Шырав: халăх

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

абориген

абориген (пĕр-пĕр вырăнти тĕп халăх)

абориген

аборигенный
Хĕвел Тухăç Европăри аборигенĕсем — аборигены Восточной Европы
абориген халăх — аборигенное население

авиатранспорт

авиатранспортный
авиатранспортпа халăх хуçалăхĕнче усă курни — использование авиатранспорта в народном хозяйстве

авторитет

1.
авторитет (сум, хисеп) (см. вăйăм)
унăн авторитет пысăк — он пользуется большим авторитетом
халăх хушшинчи авторитет — авторитет в массах
авторитета тивĕç пул — завоевать авторитет
авторитета çухат — потерять авторитет

айăплав

2.
осуждение, порицание
халăх айăплавĕ — общественное осуждение

акын

акын (Казахстанта, Киргизире — халăх юрăçи)

анат

нижний
анат кас — нижняя улица
анатра халăх шавлать — в нижнем конце улицы шумит народ

аппай

то же, что апай
аппай, халăх нумай-çке! — батюшки, как много народу!

артист

артистический
опера артисчĕ — оперный артист
эстрада артисчĕ — эстрадная артистка
тава тивĕçлĕ артист — заслуженный артист
СССР халăх артисчĕ — ист. народный артист СССР
артист пӳлĕмĕ — артистическая уборная

асăрха

1.
замечать, подмечать
халăх хушшинче палланă çынна асăрха — заметить знакомого в толпе
çитменлĕхсене вăхăтра асăрха — вовремя подмечать недостатки
эпĕ асăрхамарăм та — я и не заметил
асăрхаса тăр — замечать, примечать
асăрхаса юл — заприметить

ассимиляци

1.
ассимиляция (пĕр халăх тепĕр халăх чĕлхине, йăлисене йышăнса унпа пĕрпекленсе кайни)

аудитори

2. собир.
аудитория (пӳлĕмри халăх)
аудитори лекцие тимлĕ итлерĕ — аудитория со вниманием прослушала лекцию

баланс

балансовый
активлă шайлашу — активный баланс
пассивлă шайлашу — пассивный баланс
топливăпа энергетика шайлашăвĕ — топливно-энергетический баланс
халăх хуçалăх шайлашăвĕ — баланс народного хозяйства
шайлашу комиссийĕ — балансовая комиссия
шайлашу отчĕчĕ — балансовый отчет
шайлашу çулталăкĕ — балансовый год
шайлашури хаклăх — балансовая стоимость

барыня

барыня (вырăс халăх юрри тата ташши)
барыня ташла — плясать барыню

вашаватлă

гостеприимный, радушный, призĕтливый
обходительный

вашаватлă халăх — гостеприимный народ
çынпа вашаватлă пул — быть обходительным с людьми

вăйăм

влияние, воздействие
авторитет
нимĕç литератури вăйăмĕ — влияние немецкой литературы
вăйăм кур — оказывать воздействие
унăн вăйăмĕ ӳсрĕ — его авторитет возрос
унăн вăйăм пысăк он пользуется большим авторитетом
халăх хушшинчи вăйăм — авторитет в массах
вăйăма тивĕç пул — завоевать авторитет
вăйăма çухат — потерять авторитет

вăйăçă

2.
музыкант
музыкантша разг.
халăх вăйăçисем — народные музыканты
шăпчăк — çунатлă вăйăçă — соловей — пернатый музыкант
вăйăçă ăсталăхĕ — профессия музыканта
вăл чăн-чăн вăйăçă — он прирожденный музыкант

вăрка

1.
суетиться
кишеть

йăвара кăткă вăркать — в муравейнике кишат муравьи
урам тулли халăх вăркать — на улице кишмя кишит народ

вече

ист.
вече (авалхи вырăс ялсенчи халăх пухăвĕ)

вĕре

3.
кишеть, сновать
урамра халăх вĕрет — на улице снует народ

вĕрке

1.
сновать, двигаться взад и вперед
вереться, кружиться

урамра халăх вĕркет — по улице снует народ
çĕмĕрт çинче хурт вĕркет — над черемухой кружатся пчелы

вырма

жатва
уборка

вырмана тух — выходить на жатву
пĕтĕм халăх вырмара — весь народ на жатве

выставка

выставочный
ялхуçалăх выставки —сельскохозяйственная выставка
халăх хуçалăх çитĕнĕвĕсен выставки (ХХÇВ) — выставка достижений народного хозяйства (ВДНХ)
выставка залĕ — выставочный зал

гармонизациле

муз.
гармонизировать
халăх юррисене гармонизациле — гармонизировать народные песни

группа

групповой
халăх тĕрĕслев группи — группа народного контроля

демографи

демография (статистикăн халăх йышĕ улшăнса пынине тĕпчекен пайĕ)

диспансеризаци

диспансеризация (халăх сывлăхне сыхлама диспансерсем тăвакан ĕçсем)

диспут

диспут (пĕр-пĕр ыйтăва халăх умĕнче сӳтсе явни)
диспут ирттер — провести диспут
диспута хутшăн — диспутировать, принять участие в диспуте

дружина

дружинный
пионер дружини — пионерская дружина
халăх дружини — народная дружина
дружина пухăвĕ — сбор дружины

йăван

6. разг.
(валом) валить
двигаться скопом

халăх тӳреме йăванать — народ валом валит на площадь

йăвăлăх

густота, плотность
халăх йăвăлăхĕ — плотность населения

йăп

1. подр. —
о неожиданном исчезновении

халăх хушшине йăп кĕрсе çухалчĕ — он вдруг исчез в толпе

йĕркеле

5.
обрабатывать, отделывать
халăх юррисене пухса йĕркеле — производить обработку народных песен

йыш

1.
количество, численность, численный состав
выльăх-чĕрлĕх йышĕ — поголовье скота
халăх йышĕ — численность населения
чĕлхери сăмахсен йышĕ — словарный состав языка

йышлан

множиться, умножаться, увеличиваться (численно)
размножаться
çемье йышланчĕ — в семье прибавилось
халăх йышлансах пырать — численность населения растет

йышлă

2.
много, во множестве
халăх йышлă пухăннă — народу собралось много

капăртат

3.
толпиться
лавккара халăх капăртатать — в магазине толпится народ

каплан

1.
скапливаться, грудиться, набираться, нагромождаться
пар капланса ларнă — льдины образовали затор
капланса тăр — скопиться
пĕлĕтсем капланса килчĕç — надвинулись тучи
алăк умне халăх капланнă — у входа сгрудились люди

карла

3.
хлынуть
урама халăх карласа тухнă — народ хлынул на улицу

кăркăс

киргизский
кăркăссем — киргизы
кăркăс халăх эпосĕ — киргизский народный эпос
кăркăс хĕрарăмĕ — киргизка
кăркăс чĕлхи — киргизский язык

кăткăлла

как муравьи
халăх кăткăлла кĕшĕлтетет — люди снуют как муравьи

кĕр

V.
подражание шуму
урамра халăх кĕр кĕрлет — на улице шумит народ
кĕр-кĕр — усил. от кĕр V.
мотор кĕр-кĕр тăвать — мотор рокочет

кĕрт

IV. глаг.

1.
впускать
вводить, заводить

машинăна гаража кĕрт — завести машину в гараж
ачасене каçхи сеанс çине кĕртмеççĕ — дети на вечерние сеансы не допускаются
халăх кĕртсе тултар — впустить много народу

кĕтӳ

4. перен. разг.
куча, множество
гурьба, ватага

пĕр кĕтӳ халăх — куча народу
пĕр кĕтӳ ача — ватага ребятишек

кĕшĕлтет

1.
сновать (о многих)
пӳртре ача-пăча кĕшĕлтетет — дети снют по дому
халăх кĕшĕлтетет — народ снует туда-сюда
кĕшĕлтетсе пыр — идти шумной толпой

комиссар

комиссарский
отряд комиссарĕ — комиссар отряда
халăх комиссарĕ — ист. народный комиссар (нарком)

комиссариат

комиссариатский
çар комиссариачĕ — военный комиссариат
халăх комиссариачĕ — ист. народный комиссариат (наркомат)

кунçул

2.
судьба, участь, доля
улшăнчăк кунçул — непостоянная, изменчивая судьба
кунçул вылянни — игра судьбы
халăх юррисен кунçулĕ — судьбы народных песен

купалан

3.
собираться толпой, толпиться
скучиваться

урамра халăх купаланса тăрать — на улице толпится народ

куç

II. глаг.

1.
перемещаться — перевод зависит от контекста:
двигаться, передвигаться, переходить, переезжать, перебираться и т. д.

куçса кай — переехать, переселиться (отсюда)
çĕнĕ çĕрсем çине куçса кай — переселиться на новые земли
куçса кил — переехать, переселиться (сюда)
вăр пурăнма пирĕн пата куçса килчĕ — он переехал жить к нам

куçса лар —
1) передвинуться, пересесть
çывăхарах куçса лар — подсесть поближе
2) переселиться (в пределах одного села, района)
куçса пыр — переходить, передвигаться

класран класа куçса пыр — переходить из класса в класс
сулăмпа куçса пыр — двигаться по инерции
куçса çӳре — переходить, переезжать с места на место, кочевать
куçса çӳрекен библиотека — уст. передвижная библиотека
куçса çӳрекен халăх — кочевой народ, кочевники
урăх ĕçе куç — перейти на другую работу
чир ӳпкене куçрĕ — болезнь перешла на легкие

лайăхлат

улучшать, повышать качество, совершенствовать
продукци пахалăхне лайăхлат — повысить качество продукции
сывлăха лайăхлат — поправить здоровье
халăх пурнăçне лайăхлатни — повышение народного благосостояния
лайăхлатса пыр — улучшать (систематически, неуклонно)
çĕнетсе лайăхлат — усовершенствовать, модернизировать

лам

ламран лама
1) из уст в уста
ламран лама çӳрекен хыпар — известие, распространяющееся из уст в уста

2) из поколения в поколение
халăх йăли-йĕркисем ламран лама куçса пыраççĕ — народные обычаи передаются из поколения в поколение

лач

2.
полно, битком
автобусра халăх лач тулли — в автобус битком набилось народу

лăкă

2.
полно, битком
лăкă тулли — полным-полно
клуба халăх лăках тулнă — в клубе народу битком

лăч

2.
полно, битком
пӳртре халăх лăч тулли — в избе полно народу

легенда

1.
легенда (халап)
авалхи халап — старинная легенда
халăх легендисем — народные легенды
халапа кĕрсе юл — войти в легенду, стать легендарным

мазурка

мазурка (поляк халăх ташши тата унăн кĕвви)
мазурка кала — исполнять мазурку
мазурка ташла — танцевать мазурку

массăллă

1.
массовый (халăх йышлă хутшанакан)
массăллă паттăрлăх — массовый героизм
тăнăçшăн кĕрешекенсен массăллă юхăмĕ — массовое движение сторонников мира
спектакльти массăллă сценăсем — массовые сцены в спектакле

массăллă

3.
массовый (йышлă халăх валли туса кăларакан)
массăллă выляв — массовый тираж
массăллă юрăсем — массовые песни

медицина

медицинский
халăх медицини — народная медицина
медицина препарачĕсем — медицинские препараты
медицина факультечĕ — медицинский факультет
медицина пулăшăвĕ пар — оказать медицинскую помощь

меслет

1.
средство, способ
сыхланмалли меслет — средство защиты
производство меслечĕ — способ производства
çĕнĕ меслет туп — найти новый способ
халăх медицинин меслечĕсемпе усă кур — пользоваться средствами народной медицины

миграци

миграционный
халăх миграцийĕ — миграция населения

музыкçă

музыкант, музыкантша разг.
халăх музыкçисем — народные музыканты
шăпчăк — çунатлă музыкçă — соловей — пернатый музыкант

наркомат

ист. наркомат (халăх комиссариачĕ)
çĕрĕç наркомачĕ — наркомат земледелия

нарсуд

нарсуд (халăх сучĕ)
нарсуд çурчĕ — здание нарсуда

национальность

национальность (халăх)

нуша

4.
потребность, надобность, нужды
халăх нушине туллинрех тивĕçтер — более полно удовлетворять потребности народа

олимпиада

2.
олимпиада (ăмăрту, конкурс)
математика олимпиади — математическая олимпиада
халăх пултарулăхĕн олимпиади — олимпиада народного творчества
олимпиадăна хутшăн — участвовать в олимпиаде

ополчени

ополченческий
халăх ополченийĕ — народное ополчение
ополчени дивизийĕ — ополчĕнческая дивизия
ополчени пух — собрать ополчение

