăр-мĕнсĕр — не разбирая дороги, по бездорожью
çул пар — уступить дорогу
çул тат — перейти, перебежать дорогу (перед идущим)
çул уç — проложить путь
çул хыв — прокладывать дорогу
çул хур — прокладывать дорогу
çулпа пыр — идти по дороге
çултан пăрăн — посторониться, свернуть с дороги
Юлташпа çул кĕскелет. — посл. Со спутником и дорога короче.
Каякана пĕр çул, шыракана çĕр çул. — посл. Для идущего одна дорога, для ищущего — сто дорог.

çавăр

16.
огораживать, обносить, окружать (стеной, изгородью)
картиш тавра карта çавăр — обнести двор забором

тавра

6. послелог
вокруг, кругом
около

кӳлĕ тавра — вокруг озера
космос карапĕ Çĕр тавра çĕр хут вĕçсе çаврăннă — космический корабль совершил сто оборотов вокруг Земли

йĕри-тавра


йĕри-тавра шухăшла
— обдумать; пораскинуть умом

курка


тавра курка — круговая чаша
тав курки — круговая чаша
тĕппи курка! — пей до дна!

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

аура

ç.с. 1. Парапсихол. Чĕрĕ чунăн ӳт-пĕвне хупăрласа тăракан, вышкайсăр сисĕмлисем (экстрасенссем) кăна куракан çутă пайăрка сийĕ; биоуй (туп.). Çын аури, тепĕр майлă каласан, биоуйĕ (е кĕлетке тавра тытăнса тăракан куçа курăнман мĕлке) тăрăх диагноз лартма пулать. Х-р, 27.06.1992, 3 с. Иисус Христосăн аури сарă тĕслĕ пулнă. Я-в, 1995, 9 /, 105 с. Экран çинче вăл [хĕрача] çĕр çывăхĕнчи орбитăра ĕçлекен çынсен аурине курма пултарнă. ÇХ-рĕ, 15.12.1999, 4 с. Аура çирĕп, вăйлă пулсан сире нимĕнле хура вăй та, нимĕнле тухату та çĕнтереймĕ. С-х, 2000, 27 /, 3 с. — аурăн асамлă çути (Я-в, 1995, 10 /, 42 с.). 2. Куçăм. Этем, чĕрчун е япала хăй таврашĕнчи çынсене кӳрекен витĕм. Тен, эпĕ те такамшăн Турă... Ырсунăм кăмăлĕ — аура. Л.Федорова //Я-в, 1991, 4 /, 7 с. Вера Кузьминичнăна çур ĕмĕр ытла [театрти] çак аура витĕм кӳрсе тăрать (ХК, 1998, 37 /, 15 с.). Пирĕн Таньăсене тата темле «аура» текенни пĕрешкеллетет ахăр. ÇХ, 1999, 3 /, 4 с. 3. Куçăм. Пĕр-пĕр пулăмпа çыхăннă лару-тăру, ĕç-пуç. Наци философийĕ, пурнăç аури ... авалхи тĕнре мĕн тери уçăмлă палăрать. Х-р, 17.12.1992, 3 с. Хăйне евĕрлĕ аура хуçаланать. Х-р, 25.12.1997, 4 с. Вăл [тĕп режиссер] артистсем сцена çинче хумханнине, ... залра хăйне майлă «аура» пулнине лайăх туйса илнĕ. Х-р, 13.04.2001, 2 с.

биоэнергетика

, ç.с. 1. Биохăват (туп.). Çакă [биоэнерго-тренинг] организмăн пытаннă резервĕсене тата биоэнергетикине сывлăхшăн ĕçлеттерме кирлĕ. Х-р, 4.03.1994, 3 с. Пирĕн тавра йывăç япаласем мĕн чухлĕ нумайрах — биоэнергетика тавралăхĕ çавăн чухлĕ тасарах. С-х, 2000, 27 /, 4 с. — биоэнергетика пулăмĕсем (Х-р, 17.06.1992,4 с.); биоэнергетика упражненийĕсем (Х-р, 4.03.1994, 3 с.). 2. Вышкайсăр туйăмлăхпа, биохăватпа (туп.) усă курса чир-чĕре палăртни тата сиплени (биотока витĕм кӳни, биоуя тӳрлетни, сĕртĕнмесĕр массаж туни). Пирĕн Центрта [Психо-терапи центрĕнче] биоэнергетика енĕпе 5 специалист, пурте вĕсем ăста врачсем. Х-р, 17.06.1992, 4 с. Массаж туни, тĕрлĕ курăк настойĕ хатĕрлени, биоэнергетика мелĕпе усă курни. Х-р, 18.09.1992, 3 с. — биоэнергетикăпа аппалан (Л.Сачкова, 1996, 96 с.).

ирга

п.с. Кăвакрах хĕрлĕ тĕслĕ пылак çырлишĕн тата илемшĕн ӳстерекен çӳллĕ тĕм е унăн сиплĕ çырли. Ирга, сырлан, айва, чие... кама мĕн кирлĕ, суйла кăна. Х-р, 11.09.1996, 4 с. Йĕри-тавра йывăçсемпе тĕмĕсем, тĕрлĕ чие, хурлăхан, ... слива, ирга. ÇХ, 18.09.1998, 5 с. Çак нăрă ... акаци, катăркас, ирга чечекĕсен тусанĕпе тăранать. ХС, 1999, 14 /, 2 с.

