Шырав: хăй

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

абсолютлă

абсолютный (нимрен те килмен, хăй халлĕ)
абсолютлă чăнлăх — абсолютная истина

абсолютлă монархи — полит. абсолютная монархия
абсолютлă нуль — физ. абсолютный нуль (—273 °С)
абсолютлă пысăкăш — мат. абсолютная величина
абсолютлă сасă туйăмĕ — муз. абсолютный слух
абсолютлă чемпион — абсолютный чемпион (в спорте)

авăр

I.

1.
общее название различных черенков, рукояток
— перевод зависит от сложившихся в русском языке обозначений:

курка аври — ручка ковша
пуртă аври — топорище
сенĕк аври — черен вил
çава аври — косовище
çĕçĕ аври — ручка ножа
хĕç аври — эфес сабли
авăр ларт — вставить рукоятку, насадить что-л. на черен
кĕрепле аври хуçăлнă — черен граблей сломан
Вичкĕн пуртă та хăй аврине касаймасть. — посл. Как топор ни остер, а топорища своего не изрубит.

автограф

2.
автограф (автор хăй аллипе çырнă алçыру)
Хусанкай автографĕсем — автографы Хузангая

автономи

автономия (шалти тытăм ĕçĕсене харпăр хăй ирĕкĕпе туса пыни)
культура автономийĕ — культурная автономия
автономи пар — предоставить автономию

амплитуда

амплитуда (сулланакан япала хăй лăпкă тăнинчен куçса кайнă чи пысăк хушă)
маятник сулланăвĕн амплитуди — амплитуда колебаний маятника

баржа

баржевый, баржевой
хăй çӳрекен баржа — самоходная баржа
баржа турт — буксировать баржу

варала

1.
пачкать, грязнить, делать грязным
марать
разг.
кĕпӳне ан варала! — не испачкай рубашку!
шыв-шура варалани — загрязнение водоемов
вараласа пăрах — испачкать
вараласа пĕтер — напачкать, намазать
вараласа тух — перепачкать (все подряд)
Тилĕ хăй тĕкне-çӳçне вараламасть. — посл. Лиса своего хвоста (букв. меха) не замарает.

вĕренӳ

образовательный
аслă вĕренӳ — высшее образование
вĕренӳ прави — право на образование
харпăр хăй вĕренĕвĕ — самообразование

гигиена

гигиенический
ĕç гигиени — гигиена труда
харпăр хăй гигиени — личная гигиена
гигиена правилисем — гигиенические правила

гипноз

гипноз (çын тăнне çухатса хăй мĕн тунине пĕлми пулни)

ирĕккĕн

2.
добровольно
ирĕккĕн парами — сдаться добровольно
унта вăл хăй ирĕккĕн кайнă — он пошел туда по своей воле

карабин

карабинный
хăй авăрланакан карабин — самозарядный карабин

кăлар

18.
оправдывать, окупать
тăкакне кăлар — окупать расходы
хăй хакне кăларни — самоокупаемость
Хаклă япала хакне кăларать, йӳнĕ япала йӳнеçтерет. — посл. Дорогая вещь себя оправдывает, дешевая лишь кое-как выручает.

клиент

клиент (лавккана, юсав лаççине хăй ĕçĕпе пынă çын)
клиентсем — клиентура
клиентсене пăхни — обслуживание клиентов

комбайн

комбайновый
йĕтĕн комбайнĕ — льнокомбайн
силос комбайнĕ — силосоуборочный комбайн
çĕркăмрăк комбайнĕ — угольный комбайн
тĕштырă комбайнĕ — зерновой комбайн
кăкармалли комбайн — прицепной комбайн
хăй çӳрен комбайн — самоходный комбайн
комбайнпа тырă выр — убирать хлеб комбайном
комбайн çине стеблеподъемник вырнаçтар — установить на комбайне стеблеподъемник
комбайн молотилкине юса — отремонтировать молотилку комбайна
подборщик вырнаçтарнă комбайн — комбайн, оснащенный подборщиком
подборщик — çулнă тырра пухса илекен машина

кур

1.
видеть, обладать зрением
лайăх кур — видеть хорошо, иметь хорошее зрение
эпĕ лайăх куратăп — я вижу хорошо
аякрине куракан — дальнозоркий
çывăхрине çеç — куракан близорукий
сулахай куç курмасть — левый глаз не видит
курми пул — лишиться зрения, ослепнуть
Хăй курмасть, ыттисене кăтартать. (Çухрăм юпи). — загадка Сам не видит, а другим указывает. (Верстовой столб).

кур

5.
испытывать, переносить
претерпевать
книжн.
инкек кур — попасть в беду
шар кур — попасть в беду
кун кур — благоденствовать, жить в довольстве
намăс кур — позориться, срамиться
намăс курмарăмăр — мы не ударили лицом в грязь
нуша курса пурăн — испытывать нужду, жить в нужде
ырлăх курса пурăн — наслаждаться благами жизни

курса ирттер —
1) прожить (какое-то время)
2) пережить, испытать что-л.
хам ĕмĕрте эпĕ мĕн кăна курман — чего только я не испытал на своем веку

Çынна усал тăвакан хăй усал курать. — посл. Кто причиняет людям зло, тот и сам его испытает.

кур

9.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола:
выçса кур — поголодать
ĕçлесе кур — поработать
кайса (çитсе) кур — побывать, посетить, нанести визит
калаçса кур — поговорить
кĕрсе кур — наведаться
çӳресе кур — поездить, походить
тутанса кур — попробовать, отведать
çисе кур — попробовать, отведать
тытса кур — 1) подержать (что-л. в руках) 2) половить (напр. рыбу), поохотиться
вăл хăй ĕмĕрĕнче никампа ятлаçса курман — он в жизни ни с кем не ругался

курăн

1.
виднеться, становиться видным, показываться
обрисовываться

лайăх курăнакан заголовок — броский заголовок
курăнакан тавралăх — обозримое пространство
куçа курăнакан йăнăш — заметная ошибка
витĕр курăнакан — прозрачный, ажурный
курăнман енĕ — 1) невидимая сторона чего-л. 2) перен. изнанка, подоплека
иккĕллĕн курăн — двоиться в глазах
хĕрлĕн курăн — алеть
хуран курăн — чернеть
шуррăн курăн — белеть
ылтăнăн курăн — золотиться
курăнса кай — показаться
курăнса лар — виднеться
курăнса тар — выситься, возвышаться
курăнмалла мар ту — маскировать, прятать
курăнмасăр тăр — прятаться, не показываться
курăнии пул — скрыться за горизонтом
сĕм тĕттĕм, куçран чиксен те курăнмасть — темно, хоть глаз выколи
вăл хăй çулĕнчен кĕçĕнрех курăнать — он выглядит моложе своих лет
суйи уççăнах курăнать — его ложь очевидна
ир тăрсан курăнĕ — утром видно будет, утро вечера мудренее
кайран курăнать — там видно будет
Инкек куçа курăнса килмест. — погов. Беда приходит неожиданно.
Пĕр май пăхсан курăнать, тепĕр май пăхсан курăнмасть. (Чĕрне). — загадка С одной стороны посмотришь — видно, а с другой — нет. (Ноготь).

курпун

горбатый
сутулый, сгорбленный

тĕве курпунĕ — верблюжий горб
курпун старик — горбатый старик
курпун çурăм —сутулая спина
курпун кăлар — горбиться, горбить спину
Хăй курпун, чунсăр, çĕр чавать. (Катмак). — загадка Сам невзрачный, горбатый, роет землю.  (Мотыга).

кустар

5.
катать
Усал çынна хăй урапи çине лартса кустарас пулать. — посл. С дурным — по-дурному (букв. Дурного человека нужно катать на его же телеге).

ларт

7.
сажать, высаживать (в грунт)
йывăç ларт — сажать деревья
лартмалли йывăç — саженец
çĕрулми лартмалли — машина картофелесажалка
лартса ӳстер ту — выращивать, культивировать
Хăй ĕмĕрĕнче пĕр йывăç талартман çын пархатарсăр. — погов. Неблагодарен человек, не посадивший на своем веку ни одного дерева.

мăнат

разг.
держаться высокомерно, надменно
важничать
зазнаваться, заноситься

хăйне хăй мăнатма юратать — он любит напускать на себя важность

мĕлке

1.
тень
йывăç мĕлки — тень от дерева
Хăй пӳрт пек, мĕлки çук. (Нӳхреп). — загадка Большой как дом, но тени от него не бывает. (Погреб).

монолог

монолог (пьесăри герой хăйне хăй е залра ларакансене калакан вăрăм сăмах)

мухта

2.
расхваливать, превозносить, славить, прославлять
касса кайса мухта — превозносить, славословить
мухтаса кала — говорить комплименты
мухтаса юрла — воспевать, прославлять в песне
мухтаса пĕтер — 1) расхваливать, рассыпаться в похвалах 2) рекламировать
превозносить публично
Ырă ĕç хăйне хăй мухтать. — посл. Добрая работа сама себя славит.

неоколониализм

неоколониализм (империализм ĕлĕк колони пулнă çĕршывсене хăй аллинчех тытма усă куракан политика)

пакартан

çара пакарта — голышом, нагишом разг.
Кĕпи хĕвĕнче, хăй çара пакартан. (Çурта). — загадка Рубашка за пазухой, сам нагишом. (Свеча).

параграф

параграф (текстăн § паллăпа уйăракан сыпăкĕ тата палли хăй)
устав параграфĕ — параграф устава
виççĕмĕш параграфа вула — прочитать третий параграф

протекционизм

эк.
протекционизм (харпăр хăй çĕршывĕнчи капитала конкуренцирен хӳтĕлеме ютран кӳ-рекен тавара пысăк тӳлеве хуни)

пурлăх

имущественный
компани пурлăхĕ — имущество компании
патшалăх пурлăхĕ — государственное имущество
харпăр хăй пурлăхĕ — личное имущество
куçакан пурлăх — движимое имущество
куçман пурлăх — недвижимое имущество
пурлăх прависем — имущественные права

пусар

4.
успокаивать, умерять, смягчать
укрощать

ăша пусар — успокоить душу
çилле пусар — подавить гнев
хăйне хăй ĕмĕтпе пусарать — он тешит себя надеждой

пуçару

инициативный
Совет Союзĕн мирлĕ пуçарăвĕсем — мирные инициативы Советского Союза
патриотла пуçару — патриотическое начинание
çĕнĕ пуçару — новое начинание
ырă пуçару — хорошее начинание
паха пуçару — хорошее начинание
хăй пуçарăвĕпе — по собственной инициативе
пуçару ушкăнĕ — инициативная группа
пуçару ту — проявить инициативу, выступить с почином
ырă пуçарăва ырласа йышăн — поддержать ценный почин

пыр

3. разг.
глотка, утроба, желудок
хăй пырĕшĕн анчах тăрăшать — он думает лишь о своем желудке
Аçу-аннӳ сывă чух пыр та тутă, çипуç та питĕ. — посл. Сыт и обут, когда родители живут.
Алă кукри пыр еннелле. — погов. Рука тянет (букв. сгибается) в сторону глотки.

репараци

репарация и репарации (варçăра парăннă çĕршыв çĕнтерекеннине хăй кӳнĕ сиеншĕн тӳлесе тăракан укçапа пурлăх)

самоопределени

самоопределение (халăх хай кунçулне хăй татса пани)
нацисен самоопределени прави — право наций на самоопределение

сапăр

довольный, удовлетворенный
вăл хăйпе хăй сапăр — он доволен собой

сапла

3. перен.
возмещать, окупать, покрывать (расходы)
производство тăкакĕсене сапла — возместить затраты производства
продукци хăй хакне саплани — самоокупаемость продукции

сăмах

словесный
словарный

иккĕмĕшле сăмах — производное слово
кивелнĕ сăмах — устарелое слово, архаизм
пулăшу сăмахĕ — служебное слово
çĕнĕ сăмах — неологизм
хăй пĕлтерĕшлĕ сăмахсем — знаменательные слова
хутлă сăмах — сложное слово
кĕскетнĕ хутлă сăмах — сложносокращенное слово
ют чĕлхерен кĕнĕ сăмахсем — заимствованные слова  
сăмах вĕçĕ — окончание слова
сăмах йышĕ — словарный состав
сăмах майлашăвĕ — словосочетание
сăмах пĕлтерĕшĕ — значение слова
сăмах пулăвĕ — словообразование
сăмах тытăмĕ — состав слова
сăмах улшăнăвĕ — словоизменение
сăмах форми — форма слова
сăмахпа усă курни — словоупотребление
сăмах тăвакан аффикссем — словообразовательные аффиксы
сăмахран сăмах куçар — переводить буквально, дословно
пĕр сăмах сиктермесĕр — от слова до слова, слово в слово
Ут вĕçерĕнет — тыттарать, сăмах вĕçерĕнет — тыттармасть. — посл. Конь сорвется — поймаешь, слово сорвется — не поймаешь. (соотв. Слово не воробей, вылетит — не поймаешь).

сăмахлаттар

понуд. от сăмахла
вăл хăй çинчен нумай сăмахлаттарчĕ — он заставил много говорить о себе

сăрхăнтар

4. перен.
струить, излучать
уйăх хăй çутине сăрхăнтарать — луна струит свой свет

сĕк

бодать, бодаться
сĕкекен качака — бодливая коза
сĕксе ил — боднуть
Ĕне хăй пăрушне сĕксе вĕлермĕ. — погов. Корова своего теленка не забодает.

сиплеш

1.
обходиться
вăл хăйне хăй сиплешсе пурăнать — он обходится без посторонней помощи

сис

2.
замечать, примечать
обращать внимание

куна никам та сиссе юлмарĕ — никто этого не заметил
çын сисиччен — незаметно для других
вăл хăй сисмесĕрех çывăрса кайнă — незаметно для себя он уснул
сисмен хушăра пăрахут кăшкăртса ячĕ — неожиданно пароход дал гудок
Ырă çынпа çула тухсан çул иртнине сисместен. — посл. С хорошим человеком и не заметишь, как пройдешь путь.

спиритуализм

филос.
спиритуализм (çын чунĕ ӳтрен уйрăм, хăй халлĕн пурăнать, тесе вĕрентекен идеализмла теори)

суйлав

отборный,  выборный
хăй тĕллĕн пулакан — суйлав естественный отбор
ятарлă суйлав — искусственный отбор
савнă тăванăмсем килсессĕн чăн суйлав юррăма юрларăм — фольк. когда приехали любимые мой родичи, я им спел самую отборную свою песню

сулăнтар

3. перен.
склонять, клонить
вăл пурне те хăй майлă сулăнтарнă — он всех склонил на свою сторону

сусăр

больной, нездоровый, раненый
сусăррисене ĕçрен хăтарнă — больных освободили от работы (отпустили домой)
сусăр пул — 1) заболеть 2) получить травму, рану
Сусăр мар, хăй çавах йынăшать. (Сысна). — загадка Не больной, а стонет. (Свинья).

тавăр

8.
возмещать, окупать, оправдывать (расходы)
предприяти хăй тăкакне икĕ хут тавăрнă — предприятие вдвое окупило затраченные средства

тайăн

I. уст.

1.
призвание, назначение, роль
удел
уст.
кашни çыннăн хăй тайăнĕ пур — у каждого человека есть свое призвание

талай

I. диал.
нрав, норов
упрямство

унăн хăй талайех — он с норовом

тата

4.
хоть бы
ладно бы еще
разг.
хăй ĕçлесенччĕ тата, çынсене чăрмантарать — хоть бы работал, а то только другим мешает

тăр

15. перен.
отстаивать, защищать кого-что-л.
стоять за кого-что-л.
вăл хăйшĕн хăй тăраймасть — он не может постоять за себя
эпир çирĕп тăнăсшăн тăратпăр — мы стоим за прочный мир

тăран

2.
кормиться, питаться

тăранса пурăн
1) питаться чем-л., употреблять в пищу что-л.
сăсар шăшисемпе тăранса пурăнать — куница питается мышами
2) добывать пропитание
зарабатывать на жизнь
вăл хăй вăйĕпе тăранса пурăнать — он сам себе зарабатывает на жизнь

темперамент

1.
темперамент (этем хăйне хăй тыткаланинче палăракан психик уйрăмлăхĕсем)

техĕмлĕ

4.
своеобразный, специфический
вăл хăй техĕмлĕ çын — он своеобразный человек, он человек с изюминкой

тĕвĕлен

4. перен.
вершиться, завершаться
Пурте хăй йĕркипе тĕвĕленет. — погов. У всего есть свой конец.