пайтах

1.
много, значительно
порядочно
разг.
халăх пайтах пухăннă — народу собралось порядочно
таварсем пайтах йӳнелчĕç — товары намного подешевели
ĕçлемелли пайтах-ха — работы еще много

палăрт

4.
выражать, отражать, показывать
тĕлĕннине палăрт — выразить удивление
халăх шухăш-кăмăлне палăртакан хайлалăх — произведение, отражающее мысли и чаяния народа

пархатар

4.
достояние
çĕр — пĕтĕм халăх пархатарĕ — земля — общенародное достояние

пăтравлăн

2.
неспокойно
смутно, мятежно

халăх пăтравлăн шавланă — народ бурлил

пăтран

4.
волноваться, бурлить, бушевать
тинĕс пăтранса кайрĕ — море разбушевалось
халăх пăтранать — толпа взбудоражена, волнуется

пăтраш

4. перен.
волноваться, бурлить
халăх пăтрашма тытăнчĕ — толпа заволновалась

перепись

переписной
халăх перепиçĕ — перепись населения
перепись листи — переписной лист
перепись ирттер — провести перепись

пĕрлĕх

1.
единение, сплоченность
ĕç çыннисен пĕрлĕхĕ — сплоченность трудящихся
партипе халăх пĕрлĕхĕ — единение партии и народа

пĕтĕм

1.
весь, вся, все, всё
пĕтĕм тĕнче — весь мир
пĕтĕм халăх савăнать — весь народ радуется
пĕтĕм Раççейри амăрту — всероссийское соревнование
вăл пĕтĕм пурнăçне ялта ирттернĕ — он всю жизнь провел в деревне
пĕтĕм вăйран тăрăш — стараться изо всех сил

пĕтĕм

3.
общий, совокупный
пĕтĕм халăх ĕçĕ — общенародное дело
специалистсен пĕтĕм хисепĕ — общее число специалистов

пĕтĕç

2.
объединяться, сплачиваться
пĕр çĕре пĕтĕç —
1) собраться в одно место
2) объединиться, сплотиться
халăх пуçлăх тавра пĕтĕçсе тăрать — народ сплотился вокруг вождя

писатель

писатель
вырăс писателĕсем — русские писатели
чăваш халăх çыравçи — народный писатель Чувашии
çыравçă ĕçĕ — писательский труд
писательсен союзĕ — союз писателей
паян клубра çыравçăсемпе тĕл-пулу ирттереççĕ — сегодня в клубе проводится встреча с писателями

план

плановый
патшалăх планĕ — государственный план
пилĕк çуллăх план — пятилетний план
экономикăпа социаллă пурнăç аталанăвĕн планĕ — план экономического и социального развития
халăх хуçалăх планĕ — народнохозяйственный план
хирĕç план — встречный план
план çурчĕ — плановое задание
план пайĕ — плановый отдел
планри ĕçсем — плановые мероприятия
план тăрăх валеçни — плановое распределение
планпа ĕçле — работать по плану
плана ирттерсе тултар — перевыполнить план
бригада плана срокчен пурнăçлассишĕн кĕрешет — бригада борется за досрочное выполнение плана

плебисцит

плебисцит (пĕр-пĕр пысăк ыйтăва татса пама пĕтĕм халăх сасăлани)
плебисцит ирттер — проводить плебисцит

площадь

площадь
хула площачĕ — городская площадь
площадь тулли халăх — на площади полно народу

погром

погром (шовинистла ушкăнсем вак халăх çыннисене тустарни-вĕлерни)
погром тăвакансем — погромщики

поэзи

поэтический
ача-пăча поэзийĕ — детская поэзия
романтикăлла поэзи — романтическая поэзия
халăх поэзийĕ — народная поэзия
чăваш поэзийĕн классикĕсем — классики чувашской поэзии
поэзи хайлалăхĕ — поэтическое произведение
поэзи уявĕ ирттер — провести праздник поэзии

поэт

поэтический
халăх поэчĕ — народный поэт
чăваш поэчĕ — чувашский поэт
поэт таланчĕ — поэтический талант

пултарулăх

творческий
çыравçă пултарулăхĕ — творчество писателя
халăх пултарулăхĕ — народное творчество
пултарулăх ĕçĕ — творческая деятельность
пултарулăх ĕçĕ — творческая работа
пултарулăх каçĕ — творческий вечер
пултарулăх çурчĕ — дом творчества
пултарулăх вăй-хăвачĕ — творческие силы
пултарулăхлă усă кур — творчески использовать что-л.

пурлăх

2.
достояние, добро
çĕр — пĕтĕм халăх пурлăхĕ —  земля — всенародное достояние
Колхозшăн пурлăх, тăшманшăн хурлăх. — посл. Что для колхоза — добро, для врага — несчастье.

пуçтарăн

2.
собираться (вместе), сосредоточиваться, накапливаться
пĕрле пуçтарăн — собраться вместе
тӳреме халăх нумай пуçтарăнчĕ — на площади собалось много народу
çарсем тапăнма пуçтарăнса тăнă — войска сосредоточились для наступления
Саланма — сакăр алăк, пуçтарăнма — пĕр алăк. — посл. Расходиться родным — восемь дверей, сойтись вместе — одна дверь.

пуянлăх

2.
собственность, достояние, добро, богатство
общество пуянлăхĕ — общественное достояние
çĕр айĕнчи пуянлăхсем — ископаемые богатства
çутçанталăк пуянлăхĕсем — природные ресурсы
халăх пуянлăхне упра — беречь народное добро

пӳрт

изба, дом
пĕчĕк пӳрт — избушка
ултă кĕтеслĕ пӳрт — пятистенный дом
сивĕ пӳрт — нетопленная, холодная изба
çĕнĕ пӳрт — новый дом
хура пӳрт — курная изба, изба по-черному
шурă пӳрт — изба по-белому
пӳрт ăшчикки — внутреннее убранство дома
пӳрт вырăнĕ —
1) участок для дома
2) избище, место, где была изба
пӳрт кашти — матица
пӳрт маччи — потолок избы, подволока
пӳрт никĕсĕ — фундамент избы
пӳрт пури — сруб для избы
пӳрт пуçĕ — фронтон
пӳрт таврашĕнче тыткаламалли япаласем — предметы домашнего обихода
пӳрт тăрри — крыша избы
пӳрт тӳпи — 1) крыша избы 2) потолок избы, подволока
пӳрте кĕр — войти в дом
пӳртре лар — сидеть дома, домоседничать
пӳрт ларт — ставить дом
пӳрт хăпарт — ставить сруб избы на мох
унăн пӳртчĕ çĕнĕ-ха — у него дом еще новый
пӳрт тулли халăх — народу полон дом
вĕсем ашшĕн пӳртĕнче пурăнаççĕ — они живут в отцовском доме
Пӳрт çумĕнче пĕрмен кукăль выртать. (Хăлха). — загадка Возле избы лежит незащипанный пирог. (Ухо).

райсовет

райсовет (халăх депутачĕсен район совечĕ)
райсовет сессийĕ  сессия райсовета

рапсоди

муз.
рапсодия (халăх юрри-халапĕсем тăрăх кĕвĕленĕ хайлалăх)
Листăн Венгр рапсодийĕ — Венгерская рапсодия Листа

рейд

рейдовый
комсомол рейчĕ — комсомольский рейд
халăх контролĕрĕсен рейчĕ — рейд народных контролеров
рейд бригади — рейдовая бригада
рейд ирттер — провести рейд

савăл

клином
тимĕр савăл — железный клин
юман савăл — дубовый клин
савăл сухал — борода клином
савăл яр — 1) вбивать клин 2) перен. разъединять, ссорить
савăл пар — 1) вбивать клин 2) перен. разъединять, ссорить
савăл çап — 1) вбивать клин 2) перен. разъединять, ссорить
халăх савăлпа çапса хĕснĕ пек — народу битком набилось (букв. как будто клином затиснули)
пуртă савăлĕ тухса ӳкнĕ — у топорища выпал клинышек
Савăла савăлпа кăлараççĕ. — погов. Клин клином вышибают.

савăн

2.
торжествовать, ликовать
халăх çĕнтерӳшĕн савăнать — народ ликует по случаю победы
савăнса уявла — торжественно праздновать

савăнăç

2.
торжество, ликование
пĕтĕм халăх савăнăçĕ — всенародное ликование

салан

1. глагол,
выражает движение, направленное в разные стороны
— перевод зависит от способа передвижения:

расходиться, разъезжаться, расползаться, разлетаться и т. д.
халăх клубран саланчĕ — народ из клуба разошелся
пасар саланма пуçланă — базар начал расходиться
кайăксем вĕçсе саланчĕç — птицы разлетелись
хăнасем саланнă — гости разъехались
саланăр килĕрсене! — расходитесь по домам!
саланса пĕт — разбрестись, разойтись

самоопределени

самоопределение (халăх хай кунçулне хăй татса пани)
нацисен самоопределени прави — право наций на самоопределение

сапантуй

1.
сабантуй (тутар халăх уявĕ)

сахал

мало, немного, недостаточно
мало-


сахал мар —
1) немалый
сахал мар укçа немалые деньги
2) немало
сахал мар каланă кун çинчен — об этом говорилось немало

сахалтарах —
1) маловато, немного, недостаточно
ку укçа костюм илме сахалтарах — для покупки костюма этих денег маловато
2) меньше
сахалрах калаç — говори поменьше

сахал йышлă — малочисленный
сахал йышлă халăхсем — малочисленные народности, национальные меньшинства
ку сахал-ха — мало этого, мало того
вутă сахалрах — дров маловато
халăх сахалли — малолюдность, малонаселенность
сахал сĕтлĕ ĕне — малодойная корова
юр сахал хĕл — малоснежная зима
сахал вĕреннĕ çын — малообразованный человек
сахал тупăшлă хуçалăх — малорентабельное хозяйство
утă пĕлтĕрхинчен сахал пулчĕ — сена получилось меньше, чем в прошлом году

сăмахлăх

1.
устное творчество
халăх сăмахлăхĕ — устное народное творчество, фольклор

сĕвĕрĕл

1.
успокаиваться, утихать, смягчаться, отходить
проходить

ыратни сĕвĕрĕлчĕ — боль утихла
çилли сĕвĕрĕлчĕ — его гнев улегся
халăх шавĕ сĕвĕрĕлчĕ — шум толпы стих

сĕрĕлтет

то же, что сĕрле 1.—3.
вĕллере хуртсем сĕрĕлтетеççĕ — в улье жужжат пчелы
урамра халăх сĕрĕлтетет — на улице шумит народ

сĕрлеш

2.
гудеть, шуметь
гомонить
прост.
халăх сĕрлешет — толпа гомонит

сĕткен

3. перен.
живительная сила
поэзи халăх пултарулăхĕнчен сĕткен илет — поэзия черпает живительную силу в народном творчестве

стадион

стадионный
витнĕ стадион — крытый стадион
шыв стадионĕ — водный стадион
стадионта халăх туллиех — стадион переполнен

страноведени

(çĕршыв ăслăлăхĕ)
страноведение (пĕр-пĕр çĕршыври çутçанталăк условийĕсене, общество пурнăçĕпе экономикине, халăх культурипе йăли-йĕркисене тĕпчекен ăслăлăх)

суд

судебный
аслă суд — верховный суд
фронтри çар сучĕ — военно-полевой суд
халăх сучĕ — народный суд
юлташла суд — товарищеский суд
суд ларăвĕ — судебное заседание
суд приговорĕ — судебный приговор
суд процесĕ — судебный процесс
суда пар — 1) подавать в суд на кого-л. 2) отдавать под суд кого-л.
суд ту — судить
судпа айăпла — осудить

судья

судейский
халăх судйи — народный судья
судья пӳлĕмĕ — судейская комната

сур

1.
плевать, сплевывать, плеваться
алăсем çине суркала — поплевать на руки (готовясь к работе)
лач! сур — смачно сплюнуть
юнлă сур — харкать кровью
сурса кăлар — выплюнуть
Пĕр çын сурать — типсе пырать, халăх сурать кӳлĕ пулать. — посл. Один человек плюнет — высохнет, народ плюнет — образуется озеро.