кăруççел

п.в. Ача-пăчана е уяври халăха çавăрса ярăнтармалли хатĕр; карусель. Ни хатĕрленме, ни пуç тавра çавăрттарса пăхма! Чисти кăруççель! Хв. Агивер //К-н, 1982, 2 /, 6 с. Мĕнпур япала хăрушă кăруççель пек пăлтăртатура. В.Эктел, 1996, 89 с. Апла-тăк çаврăнтăр круççелĕ çак пысăк та хивре тĕнчен! Г.Ирхи, 1991, 69 с. (Çавах //ÇХ, 2002, 6 /, 10 с.). Виçĕ круççел умĕнче те çынсем туллиех. Х-р, 16.05.2002, 4 с. — «кăруççел» ту (В.Садай, 1969, 23 с.); кăруççел çаврăн (ХС, 1997, 32 /, 2 с.).

кăруççель

п.в. Ача-пăчана е уяври халăха çавăрса ярăнтармалли хатĕр; карусель. Ни хатĕрленме, ни пуç тавра çавăрттарса пăхма! Чисти кăруççель! Хв. Агивер //К-н, 1982, 2 /, 6 с. Мĕнпур япала хăрушă кăруççель пек пăлтăртатура. В.Эктел, 1996, 89 с. Апла-тăк çаврăнтăр круççелĕ çак пысăк та хивре тĕнчен! Г.Ирхи, 1991, 69 с. (Çавах //ÇХ, 2002, 6 /, 10 с.). Виçĕ круççел умĕнче те çынсем туллиех. Х-р, 16.05.2002, 4 с. — «кăруççел» ту (В.Садай, 1969, 23 с.); кăруççел çаврăн (ХС, 1997, 32 /, 2 с.).

круççел

п.в. Ача-пăчана е уяври халăха çавăрса ярăнтармалли хатĕр; карусель. Ни хатĕрленме, ни пуç тавра çавăрттарса пăхма! Чисти кăруççель! Хв. Агивер //К-н, 1982, 2 /, 6 с. Мĕнпур япала хăрушă кăруççель пек пăлтăртатура. В.Эктел, 1996, 89 с. Апла-тăк çаврăнтăр круççелĕ çак пысăк та хивре тĕнчен! Г.Ирхи, 1991, 69 с. (Çавах //ÇХ, 2002, 6 /, 10 с.). Виçĕ круççел умĕнче те çынсем туллиех. Х-р, 16.05.2002, 4 с. — «кăруççел» ту (В.Садай, 1969, 23 с.); кăруççел çаврăн (ХС, 1997, 32 /, 2 с.).

моджахед

ç.с. Ислам идеалĕсемпе витĕнсе политика тĕллевĕсемшĕн çапăçакан çын; афган партизанĕ. Йĕри-тавра хĕç-пăшаллă моджахедсем пулнă. Х-р, 15.06.1995, 4 с. Массуд-Раббани моджахечĕсем Наджиба çĕнтерсе Кабул хулине тытса илсен [А.Дустум] вĕсене хирĕç çапăçнă. Х-р, 11.02.1997, 3 с. Вăрçăпа хавхаланнă моджахедсем хăйсене пулăшакан Исламабад çинчен мансах кайнă. Х-р, 5.10.2001, 2 с. — таджик боевикĕсемпе афган моджахечĕсем (Х-р, 4.08.1993, 2 с.; ÇХ, 2000, 14 /, 2 с.); — моджахедсен снайперĕ (Х-р, 15.06.1995, 4 с.).

программист

п.с. Шутлав машини (компьютер) валли программа хатĕрлекен çын; программăлакан ăстаçă. Шурă халат тăхăннă вуншар оператор, программист... автомат-цех тавра вĕткеленме пуçларĕç. К-н, 1981, 23 /, 3 с. Республикăра инженерсем, программистсем, ăста рабочисем çитмеççĕ. ÇХ, 2003, 8 /, 2 с. — инженер-программист (Х-р, 31.07.1992, 1 с.).

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

айлăм

улăх. Кунта çăра вăрман хупласа тăракан çӳлĕ тăв, çӳлĕ тăвăн сивĕ енчен çап-çутă, тăрă сивĕ çăлсем юхса выртаççĕ; тăв айĕнче айлăм (улăх) пур, унта васансем юхса выртаççĕ; унăн йĕри-тавра вăрман ӳсет [Избранные (январь) 1904:6].

картлаç

пусма, чикмек. Перпетуя пăхнă та çĕртен пĕлĕте çитекен карлаç (пусма, чикмек) тăнине курнă: çав картлаç йĕри-тавра тĕрлĕ хĕç-сăнăсем выртнă, картлаçăн аял вĕçĕнче пĕр çĕлен çынсене картлаç çине улăхтарас мар тесе явкаланса выртнă [Избранные (февраль) 1904:8].

кремль

йĕри-тавра хӳмепе çавăрнă вырăн. Хула кремлĕ çӳлĕ ту çинче тăнă; кремль тесе йĕри-тавăра хӳмепе çавăрнă вырăна калаççĕ. Вăл вырăна хула варнерех тăваççĕ [Рассказы 1909:24].