тĕллĕн

III.
с мест. хам (ху, хăй)

тĕллĕн

III.
с мест. хам (ху, хăй)

1.
сам, самостоятельно, без посторонней помощи, своими силами
хăй тĕллĕн тунă ĕç — самостоятельная работа
ача хăй тĕллĕн утаймасть-ха — ребенок без поддержки ходить еще не может
харпăр хăй тĕллĕн — каждый сам по себе, всяк по-своему, кто во что горазд

тĕллĕн

2.
про себя, сам с собой
хăй тĕллĕн калаçать — он разговаривает сам с собой

тĕллĕн

3.
самовольно, без разрешения
ĕçрен хăй тĕллĕн кайни — самовольный уход с работы

тĕллĕн

4.
непроизвольно, самопроизвольно, само собою
хăй тĕллĕн хусканни — самопроизвольное движение
хăй тĕллĕн кăшкăрса яни — непроизвольный крик

туйтар

2.
давать почувствовать, давать понять
вăл хăй кăмăлсăр пулнине туйтарчĕ — он дал понять, что недоволен

тун

1.
отказываться, отнекиваться
отрицать

айăпа тун — отрицать вину
вăл хăй сăмахне тунать — он отказывается от своих слов

турт

11. перен.
тянуть, склонять к чему-л.
вăл хăй еннеллех туртать — он все гнет в свою сторону

туслаштар

1.
подружить, сдружить, сблизить
пире пурнăç хăй туслаштарчĕ — нас сдружила сама жизнь

уя

4.
беречь, жалеть
хăйне хăй уямасть — он не бережет себя

функци

функция (ĕç, тивĕç)
харпăр хăй функцийĕсене лайăх пурнăçла — хорошо выполнять свои функции
ят мар падежсен функцийĕ — лингв. функция косвенных падежей

улшăнакан функци — мат. переменная функция

халлĕн

послелог
в виде чего-л.
в каком-л. состоянии, положении
ахаль халлĕн — просто так
епле халлĕн? — в каком виде? в каком состоянии?
çав халлĕн — в таком виде, в таком состоянии
çĕнĕ халлĕн тăхăн — обновить, надеть что-л. новым
сывă халлĕн — в добром здравии
таса халлĕн — в чистом виде

хăй халлĕн —
1) сам по себе, только сам
аша хăй халлĕн пĕçер — отварить мясо отдельно
2) стихийно, само по себе
пушар вăрманта хăй халлĕн тухнă — пожар в лесу возник сам собой
3) самостоятельно, без посторонней помощи
ача шкула хăй халлĕн кайса çӳрет — ребенок ходит в школу самостоятельно
вăл ĕçе чирлĕ халлĕн килнĕ — он пришел на работу нездоровым
Ватă йывăç ларнă халлĕн хăрать. — посл. Старое дерево засыхает стоя.

харпăр

1.
каждый
харпăр хăй —
1) каждый сам
мĕн тумаллине харпăр хăй пĕлет — каждый сам знает, что ему надо делать
харпăр хăй тунă япала — самоделка, самодельная вещь
харпăр хăй вĕренни — самообразование
харпăр хăйне тытма пĕлни — самообладание
 
2) собственный, свой —
харпăр хăй ирĕкĕпе — добровольно, по своему желанию
харпăр хăй тĕллĕн — самостоятельно
харпăр хăй тĕллĕн пурăн — жить самостоятельно

хăй

I.  мест. личн.-возвр.

1.
он сам, она сама
хăех —
1) он сам, самостоятельно, без чужой помощи
ача хăех çăвăнать — ребенок умывается сам
2) самопроизвольно
торф хăех тивсе кайни — самовозгорание торфа

хăй каларăшле — как он сам говорит, выражаясь его же словами
хăйне евĕрлĕ — специфичный, своеобразный, оригинальный

хăйне майлă —
1) самобытный, своеобразный, оригинальный
вал хăйне майлă çын — он своеобразный человек
2) своеобразно, оригинально, по-своему

хăй тĕллĕн —
1) самостоятельно
хăй тĕллĕн вĕреннĕ çын — самоучка
хăй тĕллĕн вĕренни — самообразование
2) сам с собою; про себя
хăй тĕллĕн калаçать — он разговаривает сам с собою
хăй халлĕн сам — по себе, независимо от других

хăйне хăй — сам себя; сам себе; самое
хăйне хăй мухтани — самовосхваление
хăйне хăй сыхлани — самосохранение
вăл хăйне хăй хуçа — он сам себе хозяин
калăр ăна, вăл хăй килтĕр — скажите, чтобы он пришел сам лично

хăй

2.
его, ее собственный
свой
(его, ее)
хăй кĕнеки — своя, его книга
вăл хăй тӳпине илнĕ — он получил свою долю
хăй ирĕкĕ — как он хочет, воля его
хăйĕн ирĕкĕ — как он хочет, воля его
хăй ăссĕн — по своему разумению, своим умом

хăй ирĕккĕн —
1) по своей воле, добровольно
2) самочинно
хăй ирĕккĕн хăтланни — самоуправство

теплица хăй хакне часах кăларчĕ — теплица быстро окупила себя

хăй

II. глаг.
осмеливаться, сметь
ан хăйнă пултăр! — не сметь!
епле хăятăн! — как ты смеешь!
тĕкĕнме хăй — осмелиться, посметь дотронуться
ача чĕнме те хăймасть — мальчик не смеет и пикнуть
хăйса çит — осмелеть, набраться смелости

хăй

III.
то же, что хăйăк II.

хăйĕн

то же, что хăй I. 2.

хăмсар

2.
грозить, угрожать
грозиться
разг.
тапăнма хăмсар — грозить нападением
Хăравçă хăй хӳтĕре чухне çеç хăмсарать. — погов. Трус грозится только из укрытия.

хăра

2.
бояться, страшиться, пугаться
йывăрлăхран хăра — бояться трудностей
Еçрен ан хăра, вăл хăй санран хăратăр. — погов. Не бойся труда, пусть он тебя боится.
Куç хăрать те алă тăвать. — погов. Глаза боятся, а руки делают.

хĕв

1.
пазуха
хĕве пытар — спрятать за пазуху
алла хĕве чиксе тăр — держать руку за пазухой
хĕвĕнчен тутăр туртса кăларчĕ — он вытащил из-за пазухи платок
Хĕвне ӳркев йăва çавăрнă. — погов. У него лень за пазухой гнездо свила.
Кĕпи хĕвĕнче, хăй çаппа-çарамас. (Çурта). — загадка Платье за пазухой, а сама нагишом. (Свеча).

хирĕç

против, напротив, вопреки
хирĕç енĕ — противная сторона
çиле хирĕç ут — шагать против ветра
мана хирĕç лар — сядь напротив меня
Çиле хирĕç суракан хăй çинех сурать. — посл. Кто плюет против ветра, тот плюет на себя.

хитрелет

1.
делать красивым, украшать
разукрашивать
разг.
чăрăш хитрелет — разукрасить елку
хитрелетсе каласа кăтарт — приукрашивать (рассказывая), подавать в приукрашенном виде
Çынна тумтир хитрелетмест, çын хăй тумтире хитрелетет. — посл. Не одежда красит человека, а человек красит одежду.

художник

художник
пейзаж художникĕ — художник-пейзажист
Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ художникĕ — заслуженный художник Чувашской Республики
хăй тĕллĕн вĕреннĕ художник — самодеятельный художник
художник куçĕпе пăх — смотреть глазами художника

чăн

8. перен.
настоящий, подлинный, истинный
совершенный

чăн ухмах — совершенный идиот
вăл хăй ĕçĕнче чăн ăста — он подлинный мастер своего дела
чăн-чăн —
1) подлинный, настоящий
оригинальный
чăн-чăн кевер чул — настоящий бриллиант
2) перен.
настоящий, подлинный, истинный, совершенный
вăл чăн-чăн ӳкерӳçĕ — он настоящий художник
кунта чăн-чăн тамăк — здесь сущий ад

шан

III.

1.
верить, доверять, доверяться, оказывать доверие
полагаться

юлташа шан — верить другу
ăна шанма пулать — на него можно положиться
вăл ăна пур енчен те шанать — он ему во всем доверяет
вăрттăнлăха шанса кала — доверить кому-л. тайну
шанса янă çын — поверенный, доверенное лицо
час шанакан — легковерный
хăй вăйне ытлашши шанакан — самоуверенный

шанми пул —
1) разувериться в ком-чем-л.
2) стать подозрительным, недоверчивым
Ватă лашана шанса кӳлеççĕ. — посл. Старого коня запрягают, вполне полагаясь на него. (соотв. Старый конь борозды не испортит).

шăркалан

II.
 
1.
опыляться
хăйне хăй шăркаланни — самоопыление
ылмаш шăркаланни — перекрестное опыление

шелле

1.
жалеть
пĕр шеллемесĕр — безжалостно, без всякой жалости
шеллекен çын — участливый человек, жалостливый человек
хăйне хăй шеллемен çын — самоотверженный человек
вăй-хала шеллемесĕр ĕçле — работать, не жалея сил

ыррăн

3. разг.
хорошенько, толком, по-настоящему
хăй ыррăн вулама та пĕлмест — он и читать толком не умеет

экскаватор

экскаваторный
нумай куркаллă экскаватор — многоковшовый экскаватор
роторлă экскаватор — роторный экскаватор
хăй тĕллĕн куçакан экскаватор — шагающий экскаватор
экскаватор бригади — экскаваторная бригада
экскаватор курки — ковш экскаватора

электролит

хим.
электролит (хăй витĕр электричество иртнĕ чух пайăн-пайăн уйрăлакан вещество)

эмпиризм

филос.
эмпиризм (этем хăй курса-илтсе кăна пĕлӳ илме пултарать, тесе вĕрентни, шухăшлав вăйне уяманни)

ӳт

1.
тело
плоть
уст.
ӳчĕ çук — очень худой, бесплотный
тачка ӳт — мягкие ткани, мякоть
ӳт кĕмест — он не поправляется
вăл ӳт çухатнă — он спал с тела, похудел
Ырхан ӳт хăй шӳрпинчен хăй вăтаннă, тет. — погов. Постное мясо устыдилось своего навара.

çавăнталли

тамошний разг.
с той (указанной) стороны
вăл хăй çавăнталли çын-им? — он что, тамошний?

çĕткелен

2.
раздражаться, злиться
кипятиться
разг.
вздорить
хăйне хăй çĕткеленет — он злится без причины

çинчен

4.
с, от кого-чего-л.
сĕтел çинчен пуçтар — убрать со стола
вăл айăпа хăй çинчен сирчĕ — он отвел от себя вину

ăнлан

1.
понимать, осознавать
постигать умом

ăнланмăш пул — прикидываться непонимающим
ăнланма йывăр сăмах — заумная речь
эсĕ мана ăнлантăн-и? — ты меня понял?
вăл мĕншĕн кӳреннине ăнланма пулать — его обида вполне понятна
вăл хăй мĕн тунине хăй ăнланмасть — он сам не осознает, что делает

ăс

умственный
интеллектуальный

ача-пăча ăсĕ — детский разум
вичкĕн ăс — проницательный ум
çивĕч ăс — острый ум
халăх ăсĕ — народная мудрость
харпăр хăй ăсĕпе — по собственному разумению
этем ăсĕ — человеческий разум
ăс вăй-хăвачĕ — могущество разума
ăс тĕлĕшĕнчен — в умственном отношении  
ăс ил — набраться ума
ăс пух — набраться ума-разума
ăс çитер — сообразить, уразуметь
куна тума мĕнле ăс çитертĕн эсĕ? — как у тебя хватило ума сделать это?
ăс пăтрашать — рассудок помутился, голова идет кругом
ăсĕ çитмест — у него не хватает ума
ăс çухат — лишиться рассудка
ăса вĕрент — учить уму-разуму, наставлять
ăсра — мысленно, в уме
ăсра шутла — считать в уме
ăспа — разумно, с умом
ăспа ĕçле — работать с умом
ăспа виçмен — безрассудный
ăспа калаç — говорить разумно
Ялан ăспа çӳресен, ялти ватă ятламасть. — посл. Если будешь вести себя разумно, то тебя не станут порицать старые люди.
Ирхи ăс каçхинчен лайăхрах. — посл. Утренний рассудок лучше вечернего. (соотв. Утро вечера мудренее).

ăссăн

2.
непроизвольно
вăл хăй ăссĕнех калаçса пырать — он идет, разговаривая сам с собой

чура

3. перен.
раб
хăй йăлисен чури — раб своих привычек

сукмак


унăн хăй сукмакех — он все гнет свое
хăй сукмаклĕ çын — своенравный человек

самоучитель

самоучитель (харпăр хăй тĕллĕн вĕренмелли кĕнеке)
испан чĕлхин самоучителĕ — самоучитель испанского языка
баян калама вĕренмелли самоучитель — самоучитель игры на баяне
ют чĕлхене самоучительпе вĕрен — изучать иностранный язык по самоучителю

вăхăт


пĕр вăхăт — некоторое время, одно время
пĕр вăхăтра — 1) одновременно 2) одно время (в прошлом)
вăхăчĕпе — в свое время, в нужное время
вăхăчĕпе ĕçлĕпĕр, вăхăчĕпе ĕçĕпĕр — фольк. когда нужно — поработаем, а когда можно — погуляем
çывăх вăхăтра — в скором будущем, в ближайшее время
хăй вăхăтĕнче — в свое время (в прошлом)
вăхăт çитиччен — раньше времени, досрочно
вăхăт иртсен — после положенного времени
çав вăхăтрах — в то же время, вместе с тем
вăхăтран вăхăта — время от времени, временами, иногда

манерлĕ


хăй манерлĕ çын — своеобразный человек
хăйне манерлĕ кăмăл — самобытный характер

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

аванмарлăх

п.с., 1. П.п. Аптăрав, кансĕрлĕх, майсăрлăх. Çав каçхине санра темле аванмарлăх, иккĕленӳлĕх сисĕнетчĕ. Çывхарса килекен уйрăлу, ютшăну палличчĕ ку. В.Эктел //Я-в, 1991, 7 /, 20 с. Калаçу çыхăнмарĕ. Марине аванмарлăхран тухас тесе, «... Кайран мĕн каламаллине калăн», — терĕ. Э.Патмар //ХĂБ, 2002, 2 /, 17 с. — ВЧС, 1971, 396 с. 2.Ç.п. Синкер, инкек, ырăмарлăх. РОНО заведующийĕ телефонпа хăй патне чĕнсе илчĕ. Чĕре аванмарлăха туйрĕ. Х-р, 30.04.1997, 7 с.

айхилĕх

ç.с. Г.Айхи поэзийĕн хăй евĕрлĕхĕ тата вăйăмĕ. 50-мĕш çулсенчех чăваш поэзийĕнче «айхилĕх» текен пулăм çуралать, ... хăш-пĕр çамрăк сăвăçсене илĕртет, критиксене калаçтарать. А.Хусанкай //Х-р,10.09.1992, 5 с. Унта [Г.Айхи поэзийĕнче] — верхарнлăх, велимирлăх, унта — айхилĕх тараси. Ю.Сементер //Я-в, 2000, 4 /, 15 с.

альянс

ç.с. Организацисен (тĕсл., политика пар-тийĕсен), патшалăхсен е çынсен ушкăнĕ пĕр-пĕр тĕллевпе вăхăтлăх чăмăртанни. Вĕсем ... Жан Кусто çĕршывĕн яш-кĕрĕмĕпе тахçанах çыхăннă-мĕн, малашне альянс (пĕрлĕх) туса хурасшăн. ÇХ, 1998, 46 /, 4 с. Вулакансем «Альянс» ушкăн солисчĕсемпе паллаштарма ыйтса çыру хыççăн çыру яраççĕ. Т-ш, 1999, 8 /, 12 с. Çак «вăртахлăха» (альянса) хăй вăхăтĕнче Ф.Тютчев питĕ ăнăçлă питленĕ. Х-р, 13.04.2000, 2 с.). — Çурçĕр Атлантика альянсĕ (Х-р, 13.04.2001, 3 с.)