счетчик

2.
счетчик (шутлав ĕçĕнчи сын)
халăх перепиçĕ тăвакан счетчиксем — счетчики по переписи населения

сыхла

4.
защищать, охранять
предохранять

тăнăçа сыхла — защищать мир
сывлаха сыхла — охранять здоровье
куçа хĕвел пайăркисенчен сыхла — защитить глаза от лучей солнца
юр калчана шăнасран сыхлать — снег предохраняет всходы от вымерзания
халăх кăсăксĕне сыхла — защищать интересы народа

та

10.
в сочет. с вопр. местоимениями и наречиями
при деепричастиях на
-сан (-сен):
как бы ни, кто бы ни, чтб бы ни, когда бы ни, где бы ни и т. п.
кăм пулсан та — кто бы ни был
ăçта пулсан та пире ан ман — где бы ты ни был, нас не забывай
хăçан килсен те кунта халăх нумай — когда ни приди — здесь много народу

тавра

3.
округа, окружающие, близлежащие селения
пирĕн таврара унашкал сестра çук — в нашей округе об этом не слышно
кунта халăх тĕрлĕ тавраран пухăннă — здесь собрался народ из разных мест

талант

2.
талантливый человек, талант
çамрăк талантсем — молодые таланты
талантран пуян халăх — богатый талантами народ

тап

7.  
в форме деепр. тапса с глаголом тух
появляться в большом количестве
высыпать
наводнять
валить
разг.
çумăр хыççăн курăк тапса тухрĕ — после дождя густо поднялась трава
урама халăх тапса тухнă — народ высыпал на улицу
шăна тапса тухрĕ мухи — появились во множестве
тĕтĕм тапса тухрĕ — повалил дым

тапран

7.
подниматься, приходить в движение
пусмăрти халăх кĕрешĕве тапраннă — угнетенный народ поднялся на борьбу

тарават

гостеприимно, хлебосольно, щедро
тарават хуçа — хлебосольный хозяин
тарават халăх — гостеприимный народ
тарават пăх — щедро угощать

тарçă

3. перен.
слуга
депутат — халăх тарçи — депутат — слуга народа

таçти

3.
очень дальний, далекий, отдаленный
вăл таçтиех — он откуда-то издалека
таçти-таçти — удаленный, отдаленный (о многих)
таçти-таçти хуласенчен халăх пухăннă — народ собрался из самых дальних городов

ташă

плясовой
танцевальный

клуб ташшисем — клубные танцы
халăх ташшисем — народные танцы
ташă ăсти — плясун, плясунья
ташă карти — круг танцующих
ташă кĕвви — плясовая, танцевальная мелодия
ташă площадки — танцевальная площадка
ташă такмакĕ — плясовые частушки
юрăпа ташă ансамблĕ — ансамбль песни и танца
ташша илтер — отплясывать, задорно плясать
чăваш ташши ташла — танцевать чувашский танец

тăвăллан

разбушеваться, разойтись
тинĕс тăвăлланчĕ — море разбушевалось
халăх тăвăлланчĕ — перен. народ разбушевался

тăкăл

2.
набиваться
хваттере халăх тăкăлнă — в квартиру битком набилось народу

тăкăн

5. перен.
погибать, вымирать (о людях)
мĕн чухлĕ халăх тăкăннă! — сколько народу погибло!

тăрăш

3.
заботиться, проявлять заботу
парти халăх ырлăхĕшĕн тăрăшать — ист. партия проявляет заботу о благе народа

театр

театральный
академи театрĕ — академический театр
драма театрĕ — драматический театр
халăх театрĕ — народный театр
театр афиши — театральная афиша
театра çӳреме юратакан — театрал
театрта çĕнĕ сезон пуçланчĕ — в театре начался новый сезон
театр ăслăлăхĕ — театроведение (театр ăсталăхне тĕпчекен ăслăлăх)
театр ăслăлăхĕ тĕпчевĕсем — театроведческие исследования

тĕп

12.
коренной, местный
тĕп халăх — коренное население, коренные жители

тĕпче

3.
исследовать, изучать, вести изыскания, исследования
халăх йăлисене тĕпче — изучать народные обычаи
тĕнче уçлăхне тĕпче — исследовать космическое прострăнство
тĕпчемен ыйту — неисследованный вопрос
тĕпчесе пĕл — обследовать, изучить
тĕпчесе вĕрен — изучать (как учебную дисциплину)
тĕпчесе туп — открыть (напр. какую-л. закономерность)

тĕрĕк

тюркский
вырăс чĕлхинчи тĕрĕк сăмахсем — тюркизмы в русском языке
авалхи тĕрĕк йăхĕсем — древнетюркские племена
тĕрĕк халăхĕсем — тюрки, тюркские народности
тĕрĕк чĕлхисем — тюркские языки
чăвашсене тĕрĕк халăх ячĕшĕн картаççĕ — чувашей условно относят к тюркским народам

тĕркĕн

2.
ходить группами, гурьбой
халăх урамра тĕркĕнет — по улице гурьбой ходят люди

тĕрткелеш

взаимн.

1.
толкаться
халăх хушшинчен тĕрткелешсе тух — протолкаться, выбраться из толпы

тĕслĕрен

1.
то же, что тĕрлĕ 1.
тĕслĕрен халăх — 1) различные народности 2) всякие люди, всякий народ
кун пирки тĕслĕрен шухăшлаççĕ — об этом думают по-всякому

тĕттĕм

темный, невежественный, некультурный, безграмотный
тĕттĕм халăх — темный народ
тĕттĕм çын — невежественный человек
тĕттĕмре пурăн — жить в невежестве, в бескультурье

тимлĕ

кропотливо, скрупулезно, тщательно
халăх юррисене тимлĕ пух — кропотливо собирать народные песни

традици

традиционный
ĕçпе çапăçу традицийĕсем — трудовые и боевые традиции
традицирен пуян халăх — богатый традициями народ
традиципе ирттерекен кросс — традиционный кросс

трепак

трепак (вырăс халăх ташши, унăн кĕвви)
трепак ташла — отплясывать трепака

трибун

трибун (хĕрӳллĕ оратор, публицист)
халăх трибунĕ — народный трибун
революции çулăмлă трибунĕ — пламенный трибун революции

тул

II. глаг.

1.
наполняться
шывпа тул — наливаться водой
витре тулчĕ — ведро наполнилось
хваттерте халăх лăк тулнă — народу — полная квартира
пӳлĕме тĕтĕм тулнă — в комнате очень дымно
тăп тул — наполниться до предела, до краев

тулливлаçлăх

полновластие
халăх тулливлаçлăхĕ — полновластие народа

туп-тутти

полным-полно
битком
разг.
туп-тутти витре — полное до краев ведро
пӳртре халăх туп-тутти — в избе полным-полно народу
туп-тутти тултар — набить битком, наполнить с верхом

тӳн

2.
падать, валиться
карта тӳннĕ — ограда повалилась
Халăх пĕр харăс вĕрсен капан та тӳнет. — погов. Народ дунет — и стог повалится.

тымарлан

3. перен.
войти в силу, упрочиться, укрепиться, пустить корни
ĕç халăх влаçĕ тымарланчĕ —власть трудящихся упрочилась

узбек

узбекский
узбексем — узбеки
узбек халăх ташшисем — узбекские народные танцы
узбек хĕрарăмĕ — узбечка
узбек чĕлхи — узбекский язык

украин

украинский
украинсем — украинцы
украин хĕрĕ — девушка украинка
украин хĕрарăмĕ — украинка (женщина)
украин халăх юррисем — украинские народные песни
украин чĕлхи — украинский язык

университет

2.
университет (пĕлӳлĕхе ӳстермелли учреждени)
культура университечĕ — университет культуры
халăх университечĕ — народный университет

ушкăн

групповой, коллективный
ача-пăча ушкăнĕ — куча ребятишек
платниксен ушкăнĕ — артель плотников
халăх ушкăнĕ — толпа народа
хĕр ушкăнĕ — группа девушек
вăрман касакансен ушкăнĕ — партия лесорубов
ушкăнпа ĕçле — работать группой, артелью
Пĕччен пуç пĕшкĕнет, ушкăн йыш ут утланать. — посл. У одиночки голова к земле клонится, а коллектив коней седлает. (соотв. Где один горюет, там артель воюет).

ушкăнĕ-ушкăнĕпе

1.
целыми толпами, группами, группа за группой
халăх ушкăнĕ-ушкăнĕпе митинга пырать — народ толпами идет на митинг

уяв

праздничный
çурхи уяв — весенний праздник
халăх уявĕ — народное празднество
пĕтĕм тĕнчери ĕççыннисен уявĕ — международный праздник трудящихся
уяв апачĕ — праздничный стол
ача-пăча ирхи уявĕ — детский утренник
уяв демонстрацийĕ — праздничная демонстрация
хула уяв тумĕ тумланчĕ — город оделся в праздничный наряд

фантази

3. муз.
фантазия (импровизациллĕ произведени)
халăх юррисем тăрăх çырнă фантази — фантазия на темы народных песен

фантазилĕх

фантастика, фантастическое начало в чем-л.
халăх юмахĕсен фантазилĕхĕ — фантастика народных сказок

финансла

финансировать (укçа-тенкĕ уйăрса пар)
халăх хуçалăхне финанслани — финансирование народного хозяйства

фойе

фойе (театрти халăх çӳремелли, кĕтмелли вырăн) [фран. foyer]
театр фойи — фойе театра

фольклор

фольклор (халăх сăмахлăхĕ, йăли-йĕрки)  [акăл. folk-lore]

фронт

5. перен.
фронт (обществăлла вăйсен пĕрлешĕвĕ)
халăх фрончĕ — народный фронт
миршĕн кĕрешекенсен пĕрлĕхлĕ фрончĕ тĕрекленсе пырать — крепнет единый фронт борцов за мир

ха

межд. разг.
выражает удивление, возмущение
ба, батюшки
вот ведь, вот оно как
гляди-ка

ха, эсĕ вăйлă мĕн! — ба, ты, оказывается, сильный!
ха, хирĕçлеме хăять тата! — смотри-ка! смеет еще возражать!
ха! мĕн чухлĕ халăх пуçтарăннă! — батюшки! сколько народу собралось!

хавал

4.
обычай, традиция
халăх хавалĕ — народные обычаи

хаваслан

1.
радоваться, ликовать
площьадьре халăх хавасланать — на площади ликует народ
хавасланса кай — обрадоваться
хавасланса кĕтсе ил — встретить с радостью
хаваслансах пыма килĕшрĕм — я с удовольствием согласился прийти
ачасене хавасланмалăх чуччу лартса панă — на радость детям поставлены качели

хавха

I.

1.
молва, слух
суя хавха — ложный слух
халăх çинчи хавха — людская молва
хавха тухнă — пошел слух
хавха яр — пустить слух

хазар

ист.
хазар (ĕлĕк Атăл пырĕнче пурăннă халăх ячĕ)

халăх

1.
народ

халăх

народный
чăваш халăхĕ  — чувашский народ
халăх влаçĕ — народная власть, власть народа
халăх дружини — народная дружина
халăх заседателĕ — народный заседатель
халăх тĕрĕслевĕ — народный контроль
халăх пултарулăхĕ — народное творчество
халăх сучĕ — народный суд
халăх уявĕ — народный праздник
халăх хуçалăхĕ — народное хозяйство
халăх ырлăхне ӳстерни  — подъем народного благосостояния
халăхсен туслăхĕ çирĕпленсе пырать — дружба народов крепнет

халăх

2.
народность

халăх

3.
люди, общество, публика
мир
люд
уст.

халăх

общественный, публичный, людской
мирской
уст.
халăх библиотеки — публичная библиотека
халăх ĕçĕ — общественная работа
халăх кĕлечĕ — уст. общественный амбар
халăх сăмахĕ — народная молва
Пĕччен суран — типсех пырать, халăх сурать — кӳлĕ тăвать. — посл. Один плюнет — тут же высохнет, а народ плюнет — озеро образуется.

халăх

4.
население, жители
вăйпитти халăх — трудоспособное население
хула халăхĕ — городское население
халăх йышĕ ӳсни — рост народонаселения
халăх çăралăхĕ — плотность населения

халăх

5.
народ, публика, зрители, слушатели, присутствующие
туй халăхĕ — участники свадьбы
халăх тимлесе итлет — аудитория слушает внимательно
халăх шăп пулчĕ — народ затих
халăх кăткă пек хĕвĕшет — народ кишит как в муравейнике

халлан

1.
завидовать
тĕнче куртăр — тĕлĕнтĕр, халăх куртăр — халлантăр — фольк. пусть мир посмотрит и удивится, пусть люди поглядят и позавидуют
халланса пăх — смотреть с завистью

хапсăн

2.
посягать, пытаться завладеть
халăх пурлăхне хапсăн — посягать на народное достояние

харăссăн

1.
дружно, сплоченно, в едином порыве
халăх харăссăн алă çупса ячĕ — публика дружно зааплодировала
харăссăн юрласа яр — дружно запеть

хăвала

1.
гнать
выльăх хăвалакан — погонщик, гуртовщик
кирлĕ мар шухăша хăвала — отгонять ненужные мысли
хăваласа кай — угнать
выльăх хăваласа кайни — угон скота
хăваласа кăлар — выгнать
хăваласа кĕрт — загнать куда-л.
сурăхсене картишне хăваласа кĕрт — загнать овец во двор
хăваласа кил — пригонять, гнать сюда
хăваласа салат — разогнать
çил пĕлĕтсене хăваласа салатрĕ — ветер разогнал тучи
хăваласа яр — отогнать, прогнать
тăшмана хăваласа яр — изгнать врага
Вĕт халăх кĕтӳ хăвалать. (Шăпăр). — загадка Маленькие люди стадо гонят. (Метлă).