крыжовник

тĕклĕ хурлăхан. Çĕртме уйăхĕнче хĕрлĕ хурлăханпа тĕклĕ хурлăхан (крыжовник) кутĕнчи çĕре йĕри-тавра çемçетсе кĕлпе сапаççĕ те тымар патĕнчи хунăвĕсене каса-каса пăрахаççĕ [Çулталăк 1910:12].

метеор

пĕлĕт çинче вĕçсе çӳрекен пысăк чул катăкĕ. Тĕнчере пĕлĕт çинче пысăк чул катăкĕсем вĕçсе çӳреççĕ. Çĕр йĕри-тавра тăракан сывлăша вирлĕн сĕртĕннипе чул хĕрсе çап-çутă çĕлен вĕçнĕ пек курăнать. Ун пек чулсене пĕчĕкреххисене ӳкекен çăлтăр, пысăкраххисене метеор е болиды теççĕ [Вĕре çĕлен 1912:24].

михĕ

мишук; хутаç. <…> çĕр çаврака, пĕлĕт ăна хăмпă пек е мишук (михĕ) пек йĕри-тавра карса тăрать пулĕ <…> [Беседы 1906:18]; … вăл çӳçсем тăрăхла михĕ (мишук) майлă [Золотарев 1908:14]; Çак пысăк пирус пекскерĕн ăшĕнче 17 пӳлĕм пулнă, пӳлĕмсерен пĕрер пысăках мар михĕпе (хутаçпа) сывлăш пулнă [Çулталăк 1910:16].

тин çеç

халĕ çеç. Тин çеç (халĕ çеç) çĕмĕркеленнĕ курăк çинче ура йĕрри тупас тесе вăл чиркĕве кĕрес умĕн унăн йĕри-тавра çавăрăннă [Пустынница 1897:13–14].

уйăх

çĕр юлташĕ. Сйрь-баньчэ йолдаже бор – оих ятлыскэр. вырысла луна. Вул 28 талык хошшыньчэ перь хут сйрь-тавра сӳреть – пер сöлдалыкра 13 хут [Сöлдалык 1873:84–85].

шăши

кушак кайăк. Малтан вăрçкаласа тăнă чухне пухăннă чăвашсем шăши (кушак кайăк) кушакран тарса пытаннă пек саланнă пĕтнĕ, пĕри те çук [Хыпар 1906, № 20:317–318]; Çапла йывăç тавра таптани йывăçсене кушак кайăк (шăши) кышласа пĕтересрен те хăтарать, анчах куншĕн кĕркунне астăвас пулать [Хыпар 1907, № 4:28].

çĕр II.

я.я. пысăк çăлтăр, хĕвел тавра çӳрекен çичĕ планетăран пĕри. Сйрь – пызык сӳлдыр, вырысла планета. Онн-бэкки хвэль тавра сӳрэгэнь тада сичче планет пор, сйрьдэнь хуже пичикьрэх, хуже пит пызык. Вулзэм хвэль-баньчэнь хуже сивых, хуже пить аякра сявырнза сӳрэссе <…> [Сöлдалык 1873:85].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

вертеться

глаг. несов.
1. (син. вращаться, крутиться) çаврăн, пĕтĕрĕн; колесо вертится вокруг оси кустăрма тĕнĕл тавра çаврăнать
2. явăн, явăнса çӳре; якăлтат; дети вертятся вокруг старших ачасем аслисем тавра явăнса çӳреççĕ; вертеться у зеркала тĕкĕр умĕнче якăлтатса тăр ♦ в голове вертится пуçран каймасть (шухăш); на языке вертится чĕлхе вĕçĕнче тăрать (сăмах)

веселиться

глаг. несов. (ант. печалиться, горевать)
савăн, хаваслан, савăнса йăпан; дети веселятся вокруг ёлки ачасем ёлка тавра савăнса йăпанаççĕ

виток

сущ.муж. (син. оборот)
çаврăм, çавра; ункă, çаврăнни; виток проволоки пралук унки; виток спутника вокруг Земли спутник Çĕр тавра пĕр хут çаврăнни

вокруг

1. нареч. (син. кругом) йĕри-тавра, таврара, тавралла; вокруг дремучий лес йĕри-тавра чăтлăх вăрман; оглядеться вокруг тавралла пăхса çаврăн
2. кого-чего , предлог с род. п. (син. около) тавра, таврашĕнче; дети пляшут вокруг ёлки ачасем ёлка тавра ташлаççĕ

вращаться

глаг. несов.
1. (син. вертеться, крутиться) çаврăн; Земля вращается вокруг своей оси Çĕр хăйĕн тĕнĕлĕ тавра çаврăнать
2. (син. общаться, встречаться) хутшăн, тĕл пул; он вращается в учёных кругах вăл ăслăлăх çыннисемпе хутшăнать

глобус

сущ.муж.
глобус (планетăн тĕнĕл тавра çаврăнмалла тунă ĕлки); глобус Земли Çĕр глобусĕ

земля

сущ.жен., множ. земли
1. (син. почва) çĕр, тăпра; сухая земля типĕ тăпра; плодородная земля пулăхлă çĕр
2. (син. суша) çĕр, тип çĕр (шывпа е сывлăшпа танлаштарсан); моряки увидели с корабля землю моряксем карап çинчен çĕр асăрхарĕç
3. Земля Çĕр (Хĕвел тавра çаврăнакан планетăсенчен пĕри); жители планеты Земля Çĕр ятлă планета çинче пурăнакансем; полюса Земли Çĕр полюсĕсем