ана

п.п., куçăм. Хутлăх, лаптăк, талккăш; каçалăк (туп.). Истори анисем çине шух варвăрсем ятне хăварнă. П.Хусанкай, 1968, 158 с. Кун-çул ани вĕçне çитсессĕн — текех çук леш хура хӳме. В.Ахун, 1990, 58 с. Тăван литература анинче ĕçлетпĕр эпир пурсăмăр та, харпăр хăй анкартинче мар. Ю.Артемьев, 1991, 92 с. Тăван культура анинче хастарлăх кăтартнăшăн Н.Зимина... хисеплĕ ятсем панă. ТА, 2002, 5 /, 72 с. — пурнăç ани (С.Шавлы //Я-в, 1957, 12 /, 30 с.; В.Петров, 1982, 160 с.; Д.Гордеев, 1988, 348 с.; ХС, 1996, 38 /, 4 с.).

анлăх

п.с. 1. Анлă уçă вырăн; уçлăх. Эпир [погра-ничниксем] çил-тăман çаврăнса, ахрашса тăракан тĕксĕм шурă анлăха ыткăнатпăр. В.Алендей, 1965, 21 с. Шур тĕтре пулса вăл [Сывлăмпи] çитнĕ çӳл тӳпемĕр анлăхне. Н.Теветкел, 1982, 91 с. Вĕçсĕр-хĕрсĕр анлăх ăна [ачана] хăй ытамне çавăрса илчĕ. Т-ш, 1993, 35 /, 7 с. Эпĕ вара дельтапланпа вĕçесшĕнччĕ, тĕнче çийĕн виçесĕр анлăхра ярăнасшăнччĕ. Л.Сачкова, 1996, 108 с. — ВЧС, 1971, 872 с. 2. Анлăш, талккăш, лаптăкăш. Çĕршыв анлăхĕ тĕлĕнтерчĕ ĕнтĕ икĕ пĕчĕк чуна. В.Элпи, 1983, 96 с. Кунашкал эпикăллă анлăх Агиверăн яланах новелла формипе шайлашать. Г.Федоров, 1996, 173 с. Тĕнчене хăвăр ăсăрпа виç енлĕ анлăх ăнлавне хĕссе кĕртсе лартнă та, çав картаран тухаймастăр. В.Эктел, 1996, 70 с.

арçуриана

ç.с. М.Ф.Федоровăн «Арçури» поэмин тĕрлĕ варианчĕсемпе куçарăвĕсем. Михаил Федоровăн хăй куçарнă тĕслĕхне тупса танлаштарсан кăна хăш тăлмач маттур пулнине палăртма май пулĕ... Çапла вара «арçуриана» текстологĕсене самаях кăткăс ĕç илĕртет. В.Станьял //ЧЛК, 1998, 18 с.

арçынлăх

п.с. 1. Арçын тивĕçлĕхĕ, пахалăхĕ; арçыннăн хăй евĕрлĕхĕ (тыткаларăшĕ, хăтланăшĕ т.ыт.те). Курччăр ял çыннисем Пăлаки мана епле нушалантарнине, арçынлăхран кăларса пăрахнине. Л.Таллеров, 1977, 39 с. Ача чĕринче каччă чунĕ вăраннă, арçынлăх йăва çавăрайман. Г.Ефимов, 1984, 210 с. Унăн сăнĕнче темле чăрсăрлăх..., арçынлăх сисĕнсе тăрать. В.Эктел, 1996, 39 с. Темле ыттисенче çук арçынлăх пурри палăратчĕ унра. Темле вăй туртатчĕ мана ун еннелле. ÇХ, 1998, 45 /, 11 с. — арçынлăха çухат (Д.Гордеев, 1986, 87 с.); арçынлăх символĕ (А-и, 1991, 24 /, 7 с.); арçынлăх туйăмĕ (ÇХ, 1998, 49 /, 10 с.); арçынлăх палли (Х-р, 5.06.2002, 4 с.). 2. Ар пултарулăхĕ, ар хевти. Лаша вити çумĕнчи ăнăçсăр каç хыççăн тепринче эсĕ клуба пымарăн. Арçынлăхна кăтартса парайманшăн вăтантăн-ши. В.Эктел //Я-в, 1991, 7 /, 9 с. Авланасси пуçра та çук. Сывлăха, арçынлăха упрас тесе çеç хĕрарăмсемпе çӳретĕп, çывăратăп. ÇХ, 2000, 14 /, 8 с.

асатте

ç.п., калаç. Çар хĕсметĕнче иккĕмĕш çул тăракан салтак (çара каярах килнисемшĕн). Раççейĕн хӳтĕлевçи ... кайран, вăхăт иртсен, «совет çарĕн аслашшĕ» пулса тискер кайăка тухать. А-и, 1992, 22 /, 2 с Ĕлĕк, эпĕ хĕсметре тăнă чух... «асаттесем» вăй пулнă. ÇХ, 1998, 42 /, 2 с. Хĕсметре çулталăк çурăна яхăн ĕнтĕ. Хăй халĕ «асаттесен» ретĕнче. ÇХ, 1999, 39 /, 4 с. Мĕн япала вăл «асаттесем» патак çитерни. Ар, 2001, 7 /, 1 с.

атте

п.п. Чиркӳ çыннине, манаха асăннă е чĕннĕ чухне ячĕ çумне хушăнакан сăмах. Введени кафедра соборĕн священ-нослужителĕ Апполинари атте. КЯ, 27.10.1989, 3 с. Иакинф атте Тобольскра пулнине тĕпчет иккен хăй. Я-в, 1995, 10 /, 93 с. Тĕн училищинче вĕренекенсем Михаил аттене, ректора, тăван ашшĕне юратнă пек юратаççĕ. ÇХ, 1996, 2 /, 4 с. Мăнастирĕн наместникĕ Савватий атте. Х-р, 21.09.2000, 2 с. — таса атте (Х-р, 24.05.2001, 2 с.; Ар, 2002, 39 /, 4 с.); çветтуй атте (ÇХ, 2001, 49 /, 12 с.).

аура

ç.с. 1. Парапсихол. Чĕрĕ чунăн ӳт-пĕвне хупăрласа тăракан, вышкайсăр сисĕмлисем (экстрасенссем) кăна куракан çутă пайăрка сийĕ; биоуй (туп.). Çын аури, тепĕр майлă каласан, биоуйĕ (е кĕлетке тавра тытăнса тăракан куçа курăнман мĕлке) тăрăх диагноз лартма пулать. Х-р, 27.06.1992, 3 с. Иисус Христосăн аури сарă тĕслĕ пулнă. Я-в, 1995, 9 /, 105 с. Экран çинче вăл [хĕрача] çĕр çывăхĕнчи орбитăра ĕçлекен çынсен аурине курма пултарнă. ÇХ-рĕ, 15.12.1999, 4 с. Аура çирĕп, вăйлă пулсан сире нимĕнле хура вăй та, нимĕнле тухату та çĕнтереймĕ. С-х, 2000, 27 /, 3 с. — аурăн асамлă çути (Я-в, 1995, 10 /, 42 с.). 2. Куçăм. Этем, чĕрчун е япала хăй таврашĕнчи çынсене кӳрекен витĕм. Тен, эпĕ те такамшăн Турă... Ырсунăм кăмăлĕ — аура. Л.Федорова //Я-в, 1991, 4 /, 7 с. Вера Кузьминичнăна çур ĕмĕр ытла [театрти] çак аура витĕм кӳрсе тăрать (ХК, 1998, 37 /, 15 с.). Пирĕн Таньăсене тата темле «аура» текенни пĕрешкеллетет ахăр. ÇХ, 1999, 3 /, 4 с. 3. Куçăм. Пĕр-пĕр пулăмпа çыхăннă лару-тăру, ĕç-пуç. Наци философийĕ, пурнăç аури ... авалхи тĕнре мĕн тери уçăмлă палăрать. Х-р, 17.12.1992, 3 с. Хăйне евĕрлĕ аура хуçаланать. Х-р, 25.12.1997, 4 с. Вăл [тĕп режиссер] артистсем сцена çинче хумханнине, ... залра хăйне майлă «аура» пулнине лайăх туйса илнĕ. Х-р, 13.04.2001, 2 с.

афишăла

ç.с. Мĕн пирки те пулин ыттисене пĕлтерме тăрăш; хыпар сар, сăмах çитер, сăмах-юмах кăлар. А.Уляндина юрăç çак пулăма пит афишăламан пуль. ÇХ, 1998, 50 /, 2 с. Хăй килнине афишăлама те кăмăлĕ, те ерçӳ пулман. Х-р, 17.10.2000, 1 с.

ахăрсамана

п.п., куçăм. Пăтравлă вăхăт; тăнăçсăрлăх, йĕркесĕрлĕх (хĕсĕрлев, вăрçă-харçă, çапăçу-хирĕçӳ, çил-тăвăл т.ыт.те). Директора ларсан пĕр Тăмана, ... пуçланчĕ ахăрсамана //К-н, 1972, 5 /, 9 с. Ахăрсаманара хур курнă [Пуçелĕк]. КЯ, 1.05.1989, 3 с. 20-мĕш ĕмĕрти чи пысăк ахăрсаманаОктябрьти социализмла революци. В.Эктел //Я-в, 1992, 9 /, 28 с. Хальхи оппозици çак ахăрсаманара (тен, саманине оппозици хăй ытлашши ахăрттарать.) влаçа ларсан... Х-р, 20.10.1992, 1 с. Çул çитмен çамрăксене ахăрсамана алхастарать-ши. А-д, 17.12.1999, 1 с. — Сталин ахăрсамани (КЯ, 1.05.1989, 3 с.; Я-в, 1991, 6 /, 10 с.), 1937 çулхи ахăрсамана (Х-р, 29.09.1992, 3 с.); 1812 çулхи ахăрсамана (Я-в, 2002, 9 /, 87 с.); — ахăрсамана синкерĕ (КЯ, 22.10.1989, 3 с.); «ахăрсамана» вăхăчĕ (Х-р, 21.08.1998, 1 с.), ахăрсамана чулĕ (Н.Ишентей, 1997, 57 с.).

ахăр самана

п.п., куçăм. Пăтравлă вăхăт; тăнăçсăрлăх, йĕркесĕрлĕх (хĕсĕрлев, вăрçă-харçă, çапăçу-хирĕçӳ, çил-тăвăл т.ыт.те). Директора ларсан пĕр Тăмана, ... пуçланчĕ ахăрсамана //К-н, 1972, 5 /, 9 с. Ахăрсаманара хур курнă [Пуçелĕк]. КЯ, 1.05.1989, 3 с. 20-мĕш ĕмĕрти чи пысăк ахăрсаманаОктябрьти социализмла революци. В.Эктел //Я-в, 1992, 9 /, 28 с. Хальхи оппозици çак ахăрсаманара (тен, саманине оппозици хăй ытлашши ахăрттарать.) влаçа ларсан... Х-р, 20.10.1992, 1 с. Çул çитмен çамрăксене ахăрсамана алхастарать-ши. А-д, 17.12.1999, 1 с. — Сталин ахăрсамани (КЯ, 1.05.1989, 3 с.; Я-в, 1991, 6 /, 10 с.), 1937 çулхи ахăрсамана (Х-р, 29.09.1992, 3 с.); 1812 çулхи ахăрсамана (Я-в, 2002, 9 /, 87 с.); — ахăрсамана синкерĕ (КЯ, 22.10.1989, 3 с.); «ахăрсамана» вăхăчĕ (Х-р, 21.08.1998, 1 с.), ахăрсамана чулĕ (Н.Ишентей, 1997, 57 с.).

бейсболка

ç.с. Вăрăм сăмсаллă спорт кепки (карттусĕ). Аудиторире бейсболкăпа, ура хуçлатса, ...чăмлак кавлесе лараççĕ. ÇХ, 23.10.1998, 2 с. Чăваш таможни ... 2322 бейсболкăна çак [тăлăх] ачасене валеçсе пама йышăннă. ÇХ, 1999, 6 /, 1 с. Э.Иглесиас шӳтлеме юратать, хăй бейсболкăпа майка тăхăнса янă. Т-ш, 2000, 42 /, 11 с. Иртнинче Дима хăйĕн бейсболкине пăрахса хăварнă. ÇХ, 2001, 22 /, 8 с.

биоэнерготерапевт

ç.с. Биоэнергетика (туп., 2) мелĕпе сиплекен врач. Чирлĕ çынна сывату курсĕ вăхăтĕнче темиçе тĕрлĕ специалист сиплет, ...Н.Михайлов хирург-травматолог тата биоэнерготерапевт, В.Антонова биоэнерго-корректор. Х-р, 27.06.1992, 3 с. Тĕнче класлă З.Хардова био-энерготерапевт хăй сеансĕсене пырса куç ӳкнинчен, пăсса панинчен, ытти чир-чĕртен сипленме чĕнет. Х-р, 23.02.1994, 4 с. Хăйне вăл «чун сиплевçи» тет. Био[энерго]терапевт теме пулать. Х-р, 3.09.1996, 4 с.

вăкăр

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан 12 паллăран иккĕмĕшĕ. Хĕвелтухăç гороскопĕпе Çĕнĕ çулВутлă Вăкăр çулĕнарăс уйăхĕн 7-мĕ-шĕнче ... пуçланать. Х-р, 5.02.1997, 4 с. Акă ĕнтĕ «Вăкăрпа» сывпуллашма, «Тигра» хапăл тума вăхăт. ÇХ, 1998, 1 /, 4 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Вăкăр-арçынсемшĕн хĕрарăмсемпе хутшăнасси [Качака çулĕнче] çăмăлах мар, мĕншĕн тесен хăнăхнă йĕркесенчен пăрăнма тивет. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Вăкăр çитес çул темиçе хутчен те йывăр лару-тăрăва лекет. ÇХ, 1999, 49 /. 8 с. Ачасем ... иккĕшĕ те Вăкăр. Х-р, 13.04.2001, 3 с. 3. Ç.п., астрол. Çулталăк çаврăмĕпе пыракан Хĕвел çав ятлă çăлтăрсен ушкăнĕнче чухне (21.IV—21.V) çуралнă çын. Çĕртме уйăхĕнче Вăкăрсенчен чылайăшне Ăнăçу турри хăй хӳттине илет. Х-р, 3.06.1992, 4 с. Вăкăрсене нумайччен пĕр ыйту хумхантарĕ, мĕнле майпа укçа тупас. К-ш, 1998, 7 /, 8 с. Ф.Киркоров Качака çулĕнче çуралнă Вăкăр. ÇХ, 2000, 6 /, 5 с.

генсек

ç.с. Совет Союзĕнчи Коммунистсен партийĕн Тĕп комитечĕн ертӳçи; тĕп секретарь. Горбачева вĕлерес хăрушлăх пулнă, мĕншĕн тесен генсек тăшманĕсем ... ăна ытти меслетсемпе чарма пултарайманнине ăнланма пуçланă. Х-р, 22.09.1992, 3 с. Хăй вăхăтĕнче И.Сталин сăнӳкерчĕкĕпе ретушер питĕ нумай ĕçленĕ, мĕншĕн тесен генсек пичĕ шатраллă пулнă. Х-р, 15.03.1994, 4 с. Пленум ларăвĕ умĕн обком кулуарĕсене пухăннисем генсек пӳтсĕрлĕхне еплерех сӳтсе явнине лайăх астăватăп. Ч-х, 1999, 28 /, 6 с. — генсек пуканĕ (Я-в, 1992, 9 /, 10 с.); генсек портречĕ (Х-р, 11.08.2000, 3 с.); — пулас генсек (Х-р, 18.08.2000, 3 с.); экс-генсек (Х-р, 3.04.2001, 3 с.).

дилер

ç.с., экон. Тавар (е хаклă хутсем) туянса хăй тĕллĕн сутă тăвакан, хаксен ăрасналăхĕнчен услам илекен çын е фирма; сутуçă. Дилерăн брокер пек ĕçлеме те май пур. Ç-т, 1992, 6 /, 24 с. «Хавхалану» юлташлăх — Тутаеври мотор завочĕн официаллă дилерĕ. Х-р, 29.10.1993, 4 с. Çĕнĕ тата питĕ кирлĕ «маркетинг», «лизинг», «дилер тытăмĕ» ... ăнлавсене пĕр хăрамасăр хăнăхмалла. ÇХ, 1997, 49 /, 1 с. — промышленность-дилер предприятийĕ (Х-р, 14.10.1992, 2 с.); дилер станцийĕ (Х-р, 20.09.2003, 2 с.).

донжуанлăх

ç.с. Дон Жуанла, ĕревĕçле хăтланăш. Манра пулнах-ши дон-жуанлăх. Анчах та виçерен тухман. В.Пехил, 1990, 78 с. Поэт донжуанлăхĕ хăй кăмăлне тивĕçтерекен хĕрарăма шыранинче сисĕнет. В.Абрамов, 1998, 31 с.