хăпартлан

4.
воодушевляться, восторгаться, приходить в восторг
испытывать подъем

клубри халăх хăпартланчĕ — народ в клубе был в приподнятом настроении
вăл пĕчĕк ачалла хăпартланса кăшкарса ячĕ — он закричал от восторга, как малое дитя

хĕвĕн

2.
хлынуть, броситься
халăх клуба хĕвĕнчĕ — народ хлынул в клуб
юн пуçа хĕвĕнчĕ — кровь хлынула к голове

хĕвĕш

1.
кишеть, копошиться
кăткă йăви хĕвĕшет — муравьи кишат в муравейнике
пасарта халăх хĕвĕшет — на базаре толпится народ
вĕрентекен тавра ачасем хĕвĕшеççĕ — дети толпятся вокруг учителя

хĕçпăшалсăр

без оружия
хĕçпăшалсăр халăх — безоружная толпа
хĕçпăшалсăр хӳтĕлен — защищаться без оружия

хирлеш

2.
шуметь, кричать
халăх хумханса кайса хирлешнĕ — толпа взволнованно шумела

хитрелет

3. муз.
гармонизировать
хитрелетнĕ халăх юррисем — гармонизированные народные песни

ходок

ист.
ходок (халăх ĕçĕпе çӳрекен çын)

хор

хоровой
арçын хорĕ — мужской хор
халăх хорĕ — народный хор
чиркӳ хорĕ — церковный хор
хорпа юрла — петь хором
хорпа юрлани — хоровое пение
хорта юрлакан — певец из хора
хорпа оркестр валли çырнă хайлалăх — произведение для хора с оркестром

хуйхă

2.
горе, горесть, скорбь
халăх хуйхи — народная скорбь
вăл хуйхăпа кăвакарнă — он поседел от горя
хуйха ӳк — загоревать
хуйха ӳкер — опечалить кого-л.
Йĕнипе хуйха пусарас çук. — посл. Слезами горю не поможешь.

хурлăх

3.
грусть, печаль, скорбь
пĕтĕм халăх хурлăхĕ — всенародная скорбь
хурлăх куççулĕ — слезы печали

хускал

3.
подниматься, восставать
взбунтоваться

халăх кĕрешĕве хускалнă — народ поднялся на борьбу

хуçалăх

хозяйственный
социализмла хуçалăх — ист. социалистическое хозяйство
хуçалăх хутшăнăвĕсем — хозяйственные отношения
халăх хуçалăхĕ — народное хозяйство
халăх хуçалăх планĕ — народнохозяйственный план
хуçалăх çулĕ — хозяйственный год

чак

8. перен.
регрессировать, деградировать
халăх культури чакса пыни — деградация культуры народа

чардаш

муз.
чардаш (венгр халăх ташши)
чарташ кала — исполнять чардаш (на инструменте)
чарташ ташла — танцевать чардаш

чăк

I.

1.
тесно, плотно, битком
пӳрте халăх чăк тулнă — дом битком набит людьми

чечеклентер

2. перен.
свободно развивать
давать простор для расцвета, развития

халăх культурине чечеклентер — развивать культуру народа

чыхăн

1.
набиваться, наполняться
скучиваться

пӳрте халăх чыхăнса тулнă — в дом набилось много народу
чыхăнса лар — запрудиться
кĕпер умĕнче пăр чыхăнса ларнă — у моста образовался затор льда

шавла

3.
шуметь, громко разговаривать
гомонить, галдеть прост.
шавламасăр — тихо, без шума
урамра халăх шавлать — на улице шумит народ
ан шавлăр! — не шумите!

шайсăр

4. разг.
очень, крайне, чрезвычайно
халăх шайсăр нумай — народу тьма

шанчăк

2.
доверие
иксĕлми шанчăк — безграничное доверие
халăх шанчăкне тӳрре кăлар — оправдать доверие народа
шанчăкран тух — потерять доверие, выйти из доверия
шанчăкран кăлар — лишить доверия

шутлавçă

счетчик (лицо)
халăх çырса илнин шутлавçи — счетчик по переписи населения

шыв

речной
анлă шыв — широкая река
пĕчĕк шыв — речушка, речка
йывăç юхтаран шыв — сплавная река
шар лак шыв — порожистая река
шыв вăрри — устье реки
шыв ваксалĕ — речной вокзал
шыв кукăрĕ (кукри) — 1) излучина реки 2) затон
шыв пуçĕ — верховье, исток реки
шыв çулĕ — русло реки
шыв тăрăхĕ — поречье
шыв хушши — междуречье
шыв чикки — водораздел
шыв юппи — приток реки
шыв урлă ишсе каç — переплыть через реку
кимĕ шыва майăн ярăнать — лодка плывет вниз по течению реки
шыв çырантан тухнă — река вышла из берегов
халăх шыв пек юхать — перен. народ течет рекой
каснă вăрмана шывпа юхтар — сплавлять лес по реке

ылхану

проклятие
пĕтĕм халăх ылханăвĕ — всенародное проклятие

ытларах

1.
больше, более всего
вăл ытларах калаçать — он говорит лишнее
эпĕ ытларах халăх юррисене кăмăллатăп — мне больше всего нравятся народные песни

эпос

2.
эпос (паттăрсем çинчен хывнă халăх сăвви-юррисем)

эсперанто

лингв.
эсперанто (учĕнăйсем тĕрлĕ халăх çыннисене хутшăнма хайланă чĕлхе)

этимологи

этимологический
халăх этимологийĕ — народная этимология
этимологи сăмахсарĕ — этимологический словарь

этногенез

этногенез (халăх пулса кайнин историйĕ)

юрат

любить
обожать

ĕçе юратакан халăх — трудолюбивый народ
мире юратакан çынсем — миролюбивые люди
çул çӳреме юрат — любить путешествовать
чунтан юрат — любить всей душой
шӳт тума юрат — любить шутить
юратнă çĕршыв любимая родина
юратми пул — разлюбить, охладеть
юратмаллипех юрат —любить по-настоящему, глубоко, всерьез
юратса вула — читать с увлечением
юратса кай — выйти замуж по любви
юратса тух — выйти замуж по любви
юратса пăрах — влюбиться
юратса çи — есть с аппетитом
Кушак тĕк майлă шăлнине юратать. — посл. Кошка любит, когда ее гладят по шерстке.
Укçа хисепе юратать. — погов. Деньги счет любят.

юрă

песенный
авалхи юрăсем — старинные песни
ĕç юрри — трудовая песня
сăпка юрри — колыбельная песня
халăх юрри — народная песня
халăх юратакан юрă — популярная песня
юрă ăсти — певец
юрă кĕвви — песенный мотив
юрă уявĕ — праздник песни
юрăпа ташă ансамблĕ — ансамбль песни и танца
юрă пуххи —сборник песен, песенник
юрă хыв — сложить песню
Юрри сăмаха кăларса пăрахма çук. — погов. Из песни слова не выкинешь.

юрăçă

певческий
çамрăк юрăçă — молодой певец
çĕнĕ пурнăç юрăçи — перен. певец новой жизни
халăх юрăçи — народный певĕц
юрăçă пултарулăхĕ — певческий талант

юрăхлă

1.
годный, пригодный
ĕçе юрăхлă халăх — трудоспособное население
ĕçе юрăхлă йывăç — деловая древесина (пригодная для обработки)
ĕçме юрăхлă шыв — питьевая вода
çиме юрăхлă курăксем — съедобные травы
юрăхлă çĕрсем — угодья, пригодные для возделывания земли

ӳс

6.
расти, усиливаться, возрастать
халăх ăнланулăхĕ нумай ӳсрĕ — намного возросла сознательность народа

çавах

1. союз против.
все же, все-таки, но, однако, тем не менее
ача ӳкрĕ, çавах макăрмарĕ — ребенок упал, но все же не заплакал
пуху пĕтрĕ, халăх çавах саланмарĕ-ха — собрание окончилось, тем не менее народ еще не разошелся
эсĕ çавах тăхта-ха — ты все же подожди

çавăр

9.
окружать, охватывать
яла вут-çулăм çавăрнă — деревня охвачена огнем
çавăрса ил —
1) охватить, окружить, обступить
тăшман çарĕсене çавăрса ил — окружить войска противника
ачасем чăрăша çавăрса илчĕç — дети обступили елку
2) захватить, овладеть
мускаврисем вырăнти халăх çĕрĕсене çавăрса илнĕ — московиты захватили земли местных народов
мана шиклĕ шухăшсем çавăрса илчĕç — мною завладели тервожные мысли

çăра

густо, часто, плотно
çăра вăрман — густой лес
çăра курăк — густая трава
çăра çӳç — густые волосы
çăра шăллă тура — частый гребешок
калча çăра шăтнă — всходы поднялись густо
халăх çăра пурăнакан вырăн — густонаселенная местность

çăралăх

1.
густота, частота, плотность
калча çăралăхĕ — густота всходов
халăх çăралăхĕ — плотность населения

çĕклен

8.
подниматься, быть на подъеме, получоуь развитие
халăх пуçарулăхĕ çĕкленни — подъем народной инициативы
экономика çĕкленет — экономика находится на подъеме

çĕмĕр

16.
шуметь, орать, горланить прост.
урамра халăх çĕмĕрет — на улице шумит народ
автан çĕмĕрсе авăтать — петух горланит во всю мочь

çĕр

ночной
кĕрхи çĕр — осенняя ночь
кĕçĕрхи çĕр — в эту ночь, этой ночью
пĕр çĕрлĕхе — на одну ночь
çĕр варринче — средь ночи
çĕр тăршшĕнче — в течение ночи, за ночь
çĕр вырт — заночевать где-л.
çĕр каç — переночевать, провести ночь
çĕр çĕрле — переночевать, провести ночь
çĕр каçа — всю ночь
çĕр каçипе — всю ночь
çĕр каçиччен юр нумай тултарнă — за ночь нанесло много снегу
çĕр çывăрмасăр ĕçле — работать без сна

çĕр хута —
1) ночью, в ночь
ăçта кайрăн çĕр хута? — куда ты пошел в самую ночь?
2) всю ночь, ночь напролет
халăх çĕр хута шавларĕ — народ шумел всю ночь

Кĕске çĕрĕн ыйхи тутлă. — посл. В короткую ночь сон особенно сладок.
Кун ирттĕр те çĕр ирттĕр. — погов. День да ночь — сутки прочь.

çитер

5.
удовлетворять
халăх ыйтнине çитер — удовлетворять запросы населения

çыхăн

2.
быть связанным, иметь связь, находиться в связи с кем-чем-л.
халăх пурнăçĕпе çыхăнса тăракан ăсталăх — искусство, связанное с жизнью народа

ăс

умственный
интеллектуальный

ача-пăча ăсĕ — детский разум
вичкĕн ăс — проницательный ум
çивĕч ăс — острый ум
халăх ăсĕ — народная мудрость
харпăр хăй ăсĕпе — по собственному разумению
этем ăсĕ — человеческий разум
ăс вăй-хăвачĕ — могущество разума
ăс тĕлĕшĕнчен — в умственном отношении  
ăс ил — набраться ума
ăс пух — набраться ума-разума
ăс çитер — сообразить, уразуметь
куна тума мĕнле ăс çитертĕн эсĕ? — как у тебя хватило ума сделать это?
ăс пăтрашать — рассудок помутился, голова идет кругом
ăсĕ çитмест — у него не хватает ума
ăс çухат — лишиться рассудка
ăса вĕрент — учить уму-разуму, наставлять
ăсра — мысленно, в уме
ăсра шутла — считать в уме
ăспа — разумно, с умом
ăспа ĕçле — работать с умом
ăспа виçмен — безрассудный
ăспа калаç — говорить разумно
Ялан ăспа çӳресен, ялти ватă ятламасть. — посл. Если будешь вести себя разумно, то тебя не станут порицать старые люди.
Ирхи ăс каçхинчен лайăхрах. — посл. Утренний рассудок лучше вечернего. (соотв. Утро вечера мудренее).