комета

сущ.жен.
комета (Хĕвел тавра çаврăнакан, хӳреллĕ çăлтăр пек курăнакан япала); хвост кометы комета хӳри

кругом

1. нареч. тавралла, йĕри-тавра; оглядеться кругом тавралла пăхса çаврăн
2. кого-чего , предлог с род. п. тавра; дети столпились вокруг учителя ачасем вĕрентекен тавра кĕпĕрленсе тăчĕç ♦ кругом виноват йăлтах айăплă

окрестность

сущ.жен.
тавра, тавралăх; в окрестностях села ял таврашĕнче

планета

сущ.жен.
планета (çăлтăр тавра çаврăнса тăракан пысăк кĕлетке); планеты Солнечной системы Хĕвел системинчи планетăсем

свет

2. сущ.муж. (син. мир)
тĕнче, çут тĕнче; путешествие вокруг света тĕнче тавра çул çӳрени; появиться на свет кун кур, çурал ♦ выпустить в свет пичетлесе кăлар; тот свет леш тĕнче (тĕн ĕненĕвĕнче); ни за что на свете тем тусан та

система

сущ.жен.
йĕрке (нумай япаласен, пулăмсен çураçуллă йĕркеленнĕ пĕрлĕхĕ); политическая система общества обществăн политика йĕрки; привести знания в систему пĕлусене йĕркене кĕрт ♦ нервная система нерв тытăмĕ (организмри мĕнпур нервсем); солнечная система Хĕвел тавралăхĕ (Хĕвел тата ун тавра çаврăнса тăракан планетисем)

солнце

сущ.сред.
хĕвел, Хĕвел; Земля вращается вокруг Солнца Çĕр Хĕвел тавра çаврăнса тăрать; солнце взошло хĕвел тухнă ♦ сидеть на солнце хĕвел питтинче лар; до солнца хĕвел тухиччен

широкий

1. (ант. узкий) сарлака, анлă; широкая улица сарлака урам; человек с широкой грудью анлă кăкăрлă çын
2. (син. просторный; ант. тесный) шалпар, пысăк, анлă; пиджак широк пиншак шалпар
3. (син. массовый) йышлă, анлă; широкие слои населения халăхăн йышлă ушкăнĕсем
4. (син. обширный; ант. ограниченный) анлă, пуян; широкий кругозор анлă тавра-курăм ♦ широкая натура юмарт çын, уçă кăмăллă çын; в широком смысле слова пĕтĕмĕшле; жить на широкую ногу тулăххăн пурăн; Шире шаг! Вăрăмрах пусса утăр! (стройпа пыракансене хушни)

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

явала

явала (jавала), обвивать.
- Н. И. Полорус. Мĕшĕн аллăна (или: аллу тавра) кантăра яваларăн?
- Ходар. Пĕр хуллине (из упомянутых) алла илеççĕ, ыттине пилĕк тавра яваласа çыхаççĕ (обвивают вокруг поясницы). То же выражение у КС.

|| Растирать.
- Собр. Ахаль тăраччен кĕрĕк аркине явала (описка?), теççĕ. Чем стоять так, лучше растирай рукав шубы.
см. йăвала

явăн

явăн (jавын), виться, обвиваться.
Йывăç явăнса ӳçет. Дерево растёт завитушкой.
- Икково. Хӑмлӑ шӑччӑ тӑрӑх явӑнса ҫитӗнет.
- Алших. Хӑмлӑ шерте (шалҫа) тӑрӑх явӑнса ӳҫет.
- Сл. Кузьм. I, 16. Вӗсен ӗҫӗ кантӑра пек явӑнса пырать. У них дело идёт как по маслу.
- К.-Кушки. Мӑйне ҫӗлен явӑннӑ (или: яваланнӑ).
- Ib. Курӑк йывӑҫа явӑнат.
- Альш. † Ӗнтӗ ҫил ҫаврӑнат, ҫил ҫаврӑнат: ҫӗмӗрт ҫеҫки хӑвана явӑнат.
- Бурунд. † Ҫӗр ҫырлисем пиҫеҫҫӗ хӗрелсе, тӗрлӗрен пӗр курӑка явӑнса. Клубника поспевает, рдея, обвиваясь вокруг разных трав.
- Чураль-к. Шучӑ тӑрӑх явӑнакан хӑмла путранки мар-и ҫав? Ура явса выртакан пирӗн варлисем мар-и ҫав?
- Н. Тим. † Явӑна-явӑна выртакан, пӗрлӗхен аври мар-и ҫав?
- Сред. Юм. Ирхӗне, вил-шыв (у др. сывлӑм) укеччин, утӑ торттарсан. О, явӑнса вӗрен пик полса пырать (вьётся как верёвка).
- Юрк. † Хӗвел тухат, сарӑлат, улма йывӑҫ ҫине явӑнат.

|| О пламени.
- ЧС. Ҫӳлте хӗм явӑнать анчах — хӗп-хӗрлӗ, тастан (=таҫтан) та курӑнать пулӗ. Вьются в выси искры, красные-раскрасные; должно быть, далеко видно. [Ib. Пушар йӗри-тавра ҫынсем явӑнаҫҫӗ анчах. Около пожара вьются люди].
- Сред. Юм. Вӑт (=вут) явӑнать анчах («О сильном пламени, когда кажется будто оно вьётся»).