дон-жуанлăх

ç.с. Дон Жуанла, ĕревĕçле хăтланăш. Манра пулнах-ши дон-жуанлăх. Анчах та виçерен тухман. В.Пехил, 1990, 78 с. Поэт донжуанлăхĕ хăй кăмăлне тивĕçтерекен хĕрарăма шыранинче сисĕнет. В.Абрамов, 1998, 31 с.

европăлăх

ç.с. Хĕвеланăç Европа пурнăçĕн, культурин, тата йăли-йĕркин хăй евĕрлĕхĕ. Айхи ĕçĕнче, тен, ытларах «европăлăх» сисĕнет. А.Хусанкай //Х-р, 10.09.1992, 5 с. Анчах европăлăха шанни чылаях аркатнă-мĕн ун [сăнарăн] чунне. Эгоист туса хунă унран. Г.Федоров, 1996, 48 с.

имидж

ç.с. Пĕр-пĕр çыннăн, йышăн, вырăнăн т.ыт. халăх ăс-тăнĕнче (хăй тĕллĕн е ятарлă витĕмпе) ӳкерĕннĕ пайăр сăн-сăпачĕ. Унăн [совет халăхĕн] имиджĕ валли пур атрибута та хатĕрлесе çитернĕччĕ... Х-р, 3.10.1992, 2 с. Политикăра «вилес мар» тесен яланах сăнарнаимиджнаçĕнетсе тăмалла. ÇХ, 1997, 28 /, 2 с. Асăннă преступлени Чăваш Республикин имиджне, лăпкă регионăн ятне самаях хавшатрĕ. ÇХ, 2000, 39 /, 3 с. Санăн имидж пулсан, эс сцена çине тухсанах шăпăрр! алă çупĕç. Ар, 2001, 9 /, 2 с. — политикăн имиджĕ (ÇХ, 1997, 28 /, 2 с.); çĕнĕ имидж (ÇХ, 1999, 1 /, 5 с.); интереслĕ имидж (ÇХ, 1999, 8 /, 8 с.); — имиджа улăштар (ÇХ, 2001, 47 /, 10 с.; ÇХ, 2002, 23 /, 8 с.).

калу

п.с. Сăнласа пани, каласа кăтартни; калав. Э-э, ун пурнăçĕ ... хăй тепĕр калу. С.Шавлы, 1968, 56 с. Эпикăлла хайлав-сенчи чĕлхепе пуплеве ăнкарма калу (повествовани) ... çинчен пĕлсе тăмалла. Г.Федоров, 1994, 7 с. Тин çеç юмах-халап çулĕпе чупма пуçланă калу [«Арçурире»] чăваш хресченĕн кулленхи пурнăçне сăнланипе ылмашăнать. В.Родионов //Х-р, 18.11.1998, 3 с. Калу пĕлтерĕшĕ чăнах та пысăк кунта [хайлавра]. Х-р, 27.12.2001, 4 с.

калуçă

ç.с., лит. Литература хайлавĕн ĕç-пуçа хăй ячĕпе каласа паракан сăнарĕ. Калуçă (тĕрĕссипе ăна кунта халапçă темеллеччĕ) хушăран хушă Хĕветĕрпе пĕрлешсе каять. В.Родионов //Х-р, 18.11.1998, 3 с. Проза хайлавĕсенче калуçă (повествователь) тата калавçă (рассказчик) пуррине, автор сăнарĕ темиçе сийлĕ пулнине ăнланмалла çамрăк вулавçăсен. Х-р, 14.03.2000, 3 с. Кунта [сăвăлла юмахра] калуçă сăмахĕсене те сăвăласа çырнă. Х-р, 14.06.2000, 3 с.

кăлава

ч.с. Район (е хула) администрацийĕн пуçлăхĕ; райадминистраци (туп.) пуçлăхĕ. Кăлавара ĕçленĕ В.Петров хваттерсене ... хăй тĕллĕн валеçнĕ иккен. Х-р, 16.08.1996, 3 с. Кушков кăлава пулма килĕшĕ-ши. Х-р, 13.09.1996, 3 с. Пуçа усса тухрăмăр хамăр шанса суйланă кăлава патĕнчен. ХС, 1999, 27—28 /, 2 с. Районăн унчченхи пуçлăхĕ те, хальхи кăлава та ку енĕпе ĕçлемен. Ч-х, 2001, 6 /, 3 с. — хуласемпе районсен кăлависем (ЧÇ, 1998, 14 /, 11 с.); районсемпе хуласен администрацийĕсен кăлависем (ХС, 1999, 23 /, 1 с.); Шăмăршă кăлави (Х-р, 7.02.1997, 2 с.); Муркаш кăлави (А-и, 2000, 1 /, 3 с.).

колпред

, ç.с., кĕск. Коллективлă предприяти, пĕрлешӳллĕ хуçалăх. Ĕлĕкрех сирĕн совхозчĕ. Халĕ колпред, коллективлă ял хуçалăх предприятийĕ. Х-р, 4.08.1993, 1 с. Хăй вăхăтĕнче колпредприяти ертӳçисем çакăн пек ирĕклĕхшĕн сахал мар хыпкаланатчĕç. Халĕ кашни хуçалăх — хăйне евĕрлĕ патшалăх. Х-р, 17.04.1996, 3 с. Республика ертӳçи «Маяк» колпреда çитсе курчĕ. Х-р, 21.01.1997, 1 с.

колпредприяти

, ç.с., кĕск. Коллективлă предприяти, пĕрлешӳллĕ хуçалăх. Ĕлĕкрех сирĕн совхозчĕ. Халĕ колпред, коллективлă ял хуçалăх предприятийĕ. Х-р, 4.08.1993, 1 с. Хăй вăхăтĕнче колпредприяти ертӳçисем çакăн пек ирĕклĕхшĕн сахал мар хыпкаланатчĕç. Халĕ кашни хуçалăх — хăйне евĕрлĕ патшалăх. Х-р, 17.04.1996, 3 с. Республика ертӳçи «Маяк» колпреда çитсе курчĕ. Х-р, 21.01.1997, 1 с.

комертӳçĕ

ç.с., кĕск. Коммунистсен партийĕн е унăн пĕр-пĕр вырăнти организацийĕн пуçлăхĕ. Нумаях пулмасть-ха компапртлидерсем, «Наци ыйтăвне татса патăмăр», тесе ... калаçатчĕç. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Патăрьелĕнче [суйлавра] комертӳçĕсем çĕнтерме шутлаççĕ. Х-р, 14.09.1996, 2 с. Раççей комлидерĕсенчен пĕри В.Стародубцев. Х-р, 21.01.1997, 3 с. Хăй вăхăтĕнче кунта [хăна çуртĕнче] ... Мускавран килнĕ комлидерсем çĕр каçнă. ÇХ, 1997, 41 /, 5 с.

комлидер

ç.с., кĕск. Коммунистсен партийĕн е унăн пĕр-пĕр вырăнти организацийĕн пуçлăхĕ. Нумаях пулмасть-ха компапртлидерсем, «Наци ыйтăвне татса патăмăр», тесе ... калаçатчĕç. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Патăрьелĕнче [суйлавра] комертӳçĕсем çĕнтерме шутлаççĕ. Х-р, 14.09.1996, 2 с. Раççей комлидерĕсенчен пĕри В.Стародубцев. Х-р, 21.01.1997, 3 с. Хăй вăхăтĕнче кунта [хăна çуртĕнче] ... Мускавран килнĕ комлидерсем çĕр каçнă. ÇХ, 1997, 41 /, 5 с.

компартлидер

ç.с., кĕск. Коммунистсен партийĕн е унăн пĕр-пĕр вырăнти организацийĕн пуçлăхĕ. Нумаях пулмасть-ха компапртлидерсем, «Наци ыйтăвне татса патăмăр», тесе ... калаçатчĕç. Х-р, 26.09.1992, 2 с. Патăрьелĕнче [суйлавра] комертӳçĕсем çĕнтерме шутлаççĕ. Х-р, 14.09.1996, 2 с. Раççей комлидерĕсенчен пĕри В.Стародубцев. Х-р, 21.01.1997, 3 с. Хăй вăхăтĕнче кунта [хăна çуртĕнче] ... Мускавран килнĕ комлидерсем çĕр каçнă. ÇХ, 1997, 41 /, 5 с.

коммерциле

ç.с. Хăй- тĕллĕнлĕхе (туп.) тата рынок хутшăнăвĕсене тĕпе хурса ĕçлеттер. Чăваш Республикин статистика управленийĕ суту-илӳпе обществăлла апатлану предприятийĕсене коммерцилес процесс мĕнле пынине пĕтĕмлетнĕ. Х-р, 17.07.1992, 1 с. Суту-илĕве коммерциализацилени те (90 процент таран) конкуренци çуратмарĕ. Х-р, 10.10.1992, 2 с.

коммерциализациле

ç.с. Хăй- тĕллĕнлĕхе (туп.) тата рынок хутшăнăвĕсене тĕпе хурса ĕçлеттер. Чăваш Республикин статистика управленийĕ суту-илӳпе обществăлла апатлану предприятийĕсене коммерцилес процесс мĕнле пынине пĕтĕмлетнĕ. Х-р, 17.07.1992, 1 с. Суту-илĕве коммерциализацилени те (90 процент таран) конкуренци çуратмарĕ. Х-р, 10.10.1992, 2 с.

контрактçă

ç.с. Çар хĕсметне (службине) хăй ирĕкĕпе, тӳлевлĕ йĕркепе — контрактпа — пурнăçлакан çын. Ак çакăнта контрактçăсен «Бродяга» ятлă БТРне ман куç умĕнчех персе çунтарчĕç. А.Леонтьев //Х-р, 21.02.1997, 3 с.

кӳлем

п.с. Капаш, ĕренке, кӳлепе. Чăвашра ... юманăн кӳлемĕ те хăй евĕрлĕ. Х-р, 4.02.1993, 3 с. Çак хурансен [рак хуранĕсен] ĕлккенлĕхĕ, тĕрлĕ тĕслĕхĕ, кӳлемĕ ытла та илĕртӳллĕ-çке! В.Эктел, 1996, 58 с. — ЧВС, 1961, 184 с. (диал.); Ашмарин, VII, 69 с.

лăпкăлăх

п.п. Хастарлăха çухатни; сӳрĕклĕх, мăранлăх. Шел, хăшĕ-пĕрисем ... лăпкăлăх тыткăнĕнчен тухасшăн мар курăнать. К-н, 1979, 18 /, 8 с. Мехколонна начальникĕ пулнă Г.Матвеев лăпкăлăх серепине кĕрсе ӳкнĕччĕ. К-н, 1985, 20 /, 9 с. Çын хăй мĕнле пурăннипе килĕшме пуçлать иккен, хăй çине лăпкăлăх чирне утлантарать. А.Емельянов, 1990, 219 с. — лăпкăлăх ытамне çаклан (Я-в, 1967, 7 /, 28 с.); лăпкăлăх тапхăрĕ (Х-р, 15.06.1993, 2 с.).

легитимлă

ç.с. Саккунлă, правăпа килĕшӳллĕ. Саккун хăй вето правине легитимлă тума май парать. Х-р, 13.02.1997, 2 с. Каччăн легитимлă тупăш çăл куçĕ çук. ÇХ, 2000, 5 /, 4 с. Эпир ... Чăваш патшалăхĕ пулса юласшăн пулсан, çак ыйтăва [«республика гражданлăхне»] легитимлă татса пама вăй çитермеллех. Х-р, 14.10.2000, 4 с.

лĕпĕш

ç.п. е каçхи лĔпĔш, çĔрлехи лĔпĔш, ç.я., эвф. Хăйĕн ӳтне сутакан хĕрарăм; аскăн майра, катăк йĕм. Пур пек укçи-тенкине эрех ĕçсе, табак туртса, картла выляса, хăйнешкел çăмăлттай «лĕпĕшсемпе» ашкăнса пĕтеретчĕ. Л.Маяксем //Х-р, 6.01.1998, 3 с. Купюрăсене чăштăртаттарса джентельмен ресторана пырса кĕнĕ. Хăлхашăн кăмăллă чăштăртатăва илтсе «каçхи лĕпĕш» вĕçсе килнĕ. ÇХ, 2001, 20 /, 4 с. Хăй çĕрĕпе «каçхи лĕпĕшпе» пĕрле пулнă. ЧХ, 2001, 29 /, 4 с. Тем курса ларăн тата, ара, «лĕпĕшĕ» вăйпах çыпçăнать. Ар, 2001, 22 /, 3 с. — çĕрлехи «лĕпĕш» (Х-р, 6.06.2000, 2 с.; Т-ш, 2001, 33 /, 10 с.).

мастурбаци

п.с. Çын ачаш вырăнсене хускатса хăй тĕллĕн (арлăх çыхăнăвне кĕмесĕр) ар киленĕçне туйни. Мастурбаци е онанизмискусствăлла майпа ар органĕсене килентерни. П-е, 1991, 7 /, 29 с. Мастурбациарçын е хĕрарăм япалисен тул ен органĕсене сĕртĕне-сĕртĕне секс туйăмне тивĕçтерни. Я-в, 1991, 1 /, 32 с. Мастурбациалăпа ар органĕсене вылятса ар шĕвекне кăларса лăпланни. МТВЧС, 1996, 110 с. Çынсем мастурбацие темĕнле килĕшӳсĕр те таса мар япала вырăнне ан хуччăр. Х-р, 22.02.2000, 3 с. — мастурбаци ту (Ă-л, 1998, 4 /, 19 с.); мастурбаципе айкаш, мастурбаципе аппалан (Ар, 2001, 11 /, 3 с.), мастурбаци мелĕ (Ар, 2001, 22 /, 3 с.).

мăкăль

п.п, калаç., ç.п. Каçрашка; сĕмсĕркке, хăлăхсăрланса кайнă çын. Хăй çав-çавах паттăр пăхкалать-ха. Ахальтен мар ăна редакцинчи шăл йĕренсем Мăклакассинчи мăкăль тесе тăрăхлатчĕç. Хв. Уяр, 1965, 43 с. Поселокри «мăкăльсенчен» пĕри, Сейф хушаматлă услап лара па-рать унăн кравачĕ çинче. Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл çĕр улми туянма килнĕ çынсенчен куланай шăйăрса тăнă-мĕн. Мĕнех, ун йышши мăкăрăлчăка пусармаллах. ÇХ, 1999, 10 /, 1 с.

мăкăрăлчăк

п.п, калаç., ç.п. Каçрашка; сĕмсĕркке, хăлăхсăрланса кайнă çын. Хăй çав-çавах паттăр пăхкалать-ха. Ахальтен мар ăна редакцинчи шăл йĕренсем Мăклакассинчи мăкăль тесе тăрăхлатчĕç. Хв. Уяр, 1965, 43 с. Поселокри «мăкăльсенчен» пĕри, Сейф хушаматлă услап лара па-рать унăн кравачĕ çинче. Б.Чиндыков //ТА, 1988, 10 /, 24 с. Вăл çĕр улми туянма килнĕ çынсенчен куланай шăйăрса тăнă-мĕн. Мĕнех, ун йышши мăкăрăлчăка пусармаллах. ÇХ, 1999, 10 /, 1 с.

мещенлĕх

п.с. Ăс-хакăл нишлĕхĕ; мещен йăли-сăлайĕ. Виçĕ уйăх пурăнтăмăр унпа, телефон юпи çумне хушса кăна кĕвĕçмерĕ. Ку вăл мещенлĕх. А.Емельянов, 1975, 97 с. Анна ултавçăсен çулне пӳлет, мещенлĕхе хирĕç тан мар çапăçăва тухать. ЧС, 1994, 9 кл., 352 с. Çеçпĕл хăй мещенлĕхе хирĕç кĕрешетĕп тесе шутланă. ÇХ, 1997, 50 /, 8 с. [К.Иванов режиссер] мещенлĕхе, вак-тĕвек харкашăва, эгоизма тӳсме пултарайман. Х-р, 9.01.2002, 4 с. — мещенлĕх кирĕкĕ (С.Шавлы //К-н, 1959, 11 /, 5 с.); мещенлĕх авăрĕ (Ю.Артемьев, 1980, 4 с.); мещенлĕх кăмăски (К-н, 1983, 19 /, 2 с.); мещенлĕх лачаки (Г.Федоров, 1996, 172 с.); мещенлĕх мăкĕ (Ю.Айдаш, 1991, 29 с.); мещенлĕх палли (ЧЛ, 1994, 11 кл., 224 с.); — ВЧС, 1971, 343 с.; ЧВС, 1961, 234 с.; Егоров, 1954, 115 с.