ăслăлăх

2.
мудрость
халăх ăслăлăхĕ — народная мудрость
ăслăлăх çырăвĕсем — ученые записки (научный сборник)

ăçта

4. в знач. частицы,  
выражает отрицание:

где уж, где уж там,
куда уж, куда уж там

укçа нумай илтĕр пулĕ? —аçта унта нумай! — —наверное, вы много денег получили? — где уж там много!

ăçта каймасть — куда ни шло, так и быть
ăçта пăхнă унта — куда ни посмотришь, куда ни кинешь взгляд
ăçта пăхнă унта — çĕнĕ çуртсем куда ни посмотрю, всюду новые дома
ăçта кирлĕ унта — где попало, всюду
япаласем ăçта кирлĕ унта сапаланса выртаççĕ — вещи валяются где попало

ăçта килнĕ унта —  
1) куда ни придешь, повсюду
ăçта килнĕ унта халăх — повсюду толпы народа
2) где попало
3) куда попало
япалусене ăçта килнĕ унта пăрахса ан çӳре — не разбрасывай свои вещи где попало
ăçта çитнĕ унта — куда ни придешь, везде, повсюду

Ăçта суйса, ăçта улталаса. — посл. Всеми правдами и неправдами (букв. где ложью, а где обманом).

ĕмĕр-ĕмĕр

3.
вечно, всегда, во веки веков
Раçин сăнарĕ ĕмĕр-ĕмĕр халăх чĕринче пулĕ — образ Разина вечно будет жить в сердце народа
матери ĕмĕр-ĕмĕрех пурăнать — материя существует вечно

ĕрлеш

1.
сильно и беспорядочно шуметь
— перевод зависит от характера производимого шума:
кричать, галдеть, гомонить прост., реветь и др.
выльăх ĕрлешет — скотина ревет
стадион ĕрлешет — стадион бушует
çил ĕрлешет — ветер шумит
халăх ĕрлешет — толпа гомонит
мĕн ĕрлешетĕр эсир? — что вы галдите?

ĕç

рабочий, трудовой
ал ĕçĕ — 1) ручная работа 2) рукоделие
ăс-хакăл ĕçĕ — умственный труд
вăл-хая ĕçĕ — физический труд
вăй çемми ĕç — посильная работа
токарь ĕçĕ — токарное дело
коммунизмла ĕç бригади — бригада коммунистического труда
коммунизмла ĕç шкулĕ — школа коммунистического труда
литература ĕçĕ — литературная работа, работа литератора
ăслăлăх ĕçĕ — 1) научный труд 2) научная работа, научное сочинение
ăслăлăх тĕпчев ĕçĕ — научно-исследовательская работа
общество ĕçĕ — общественная работа
çураки ĕçĕсем — весенне-полевые работы
пултарулăх ĕçĕ — творческая работа
тухăçлă ĕç — производительный труд
уй-хир ĕçĕсем — полевые работы
ялхуçалăх ĕçĕсем — сельскохозяйственные работы  
ĕç вăйĕ — рабочая сила
ĕç вырăнĕ — рабочее место
ĕç дисциплини — трудовая дисциплина
ĕç законодательстви — трудовое законодательство
ĕç кабинечĕ — рабочий кабинет
ĕç кĕнеки — трудовая книжка
ĕç килĕшĕвĕ — трудовое соглашение
ĕç кунĕ — рабочий день
ĕç норми — норма выработки
ĕçри паттăрлăх — трудовой героизм
ĕç резервĕсем — трудовые резервы
ĕçсĕр тăни — простой в работе
ĕç тумтирĕ — спецовка, рабочая одежда
ĕç тухăçлăхĕ — производительность труда
ĕç укçи — заработная плата
ĕç урокĕ — урок труда (в школе)
ĕç хавалĕ — трудовой порыв
ĕçри хавхалану — трудовой энтузиазм
ĕç хатĕрĕсем — 1) средства производства 2) инвентарь
ĕçе юрăхлă халăх — трудоспособное население
ĕçе хăнăхтар — приучать к труду
ĕç ăнса пырать — работа спорится
Мĕн чухлĕ йыш, çавăн чухлĕ ĕç. — посл. Какова семья, такова и ее работа.
ĕç вилсен те виç кунлăх юлать. — погов. Говорят, что работы и после смерти останется на три дня.
Арçын ĕçĕ ана çинче, хĕрарам ĕçĕ сĕтел çинче. — посл. Труд мужчины на ниве, труд женщины — на столе.

ĕçлĕ

2.
рабочий, трудовой
ĕçлĕ кун — рабочий день
ĕçлĕ халăх — трудовой народ
ĕçлĕ пурнăç — трудовая жизнь

татăл

11. в отриц. оборотах
выражает
постоянное наличие чего-л. или пребывание кого-л. где-л.:
ача-пăча çырма хĕрринчен татăлмасть — ребятишки все время проводят на берегу речки
клубран халăх татăлма пĕлмест — в клубе всегда есть народ
унăн укçа татăлмасть — у него не переводятся деньги

варкăш

4.
сновать
кишеть

урамра халăх варкăшать — на улице полно народу, улицы кишат народом

манифестаци

манифестация (халăх урама тухса хăйĕн кăмăлне палăртни)
манифестаци ирттер — провести манифестацию

хореографи

хореографический
халăх хореографийĕ — народная хореография
хореографи кружокĕ — хореографический кружок
хореографи училищинче вĕрен — учиться в хореографическом училище

хура


куç хури — зрачок
хура кайăк — дрозд
хура карамед. темная вода (болезнь глаз)
хура кăмпа — чернушка (гриб)
хура кăрăç — черный груздь
хура кĕр — поздняя осень
хура пулă — линь
хура пуçбот. рогоз
хура сарамакдиал. чахотка, туберкулез
хура сĕлĕбот. овсюг
хура çăкăр — черный хлеб
хура çĕлен — гадюка
хура çил — смерч
хура çырла — 1) черника 2) ежевика 3) ягоды паслена
хура тăм — сильные заморозки
хура тăхлан — свинец
хура тирек — осокорь
хура халăхуст. черный люд, крестьяне
хура хырăм — подуст (рыба)
хура чир — проказа
хура ылтăн — черное золото (нефть)

хура

II. уст.

вес, авторитет, влиятельность
унăн халăх çинче хура витмест — он не имеет авторитета

чухла

7. диал.
беречь
халăх пурлăхне чухла — беречь народное добро

заседатель

заседатель
халăх заседателĕ — народный заседатель

тарăх

I.
то же, что тарăху
халăх тарăхĕ — гнев народа
тарăха пытар — скрывать свой гнев

халăх

6.
в почетных званиях
народный
халăх артисчĕ — народный артист
халăх поэчĕ — народный поэт

халăх


халăх комиссарĕист. народный комиссар
халăх комиссариачĕист. народный комиссариат

тӳрĕ


тӳрĕ кĕтес — мат. прямой угол
тӳрĕ пилĕк — белоручка
тӳрĕре кăлар — оправдывать
суд ăна тӳрĕре кăларнă — суд его оправдал
халăх шанчăкне тӳрĕре кăлар — оправдать доверие народа
тӳрĕре тух —  1) оправдаться, быть оправданным 2) осуществляться, сбываться
унăн ĕмĕчĕ тӳрĕре тухнă — его мечта сбылась

тул

8.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола
кĕрсе тул — набиться, прийти, войти в большом количестве
клуба халăх кĕрсе тулчĕ — в клуб набилось много народу
тăкăнса тул — просыпаться, высыпаться, насыпаться в большом количестве
урайне пăрçа тăкăнса тулнă — на пол просыпалось много гороху

тĕркĕшлен

то же, что тĕркĕш II. 3.
йĕтем çинче халăх тĕркĕшленет — на гумне копошатся люди

хӳн–хурла

2.
угнетенный, находящийся под гнетом
подавленный

хӳн–хурла халăх — угнетенный народ

пролетарилен

возвр.
пролетаризироваться
халăх массисем полетариленни

музыка

музыкальный
джаз музыки — джазовая музыка
классикăлла музыка — классическая музыка
опера музыки — оперная музыка
оркестр музыки — оркестровая музыка
симфонилле музык — симфоническая музыка
çăмăл музыка — легкая музыка
эстон халăх музыки — эстонская народная музыка
музыка инструменчĕсем — музыкальные инструменты
музыка пĕлĕвĕ — музыкальное образование
музыка театрĕ — музыкальный театр
музыка туйăмĕ — музыкальный слух
музыка училищи — музыкальное училище
музыка вĕрен — учиться музыке
музыка çеммипе ташла — танцевать под музыку
музыка шкулне вĕренме кĕр поступить — учиться в музыкальную школу
музыкапа килен — наслаждаться музыкой

эткерлĕх

1.
имущество
достояние

халăх эткерлĕхĕ — народное достояние
харпăр (хăйен) эткерлĕхĕ — личное имущество

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

аналитика

ç.с. Тишкерӳ, анализ. «Халăх шухăшĕ» фондăн аналитика центрĕн ертӳçи. Х-р, 29.05.1996, 1 с. Ăна [кĕнекене] Раççейри чи паллă аналитика агентстви хатĕрленĕ. Х-р, 7.05.1998, 3 с. — аналитика тĕрĕслевĕ (Х-р, 18.10.2001, 2 с.).

аптраманлăх

, п.с. Пурнăç херĕпне çĕнме пултарни, чун хавалĕ; пиçĕлĕх, парăнманлăх (туп.), тӳсĕмлĕх. Поэт [Хусанкай] халăхăн «аптраманлăхне» — ĕçри хастарлăхне, çапăçури харсăрлăхне, кăмăллăх пиçĕлĕхне — пуринчен ытла Аптрамансен йышĕнчи çынсен сăнарĕсемпе кăтартса парать. М.Сироткин //П.Хусанкай, 1968, 47 с. Автор [Ип.Иванов; 1972] шухăшĕпе, чăвашсем ытти нацисенчен аптраманлăхпа, чăтăмлăхпа, сăпайлăхпа уйрăлса тăраççĕ. Ю.Артемьев, 1980, 16 с. Чăваш çыннин чăтăмлăхне, аптраманлăхне, çутă ĕмĕтне мухтать «Арçури» поэма. ЧС, 1994, 8 кл., 72 с. Аптраманлăхне, харсăрлăхне, ăсталăхне тата тепĕр хут çирĕплетрĕ [халăх театрĕ]. Х-р, 27.05.1997, 6 с. — аптраманлăх пилле (В.Эктел //Я-в, 1990, 5 /, 28 с.); — ĕмĕрхи аптраманлăх (А.Мефодьев //XШ, 1999, 4—5 /, 116 с).

астăвăм

е АС ТĂВĂМ, ç.с. Асăм (туп.), асăмлăх, асăну. Аппан тĕрмери кун-çулĕ çинчен пĕлес килет... «Астăвăм» об-щество пулăшасса шанатăп. КЯ, 20.09.1989, 3 с. Майăн 9-мĕшĕ тĕлне... «Астăвăм» кĕнекен пĕрремĕш томĕ кун çути курмалла. Ç-т, 1995, 4-5 /, 31 с. Çак çын ас тăвăма тивĕçлĕ мар-и вара. ÇХ, 1999, 3 /, 8 с. Чăваш еншĕн аграри секторĕ ...кăмăл-сипетпе ас тăвăмăн шалти вăйĕсене упраса хăвармалли пысăк шанчăк. ХС, 1999, 19 /, 1 с. — мифологилле астăвăм (ТА, 1990, 9 /, 67 с.); халăх астăвăмĕ (Ю.Артемьев, 1991, 48 с.); истори астăвăмĕ (Х-р, 6.06.1997, 1 с.); ĕмĕрлĕх астăвăм (Х-р, 6.05.2000, 1 с.); чĕрĕ астăвăм (Я-в, 2000, 5 /, 9 с.); — астăвăм саманчĕ (Я-в, 1995, 9 /, 89 с.); астăвăм шăплăхĕ, астăвăм тĕнчи (Н.Петровский, 1995, 84 с., 114 с.); астăвăм масарĕ, астăвăм хăми (Х-р, 17.01.1996, 2 с.); астăвăм сентри (Н.Теветкел //Х-р, 11.04.1998, 7 с.); астăвăм каçĕ (Т-ш, 2000, 5 /, 2 с.); — танл., астăву (П.Хусанкай, 1962, 50 с.).

васкаманлăх

ç.с. Виçевлĕ пурнăç йĕрки; тĕплĕлĕх, лăпкăлăх. Чăвашăн унчченхи васкаманлăхĕ, кашни пулăма тарăннăн ăслас хапи çĕн саманари хĕрӳлĕхпе çыхăнма кирлине ăнкарать сăвăç. Г.Федоров, 1996, 28 с. Вăл чăвашăн васкаманлăх философине ăша илнĕ. Васкакан вакка сикнĕ, тет халăх. ÇХ, 4.10.1998, 7 с.