|| О течении.
- ЧП. Хура шыв юхат явӑнса.
- Янш.-Норв. † Шывӗ юхат явӑнса, хумсем ҫапаҫҫӗ хӗрнелле.
- А. П. Прокоп. † Атӑлсем тухат (юхат?) явӑнса.
- Дик. леб. 36. Акӑ тинӗс хумӗсем, ывӑна пӗлмесӗр, пӗрин хыҫҫӑн пӗри явӑна-явӑна пынипе темӗн тӗрлӗ хытӑ чулсене те тип-тикӗс якатаҫҫӗ.

|| Об облаках.
- Дик. леб. 40. Хура тӑхлан тӗслӗ хӑрушӑ хум пек пулса, вӗсем явӑнса шуса пыраҫҫӗ.
- Ib. 56. Ҫӳлте явӑнать хуп-хура пӗлет. Наверху вьётся чёрная туча.

|| О пыли.
- Сказки и пред. чув. 22. Тусан пырать явӑнса. Пыль вьётся.

|| О грязи.
- Сред. Юм. Ҫӑмӑр ҫуни халь те типмен пыльчӑк орапана явӑнса пырать (грязь навивается на колёса).

|| О медленном, величественном движении солнца (так толкует КС.).
- ЧП. Хӗвелсем тухат явӑнса.

|| О колосьях, которые клонятся от тяжести в разные стороны.
- Ст. Чек. Явӑнса ӳсет ыраш (=вӑйлӑ ӳҫет). Колосья ржи от тяжести клонятся в разные стороны.

|| Виться (о птицах и т. п.).
- Сказки и пред. чув. Ялӗсем ҫинче кайӑк явӑнать. Над их деревнями вьются птицы.
- Толст. III—IV, 122. Вӑрӑм-тунӑсем явӑнса вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ, ҫӗрлеҫҫӗ. Комары вьются, летают и жужжат.
- N. Икӗ ангел, икӗ архангел вӗҫсе килеҫҫӗ пирӗн чуншӑн, явӑнаҫҫӗ пирӗн ҫылӑхшӑн.

|| Увиваться (с какой-либо целью).
- КС. Сир. 27. Кам ӑслӑлӑх ҫурчӗ таврашӗнче явӑнса ҫӳрет, ҫавӑ унӑн ҫурчӗ ҫумне пӑта ҫапса тӗреленет.
- Якейк. † Эпе лартас хӗр панче упа-кашкӑр явӑнать. Около девушки, которую я хочу посадить (чтобы покатать), увиваются волки и медведи (дикие звери).
- С. Хорчка пек явӑнса ҫӳрет. Вьётся как ястреб. Тоже и о животных.
- Якейк. † Пирӗн ҫол ҫийӗнче корак-ҫӑхан явӑнать, эпӗр лартас хӗр панче ялти ача явӑнать (Песня на масленице).
- КС. Курак-ҫӑхан виле таврашӗнче явӑнса ҫӳрет. Сновать (в переносн. зн.).
- Ст. Яха-к. Эсир кунта питех явӑнса ан ҫӳрӗр (не толпитесь).
- Сказки и пред. чув. 75. Ярӑнтарса, явӑнса, шӑпӑр кӗвви ташлатать.

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

явăнчăк

явăнчăк (jавынζ'ык, jавын'цъык), извивающийся.
- Н. И. Полорус. Явăнчăк тĕрĕ анат. (По палке) спускается извилистая нарезка, полоска, узор. Туя йĕри-тавра кукăр-макăр тĕрлесе анаççĕ, ăна çапла калаççĕ.
- N. Явăнчăк йывăç.

|| Ib. „Почти тоже [sic!], что явкаланчăк: питĕ явăнчăк, сăмахăн вĕçне тухаймаç“. Ib. Пĕр май киле-киле, хĕрен пек çаврăнса çӳрекен (с какими-то намерениями) çынна явăнчак теме пултараççĕ.

|| О грязной дороге, когда грязь навивается на колёса.
- Стик. Явăнчăк çул — грязная дорога («грязь не так жидка, чтобы она не приставала к телеге»).

|| Моток лент из мочала, достаточный для тканья одной рогожи.
- Икково. Пĕр явăнчăк корăс чĕртĕм (приготовил). См. явкаланчăк

хĕвел карти

круги вокруг солнца. Сред. Юм. Хĕвел карти тесе вăхчи-вăхчипе хĕвел йĕри-тавра карта пик çавăрса илекеннине калаççĕ. ''Юрк.'' Хĕвел карти хĕвеле çывăхра пулсан çула çумăр, хĕлле тăман час пулат. Çывăхран карсан, çур тавлăкран пулать; аякран карсан, тавлăксăр пулмаст.