муниципаллă

п.с. Вырăнти хăй тытăмлăх (самоуправлени) органне пăхăнакан, муниципалитет харпăрлăхĕ шутланакан. Муниципаллă пĕрлешĕвĕн Устав пур. Х-р, 3.04.1996, 2 с. Район самоуправленийĕн пуçлăхĕ... муниципаллă предприятисен ертӳçисене контрактпа уйăрса лартать. ЛÇ, 12.09.1996, 3 с. Ял совечĕсен территорийĕнче муниципаллă пĕрлĕхсем пулаççĕ ... Муниципаллă пĕрлĕхĕнхăйĕн харпăрлăхĕ тата бюджечĕ. ХС, 1999, 14 /, 1 с.

на-наец

ç.с., калаç. «На-на» шоу-ушкăн (туп.) солисчĕ. На-найçăсене те хăй вăхăтĕнче никамах та палламан. Т-ш, 1998, 4 /. «На-наецсем»С.Бабурин вице-спикер пулăшуçисем. ÇХ, 1999, 10 /, 8 с. Республика кунне уявлама Мускав мэрĕ те килчĕ. Пĕччен те мар, футбол командипе тата «на-наецсемпе». ÇХ, 1999, 49 /, 2 с. «На-наецсем» Америкăра Çĕнĕ çултанпа пурăнаççĕ. Х-р, 7.06.2000, 3 с. — на-найçăсен концерчĕ (Т-ш, 26.01.1996, 9 с.); «на-наецсемпе» туслă пул (ÇХ, 2001, 47 /, 5 с.).

на-найçă

ç.с., калаç. «На-на» шоу-ушкăн (туп.) солисчĕ. На-найçăсене те хăй вăхăтĕнче никамах та палламан. Т-ш, 1998, 4 /. «На-наецсем»С.Бабурин вице-спикер пулăшуçисем. ÇХ, 1999, 10 /, 8 с. Республика кунне уявлама Мускав мэрĕ те килчĕ. Пĕччен те мар, футбол командипе тата «на-наецсемпе». ÇХ, 1999, 49 /, 2 с. «На-наецсем» Америкăра Çĕнĕ çултанпа пурăнаççĕ. Х-р, 7.06.2000, 3 с. — на-найçăсен концерчĕ (Т-ш, 26.01.1996, 9 с.); «на-наецсемпе» туслă пул (ÇХ, 2001, 47 /, 5 с.).

наркобизнес

ç.с. Наркотик сутса услам (тупăш) илни. Çавăн пек пысăк должноçсем йышăннă çын наркобизнеспа çыхланни ... тарăхтармасăр тăма пултараймасть. Х-р, 2.06.1992, 1 с. Вăл Шупашкарта наркобизнеса, проституцие, «савăнăçлă пурнăç» индустрине хăй аллинче тытса тăнă. ÇХ, 1997, 15 /, 1 с. Каварлашса тунă преступлени, çаратнă укçана «саккуна кĕртни» тата наркобизнес Раççейре халĕçав тери çивĕч ыйтусем. Ч-х, 1999, 14 /, 3 с. — наркобизнеса явăçтар (ÇХ, 2000, 37 /, 4 с.); наркобизнеспа кĕреш (Х-р, 27.06.2001, 1 с.).

нарспиана

ç.с. К.В.Ивановăн «Нарспи» поэмипе çыхăннă кăларăмсем, тĕпчевсем, пултарулăх ĕçĕсем (спектакль-сем, ӳкерчĕксем т.ыт.). Сăнлăх искусствинчи нарспиианăна К.Иванов хăй пуçарса янă. А.Трофимов //Творческое наследие К.В.Иванова. 1990, 66 с. Ку статьяра чăваш театрĕн нарспианин историйĕпе паллашас тĕллев тытрăмăр. КЯ, 25.05.1990, 3 с.

парнелӳ

п.с. Асăнмалăх япала халаллани; парне пани. Ăна [сирень туратне] именчĕклĕн эп тăсрăм сан енне... Телейлĕччĕ маншăн парнелӳ саманчĕ. М.Сениэль, 1971, 33 с. Питĕ мăнаçлăн пырса çитрĕç вĕсем парнелӳ церемонине ... Камăн укçа пур, çавă хуçа паян. ÇХ, 1997, 38 /, 4 с. Парнелӳ килĕшĕвĕ (договор дарения) пирки парнелекен хăй те, ... çынсем те тавăç тăратма пултараççĕ. ЫХ, 2001, 20 /, 2 с.

пародиле

ç.с. Пĕр-пĕр жанрăн е хайлавăн (произве-денин) хăй евĕрлĕхне, паллă çыннăн манерне тăрăхласа евĕрле. Ухсай хăй поэмине çав жанр [эпос] паллисемпе килĕшӳллĕн пуçласа ярать, çав вăхăтрах вĕсене пародилет те. ЧЛ, 1994, 11 кл., 28 с. Халĕ эпĕ И.Вдовина пек юрлама, Кĕлпук мучи евĕр пуплеме пĕлетĕп... М.Горбачева пародилеме пултаратăп. Т-ш, 1998, 2 /, 2 с. Пĕри эстрада çăлтăрĕсен юррисене пародилесе шăрантарчĕ. Х-р, 11.04.2001, 1 с.

партноменклатура

ç.с. Партие ертсе пыракансен йышĕ; парти номенклатури. Экономика рынокалла ытла та хавшаккăн куçнăшăн теприсем ... партноменклатурăна айăплаççĕ. Кунта тĕрĕсси ытлашшипех. А.Леонтьев //Х-р, 21.08.1992. Конгресс делегачĕсем А.Хусанкайăн хăй вăхăтĕнче партноменкла-тура сивленĕ шухăшĕсене иккĕленмесĕр суйласа илчĕç. Х-р, 13.10.1992, 1 с. Эпир халĕ те унчченхи партноменклатура ертсе пынипе çăтмахра пурăнма ĕмĕтленетпĕр. ХС, 1999, 36 /, 2 с.

патнус

п.в. Сĕтел патне апат-çимĕç йăтса пымалли тата пушаннă чашăк-тирĕке леçмелли хатĕр; ывăс, поднос. Вăл, Мускаври чи чаплă ресторан официантки пек вăр-вар çаврăнса, хăй йăтса килнĕ патнусне сĕтел хĕррине лартрĕ. А.Талвир, 1979, 351 с. Ресторанра, ав, официантсем патнус çине вунă-вунпилĕк турилкке утлантараççĕ. К-н, 1986, 14 /, 8 с. Кăчăк туртсанах чупаççĕ патнуспа хупахçăсем. К.Бельман, 1999, 221 с. — пăхăр патнус (Я-в, 1967, 6 /, 21 с.); йывăç патнус (Х-р, 7.10.1998, 3 с.). — Ашмарин, IX, 134 с.

паянлăх

п.с. Хальхи вăхăт, хальхи самана; паянхи пурнăç. Паянлăхра ман чунăм варкăшать. А.Петтоки, 1936, 15 с. Хăй аваллăхра чакаланнăран паянлăха такамран та лайăхрах пĕлетĕп тесе шутлать. А.Емельянов, 1975, 255 с. Сăвăç [Çеçпĕл] шавах ырă вăхăт килессе шанать, ăна ыранлăхра кĕтет. Паянлăхра телей тупаймасть вăл. Г.Федоров, 1996, 29 с. — паянлăхран малашлăха (Н.Ишентей, 1997, 62 с.); аваллăхран паянлăха (ЧТАП, 2002, хупл.).

пиар

ç.с. Халăх кăмăлне пĕр-пĕр çынна (йыша, пулăма) майлă е хирĕç çавăрни. Унăн ĕçĕпиар. Хăй вăхăтĕнче вăл «Метро» мюзиклăн пиар-менеджерĕ пулнă. ÇХ, 2001, 21 /, 8 с. «Хура технологи» е «хура пиар» ... нумайăшне кăмăла каймасть... Тĕп пултăр хура пиар! Х-р, 6.10.2001, 2 с. Пиар тени «хура» та, «шурă» та пулма пултарать. Х-р, 9.10.2003, 2 с. — танл., пиаркампани (Х-р, 16.03.2000, 23 с.); пиар-технологи (Х-р, 19.12.2001, 1 с.).

пичев

п.п., куçăм. Хушма ĕçсем тăвакан, пулăшса пыракан çын; шакăрча, пулăшуçă (туп.). Колхоз пред-седательне А.Иванов юлташа хăйĕн çумĕнчи пичеврисенченбригадирсенчен, ял хуçалăх специалисчĕсенченçирĕпрех ыйтма ... хушнă. К-н, 1965, 11 /, 11 с. Пичевĕ çав таçти-таçти председатель пулать... Эсĕ пĕччен вăй çитерейместĕн. Л.Таллеров, 1978, 209 с. Пĕтĕм йывăрлăх кил хуçи çине тиеннĕ... Хветуççа вара пичеври çеç пулнă темелле. В.Алентей, 1991, 33 с. Григорий Яковлевич [Хирбю] мана хăй çумне пичеве илесшĕн пулчĕ. Х-р, 29.10.1996, 4 с.

пичеври

п.п., куçăм. Хушма ĕçсем тăвакан, пулăшса пыракан çын; шакăрча, пулăшуçă (туп.). Колхоз пред-седательне А.Иванов юлташа хăйĕн çумĕнчи пичеврисенченбригадирсенчен, ял хуçалăх специалисчĕсенченçирĕпрех ыйтма ... хушнă. К-н, 1965, 11 /, 11 с. Пичевĕ çав таçти-таçти председатель пулать... Эсĕ пĕччен вăй çитерейместĕн. Л.Таллеров, 1978, 209 с. Пĕтĕм йывăрлăх кил хуçи çине тиеннĕ... Хветуççа вара пичеври çеç пулнă темелле. В.Алентей, 1991, 33 с. Григорий Яковлевич [Хирбю] мана хăй çумне пичеве илесшĕн пулчĕ. Х-р, 29.10.1996, 4 с.

поп-çăлтăр

ç.с. Яш-кĕрĕм кăмăллакан эстрада юрăçи. Ĕç-пуç ... поп-çăлтăрсен аялти кĕпе-йĕмĕ патнех çитмен-ха. ÇХ, 1999, 12 /, 8 с. Поп-çăлтăр [Мадонна] хăй автобиографи çырма, ытти авторсен çăварне хуплама шут тытнă. ÇХ, 2001, 49 /, 8 с. Поп-çăлтăрсем кашни кун супер-шоусем кăтартĕç. Ар, 2002, 36 /, 2 с.

приватизациле

ç.с. 1. Патшалăх харпăрлăхĕнчи пурлăха уйрăм çын(сен) харпăрлăхĕ ту. Хулари муниципалитет предприятийĕсене, пурăнмалли çуртсене патшалăхран уйăрасси тата приватизацилесси çинчен калакан положени. Х-р, 21.07.1992, 1 с. Халăх колхоз фермине приватизацилеме кайма хатĕрленнĕ. Я-в, 1992, 9 /, 11 с. [Вăл] служба хваттерне каялла памасть, ... ăна хăй ячĕпе приватизацилет. ЧÇ, 1998, 14 /, 13 с. Аслă вĕренӳ заведенийĕсене приватизацилессине чартăмăр. Ч-х, 1999, 14 /, 1 с. — приватизациленĕ хваттер (Х-р, 11.11.1998, 2 с.); приватизациленĕ пурлăх (Х-р, 19.01.1999, 1 с.). 2. Мăкш. Прихватизациле (туп., 2). Хĕç-пăшалланнăскерсем ... маскировка мелĕпе усă курса «обpект» территорине кĕнĕ, арпуссене «приватизацилеме» тытăннă. Х-р, 27.10.1992, 4 с.

приватизацилен

ç.с. Патшалăх харпăрлăхĕнчен уйрăлса тух. Хамăр тĕллĕн приватизациленетпĕр [Пуçелĕк]. Х-р, 2.06.1993, 1 с. СУ-17 управлени коллективĕ те хăй тĕллĕн приватизациленме, хăй тĕллĕн пурăнма шут тытрĕ. Х-р, 20.10.1993, 1 с. Иртнĕ çул республикăра чылай предприяти хăйĕн харпăрлăх формине улăштарчĕпатшалăх предприятийĕсем приватизациленнĕ хыççăн акционер обществисем ... пулса тăчĕç. Х-р, 20.01.1994, 2 с.

прихватизатор

ç.с., сивл. Патшалăх харпăрлăхне ултавлă майпа хăй аллине çавăрса илнĕ çын. Вĕсем, тĕрлĕ «прихватизаторсене» хӳтĕлесе, Пурлăх комитечĕн ĕçне хавшатма тăрăшаççĕ. Х-р, 22.01.1994, 3 с. Заводсене рабочисене тавăрса памалла, «прихватизаторсене» ссылкăна ăсатмалла. Х-р, 15.08.2000, 3 с. «Прихватизаторсем» предприяти ертӳçине Мускав таврашĕнченех илсе килсе лартасшăнччĕ. Ар, 2001, 6 /, 1 с. — партократ-прихватизатор (Х-р, 22.07.1992, 2 с.).

пуканеçĕ

п.с. Пукане театрĕн артисчĕ. Пуканеçĕ-актерсем, хăйсен ăсталăхне кăтартнисĕр пуçне, ачасен театрĕн хăй евĕрлĕхĕпе паллаштарчĕç. Чĕлхе культурин ыйтăвĕсем. 1981, 93 с. Сергей Макарович [Мерзляков] хăйĕн театрĕнче чаплă актер-пуканеçĕ нумай хатĕрлерĕ. Т-ш, 26.03.1998. Кунсăр [спектакльсемсĕр] пуçне пуканеçĕсем уявсен тĕлне шоу-программăсем те хатĕрлеççĕ. Х-р, 17.10.2000, 3 с.

ăслăлат

п.с. Ăс пар, ăса вĕрент, ăслă ту; тăна кĕрт. Хăй пĕрре çеç, пĕтĕм яла ăслăлатать. ЧХС, 1984, 5 т., 284 с. Урса килнĕ капитализма туртаççĕ, ăслăлатаççĕ пире! А.Емельянов //Х-р, 6.06.1997.

ĕмĕтçĕ

п.с. Ĕмĕтленме юратакан, ĕмĕтпе хавхаланакан çын; романтик. Тамара хăш чухне хăй маниловла ĕмĕтçе тухасран та шикленнĕ. Ю.Скворцов, 1962, 20 с. «Ĕмĕтçĕ» сăмах ĕмĕтленекен çынна пĕлтерет тесе чухласа илетпĕр. ХП, 1988, 8 /, 23 с. Милици майорĕ О.Коновалов ыррине çеç куракан ĕмĕтçĕ пулнă. Ар, 2001, 51 /, 1 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вăл

он, она
этот, тот самый

унăн — его
вĕсен — их
вăл хăй — он сам, она сама, оно само
вăл кăна мар, çĕç мар — не только он
вăл пире хăта тивет — он приходится нам сватом

пар

давать
сулить
задать

пама пул — сулить
тарçуна памалла укçана катса памарăн-и? — не удерживал-ли платы у своего работника? памашкăн ыйтма та çук — у того, кто не дает, нечего и просить
хăй памана памасан та пырать — тому, кто сам не дает, можно и не дать
ĕç панă — задали работу
виçсе пар — отвесить
кайалла тавăрса пар — возвратить
качча пар — выдавать замуж
уйăрса пар — наделить
Петĕртен парса йанă — послал с Петром
суса пар — отсчитывать
парассăма парса пĕтертĕм — я оплатил свой долг
парăм — долг
парăма кĕр — в долг взять
парăмлă — должный; должник
парăн — подчиняться, повиноваться, сдаваться, уступать
çулталăк ытла парăнмасăр тăнă — не сдавались более года
тĕрлĕ йĕрĕхсене хисеплесе вĕсене парăнса пурăнаççĕ — почитают различных йĕрĕхов и весьма к ним привержены
ăна парăнтама çук — его не подчинить
парне – жертва; подарок

пăшăлтат

сопеть, копошиться; шептать; нашептывать; старик хăй ăшĕнче темĕскерсем пăшăлтатса каласа выльăхĕ пуçĕ урлă аллине виçĕ хут çавăрать те, выльăхсене пусса парать – старик 3-жды описывает рукою круг над головой животного, шепча про себя какие-то слова (”вещи”), и закалывает животных (одно за другим).

132 стр.