ваучер

ç.с. Патшалăх харпăрлăхĕнчи предприятисене приватизаци (туп.) тунă чухне акци (пай хучĕ) тата пурлăх илме май паракан хаклă йышши хут; Раççей Федерацийĕнче 1992—1994 çулсенче усă курнă приватизаци чекĕ. Ĕнер Раççей Федерацийĕн Патшалăх пурлăх комитетĕнче ваучер «пре-зентацийĕ» пулчĕ. Х-р, 26.08.1992, 2 с. Сире приватизацилеме юрать-и.Ваучерăра кăтартăр-ха! Х-р, 19.09.1996, 1 с. Ваучер-сене тарăн калушпа улăштаракансем те, вунă пинпе сутса яракан-сем те, акцисем илсе юлакансем те пулчĕç. ЧÇ, 1998, 14 /, 11 с. Ваучер текен хут таткипе улталаса, акцисемпе пуясса шантарса халăх пурлăхне уйрăм çынсен аллине парса пĕтерчĕç. ХС, 1999, 19 /, 2 с. — ваучер фончĕсем (Х-р, 22.02.2000, 2 с.).

видеотека

ç.с. Видеофильмсен (туп.)пуххи. Шупаш-карти телевидени студийĕн видеотекипе фильмохранилищинче чăваш культурипе çыхăннă тĕрленчĕксем, очерксем, репортажсем чылай упранаççĕ... «Халăх юратнă театр» киноочерк шкул видео-текинче пулма тивĕçлĕ. КЯ, 13.01.1989, 4 с. «Эммануэльсем» ... килти видеотекăсене тулчĕç. Х-р, 23.03.1993, 3 с.

демократилен

ç.с. Демократилĕхпе палăр; демократи йĕркине (халăх влаçĕ, çын прависемпе ирĕкĕсен сумлăхĕ т.ыт.те) йышăн. Çапла пуçланчĕ совет çĕршывĕ демократиленесси. Х-р, 29.09.1992, 3 с. Общество демократизациленсе пырать тетпĕр. Х-р, 26.08.1993, 2 с.

демократизацилен

ç.с. Демократилĕхпе палăр; демократи йĕркине (халăх влаçĕ, çын прависемпе ирĕкĕсен сумлăхĕ т.ыт.те) йышăн. Çапла пуçланчĕ совет çĕршывĕ демократиленесси. Х-р, 29.09.1992, 3 с. Общество демократизациленсе пырать тетпĕр. Х-р, 26.08.1993, 2 с.

докладçă

п.с. Халăх умне тухса тĕплĕн калаçакан, доклад тăвакан çын. «Тимлĕ пулăр, юлташсем!»терĕ докладçă çемçе те витĕмлĕ сасăпа. Д.Гордеев, 1981, 73 с. Докладçă йăл-йăл кулса каялла таврăнать. У.Улхаш, 1993, 60 с. Докладçăсем хăйсен шухăшĕсемпе «Хыпар» вулаканĕсене çитес вăхăтрах паллаштарма пулчĕç. Х-р, 23.02.1994, 1 с.

имидж

ç.с. Пĕр-пĕр çыннăн, йышăн, вырăнăн т.ыт. халăх ăс-тăнĕнче (хăй тĕллĕн е ятарлă витĕмпе) ӳкерĕннĕ пайăр сăн-сăпачĕ. Унăн [совет халăхĕн] имиджĕ валли пур атрибута та хатĕрлесе çитернĕччĕ... Х-р, 3.10.1992, 2 с. Политикăра «вилес мар» тесен яланах сăнарнаимиджнаçĕнетсе тăмалла. ÇХ, 1997, 28 /, 2 с. Асăннă преступлени Чăваш Республикин имиджне, лăпкă регионăн ятне самаях хавшатрĕ. ÇХ, 2000, 39 /, 3 с. Санăн имидж пулсан, эс сцена çине тухсанах шăпăрр! алă çупĕç. Ар, 2001, 9 /, 2 с. — политикăн имиджĕ (ÇХ, 1997, 28 /, 2 с.); çĕнĕ имидж (ÇХ, 1999, 1 /, 5 с.); интереслĕ имидж (ÇХ, 1999, 8 /, 8 с.); — имиджа улăштар (ÇХ, 2001, 47 /, 10 с.; ÇХ, 2002, 23 /, 8 с.).

инвестици

п.с., экон. Пĕр-пĕр ĕçе, предприятие е экономика сыпăкне аталантарма чылайлăха хывакан капитал. Социализмлă çĕршывсен инвестици банкĕ — чи пысăк капиталлă экономика организацийĕ. КЯ, 8.02. 1973, 4 с. Инвестици фончĕ вăл финанс учрежденийĕ, халăх ăна хăйĕн приватизаци чекĕсене тата укçа-тенкине усă курмашкăн шанса парать. Х-р, 24.09.1992, 2 с. Налук политики таварсем туса кăларассине, инвестицисене ӳстерме хавхалантарĕ. Х-р, 22.01.1994, 2 с. — инвестиципе коммерци корпорацийĕ (Х-р, 8.04.1993, 4 с.); инвестици кредичĕ (Х-р, 28.10.1997, 2 с.); инвестици капиталĕ (Х-р, 6.08.1998, 3 с.); инвестици программи (Ч-х, 1999, 14 /, 1 с.); инвестици конкурсĕ (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.); инвестици çанталăкĕ (Х-р, 16.03.2000, 1 с.); инвестици рейтингĕ (ÇХ, 28.09.2001, 1 с.); инвестици канашĕ (Х-р, 10.10.2001, 1 с.); — инвестици хыв (ХС, 1999, 24 /, 1 с.; Ар, 2001, 6 /, 1 с.); инвестицисем уйăр (Х-р, 19.09.1996, 2 с.); инвестицисене явăçтар (ЧÇ-й, 2001, 2 /, 1 с.); — ют çĕршыв инвестицийĕсем (Х-р, 27.02.1997, 2 с.); — ВЧС, 1971, 254 с.; ВЧС, 1951, 222 с.

интернаци

ç.с. Тĕрлĕ халăх çыннисен çыхăнăвĕ. Мăшăрăм — вырăс хĕрарăмĕ... Пĕр сăмахпа, пирĕн интернаци çемйи. Х-р, 21.07.1992, 2 с. Интернаци экипажĕ вĕçеве хатĕрленет [Пуçелĕк]. Х-р, 25.04.2002, 2 с.

инфраструктура

п.с., ç.с. Общество пурнăçне тата экономика ĕçĕ-хĕлне йĕркелесе пыма май паракан хуçалăх сыпăкĕсен пĕрлĕхĕ (çул-йĕр, транспорт, çыхăну т.ыт.те). Чи малтанах халăх хуçалăхĕн инфраструктурине çĕнететпĕр, çĕнĕ технологисене ĕçе кĕртетпĕр. Х-р, 13.01.1994, 1 с. Хула инфраструктурине аталантарасси. Х-р, 13.02.1997, 1 с. Общество инфратытăмне уйрăм çынсен инвестицийĕсене явăçтарасси. Х-р, 23. 05.2001, 7 с. [Бизнес-центрта] бизнесменсене кирлĕ пĕтĕм инфратытăм пулĕ. Х-р, 18.09.2001, 1 с. — экономика инфраструктури (Х-р, 7.04.2001, 1 с.); социаллă инфраструктура (ÇХ, 2003, 13 /, 13 с.).

инфратытăм

п.с., ç.с. Общество пурнăçне тата экономика ĕçĕ-хĕлне йĕркелесе пыма май паракан хуçалăх сыпăкĕсен пĕрлĕхĕ (çул-йĕр, транспорт, çыхăну т.ыт.те). Чи малтанах халăх хуçалăхĕн инфраструктурине çĕнететпĕр, çĕнĕ технологисене ĕçе кĕртетпĕр. Х-р, 13.01.1994, 1 с. Хула инфраструктурине аталантарасси. Х-р, 13.02.1997, 1 с. Общество инфратытăмне уйрăм çынсен инвестицийĕсене явăçтарасси. Х-р, 23. 05.2001, 7 с. [Бизнес-центрта] бизнесменсене кирлĕ пĕтĕм инфратытăм пулĕ. Х-р, 18.09.2001, 1 с. — экономика инфраструктури (Х-р, 7.04.2001, 1 с.); социаллă инфраструктура (ÇХ, 2003, 13 /, 13 с.).

йăлаçă

п.с. Халăхăн йăла ыйтăвĕсене тивĕçтерекен, йăла службинче ĕçлекен çын. Пирĕн, йăлаçăсен, халăх ыйтăвне ... вăхăтра тивĕçтерессишĕн вăй-хала хĕрхенмесĕр тăрăшмалла. А.Савельев-Сас //К-н, 1982, 18 /, 5 с. Ял халăхĕн укçа çук та халь, йăлаçăсем заказсăр лараççĕ. ХС, 1995, 34 /, 2 с. Йăлаçăсем хисепре [Пуçелĕк]. Х-р, 29.05.2001, 3 с.

йăхташ

ç.с. 1. Тепринпе (е ыттисемпе) пĕр халăх йышне кĕрекен çын; ăруташлă çын. Йăхташăмăр тĕнче уçлăхне çĕкленчĕ. Я-в, 1990, 6 /, 3 с. Чăн чăвашлăха республика тулашĕнче пурăнакан йăхташăмăрсем упраççĕ. ЧТ, 1998, 5 /, 2 с. Урбино тухтăр ... хăйĕн йăхташĕсен чунĕ хытса мăкланнине хирĕç кĕре-шет. Ă-л, 1998, 4 /, 10 с. Кайнисенейăхташ хисепĕ, килессине — çемçе минтер. Ю.Сементер //Я-в, 2000, 4 /, 20 с. — тĕнче тăрăх сапаланнă йăхташăмăрсем, чăвашла пĕлмен йăхташăмăрсем (ÇХ, 1998, 5 /, 1 с.); мухтавлă йăхташăмăрсем (Х-р, 18.09.2001, 3 с.); —йăхташсен йыхравĕ (УС, 1999, 46—47 /, 7 с.); йăхташăмăрсен пурнăçĕ (ÇХ, 2000, 27 /, 4 с.); йăхташăмăрсен историйĕ (Х-р, 30.11.2000, 3 с.). 2. Тепринпе пĕр йышши чĕрчун. Выçă кашкăрсем вара юн шăршипе юнăхса, йăхташне [текстра, йăхтешне] çурсах тăкаççĕ. В.Эктел, 1996, 93 с. [Вĕршĕн] хăйĕн йăхташĕсемпе пĕрле каллех чăрлатса вĕçме тытăнать. А.Т.-Ыхра, 2000, 26 с.

йӳркĕн

п.с. Куçса çӳрекен, пĕр вырăнта тĕпленсе пурăнман (халăх, йăх). Чăваш халăхĕ вырăнта пурăннă финн-угр йăхĕсемпе ютран килнĕ йӳркĕн тĕрĕк халăхĕсем хутшăннипе пулса кайнă. XШ, 2000, 4 /, 106 с. Тата куян чупса çӳрет унтапур йӳркĕн йăх пекех ăратлă. А.Т.-Ыхра, 2001, 67 с. — йӳркĕн халăх (Х-р, 21.11.1991).

кĕрешӳ

ç.п. е чĂваш кĔрешĔвĔ, ç.я. Чăваш халă-хĕн вăй-хал виçмелли, тытăçмалли мелĕсене тĕпе хуракан тупăшу (туп.) ăсталăхĕ; наци спорчĕн тĕсĕ. Чăваш кĕрешĕвне шкулта вĕренмелле [Пуçелĕк]. Х-р, 25.02.1997, 4 с. Çĕнĕ Шупашкарта «кĕрешӳ» чăваш наци спорчĕ вăй илсе те аталанса пырать. Т-ш, 1998, 8 /, 10 с. Чăваш халăх кĕрешĕвĕн регионти «Кĕрешӳ» фе-дерацийĕ. А-у, 2001, 1 /, 2 с. Паян Çĕнĕ Шупашкар спорт комп-лексĕнче чăваш кĕрешĕвĕн ăмăртăвĕ иртет. Х-р, 25.04.2002, 3 с.