хĕвел тухăç

восток, восход соднца. Хурамал. Ирхине хĕвел тухăç хĕрелсессĕн, йĕпе пулать, теççĕ; каç хĕвел анăç хĕрелсен, уяр пулать, теççĕ. ''Альш''. Пуснă выльăх шăмми-шаккине хĕвел тухăç енне таса çерем айне алтса пытарнă, тет. ''N''. Шывсене тăкнă чухне пус кутĕнче хĕвел тухăçнелле таялнă. ''Ст. Шаймурз''. Хĕвел тухăç тухать, ай, хĕрелсе. улма йывăç тавра çаврăнса. ''Чув. пр. о пог''. 162. Хĕвел тухăçĕ, анĕçĕ çăлтăр, звезда восхода и заката. ''N''. Хĕвел тухăçĕ енче. ''С. Тим''. Хĕвел тухăç тухать хĕрелсе, хĕрлĕ чатăр карса чарас çук. ''Регули'' 1106 Хĕвел тохăçнелле пăхать.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

атмосфера

м н. н е т атмосфера (çĕре йĕри-тавра хупăрласа тăракан сывлăш).

двигаться

-аюсь и движусь несов., двинуться, -нусь, сов. хускал, хускан, тапран, куҫса ҫӳре, сиккелен, хӑпар; Земля движется вокруг Солнца Ҫӗр Хӗвел тавра ҫаврӑнать.

кокон

кокон (пурҫӑн хурчӗ хӑй йӗри-тавра пурҫӑнпа витӗнсе юлнӑ ҫӑмха, пурҫӑн ҫӑмхи).

колесить

-ешу, -есишь несов. разг. 1. тавра ҫулпа ҫаврӑнкаласа ҫÿре; 2. тĕрлӗ ҫӗрте нумай ҫÿре.

колесить

-ешу, -есишь несов. разг. 1. тавра ҫулпа ҫаврӑнкаласа ҫÿре; 2. тĕрлӗ ҫӗрте нумай ҫÿре.

корда

корда (лашасене йӗри-тавра чуптарса ҫÿретмелли вӑрӑм вӗрен).

круговой

тавра (курка), йӗри-тавра; круговое движение ункӑллӑ куҫӑм.

кругом

тавра, йӗри-тавра; и тихо, тихо все кругом йӗри-тавра шӑп; я виноват кругом пӗтӗмпех (пур тӗлĕшӗнчен те) эпӗ айӑплӑ.

кругосветный

тӗнче тавра, ҫӗр тавра (ҫул ҫÿрени).

кружный

кружный путь тавра ҫул.

крюк

1. ҫекӗл, йӑрхах, йӑрхалӑх, какӑр, кукрашка; петельный крюк тӑпса; зацепить крюком ҫекĕлпе ҫаклат, ҫекӗлле; 2. тавра ҫул.

лунка

пӗчӗк лакӑм, пӗчӗк шӑтӑк (ҫӗр ҫинчи); 1. йывăҫ тавра шыв сапма  (шӑварма) тӑвакан лупашка; 2. шӑл вырӑнӗнчи путӑк.

лучистый

лучистая теплота вӗри япаларан (кӑмакаран, лампӑран, сӑмавартан, этемрен т. ыт. те) йӗри-тавра сарӑлакан ӑшӑ.

материк

материк (йӗри-тавра шыв хупӑрласа тӑракан питӗ пысӑк ҫӗр лаптӑкӗ).

накипь

ж. яшка лӗкки, лӗкӗ; сӑмавар ӑшне йӗри-тавра тулакан хӑйӑр евӗрлӗ шыв лӗкки.

наличник

наличник, кантӑк хашаки (урам енчен кантӑк йӗри-тавра илемлетсе тунӑ рама).

вал

вал (хула е масар тавра купаласа тухнă çĕр тĕмески).

Венера

Венера (шурăмпуç çăлтăрĕ, хĕвел тавра çавăрăнса тăракан планета).

вокруг

йĕри-тавра, тавра; Земля вращается вокруг Солнца Çĕр Хĕвел тавра çаврăнать.

вращение

çаврăнни, çаврăну; вращение Земли вокруг Солнца Çĕр Хĕвел тавра çаврăнни.

обваливать

что несов., обвалить сов. 1. ишĕлтер, ишĕлтерсе антар, йӑтӑнтар, йӑтӑнтарса антар, йӑвантарса яр; 2. (пӳрт) йӗри-тавра (ҫӗр) купаласа тух.

обводить

-жу кого, что несов., обвести, -веду сов. 1. йӗри-тавра илсе ҫавӑр; 2. йӗри-тавра чӗрсе (йӗр туса) тух; 3. йӗри-тавра пӑхса ҫаврӑн; 4. йӗри-тавра хӳме тытса ҫаврӑн.

обвозить

-жу кого, что несов., обвезти, -зу сов. йĕри-тавра турттарса ҫаврӑн.

обволакивать

кого, что несов., обволочь, -ку, -чешь сов. йĕри-тавра хупласа ил, карса ил (тĕтре).

обвязать

-жу что сов., обвязывать несов. 1. чĕркесе ҫых, хытӑ ҫыхса ларт; 2. йӗри-тавра ҫыхса ҫаврӑн.

обгореть

-рю, -ришь сов., обгорать несов. ҫиелтен ҫун, йӗри-тавра ҫунса ҫаврӑн.

обгрызть

-зу что сов., обгрызать несов. йӗри-тавра кӑшласа тух, кӑшласа пĕтер.

обжигать

кого, что несов., обжечь, обожгу, -жжёшь сов. 1. вутра хӗрт, вутра йӗри-тавра ҫунтар; 2. пӗҫертсе яр.

обкалывать

что несов., обколоть, -лю сов. пӗр-пӗр япала (пăрахут) тавра (пар) катса пыр (тух).