пур

II.
есть
иметь

ман кил пур — у меня есть дом
пурлăх — имущество, имение
пур — то, что есть; существующее; сущее
вăл хăй пур çине пур тăвас тесе пĕртте шухăшламан — он не думал о том, чтобы приобретать все больше
мĕн пур — всё имеющееся
ачи-пăчи пур çын, ача-пăчалă çын — человек, у которого есть дети
сурпан пурри сурпан сырăнăр — у кого есть сурбан, те приходите в сурбанах
çын пуртан кĕмерĕм — я не вошел, потому что были люди

сар

стлать, расширить
распространять

шаналăк сар — растели полог
тӳшек сар — постели перину
сартар — велеть  разостлать
килсе сартарчĕ — он приказал постлать
йат сар — распространить молву, прославить
чап сар — распространять молву
сарăл — распространяться, расширяться
шыв сарăлать — река разливается
йывăç çулçисем сарăлчĕç — распустились древесные листья
кĕтӳ хире сарăлса кайнă — стадо разошлось по полю
саркалан — топорощиться
сарăлтар — расширить (понуд. форма)
хăй пахчине сарăлтарчĕ — он расширил свой огород
чап сарăлтарать — он распускает молву
сарлака — широкий
сарлакăш — широта
Атăл сарлака — Волга широкая
пӳрт ăш-чикки сарлака — внутренность избы обширна
сарма — скатерть
сĕтел сарми — столовая скатерть (широка)
хырăм сарлăхĕ — подпруга
сарни — женский наряд из прозрачной ткани, распускаемый полотном от затылка до поясницы
сарăмсăр — немедленно, внезапно

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

автомобиль

хăйне-хăй çӳрекен урапа; лашасăр çӳрекен урапа. Чылай тăрсан автомобильсем (хăйне-хăй çӳрекен урапасем) тухнă [Çулталăк 1910:16]; Çӳлти кайăксен çумĕнче хальхи этем хăйĕн лашасăр çӳрекен урапипе те (автомобиль) ерипе мекĕнтетсе пыракан пăрă хăех курăнать [Çулталăк 1914:8].

апокалипсис

ӳлĕме кăтартни; Иоанн çырнă малашне мĕн пулассине пĕлтерсе калакан кĕнеке [Хыпар 1907, № 18:126]. Çавăлте Иоанн тĕнче епле пĕтессине çырса хунă; вăл кĕнекене апокалипсис (ӳлĕме кăтартни) тесе калаççĕ [Евангелие 1879:124]; Сăваплă епископ Антипа çинчен Турă сăмахăç Иоанн хăйĕн малашне мĕн пулассине хăй курни çинчен çырнă (апокалипсис) кĕнеки çинче асăнать [Избранные 1905:36].

ват

хĕне. Ашшĕне хирĕç тăрать, ăна хăй ватать (хĕнет) [Комиссаров 1918:7].

ватти

çурт пуç çынни; вилни. Ачамсем, кашни кил-йышра ватти (çурт пуç çынни) пур, кашни килте ватти – е ашшĕ е аслă ашшĕ, е пиччĕш, е хăйпе пĕр тăван пиччĕш пулать; çапла кашни килте кам та пулин ватăраххи çурт пуç çынни пулать; кил-йышĕсем унпа канаш тумалла, ăна итлесе пурăнмалла [Объяснительные 1903:65]; Ваттисене (вилнисене) асăннă чух кутия е харпăр хăй пылне илме, Турă шыва кĕнĕ праздникре святой шыв илме тата Христос Иерусалиме мухтавлăн кĕнĕ праздник кунĕ кăчăкă илме пит тăкăсланса, васкаса пыраççĕ [Наставление 1905:9].

вĕри

шăрăх. Вара навус та уя вăхăтĕнче тухмасть: вĕрипе (шăрăхпа) вăл е çĕрсе каять, е типет, хăй хакне çухатать [О восьмипольной 1913:12].

дворовый

(хальхилле дворовăй) улпутăн хăй патĕнче тăракан. Дворовый (улпутăн хăй патĕнче тăракан) хресченсене ирĕке кăларнă чух пĕр татăк çĕрсĕрех кăларса янă [Хыпар 1906, № 33:518].

диктатор

хăй ирĕкне тутаракан. Сăмахран каласан, [Наполеон] чăн-чăнах диктатор (хăй ирĕкне тутаракан) пулнă [История 1917:6].

икона

турăш; таса сăн. Çав икона (турăш) халь те Ишек чирĕкинчех ларать; халь ĕнтĕ вăл турăша пĕтĕмпе ылттăнласа пĕтерсе иконостас ăшне лартнă [Житие 1879:43]; Иоанн аллине илсе килне тавăрăннă та кĕлĕ пӳлĕмне кĕрсе касса татнă аллине ĕлĕкхи вырăнне лартнă та Турă Амăшĕ сăнĕ (икона) умне чăркуçланса ларса куç çулĕпе ак çапла каласа кĕл тунă <…> [Училище 1892:11]; Çапла каласан вăл ухă илсе св. Георгийĕн таса сăнне (иконана) ухăпа тĕллесе пенĕ [Училище 1892:12]; Хресченсем хăйсен нушисем çинчен каласа пĕтерсен вĕсем илсе [пынă] турăша (икона) хăй аллине илсен Патша вĕсене [каланă:] «Тавтапуç сире Мана хисеплесе килнĕшĕн <…>» тенĕ [Хыпар 1906, № 9:136].

иудейсем

еврей халăхĕ. Анчах еврей халăхĕ (иудейсем) хăй тĕллĕн нумаях пурнайман [О боге 1891:43].

йăлт

пур енчен те. Канăçлăх Турри сире Хăй йăлтах (пур енчен те) тасана кăлартăр <…> [Послания 1903:178].

кантон

Швейцария республикин пĕчĕк патшалăх пек ăрасна законсемпе пурăнакан пайĕсем. Швейцария пурĕ 22 пая уйăрăлать. Кашни пайне кантон теççĕ Кашни кантон хăй тĕллĕн, пĕчĕк патшалăх пек, ăрасна законсемпе пурăнать [Хыпар 1906, № 41:637].

кăвакал хăй

кайăк кăвакал. Кунта пайтах кăвакал ячĕ калаççĕ: шыв чăххи, чăмкăç, хĕлĕх хӳре, шăркалчă кăвакал, кăвакал хăй (кайăк кăвакал) теççĕ [Тимофеев 2002:81].

кĕçатă

(хальхилле кăçатă) çăмат. <…> чăваш кĕпе-йĕм, кĕрĕк-сăхман, тăлăп, чаппан (аçам), тăла-çăпата, кĕçатă (çăмат), тырă-пулă, пахча-çимĕç – пурне те хăй тума пултарать те, тăвать те [Комиссаров 1918:20].

киремет таврашĕ

турă тесе пуç çапакан кĕлеткесем. Владимир Киева тавăрăнсан малтанах хăй ывăлĕсене тĕне кӳртнĕ, унтан ĕлĕк турă тесе пуç çапакан кĕлеткесене (киремет таврашĕсене) пурне те çĕмĕрттернĕ [Наставление 1896:129].

комиссия

(хальхилле комисси) канаш тумалли ушкăн. Июнĕн 26 кунĕнче П[атшалăх] П[ухăвне] çĕр ĕçĕ çинчен канаш тумалли ушкăн (комиссия) хăй ĕçне панă [Хыпар 1906, № 26:409].

комитет

халăх суйласа хунă çын ушкăнĕ; канаш. Пырсан вăл хресченсем тунă комитетри (халăх суйласа хунă çын ушкăнĕ) çынсене хăй аллине тытса пама хушнă [Хыпар 1906, № 38:600]; Пур ĕçсене те халăх хăй туса тăмашкăн хăй хушшинчен лайăх çынсене суйласа илсе комитетсем (канашсем) тумалла [Хыпар 1917, № 2:3].

корван

Турра асăннă парне. Эсир калатăр: кам та пулин ашшĕне е амăшне сана парас япала корван (Турра асăннă парне) тесен вăл çыннăн хăй ашшĕне е амăшне нимĕн усă тумасан та юрать тетĕр [Господа 1890:101].

король

патша. Патша (король) ниçта, никам умĕнче те хăй хисеп памасть [Çулталăк 1906:17]; Пурна-киле французсен королĕ (патши) улпутсене хăй патнелле пуха пуçланă [Хыпар 1906, № 37:576].

культура

хăй ăспе тунă ырлăх. Чăвашăн хăй ăсĕпе тунă ырлăхсем (Культтурă) çукки [Комиссаров 1918:18].

кун

гл. килĕш. Ачанăн акăшĕ Мариам шăллăма мĕн тăвĕç халĕ тесе аякран пăхса тăнă. Шăллĕне патша хĕрĕ илнине курсан вăл вĕсем патне пырса каланă: сире ачана тăрантаракан çын кирлĕ мар-и, эпĕ тупăп тенĕ. Патша хĕрĕ килĕшсен (кунсан) Мариам тавăрăнса хăй амăшне чĕнсе кӳнĕ [Священная 1883:26].

минтер

çытар. Павел патша малтан хăй çине чаплă çĕлĕке тăхăннă та патша аслăлăхне кăтартакан япаласене минтер (çăтар) çине хурса хăй трон çине ларнă <…> [Священное 1896:9]. Вăл, халтан пĕтĕмпех тухса ӳкнĕскер, куçĕсене хупнă та йывăр ахлатса сывласа илсе пуçне минтер (çытар) çине хунă… [Кедров 1984:311].

монастырь

хура тум çурчĕ. Ликияна пырсан Николай хăй çуралнă Патара ятлă хулана пыман, вăл уллах çĕрте Турра кĕл тăвас тесе импичĕшĕ тунă Сăваплă Сион ятлă хура тум çуртне (монастыре) кайнă [Житие 1879:35].

парламент

акăлчансен халăх суйласа янă çынсен пухăвĕ; патшалăхăн аслă пухăвĕ; дума. Пĕтĕм халăх пĕр майлă тăнă: улпутсем, пуп таврашĕсем, халăх суйласа янă çынсем* хушмасăр куланай тӳлес мар тенĕ. *Вĕсенĕн пухăвне парламент тенĕ, вăл пирĕн дума пек [Хыпар 1906, № :573]; Стюарт ятлă йăх патшара тăнă чух Англия парламентĕнче* икĕ ушкăн тавлашнă <…>. *Парламент тесе англичансем Патшалăх Пухуне калаççĕ [Хыпар 1906, № 41:632]; <…> пĕтĕм патшалăх валли тухакан пĕрлехи законсене пĕтĕм патшалăхăн аслă пухăвĕпе (парламентпа) килĕшсе кăларать вăл (император. – Э.Ф.) <…> [Автономия 1906:6]; Патшалăха халăх хăй тытса тăракан патшалăхсенче хăш патшалăхра пĕтĕм халăх хăех кăларать, хăш-хăш патшалăхсенче халăх хăй хушшинчен парламента (думăна) суйласа янă çынсем урлă кăларать [Ширновой 1917:15].

патша

кĕçĕн тӳресемпе аслă тӳресене пăхса тăраканни, Турă хыççăн чăн аслă тӳре, пуçлăхсенĕн пуçлăхĕ, чурасенĕн тӳри; ĕмпӳ. <…> пирĕн çав кĕçĕн тӳресемпе аслă тӳресене пăхса тăраканни тата чăн аслă тӳре пур, вăл пĕтĕм патшалăха хăй ирĕкĕпе тытса тăрать, вырăс патшалăхĕнчи пур хуласене, пур ялсене пăхса тăрать. Çав чăн аслă тӳрене эпир патша тетпĕр, государь тетпĕр, император тетпĕр; Вăл Вырăс патшлăхĕнче Турă хыççăн чăн аслă тӳре, пуçлăхсенĕн пуçлăхĕ, чурасенĕн тӳри [Объяснительные 1903:66]; Губернатор çав кунах Агафоподпа Феодула хăй патне чĕнсе илнĕ те патша (ĕмпӳ) ячĕпе кала-кала парне пама ӳкĕтленĕ [Избранные 1905:23].

пахча

сат. Пахча (сат) хуçи хăй картинче ларакан йывăç темĕнле тăрăшса пăхсан та ик-вĕç çул кĕтсен те çимĕç туманнине курса, анчах ырă йывăçсене лайăхрах çитĕнме, нумайтарах çимĕç тума чарса кансăрлесе ларнине курса калать <…> [Поучения 1904:45].

попечительство

приходри чиркӳшĕн тăрăшма суйласа хунă çынсем. Эрех ĕçмен çынсен ушкăнĕ мĕн пирки те пулин пăрахăç пулсан çав хăй пăрахăç пулнă кун унăн мĕн хăйне тивĕçлĕ япала тупăнать, вăл пурте çав приходри чиркӳшĕн тăрăшма суйласа хунă çынсен (попечительство) аллине куçать [Устав 1904:8].

профира

хура хӳреллĕ шап-шурă юс тирĕпе илемлентернĕ çанăсăр тумтир. Аслă патша пуçне корона тăхăнать, державапа скипетр (вĕçĕнче хĕреслĕ корона тăхăнтарнă ăмăрт кайăклă туя) тытса çине профира (çанăсăр хура хӳреллĕ шап-шурă юс тирĕпе илемлентернĕ тумтир) тăхăнса хăй престолĕ çине ларать [Священное 1896:21].

сала

чиркӳллĕ ял. Ун чухне вăл (архиерей. – Э.Ф.) хăй епархийĕне çӳреме чăн малтан пуçласа тухнă. Çав тухăмĕнче архиерей хăш-хăш хуласене, саласене (чиркӳлĕ ялсене), монастырсене çитсе унти чиркӳсене пăхса тухма хисеп тунă [Освящение 1904:7].

сословие

(хальхилле сослови) ăрасна законпа пурăнакан халăх ушкăнĕ. Пирĕн шухăшпа, халăха çĕр парса ытти сословисемпе* танлаштармасан, ыйтакан ирĕксене пурне те памасан, часрах пур ĕçе те хăй ирĕкĕпе тумалла çĕнĕ Дума пухмасан пирĕн нихăçан та халăх лăпланса йĕркене кĕрес çук. *Пирĕн пурĕ тăватă сослови: хресчен сословийĕ, мещан сословийĕ, пупсен сословийĕ, улпутсен сословийĕ. Сослови тесе ăрасна законпа пурăнакан халăх ушкăнне калаççĕ [Хыпар 1906, № 33:509].

спаçипе

(хальхилле спаççипă) рахмат. Ĕлĕк пĕр Сократ ятлă аслă çын хăй чăн Турра пĕлмен пулсан та çапла каланă: спаçипе (рахмат), манăн арăм усал, арăм манпа урлă пыни мана чăтăма вĕрентет тенĕ [Беседы 1897:51].

тарçă

чура. Ноланта архиерей пулса пурăннă Святой Павлин хăй ирĕккĕн тарçа (чурана) кайса кĕрĕшнĕ те пит йывăр ĕçсем ĕçленĕ [Поучения 1904:13]; Кам патне тарçа* каяс-ши / çывăхра пĕр хуçа çук. *Чура [Т.К.К. 1912:7].

тӳреле

сут ту. Çĕр ĕç министăр тунă улăштармалла мар хака йӳнетекенсене е хăпартакансене саккун тăрăх тӳрелĕç (сут тăвĕç) [Хыпар 1917, № 3:1]; Хăй кăларнă саккун тăрăх та хăй тӳрелеме (сут тума) пултарать [Ширновой 1917:6].

тӳрĕ

таса; закон тăрăх пурăнакан. Турă Амăшĕнчен Çурални вутлă кăмакари тӳрĕ (таса) пурăнăçлă ачасене çăлнă <…> [Церковные 1883:68]; çыру çинче тӳрĕ (закон тăрăх пурăнакан) çын хăй ĕненнипе чĕрĕ пулĕ тенĕ пек, çав хыпарта ĕненнĕçемĕн ĕненнипе Туррăн тĕрĕслĕхĕ уçăлса пырать [Послания 1903:42].

тынă

свидетель. Ĕлĕк-авал пирĕн чăвашсем çын пĕр-пĕр ĕç тунине хăй куçĕпе курнă çынна тынă тенĕ <…> [Хыпар 1906, № 10:161].

уçă

витмесĕр. Июлĕн 9-ш кунĕнче таса ӳт пырса çитнĕ; ăна хирĕç патша хăй, улпутсем, архиерейсем, пĕтĕм халăх тухса илнĕ те Успенский собора хунă, унта вăл 10 кунччен уççăн (тупăк хуппине витмесĕр) выртнă <…> [Избранные (январь) 1904:24].