криминал

ç.с. 1. Саккуна хирĕçле вăйсем; пре-ступниксем. Сотрудниксем коммерци е криминал тытăмĕсемпе çыхăнса каясран сыхă тăмалла. Х-р, 15.02.1996, 2 с. Пурнăçăн преступленисемпе çыхăннă йĕрки çамрăксен шухăшлавĕнче тарăн тымар янă. Хăйне евĕрлĕ криминал культури вăй илнĕ. ÇХ, 1997, 49 /, 4 с. Милицире ĕçлет пулсан та «криминалсемпе» ыталашса пурăнать. ХС, 21.01.1999, 4 с. Советсен вăхăтĕнче халăх чылай лайăхрах пурăннă, олигархсем, криминал, террор пулман. Ч-х, 1999, 28 /, 3 с. — криминал тĕнчи (Х-р, 11.06.1997,1 с.; ÇХ, 1998, 47 /, 2 с.); криминал авторитечĕсем (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.; Х-р, 23.08.2001, 1 с.); криминалпа çыхăннисем (ÇХ, 2000, 38 /, 1 с.); — Раççей криминалĕ (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.). 2. Саккуна пăсни, преступлени. «Чăваш ятне ӳкме паман», — тенинче тата мĕнле криминал пур. Х-р, 17.03.2000, 3 с. Кунта, чăн та, криминал çук-тăр. ÇХ, 2000, 11 /, 4 с. — криминал паллисем (Х-р, 13.02.2001, 1 с.).

лартăм

ç.с. Пьеса лартни; спектакль, постановка. Çавăн пек лартăмсенчен пĕри — Чăваш халăх писателĕ Юхма Мишши çырнă «Итлемен чăх чĕппи» пьеса-юмах. Т-ш, 1998, 5 /, 2 с. Сцена ăстисен коллективĕ куракансене çĕнĕ сезонра чăвашла лартăмсемпе татах та савăнтарĕ. Т-ш, 2000, 42 /, 3 с.

манкурт

ç.с. Несĕлне маннă, наци туйăмне çухатнă пархатарсăр çын е халăх; ансух. Манкуртсене хатĕрлемелли инструкци-çке-ха ку! Х-р, 17.03.1992, 5 с. Тутар халăхĕ манкурта тухас пулăмран питĕ аякра. Х-р, 3.10.1992, 2 с. Совет влаçĕ Раç-çейри халăхсене манкурта кăларасшăн пулнă. Х-р, 8.06.2002, 1 с. — çурма манкурт (Х-р, 3.10.1992, 2 с.); — манкуртла сăмах, манкуртла такмак (В.Егоров //Х-р, 4.08.1993, 4 с.).

манкуртлăх

ç.с. Иртнĕ ĕмĕрсемпе çыхăну çухатни, халăхăн ăс-хакăл эткерĕнчен писни. Халăх астăвăмĕ мăкални нимрен те хăрушă, ку вăлманкуртлăх. Ю.Артемьев, 1991, 48 с. Манкуртлăха пĕтермесĕр преступлени те чакмĕ, экономикăпа культурăра, наукăра тата ытти çĕрте ӳсĕм пулмĕ. Х-р, 3.10.1992, 2 с. Наци нигилизмĕ, ... пуласлăха ĕненменни, манкуртлăх т.ыт. те пăшăрхантарма тивĕç пире. Х-р, 15.09.2001, 2 с.

марафон

1. П.п., куçăм. Нумая пыракан тупăшу-ăмăрту; вăрах тăсăлакан ĕç. Уапа-Уапа хулинче йĕркеленĕ музыка марафонĕ 50 куна тăсăлнă. К-н, 1982, 16 /, 10 с. Вăт çав кунран пуçланчĕ те ĕнтĕ ман марафон. Кашни кун тенĕ пекех правление чупатăп. К-н, 1984, 5 /, 7 с. Çапла вара [халăх] суйлав марафонне хутшăнакан 5 кандидатран виççĕшне кăмăллани курăнчĕ. ÇХ, 1997, 50 /, 2 с. Сентябрь тата октябрь уйăхĕсенче «Шупашкар — Атăлçи культура тĕп хули» марафон иртĕ. Марафона юрă-кĕвĕ фестивалĕ уçĕ. ХС, 2003, 84 /, 1 с. 2. Ç.п. Телемарафон (туп.). Çĕртме уйăхĕн 1—4-мĕшĕсенче ыркăмăллăх марафонĕ ирттерчĕç... Предприятисемпе организацисем марафон счечĕ çине 320 пин тенкĕ куçарса панă... Марафон йĕркелӳçисем акцие хастар хутшăннисене чĕререн тав тăваççĕ. Х-р, 6.06.2000, 1 с.

мафиози

ç.с. Мафипе, преступниксен вăйлă аталаннă ушкăнĕпе çыхăннă этем. Тĕрлĕ плакатсем нумай ... Республикăри «мафиозисене» ответ тыттармалли çинчен. Х-р, 17.03.1992, 1 с. Халăх ĕçкĕпе иртĕхни ... халăха тата патшалăха пĕр айăпланмасăр çаратса пуякан мафиозишĕн питĕ тупăшлă. Х-р, 5.09.1996, 4 с. — мафиозие арестле (Х-р, 25.09.1996, 4 с.); мафиозисен тусĕ (ÇХ, 2000, 17 /, 4 с.).

мăчавăр

ч.с. Чăваш тĕнĕн йăли-йĕркине пĕлекен çын; чӳк пуçĕ, кĕлевçĕ, апăс. Колхозри пĕр çынçӳçне кастармасăр, сухалне хырмасăракатуй тĕлне чăн чăваш мăчавăрне тухса кайма приказ илнĕ. А-и, 1992, 22 /, 3 с. Ю.Беляев мăчавăр тĕрлĕ çимĕçсем парса чӳклерĕ, ... И.Соловьев мăчавăр кĕлĕ турĕ. Х-р, 2.09.1992, 2 с. Ял мăчавăрĕ, чăваш халăх ăсчахĕ Е.Ерагин учитель чӳклеме ирттерчĕ. Х-р, 25.08.1998, 1 с. Якуркка Микихверĕ мăчавăр пил пачĕ. ÇХ, 1999, 7 /, 1 с. — Аслă мăчавăр (ÇХ, 2000, 11 /, 10 с.).

медальçă

ç.с. Медаль илме тивĕç пулнă çын; медалист. В.Чернов... çĕршыври халăх пултарулăх выставкисен лауреачĕ, ВДНХ медальçи. ХЭ, 1996, 156 с.

мешехе

ч.с. Йăла-йĕрке, йăла-сăлай, халăх хавалĕ. Çĕнĕ çул уявĕпе çыхăннă çак мешехесем (йăласем) Чăваш хут-лăхне килсе кĕни нумаях та пулмасть-ха. ХШ, 1993, 5 /, 71 с. Сасă парать пытару мешехи... К.Бельман, 1999, 126 с. Ĕмĕрсен мешехи [Пуçелĕк]. Ар, 2001, 18 /, 1 с. — туй мешехи (Я-в, 1946, 10 /, 27 с.; В.Садай, 1982, 169 с.; ЧС, 1994, 8 кл., 19 с.); кĕлĕ мешехи (М.Скворцов, 1985, 19 с.); мунча мешехи (ЧС, 1993, 10 кл, 147 с.); кĕреке мешехи (ТА, 2000, 2 /, 71 с.); хутшăну мешехи (У-ц, 2001, 38 /, 3 с.).

настоятель

ч.с. 1. Мăнастир пуçлăхĕ. Ĕпхӳри Чăваш халăх шкулĕнче арçынсен мăнастирĕн настоятелĕ Серафим атте пулса курчĕ. ЧТ, 1998, 5 /, 7 с. Савватий атте, арçынсен мăнастирĕн настоятелĕ, куллен ОМОНа шăнкăравласа тăнă, йĕркеллех-и. ÇХ, 1999, 42 /, 3 с. 2. Чиркĕвĕн аслă священникĕ. Хĕрлĕ Чутай чиркĕвĕн на-стоятелĕ Николай протоиерей кĕлĕ ирттерет. ПП, 2000, 4 /, 4 с. [Ăна] хирĕç чиркӳри аслă пуп (настоятель) килет. ЧХ, 2000, 34 /, 6 с.

парăмçă

п.с. Тӳлеве, налука е кивçен илнине парса татман çын е организаци; парăмлă сăпат (туп.). Эс лар чĕнмесĕр, парăмçă пекех. Фауст, 1979, 176 с. Эпир административлă мерăсем йышăннипе парăмçăсем бюджета 30 миллиарда яхăн хыврĕç. Х-р, 5.09.1996, 2 с. Парăмçă-ертӳçĕсене халăх пĕлмест-çке, тӳрех Раççей е Чăваш Республикин президенчĕсене ӳпкелеме тытăнать. Х-р, 13.02.1997, 1 с. — парăмçă-потребитель (Х-р, 1.08. 2000, 1 с.; Х-р, 11.10.2000, 1 с.).

пассионарлăх

ç.с. Чăрмавсене харсăррăн сирсе малалла талпăнма пултарни; хĕрӳлĕх. Ун [Лев Гумилевăн] сăмахĕпе каласан, ... чăваш халăхĕн пассионарлăхĕ пĕчĕккĕ. Х-р, 20.12.1991, 1 с. Чăваш нацийĕ пассионарлăхне çирĕплетсен ĕмĕр-ĕмĕрех упранса юлма пултарать. Я-в, 2000, 5 /, 51 с. — танл. пассионарлă халăх (Я-в, 1991, 7 /, 6 с.).

пăлхавăр

ч.с., ç.п. Общество тытăмне аркатса улăш-тарни; революци. 1905—1907 çулсенчи пăлхавăра тискеррĕн путлантарнă. В.Станьял //КЯ, 25.05.1990, 1 с. Вăл 1917 çулхи пăлхавăр вăхăтĕнче патша çарĕн офицерĕ пулнă. Т-ш, 26.03.1998. Октябрь пăлхавăрĕпе халăх вăрçи çулĕсенче унăн [В.Г.Егоровăн] пурнăçĕнче пăтăрмахсем сиксе тухаççĕ. ХШ, 2000, 4 /, 102 с. Октябрьти пăлхавăра И.Я. Яковлев «зараза» тенĕ. Х-р, 15.08.2000, 4 с. — большевиксен аслă пăлхавăрĕ (Х-р, 27.02.1996; Х-р, 13.03.1996).

пейĕт

п.с. Балладăлла сюжетлă (синкерлĕ ĕç-пуçа сăнлакан) халăх юрри. Хăш-пĕр чăваш пейĕчĕсем тутар халăхĕн баичĕсене питĕ çывăх. ХЭ, 1996, 21 с. Çак тискерлĕх çинчен пăлхар-чăвашсен пĕр пайăт упранса юлнă. А.Т.-Ыхра, 2000, 92 с. Эс ... пейĕтре хăварнă ху ятна. Я-в, 1997, 7 /, 68 с. — пейĕт хыв (Х-р, 10.01.2002, 3 с.); — танл., Ашмарин, IX, 152 с.

пайăт

п.с. Балладăлла сюжетлă (синкерлĕ ĕç-пуçа сăнлакан) халăх юрри. Хăш-пĕр чăваш пейĕчĕсем тутар халăхĕн баичĕсене питĕ çывăх. ХЭ, 1996, 21 с. Çак тискерлĕх çинчен пăлхар-чăвашсен пĕр пайăт упранса юлнă. А.Т.-Ыхра, 2000, 92 с. Эс ... пейĕтре хăварнă ху ятна. Я-в, 1997, 7 /, 68 с. — пейĕт хыв (Х-р, 10.01.2002, 3 с.); — танл., Ашмарин, IX, 152 с.

перестройка

ç.с. Çĕнетӳ (туп.). «Перестройка» пурнăçа çĕнетмеллине çеç мар, çĕнĕлле йĕркелемеллине пĕлтерет. ТА, 1988, 6 /, 5 с. Перестройка текен пакăлтату тапхăрĕнче... К-н, 1992, 6 /, 2 с. Малтанах перестройка текен çĕнĕлĕхе вăя шеллемесĕр хутшăнтăм. А.Емельянов //Х-р, 30.06.1992. Ку çын [М.Горбачев] Раççейре перестройка туса халăх историне кĕрсе юлчĕ. Х-р, 3.04.2001, 3 с. — перестройка вăхăчĕ (К-н, 1988, 2 /, 5 с.; Х-р, 29.03.2000, 4 с.).

пиар

ç.с. Халăх кăмăлне пĕр-пĕр çынна (йыша, пулăма) майлă е хирĕç çавăрни. Унăн ĕçĕпиар. Хăй вăхăтĕнче вăл «Метро» мюзиклăн пиар-менеджерĕ пулнă. ÇХ, 2001, 21 /, 8 с. «Хура технологи» е «хура пиар» ... нумайăшне кăмăла каймасть... Тĕп пултăр хура пиар! Х-р, 6.10.2001, 2 с. Пиар тени «хура» та, «шурă» та пулма пултарать. Х-р, 9.10.2003, 2 с. — танл., пиаркампани (Х-р, 16.03.2000, 23 с.); пиар-технологи (Х-р, 19.12.2001, 1 с.).