обкладывать

кого, что несов., обложить, -жу сов. 1. йӗри-тавра хур (са тух); 2. хупласа ил, хупӑрласа ил (ҫумӑр пӗлӗчӗсем); 3. сул, хур (налог); 4. хупӑрласа ил (сунарта тискер кайӑка).

облегать

кого, что несов., облечь сов. 1. йӗри-тавра хупласа ил; 2. ӳт ҫинче лайӑх вырт (платье).

облепить

-плю, -епишь кого, что сов., облеплять несов. йӗри-тавра ҫыпӑҫтарса тух, ҫыпçăнса тул, сырӑн, сырӑнса ил (шӑнасем пыла).

облететь

-чу, -тишь сов., облетать несов. 1. йӗри-тавра вӗҫсе çÿре, вӗҫсе тух; вӗҫсе ҫаврăн; 2. нумай ҫӗрте (вырӑнта) пул, нумай çĕре ҫитсе тух; 3. тӑкӑн (ҫулҫӑ).

обломать

что сов., обламывать несов. йӗри-тавра хуҫса-ватса пӗтер (тух).

обносить

1. -ошу, -осишь несов., обнести, -су сов. 1. йӗри-тавра ҫӗклесе ҫаврӑн; 2. йӗри-тавра (карта) тытса тух; 3. хӑнасене пурне те ӗҫме-ҫиме парса тух; 4. кама та пулин памасӑр (сиктерсе) хӑвар.

обсадить

-жу что, чем сов., обсаживать несов. йӗри-тавра лартса ҫаврӑн, йӗри-тавра лартса тух.

обставить

-влю кого, что сов., обставлять несов. 1. йĕри-тавра лартса тух, лартса ҫаврӑн; 2. (картла) выляса ил, ултала, ларт.

обступить

-плю кого, что сов., обступать несов. йĕри-тавра тӑрса тух, сырӑнса ил, хупӑрласа ил.

обсыпать

кого, что несов., обсыпать, -плю, -плешь сов. сапса ҫаврӑн, йӗри-тавра сапса тух.

обтесать

-шу что сов., обтесывать несов. йĕри-тавра чутласа (вартаса) якат, чутла, варта.

обточить

-очу, что сов., обтачивать несов. йĕри-тавра якат (са тух) (ҫавӑрмалли станок ҫинче).

обхватывать

кого, что несов., обхватить, -чу сов. йĕри-тавра ярса тыт, ыталаса тыт, ытамла.

обходить

-ожу что несов., обойти, -иду сов. 1. йӗри-тавра утса тух, ҫӳресе ҫаврӑн, пур ҫӗре те кӗрсе тух; 2. памасӑр хӑвар, сиктерсе хӑвар; 3. мӗнрен те пулин пӑрӑнса иртсе кай.

обходный

1. тавра; обходный путь тавра ҫул; 2. ҫавӑрса илекен (ҫӑр колонии).

обчистить

-ищу кого, что сов., обчищать несов. 1. тасат, йĕри-тавра тасатса тух; 2. обчистили улталаса, лартса кайнӑ, пӗр укҫасӑр тӑратса хӑварнӑ.

обшивать

кого, что несов. обшить, обошью сов. 1. пурин валли те ҫӗлесе пар; 2. ҫиелтен хӑю тытса ҫӗлесе тух (кӗпе аркине); избу обшили тёсом пӳрте йĕри-тавра хӑмапа-ҫапса ҫаврӑнчӗҫ.

объедать

кого, что несов., объесть, -чем сов. 1. йĕри-тавра çисе (кӑшласа) пӗтер (тух); 2. ҫыннӑнне ҫисе пурӑнма; 3. пуринчен нумай ҫиме.

объезд

тавра кайни; ехать в объезд тавраран кай, тавра ҫулпа кай.

объезжать

1 кого, что несов., объехать, -еду сов. 1. тавра кай, тавраран кай (ҫаврӑн); 2. пурин патне те кӗрсе тух; 3. ҫитсе иртсе кай.

оглядеть

-жу, -дишь кого, что сов., оглядывать несов. йĕри-тавра пӑхса ҫаврӑн, пур енчен те пӑхса ил (тух).

оглядеться

-жусь, -дишься сов., оглядываться несов. 1. йĕри-тавра пӑхса ҫаврӑн; 2. хӑнӑхса ҫит (ҫӗнӗ ӗҫе).

огребать

что несов., огрести, огребу сов. йӗри-тавра хырса, тасатса тух, хырса купала.

озираться

несов. 1. йĕри-тавра пӑхкала; 2. каялла ҫаврӑна-ҫаврӑна пӑх.

окаймлять

что несов., окаймить, -млю сов. 1. йĕри-тавра хӑйу тытса ҫавӑр; 2. (кӳлӗ) йĕри-тавра лартса тух (йывӑҫ).

окольный

тавра (ҫул), таврари.

окрестность

ж. тавралӑх, хутлӑх, таврари вырӑн, тавра, тӑрӑх.

округлять

что несов., округлить сов. 1. чӑмӑрлат, ҫавракалат, ҫаврака ту, йĕри-тавра тикĕслесе тух; 2. ҫывхартса шутла (тикĕслет); округлить глаза куҫ-пуҫа чарса парах.

окружать

кого, что несов., окружить, -жу сов. йӗри-тавра ҫавӑрса ил, хупӑрласа ил; йĕри-тавра сырса ил.