философия

(хальхилле философи) ăсласа шухăшмлама пĕлӳ. Эй тăвансем, астăвăр, сире кам та пулин философияпа (ăсласа шухăшлама пĕлӳпе), çук япалапа илĕртсе этемрен этем вĕреннĕ ĕçпе, ку тĕнче вăй-хăвачĕсемпе, Христосран маррисемпе улталаса хăй енне ан çавăртăр <…> [Послания 1903:166]; <…> Константинопольре çав вăхăтра ăста калаçма вĕрентекенсемпе ăслăлăха юратма (философияна) вĕрентекен чи чаплă çынсем пурăннă <…> [Избранные (январь) 1904:4].

хĕрес хыв

сăх сăх. Унтан вара вăл хăй çине хĕрес хывса (сăх сăхса) каланă: кай ман патăмран, шуйтан! Санăн тума шухăшланă ĕçӳсем пĕтчĕр тесе ылханатăп сана тенĕ [О святых 1892:29]; Кĕл тунă чухне эпир кĕлĕ сăмахĕсене калатпăр, хамăр çине хĕрес хыватпăр (сăх сăхатпăр) <…> [Наставление 1896:3].

хир

уй. Çеçен хирте (уйра) тĕрлĕ тырă, çаранлăхра тĕрлĕ курăк, вăрмансенче тĕрлĕ йывăç ӳсет <…> [Хыпар 1906, № 4:59]; Этемĕн çамрăк чухнехи вăхăчĕ çур куннехи вăхăт пек: çур кунне хире (уя) тырă акнă пек этемĕн те çамрăк чухне хăй ăшне тырă акас пулать <…> [Наставление 1893:18].

хисеп пар

ответ пар. Эпир хамăр пурăнăçăмăрта мĕн тунă, çавсем пурте ун чухне курăнса тăрĕç; кирек кам та хăйĕн усал ĕçĕсемшĕн намăсланă, пур çын та сутра хăйшĕн хăй хисеп парĕ! [Осмотрись 1900:7].

хисепле

шутла. <…> Эпĕ хушнине тăвакана Манăн Атте хисеплĕ (шутлĕ) [Евангелие 1880:59]; Иудейсенĕн патши Ирод пулса тăнă вăхăтра Рим патши Кесар Август хăй патшалăхĕнчи халăха пурне те хисеплесе (шутласа) çырма хушнă [Священная 1883:67].

хитон

çанăллă кĕпе пек тум-тир. Нина каланă тăрăх, Мириан патша Христосăн¹ хитонне пытарнă вырăна тупасшăн тăрăшнă. ¹Хитон вăл − çанăллă кĕпе пек, пĕр хутăн та, икĕ хутăн та тăхăнма юракан тум-тир. Христос хитонне çĕлесе туман, ăна Турă Амăшĕ хăй аллипе тĕртсе тунă [Святая 1909:2122].

чаппан

аçам. Иванран санăн аннӳ кĕркунне чаппан (аçам) тăхăнса çӳрет-и, сăкман-и тесе ыйт! [Букварь 1902:134]; <…> чăваш кĕпе-йĕм, кĕрĕк-сăхман, тăлăп, чаппан (аçам), тăла-çăпата, кĕçатă (çăмат), тырă-пулă, пахча-çимĕç – пурне те хăй тума пултарать те, тăвать те [Комиссаров 1918:20].

чиновник

патша тарçи. Патшалăха пĕр çын хăй ирĕкĕпе тытса тăракан çĕрсенче хут çинче патшалăха патша тытса тăнă пекех пулать, анчах пурнăçра ун пек мар, патшалăха патша мар, унăн тарçисем (чиновниксем) тытса тăраççĕ [Ширновой 1917:14].

чиркӳ I.

ĕненекен ушкăн. Халĕ эпĕ сирĕншĕн асап курса савăнатăп, хамăн ӳтĕмпе асапланса Христос Хăй ӳчĕшĕн курнă хурлăха тултаратăп, унăн ӳчĕ – Чиркӳ (ĕненекен ушкăн) пулать [Кол. 1:24]; Вăсене пурне те пĕрле вырăс чĕлхипе Чиркӳ (Церковь) тенĕ; вăл сăмах чăвашла Христос тĕнне тĕрĕс тытса тăракан халăх тени пулать [О боге 1891:120].

чиркӳ II.

турă çурчĕ. Чиркӳ – Туррăн çурчĕ [О церкви 1894:12]; Чăваш прихучĕсенче халăха лайăх вĕрентсе пурăнакан пачăшкасем пулĕç, Турра ĕненекен халăх хăй лартнă турă çуртне (чиркĕве) тăрăшса сыхласа пурăнĕ <…> [Комиссаров 1918:39].

шах

Перси патши. Пирĕн патша (Персияра ăна шах теççĕ) хăй çуралнă кун манифест кăларчĕ [Хыпар 1906, № 34:536].

шăтăк çăварĕ

шăтăк анĕ. Иисус вара татах Хăй ăшĕнче хуйхарса Лазара пытарнă шăтăк патне пынă; вăл шăтăк ту аяккинче пулнă, шăтăк çăварĕ (анĕ) умне чул тăратса хунă [Евангелие 1880:54].

эллин

грек. Чăн малтан Христос вĕрентнине Израиль халăхĕ хушшинчи суйланисем ĕненнĕ, вĕсем хыçĕнчен Христос Хăй çӳренĕ çĕр çывăхĕнчи халăхсем ĕненсе тата ытти халăхсене те вĕрентсе ĕнентернĕ. Çавăн пек халăхсенчен пĕр чаплă халăх авалхи эллинсем (грексем) пулнă [В память 1888:1]; Святой Прокопий çапла Христос çинчен эллинсен (грексен) кĕнеки çинче çырнă сăмахсемпех каласа кăтартнă <…> [Жизнь 1903:21].

юрлă

чухăн. Çапла нушана çакланнă çын хăй çĕрне хăй пекех юрлă (чухăн) çынна сутас тесен вăл тӳлесе тăракан укçана çавăрнă рентана (капитализированная рента) çĕнĕрен илекен çын тӳлесе тăмалла пулать <…> [Хыпар 1906, № 38:594].

çихар

пирус. 1900 çулта вăл (Цеппелин. – Э.Ф.) калама çук пысăк дирижабль тунă, унăн тăрăшшĕ 60 чалăш, урлăшĕ 5 чалăш, хăй вăл çихар (пирус) пекскер пулнă [Çулталăк 1910:16].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

автограф

сущ.муж.
1. ал çыру (автор хăй çырни); автографы Петра Хузангая Петĕр Хусанкай ал çырăвĕсем
2. автограф (автор асăнмалăх алă пусса пани); взять автограф у артиста артистран автограф ил, артиста алă пустар

автомат

сущ.муж.
1. автомат (хăй хальлĕн ĕçлекен машина, хатĕр); станок-автомат автомат станок
2. автомат (хăвăрт перекен пăшал); автомат Калашникова Калашников автомачĕ

автоматический

прил., автоматически нареч.
1. автомат ...; автоматла; автоматическое оружие автоматла хĕç-пăшал
2. хăй хальлĕн; шухăшламасăр; отвечать автоматически шухăшламасăр хуравла

автономия

сущ.жен.
автономи, хăй тытăмлăх (халăх хăй çĕрĕ çинче влаçа хăй тытса тăни); национально-территориальная автономия наци-çĕр автономийĕ; культурная автономия культура автономийĕ

автономный

прил.
1. автономиллĕ, хăй тытăмлă; автономный округ автономиллĕ округ
2. (син. самостоятельный, независимый) хăй хальлĕ, ирĕклĕ; автономный полет ирĕклĕ вĕçев

баржа

сущ.жен., множ. баржи
баржа (груз турттармалли карап); самоходная баржа хăй çӳрекен баржа; буксир тянет баржу буксир баржăна туртса пырать

беречься

глаг. несов., кого-чего (син. остерегаться, предохраняться)
асăрхан, сыхлан, асăрхануллă пул; беречься простуды шанса пăсăласран сыхлан
сущ.жен.
упа йĕнни, упа йăви, упа шăтăкĕ; медведь залёг на зиму в берлогу упа хĕл каçма хăй йăвине кĕрсе выртнă

биографический

прил.
биографи -ĕ; биографиллĕ; биографический роман биографиллĕ роман (автор хăй пурнăçне çырса кăтартни)

бормотать

глаг. несов.
мăкăртат, мăкăр-мăкăр ту; он что-то бормочет про себя вăл хăй ăссĕн тем мăкăртатать

будто

1. союз (син. как, словно) пек, пекех, евĕр, евĕрлĕ; выглядит будто живой чĕрĕ пекех курăнать
2. союз (син. что) иккен, имĕш, тет, теççĕ; говорит, будто сам это видел вăл çавна хăй курнă тет
3. частица, выражает сомнение, недоверие пулĕ, туйăнать, пек; лицо будто знакомое сăнран палланă пек туйăнать

видеть

глаг. несов.
1. кур, куçпа кур; он плохо видит вăл япăх курать; совы видят ночью тăманасем çĕрле кураççĕ
2. кого (син. встречаться) кур, курнăç, тĕл пул; вчера я видел друга ĕнер эпĕ юлташа тĕл пултăм
3. что (син. испытывать) тӳссе кур; он многое видел на своём веку вăл хăй ĕмĕрĕнче тем те тӳссе курнă
4. что (син. сознавать) кур, ăнлан; я вижу свою ошибку эпĕ хамăн йăнăша ăнланатăп
5. видишь, видите вводн. сл. куратăн-и, куратăр-и, имĕш; он, видите ли, тогда болел вăл ун чухне чирленĕ имĕш

властный

прил., властно нареч.
1. власть -ĕ; властные полномочия государственных органов патшалăх органĕсен власть полномочийĕсем;
2. кăра, хыта кăмăлла; он властный человек вăл хытă кăмăлла çын ♦ не властен над собой хăйне хăй чараймасть

возвести

глаг. сов.
1. что (син. соорудить, построить) ларт, хăпарт, туса ларт; возвести здание çурт туса ларт; фундамент цеха возведён быстро цех никĕсне хăвăрт хăпартнă
2. кого-что во что (син. возвысить) хыв, хур, шутла, кăлар; возвести в принцип принцип вырăнне хур; возвести воина в герои салтака паттăр тесе шутла ♦ возвести клевету элек ту; возвести на престол патшана ларт; возвести в степень степене ил (математикăра — хисепе хăй çине степеньре кăтартнă чухлĕ хутлани)

время

сущ.сред.; множ. времена
1. вăхăт; местное время вырăнти вăхăт; в свободное время ерçнĕ чухне; с пользой проводить время вăхăта усăллă ирттер; время проходит незаметно вăхăт сисмесĕрех иртет; Сколько сейчас времени? Вăхăт мĕн чухлĕ халĕ?
2. (син. период, эпоха) вăхăт, тапхăр, самана; время больших перемен пысăк улшăнусен самани; во времена наших предков пирĕн мăн асаттесен вăхăтĕнче
3. вăхăт (грамматикăра); настоящее время хальхи вăхăт; прошедшее время иртнĕ вăхăт; будущее время пулас вăхăт; времена глагола глагол вăхăчĕсем ♦ времена года çулталăк тапхăрĕсем; первое время малтанах, пирваях; в своё время хăй вăхăтĕнче; на время вăхăтлăха; всё время яланах, пĕрмаях; одно время пĕр хушă; с течением времени вăхăт иртнĕçем; время от времени тахçантан тахçан, хутран-ситрен; до поры до времени вăхăт çитиччен; в скором времени çывăх вăхăтрах, часах; на первое время малтанлăха; тем временем çав хушăра

диктовать

глаг. несов.
1. каласа çыртар, çырма вула; чётко диктовать текст текста уçăмлă вуласа çыртар
2. (син. навязывать) пусахла, вăйăмла, хуш; он хочет диктовать свои условия вăл хăй хушнă пек тутарасшăн

добровольный

прил. (ант. принудительный), добровольно нареч.
ирĕклĕ, хăй ирĕклĕ; харпăр ирĕкĕпе; на добровольных началах ирĕклĕ йĕркепе; добровольно сдаться милиции милицие харпăр ирĕкĕпе парăн

добрый

1. (син. отзывчивый; ант. злой) ырă, кăмăлла, тарават; добрый человек ырă çын; он добр ко мне вăл мана кăмăллать
2. (син. хороший; ант. плохой) ырă, лайăх, аван; добрая весть ырă хыпар; наши добрые друзья пирĕн лайăх туссем; Добрый день! Ырă кун пултăр!
3. ырă, таса, сумлă; доброе имя сумлă ят ♦ Будьте добры! Тархасшăн!; по доброй воле харпăр ирĕкĕпе; В добрый час! Çулĕ телейлĕ пултăр!; по доброй воле хăй ирĕкĕпе

завещать

глаг. сов. и несов.
халалла, пехилле, парса хăвар (хуçи вилнĕ хыççăн илме); старик завещал дом младшему сыну старик хăй çуртне кĕçĕн ывăлне пехиллесе хăварнă

залезть

глаг. сов.
1. на что (син. подняться; ант. слезть) хăпар, улăх; хăпарса кай, улăхса кай; залезть на крышу дома пӳрт тăррине улăхса кай
2. во что (син. проникнуть; ант. вылезть) кĕр, кĕрсе кай; лиса залезла в нору тилĕ хăй шăтăкне кĕрсе кайрĕ

занять

2. глаг. сов.
1. что вырнаç, шăнăç, йышăн; вещи заняли весь шкаф япаласем пĕтĕм шкапа йышăнчĕç
2. (син. расположиться) вырнаç, йышăн; занять место в вагоне вагонра вырăн йышăнса хур
3. кого (син. заинтересовать) кăсăклантар; он занят только собой вăл хăй çинчен кăна шухăшлать
4. кого ĕç хуш, ĕç пар; явăçтар, хутшăнтар; занять детей игрой ачасене вăййа явăçтар ♦ занять первое место пĕрремĕш вырăн йышăн (ăмăртура); занять город хулана ярса ил; я занят эпĕ ерçместĕп, ман вăхăт çук

знать

глаг. несов.
1. пĕл, ăнлан, ăнкар; я знаю об этом эпĕ кун çинчен пĕлетĕп; знать физику физикăна ăнкар; он не даёт знать о себе вал хăй çинчен хыпар ямасть
2. обычно с отриц., что (син. испытывать, переживать) пĕл, туй, ăнлан; не знает покоя канăç курмасть, канăçа çухатнă; не знать колебаний иккĕленсе ан тăр; не знает усталости ывăнма пĕлмест, ывăннине туймасть ♦ знать не знаю нимĕн тс пĕлместĕп; как знаешь хăвăн кăмăлу, хăвăнне ху пĕл; кто его знает кам пĕлет ăна, темле; знать меру виçине пĕл, йĕркеллĕ пул

конфискация

сущ.жен. (син. изъятие)
тытса илни, конфискаци (укçа-тенке, пурлăха патшалăх хăй аллине илни); осудить с конфискацией имущества пурлăха тытса илсе тĕрмене лартма йышăн

лететь

глаг. несов.
1. вĕç, вĕçсе пыр; ласточка летит к гнезду чĕкеç хăй йăвинелле вĕçсе пырать
2. (син. мчаться) ыткăн, ывтăн; конь летит стрелой ут çĕмрен пек ыткăнса пырать
3. 1 и 2 л. не употр. (син. проходить) ирт, иртсе пыр; время летит быстро вăхăт часах иртет
4. (син. падать) ӳк, персе ан; книги летят с полки кĕнекесем çӳлĕк çинчен ӳкеççĕ

личный

прил., лично нареч.
1. пайăр, хăй тунă; харпăр хăй тунă; под вашим личным наблюдением эсир пайăррăн асăрхаса тăнипе; я лично проверил эпĕ хам тĕрĕслерĕм
2. уйрăм, харпăр; личное имущество харпăр пурлăхĕ
3. лично в знач. частицы пулсан; -сан(-сен); я лично так бы не поступил эпĕ пулсан ун пек тумăттăм ♦ личное местоимение сăпат местоименийĕ; личные формы глагола глаголăн сăпат формисем

лишь

1. частица огранич.
çеç, çех, анчах, кăна; это лишь начало ку пуçламăшĕ кăна-ха; он думает лишь о себе вăл хăй çинчен çеç шухăшлать
2. союз -санах (-сенех); лишь он вошёл, все смолкли вăл пырса кĕрсенех пурте шăпланчĕç