оплыть

-ыву что сов., оплывать несов. (утрав), йĕри-тавра ишсе тух, ишсе ҫаврӑн.

оползать

1. кого, что несов., оползти, -зу сов. йĕри-тавра упаленсе кай, мĕнрен те пулин упаленсе пӑрӑнса кай; йӗри-тавра шуса ҫаврӑн.

осаждать

что несов., осадить, -ажу сов. йӗри-тавра ҫавӑрса ил, хупӑрласа ил (тар).

осматривать

кого, что несов., осмотреть, -рю, -ришь сов. йĕри-тавра пӑхса тух, пӑхса ҫаврӑн.

осмотр

йĕри-тавра пӑхса тухни, пӑхса тӗрӗслени.

оцеплять

кого, что несов., оцепить, -плю сов. йӗри-тавра ҫавӑрса ил, хупӑрласа ил.

разглядеть

-яжу, -ядишь кого, что сов., разглядывать несов. лайӑх пӑх, тинкерсе пӑх, йӗри-тавра пӑхса тух, пӑхса уйӑр, пӑхса пӗл.

сматывать

что несов., смотать сов. ҫӑмхала, сырала(са пĕтер), хутӑрла (ҫип); смотать удочку вӑлта ҫиппине хулли тавра авраса хур.

сплестись

-етусь сов., сплетаться несов. явӑнса кай, явӑнса пĕт (хӑмла йывӑҫ тавра, карта çумне), ҫыхланса кай, ҫыхланса пĕт; у лошади грива сплелась лашан ҫилхи ҫыхланса пӗтнӗ.

сплошной

талккӑшпех, йĕри-тавра сарӑлса выртакан (вӑрман); вӗҫсӗр, шалкăм; сплошной песок шалкӑм (талккӑшпе) хӑйӑрлӑх; страна сплошной коллективизации талкхӑшпе коллективизациленӗ ҫӗршыв.

спутник

1. ҫулти юлташ; 2. пӗрле пулакан, ҫыхӑнса тăракан; тиф — спутник голода тиф чирӗ выҫлӑхпа ҫыхӑнса тӑрать; 3. спутник (планета тавра ҫаврӑнса тăракан пӗчек планета); Луна — спутник Земли Уйӑх — Ҫӗр спутникĕ; 4. спутник (тӗнче уҫлӑхне этем вӗҫтерсе яракан прибор); искусственные спутники Земли Ҫӗрӗн искусственнӑй спутникĕсем.

сторона

1. ен; ветер с восточной стороны ҫил хӗвелтухӑҫ енчен; 2. тăрăх, тавра, ҫӗршыв; чужая сторона ют ҫĕршыв; в этой стороне я бывал часто ку тӑрӑхра (таврара) эпĕ пулкаланӑ; 3. аяк; айӑк; с обеих сторон икĕ енчен те, икĕ айккинчен те; по сторонам не смотри аяккалла ан пӑхкала; слыхал стороной ҫын урлӑ илтсе пĕлтĕм.

юлить

несов. 1. лара-тӑра ан пӗл; кускаласа ҫӳре; 2. перен. (пӗр-пӗр ҫын тавра) явкаланса ҫӳре, (ӑна) юрама тӑрӑш, йӑпӑлтат.

панорама

1. инҫете курӑнса выртакан вырӑн; 2. ҫаврака пӳлӗмӗн стенисем ҫине йӗри-тавра ҫакса хунӑ пысӑк картина.

перевязать

-яжу кого, что сов., перевязывать несов. 1. сурана бинтпа туртса ҫых; 2. йӗри-тавра ҫыхса хур (карҫинккана); пур япаласене те ҫыхса пĕтер; 3. салтса ҫых; сӳтсе ҫых (чӑлхана).

приступ

1. ҫар ҫыннисем хулана (крепоҫа) йĕри-тавра ҫавӑрса илсе ҫапӑҫни, атака, штурм; 2. пит вӑйланса ҫитни (чир); приступу нет ҫывӑхне те пыма ҫук, яхӑнне те ямасть.

тереться

трусь несов. 1. сĕркелен, сăтăрăн, шăлăн (алшăллипе); 2. перен. сĕркеленсе çӳре, явăнса çӳре; он все время тёрся около нас вăл пĕрмаях пирĕн, тавра явăнса çӳрерĕ.

тур

2. тур (зал йĕри-тавра пĕрре) вальс (ташласа тухни).

тын

тĕкме, шăтăрнак, тăратма хӳме; в старое время города окружались тыном ĕлĕк-авал хуласем тавра тĕкме тытса тухнă.

бандероль

ж. бандероль (кĕнекесене, алçырăвĕсене йĕри-тавра хут кăшăл туса почтăра тĕрĕслеме юрăхлă туса яни).

бубен

, -бна хăнкăрма (йĕри-тавра пĕчĕк хăнкравсем çакса сăранпа туртса тухнă кашăл евĕрлĕ музыка инструменчĕ).

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

тавра

тирәсендә, тирәли

Çавăн пекех пăхăр:

тавлă-шавлă тавлăн таволга тавот « тавра » тавракурăм тавралăх тавралла тавран таврара

тавра
Пуплев пайĕ
Япала ячĕ
 
Фонетика
5 саспалли
 
Хытă сăмах
 
Чĕлхе
Чăвашла
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org