монолог

сущ.муж.
монолог (пĕр çын ыттисене итлеме е хăй тĕлĕшшĕн сăмах калани); сценический монолог сцена çинчи монолог

обесцениться

глаг. сов.
йӳнел, йӳнелсе кай, хак çухат; деньги обесценились укçа хăй хакне çухатнă

осмелиться

глаг. сов. (син. решиться)
хăй, хăю çитер; он не осмелился возражать начальнику вăл пуçлăха хирĕçлеме хăймарĕ

отвечать

глаг. несов.
1. (ант. спрашивать) хуравла, хурав пар; отвечать на письма çырусене хурав яр
2. за кого-что явап тыт, яваплă пул; каждый должен отвечать за свой поступки кашни çын хăй мĕн тунишĕн яваплă пулмалла
3. (син. соответствовать) тивĕçтер; товар отвечает современным требованиям тавар хальхи ыйтусене тивĕçтерет

отказаться

глаг. сов.
тун, ан килĕш, ан йышăн; отказаться от сотрудничества пĕрле ĕçлеме ан килĕш; он отказался от своих слов вăл хăй каланине тунчĕ

проводник

2. сущ.муж.
проводник (электричество, ăшă лайăх яракан япала); медь — хороший проводник электричества пăхăр хăй витĕр электричество лайăх ярать

рассчитывать

глаг. несов.
1. шутла, шутласа кăлар; рассчитывать себестоимость продукции продукци хăй хаклăхне шутласа кăлар
2. на кого-что или с неопр. ф. (син. надеяться) шутла, шан, шанăç хур; я рассчитываю на вашу помощь эпĕ эсир пулăшасса шанатăп

сам

местоим.
хам (эпĕ), ху (эсĕ), хай (вăл); я сделаю это сам эпĕ куна хамах тăвăп; они сами знают вĕсем хăйсемех пĕлеççĕ ♦ само собой хăйне хăех, хăй тĕллĕнех; само собой разумеется паллах; сам не свой пăлханчăк, хумханчăк

самоуправление

сущ.
сред. харпăр тытăмĕ, хăй тытăмлăх; органы местного самоуправления вырăнти хăй тытăмлăх органĕсем

свекровь

сущ.жен.
хуняма, пăянам (хĕрарăм хăй упăшкин амăшне чĕнни)

свёкр

сущ.муж.
хуняçа, пăятам (хĕрарăм хăй упăшкин ашшĕне чĕнни)

себестоимость

сущ.жен.
хăй хаклăх (тавар тума тухнă пĕтĕм тăкак); снизить себестоимость продукции продукци хăй хаклăхне чакар

склонить

глаг. сов.
1. что (син. нагнуть) тай, пĕк, чик, ус; склонить голову пуçа ус
2. кого (син. уговорить) çавăр, ӳкĕте кĕрт; он всех склонил на свою сторону вăл пурне те хăй майлă çавăрнă

сметь

глаг. несов.
хăй, хăю çитер; не смею его беспокоить ăна чăрмантарма хăймастăп

стихийный

прил., стихийно нареч.
1. çут çанталăк -ĕ; стихийное бедствие çут çанталăк инкекĕ
2. (син. неорганизованный) хăй хальлĕн, йĕркесĕр, йĕркелемен; стихийный митинг хăй хальлĕн пуханнă митинг

суверенитет

сущ.муж. (син. независимость)
суверенитет, хай ирĕклĕх (çĕршыв е халăх хăй ирĕккĕн, пăхăнмасăр пурăнни)

суверенный

прил. (син. независимый)
суверенлă, хăй ирĕклĕ; суверенное государство хăй ирĕклĕ патшалăх

так

1. нареч. çапла, апла; çакăн пек, çавăн пек; сделай вот так ак çакăн пек ту
2. частица усилит. (син. очень) çав тери; я так люблю музыку эпĕ юрă-кĕвĕне çав тери юрататăп
3. нареч. хăйне хăех, хăй хальлĕн; болезнь так не пройдет, надо лечиться чир хăйне хăех иртсе каймĕ, сипленес пулать
4. частица, употр. при разъяснении, уточнении (син. например) çапла, акă, сăмахран; сельчане живут хорошо, так, многие построили дома ял çыннисем аван пурăнаççĕ, çапла, нумайăшĕ çурт лартнă
5. частица усилит. (син. очень) çав тери; я так люблю музыку эпĕ юрă-кĕвĕне çав тери юрататăп
6. союз (син. если) пулсан; тăк (тĕк); сказал, так сделаю каларăм пулсан тăватăпах ♦ и так ахаль те, унсăр та; так и быть юрĕ ĕнтĕ; так и есть чăнах та; так как союз мĕншĕн тесен; так что союз çавăнпа та; так или иначе мĕнле пулсан та; так себе вăтам, чухă кăна

ткать

глаг. несов.
1. тĕрт, тĕртсе ту; ткать холст пир тĕрт
2. çых, кар; паук ткёт паутину эрешмен хăй картине карать

частник

сущ.муж., частница жен.
харпăрçă (харпăр хăй халлĕн ĕçлекен, сутă тăвакан çын)

юркнуть

глаг. сов.
кĕрсе кай, кĕрсе çухал; мышь юркнула в нору шăши хăй шăтăкне кĕрсе çухалчĕ

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

хăйĕ

он сам. См. Хăй (1).

ялтăрр!

/Йалтăрр!/ (jалды̆рр), подр. довольно продолжительному блеску ярко сверкнувшей молнии и т. п. Сред. Юм. Те çиçĕм çиçрĕ, те шевле вылярĕ: ялтăрр! туса кайрĕ хăй... (Ялтăр не означает звука, а показывает самое действие).

ялтăркка

/Йалтăркка/ (jалды̆ркка), блестящий. Изамб. Т. Ху (фу), ялтăркка, пăхмалла та мар! || Масляный (о глазах). Макка 24. Унăн (в пьяного) куçĕ-пуçĕ пит ялтăркка, çапах вăл хăйĕнчен хăй вăтанмас.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

абсолютизм

м н. н е т абсолютизм (самодержави, патшалăхри аслă влаçа пĕр çын хăй ирĕкĕпе тытса тăни).

автобиография

автобиографи (çын хăй пурнăçне çырса кăтартни).

автограф

автограф (автор хăй çырнă алçырăвĕ, хай алă пусни); автограф Пушкина Пушкин автографĕ.

автомат

автомат (1. хăй тĕллен ĕçлекен аппарат; 2. автоматла хĕçпăшал).

автопортрет

автопортрет (авторăн хăй çырнă е ӳкернĕ портречĕ).

аноним

аноним (1. хăй ятне пĕлтермен (кăтартман) автор; 2. çыраканни хăй ятне кăтартман сочинени).

анонимный

анонимлă, ятсăр; анонимное письмо анонимлă çыру (çыраканни хăй ятне кăтарман çыру).

апломб

м н. н е т апломб (хăйне хăй питĕ нумай пĕлнĕ пек, мăн кăмăллă тытни); говорить с апломбом мăн камăллăн калаç.

аудиенция

аудиенци (аслă вырăнти çын хăй патне ĕçпе пыракана официальнăй йĕркепе йышăнни).

вероломный

сутăнчăк, хăй сăмахне тытман, усал, ултавлă, чее, кутăн (çын).

взятка

взятка, сӗрни (пĕр-пĕр ĕçе хăй майлă тутарасшăн вăрттăн паракан укçа е япала).

виртуоз

виртуоз (хăй ĕçне ăста пĕлекен артист, музыкант; перен. пĕр-пĕр ĕçе ăста пĕлекен çын).

владыка

1. влаçа хăй аллинче тытса тăракан, хушса çеç тăракан; 2. архиерей, ĕлхери, пупсен пуҫлӑхӗ.

властитель

м. влаçа хăй аллинче тытса тăракан, çынсене хăйне пăхăнтарса тӑракан.

влияние

влияни, витĕм, вăйăм (пĕр-пĕр япалана е çынна хăй майлă туни, хăйне пăхăнтарни, хăй енне çавӑрни, хăйне итлеттерни, хăй пек шухăшлаттарни); влияние среды тавралăх витĕмĕ, вăйăмĕ; человек с большим влиянием витĕмлĕ çын.

влиятельный

витĕмлĕ, хисеплĕ, сумлă, авторитетлă, çынсене хăй ирĕкне пăхăнтарма пултаракая (ҫын).

вменяемый

хăй ĕçӗсемшĕн саккун умĕнче ответ тытма тивĕçлĕ çын.

вовремя

вăхăтлă, вырăнлă; çинчех, çийĕнчех, хăй вăхăтĕнче.

водоизмещение

ишсе пыракан пăрахут хăй тайнă таран тӗксе кăларакан шыв хисепĕ.

волонтёр

волонтёр (хăй ирĕкĕпе салтака кайнă ҫын).

воспитанный

лайăх воспитани илнĕ, пăхса ӳстернĕ (ача); хăйне хăй тытма, (хăйне тыткалама) пĕлекен.

выдержанность

ж. чăтăмлăх, тӳсĕмлĕх, хăйне хăй тытма пĕлни.

выдержанный

сапăр çын, сапăрлă, сипетлĕ, хăйне хăй тытма пĕлекен, чăтăмлă, тӳсĕмлĕ (çын).

самооборона

мн. нет хӑйне хăй хӳтĕлени, сыхлани, сыхланни.

самоопределение

мн. нет самоопределени (халӑх хӑйӗн наципе государство тытӑмӗ тӗлӗшпе хăй ирӗкне, хӑй шухӑшне палӑртни).

самосохранение

мн. нет хӑйне хăй сыхлани, хӑйӗн пурнӑҫне нумая тӑсма тӑрӑшни.

собственный

1. хамӑрӑн, хӑвӑн, хӑйĕн; собственный дом хам ҫурт (хăвăн ҫурту, хӑйĕн ҫурчĕ); 2. хăй ирӗкӗпе (тӑвакан); по собственной инициативе хӑй пуҫарса янипе; имя собственное грам. пайӑр ят.

притяжение

туртӑм (япаласем пĕр-пӗрин патнелле) туртӑнни; закон земного притяжения ҫӗрӗн туртăм законӗ, ҫĕр пур япаласене те хăй çине туртни.

частник

частник (хăй таварсем илсе сутă тăвакан).

черёд

разг. черет, йĕрке; дело идет своим чередом ĕç хăй майĕпе (йĕркипе) пырать.

тактичный

хăйне хăй виçеллĕ, йĕркеллĕ тытма пĕлекен (çын).

твёрдый

1. хытă, çирĕп, тĕреклĕ (япала); 2. перен. çирĕп, хăй шухăш-кăмăлне улăштарма юратман (çын); твёрдая власть çирĕп власть; 3. грам. хытă, хытăлăх; твёрдые согласные хытă хупă сасăсем; твёрдый знак хытăлăх палли.

темперамент

темперамент (1. çыннăн хăйне хăй тыткаланинче, ытти çынсемпе çыхăнса ĕçленинче т. ыт. чухне те палăракан психикăлла свойствисем, уйрăмлăхĕсем; 2. çын хавхаланма, хĕрӳленме, унăн кăмăлĕ çĕкленме пултарни); певица пела без темперамента, вяло юрлаканĕ хавхаланмасăр, сӳрĕк юрланă.

тиран

тиран (1. патшалăхри влаçа хăй аллине вăйпа туртса илнĕ çын; усал, хаяр пуçлăх (правитель); 2. перен. çынна асаплантарма юратакан усал çын).

целомудренный

таса кăмăллă, чыслă, хăйне хăй йĕркеллĕ, çирĕп тытакан (çын).

цена

хак; по своей цене хăй хакĕпе; снижение цен хаксене йӳнетни; твердая цена çирĕп хак.

хамелеон

хамелеон (1. хăй тĕсне таврари япала майлă час-часах улăштаракан калта евĕрлĕ чĕрчун; 2. перен. çынна юрасшăн хăйĕн шухăш-кăмăлне час-часах улăштаракан çын).

ханжа

ханжа (икĕпитлĕ çын, хăй интересĕшĕн çын умĕнче хăйне турă çынни пек, ырă çын пек кăтартма тăрăшакан).

факультативный

факультативлă (студент хăй суйласа илсе итлекен обязательнăй мар курс (предмет).

форс

мн. нет простор. форс, каппайлăх, каппайланни, капăр тумланни, хăйне хăй пысăка хуни.

фривольный

килĕшӳсĕртерех, çăмăлттайрах, çынна вăтантаракан сăмахсене асăнакан; фривольное обращение хăйне хăй ытла ирĕккĕн, килĕшӳсĕр, çăмăлттайла тыткалани.

увлекательный

кăмăла илĕртекен, хăй енне туртакан, интереслĕ, кăсăк; увлекательное пение кăмăла каймалла юрлани.

узколобый

1. ансăр çамкаллă; 2. перен., хăй умĕнчине çеç куракан çын, ансăр тавракурăмлă, начар чухлакан çын.

узурпатор

узурпатор (влаçа хăй аллине законсăр, вăйна туртса илнĕ çын).

уклад

хăй тĕллĕн пулса кайнă е юри тунă йĕрке; уклад жизни пурнăç йĕрки; семейный уклад çемьеллĕ пурнăç.

урочище

хăй тĕллĕн пулнă чикĕ: шыв, çырма, тип вар, вăрман, сăрт, çыран, кӳлĕ т. ыт.; тавралăхран уйрăлса тăракан вырăн (сăмахран, шурлăх).

усадьба

уйрăм çурт (хăй ларакан çĕр участокĕпе).

усмотрение

мн. нет пăхни, татса пани; он сделал это по своему усмотрению вăл куна хăй тăвас тенĕ пек тунă, хăй пĕлнĕ пек, шухăшланă пек тунă.

банкрот

банкрот, панкрут (1. хăйĕн пысăк парăмĕсене тӳлеме пултарайман çын; 2. хăй илнĕ обязательствăсене тума пултараймасăр шанчăксăра тухнă çын); политический банкрот политикăри банкрот (политика тĕлĕшĕнчен панкрута тухнă çын).

барограф

барограф (хăй тĕллĕн çырса пыракан барометр).

бедокурить

несов., набедокурить сов. он может набедокурить хăй ашкăннипе, чарăнма пĕлменнипе çынна сиен тума, кӳрентерме пултарать.

безалаберный

йĕркесĕр, килĕшӳсĕр, сипетсĕр, тăрлавсăр, тирпейсĕр, çыпăçусăр, хăйне хăй йĕркеллĕ тытма пĕлмен çын, тĕлсĕр, чалак, киревсĕр.

безвольный

çирĕп шухăшлă мар, сӳрĕк, хăй тĕллĕн çĕнĕ ĕçе тытăнма пултарайман (çын).

беззаветный

пĕтĕм чун-чĕререн, пĕтĕм хастарлăхпа тăвакан, хăйне хăй шеллемен; беззаветная храбрость Чапаева в бою Чапаев хăйне хăй хĕрхенмесĕр çапăçни; беззаветная преданность Родине Тăван çĕршыва пĕтĕм чун-чĕререн парăнни.

беззащитный

хăй хутне кĕреймен, хӳтĕсĕр, хăйне сыхламалли хатĕрсемсĕр.

безличный

хăй сăн-сăпатне палăртманскер; безличное предложение подлежащисĕр предложени; безличный глагол сăпатсăр глагол.

безудержный

, -жна, -жно чарусăр, тытăмсăр, тытăнчăксăр, хăйне хăй чарма пултарайман, чарăна пĕлми.

беспричинный

сăлтавсăр, хăй ăссен, хăй тĕллĕн; нехекрен.

бессознательный

сĕмсĕр, тăнсăр, ăнсăр; ним пĕлми, хăй тĕллĕн, шухăшламасăр.

блестеть

, блещу, блестишь и блещешь чем несов. 1. йăлтăртат, çуталса тăр, йăлтăртатса тăр; 2. мĕнпе те пулин палăрса, уйрăлса тăр, тĕлĕнтер; он не блещет умом вăл хăй ăсĕпе çынна тĕлĕнтереймест.

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

хăй

үзе

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

автономия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

волонтёр

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

выдворение

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

доброволец

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

инкогнито

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

контрибуция

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

налоговый

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

отвод

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

паломник

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

расчёт

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

репортаж

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

самодеятельный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

самообслуживание

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

самоопределение

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

самоотвод

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

самостоятельность

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

самоубийство

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

самоуправление

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

себестоимость

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

тендер

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

хăвăрттăн хăвăш хăвăш-хавăш хăврăл « хăй » хăйă хăйăк хăйăклат хăйăлăх хăйăлтат

хăй
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org