питлевçĕ

п.с. Тиркекен, сивлесе тăрăхлакан çын; сатирик. Халăх поэчĕ çакăн йышши шăлсăр питлевçĕсемпе тĕнкĕл-тĕнкĕл такмакçăсене хăюллăрах пулма чĕнсе ... çырнăччĕ. Ю.Артемьев, 1984, 92 с. Тĕнче литературин хутлăхĕсенче тиркевçĕ-питлевçĕсемпе хĕрхи вĕрентӳçĕсем вырăнне ырă сунăмлă тĕпчевçĕсем йышăннă имĕш. В.Энтип //Я-в, 1991, 12 /, 26 с.

политканаш

ç.с. Пĕр-пĕр политика организацине ертсе пыракан йыш. «Пĕрлĕх» юхăм малашне парти пулса тăрассине... юхăмăн политканашĕ хăйĕн анлă ларăвĕнче пĕлтернĕ. Х-р, 12.05.2000, 1 с. П.Краснов«Пĕрлĕх» партин республикăри организацийĕн политканашĕн ертӳçи. ÇХ, 2001, 39 /, 2 с. [РСДП] Политканаш йышне Чăваш халăх писательне М.Юхмана та кĕртнĕ. Х-р, 4.12.2001, 4 с. С.Станкевич ... СПС политканашĕнче тăрать. Х-р, 14.03. 2003, 3 с.

поп-культура

ç.с. Халăх хушшинче хăвăрт сарăлма, тупăш кӳме пултаракан çăмăлçах искусство хайлавĕсем. Наци культури ураланайман тата нарко-поп-культура вăй илнĕ чух... Х-р, 4.08.1993, 2 с. Этноссем истори тымарĕсене аса илни ... анăçран килекен поп-культура витĕмлĕхне чакарать. ХШ, 1998, 3 /, 108 с.

популист

ç.с. Çăмăлттайла тем те пĕр шантарса халăх кăмăлне çавăракан чыссăр политик. Жириновский пек популист-политиксем кăмăла хуçаççĕ. Х-р, 6.03.1994. «Пĕрлĕх» популистсен, чарăнми калаçма юратакансен дискусси клубĕ мар. Х-р, 4.03.2000, 1 с.

приватизациле

ç.с. 1. Патшалăх харпăрлăхĕнчи пурлăха уйрăм çын(сен) харпăрлăхĕ ту. Хулари муниципалитет предприятийĕсене, пурăнмалли çуртсене патшалăхран уйăрасси тата приватизацилесси çинчен калакан положени. Х-р, 21.07.1992, 1 с. Халăх колхоз фермине приватизацилеме кайма хатĕрленнĕ. Я-в, 1992, 9 /, 11 с. [Вăл] служба хваттерне каялла памасть, ... ăна хăй ячĕпе приватизацилет. ЧÇ, 1998, 14 /, 13 с. Аслă вĕренӳ заведенийĕсене приватизацилессине чартăмăр. Ч-х, 1999, 14 /, 1 с. — приватизациленĕ хваттер (Х-р, 11.11.1998, 2 с.); приватизациленĕ пурлăх (Х-р, 19.01.1999, 1 с.). 2. Мăкш. Прихватизациле (туп., 2). Хĕç-пăшалланнăскерсем ... маскировка мелĕпе усă курса «обpект» территорине кĕнĕ, арпуссене «приватизацилеме» тытăннă. Х-р, 27.10.1992, 4 с.

прихватизаци

ç.с.,сивл. Халăх пурлăхне ултавлă майпа уйрăм харпăрлăха куçарни; тӳнтерле приватизаци (туп.). Пирĕн колхозра приватизаци мар, «прихватизаци» пуçланчĕ. Х-р, 10.04.1992, 1 с. Çав «прихватизаци» пире ăçта илсе çитернине ... халь пурте куратпăр. Х-р, 11.11.1998, 1 с. Правительство прихватизаципе кĕрешет, анчах национализаци çулĕ çине пăрăнасшăн мар. ХС, 1999, 19 /, 2 с. — «прихватизаци» тапхăрĕ (Х-р, 22.07.1992, 2 с.); «прихватизаци» вăхăчĕ (Ар, 2001, 6 /, 1 с.).

пултаруçă

п.с. Пултарулăх ĕçĕн ăсти; пултăклă çын. Эпĕхалăх. Ĕçчен. Пултаруçă. Тĕнчене çĕнетме килнĕскер. П.Ху-санкай, 1958, 6 с. М.Федоров, К.Иванов, Ф.Павлов пек пултаруçăсем вăй панипе те Ю.Скворцовăн илемлĕх туртăмĕсенче парка хунав çĕкленет. Г.Федоров, 1996, 149 с. Ĕçпе мухтавлă халăхпултаруçă. ЧТ, 28.02.1998, 3 с. Поэтгармони ывăлĕ, ӳркевсĕр пултаруçă. М.Сениэль //ÇХ, 2000, 34 /, 8 с.; Я-в, 2000, 12 /, 59 с. — ВЧС, 1971, 733 с.; Егоров, 1954, 145 с.; Егоров, 1936, 372 с.

путĕш

п.в. Мерекке, мыскара, камит; путиш. Тĕрлĕ путĕш пур иккен тĕлĕнтермĕш тĕнчере. А.Ĕçхĕл, 1962, 30 с. Тăхти вăл питĕ путĕш, кăсăк çынччĕ. С.Шавлы, 1968, 143 с. Чăваш халăх эстетикинче путĕш категорийĕ хăйне майлă тĕсленнĕ. Ю.Артемьев, 1991, 104 с. «Ай, путĕшсем эсир!»кулать çерçи. ХС, 1999, 23 /, 3 с.

ăрăмçă

ч.с. 1. Юмăçă, вĕрӳçĕ; халăх сиплевçи, экстра-сенс (туп.). Тĕрлĕрен ăрăмçăсем халĕ те пур иккен çĕр çинче. К-н, 1988, 17 /, 4 с. Асамçăпа ăрăмçă [Пуçелĕк]. Х-р, 25.12.1991, 2 с. Çĕршыври мĕн пур тухтăр, ăрăмçă Серапиона сыватма хăтланса пăхнă. ÇХ, 1997, 28 /, 4 с. Ăрăмçă е алă тăрăх юмăç пăхакан патне канаш ыйтма кайнă-и. Т-ш, 1999, 5 /, 12 с. — чăваш ăрăмçи (ЧС, 1993, 10 кл., 41 с.); вуду халăхĕн ăрăмçи (Х-р, 12.07.2001, 3 с.). 2. Асамçă, пысăк ăстаçă. Чун-чĕререн тав вĕсене — журналăн ăрăмçисене! В.Давыдов-Анатри //К-н, 1985, 5 /, 5 с. Ăрăмçă вырăннех хураттăм хама хам. Я-в, 1991, 7 /, 18 с. Мăнаçлăскер, ĕнен мана, эпăрăмçă. Х-р, 22.02.2000, 4 с. — сăмах ăрăмçи (ХЧЛ, 1990, 11 с.; А.Смолин, 1999, 82 с.); — ăрăмçă куккук (В.Энтип //Я-в, 1991, 7 /, 12 с.); куккук-ăрăмçă (Х-р, 5.09.1996, 4 с.); ăрăмçă-гастролер (Хв.Уяр //Х-р, 30.09.1992, 2 с.); ăрăмçă-пике (В.Эктел, 1996, 51 с.).

ăспурлăх

ç.с. Халăхăн пурнăç палă-рăмĕсен тата пултарулăхĕпе çитĕнĕвĕсен пĕрлĕхĕ (тĕнче курăмĕ, чĕлхи, тум-тирĕ, йăли-йĕрки, сăмахлăхĕ т.ыт. те); культура. Чăваш халăхĕн тата мĕнпур Чăваш енĕн ирĕкĕпе чысĕ, ырлăх-сывлăхĕпе ăспурлăхĕ (культури). В.Станьял //Х-р, 19.12.1991, 2 с. Çак тапхăрта тăван чĕлхе, ăспурлăх (культура) пирки калаçни теприне тарăхтарать те пулĕ. А.Смолин //Х-р, 17.03.1992, 5 с. Пирĕн этикетра ун [хурав] валли ăспурлăх çителĕклĕ. Х-р, 3.10.1992, 2 с. Çак музей пирĕн ăспурлăхăн, культурăн уйрăлми пайĕ. Ç-т, 1995, 4—5 /, 31 с. — тăван йăх ăс пурлăхĕ (ЧС, 1993, 10 кл., 3 с.); тăван халăх ăс пурлăхĕ (ЧЛ, 1994, 11 кл., 6 с.).

ăсçутавçă

ç.с. Халăха çутта кăларакан тата пĕлӳ саракан çын; çутлăхçă (туп.), просветитель. 30-мĕш çулсенче хăшĕсем чăваш ăсçутавçине И.Я.Яковлева «октябрист», «монархист» тесе айăплаççĕ. Ю.Артемьев, 1991, 135 с. Чăваш халăх ăсçутатуçи (просветителĕ) И.Я.Яковлев çуралнăранпа 150 çул çитнине уявлама... хатĕрленнĕ май. К-ш, 1997, 39 /, 4 с.; — аслă ăсçутавçă (КЯ, 15.11.1989).

ăсçутатуçă

ç.с. Халăха çутта кăларакан тата пĕлӳ саракан çын; çутлăхçă (туп.), просветитель. 30-мĕш çулсенче хăшĕсем чăваш ăсçутавçине И.Я.Яковлева «октябрист», «монархист» тесе айăплаççĕ. Ю.Артемьев, 1991, 135 с. Чăваш халăх ăсçутатуçи (просветителĕ) И.Я.Яковлев çуралнăранпа 150 çул çитнине уявлама... хатĕрленнĕ май. К-ш, 1997, 39 /, 4 с.; — аслă ăсçутавçă (КЯ, 15.11.1989).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

имен

бояться
побаиваться
стесняться

халăх хушшинче именмесĕр тăракан çын — человек, который стоит среди народа не стесняясь

мăшкăл

син.: мăскара
насмешка; шутка; халăх мăшкăлĕ пулас марччĕ – не хотелось бы быть посмешищем народа.

116 стр.

пăлхан

волноваться, бунтоваться
халăх пăлханнă вăхăтра — когда народ волновался...

пуху

сход
собрание
сборище
собор

халăх пуххи — мирской сход
хĕр пуххи — девичье, весеннее гулянье
майра пуххи — ярмарка в г. Цивильское
пуххипе — толпами, кучами
пухуран — с ярмарки; со сходки
пуху ту (похă  ту) — собирать сходку

суйла

избирать
халăх суйласа йанă çын — депутат
суйлакан — избиратель
суйлани — избирание; избрание

çар

войско
армия

утлă çар — конное войско, конница
çар халăх — войско

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

апрель

ака уйăхĕ. Христос тĕнне тытакан халăх XVI ĕмĕрте Стефана святой çынсен хисепне кӳртнĕ. Ăна асăнса вăл чăн тĕн çинчен тăрăшса вĕрентсе пурăннине мухтаса вăл вилнĕ куна ака уйăхин (апрелĕн) 26 кунĕнче тăваççĕ [Святой 1896:37]; Тепĕр кун пулсассăн 1873 çулта ака (апрель) уйăхĕнче пире веччен туса веччен хыçĕнчен чăвашла авалхи йăлапа туй турĕç [Чунтеров 1988:36].

ахăрсаман

(хальхилле ахăр самана) тĕнче пĕтес вăхăт. Ахăрсаман (тĕнче пĕтес вăхăт) кунĕнче пурĕ-пĕр пур халăх та Стампула пухăнмалла … [Архипов 1984:294].

вире ял, вирьял

Атăл тăрăх çӳлелле пурăнакан чăвашсем; тури чăвашсем. Çапла ют çынсенĕн сăмахĕсене йышăнса хутăштарса калаçаканнисене кĕсем хăйсенчен Атăл тăрăх çӳлелле пурăнаканнисене вире ялсем тенĕ [Хыпар 1906, № 6:91]; Эпĕ çавăнпа тури чăвашсемпе (вирьялсемпе) анатри чăвашсем пĕр-пĕринчен пайтах уйрăм халăх-тăр тетĕп [Тимофеев 2002:38].

власть

ирĕк. Улпутсен, чиновниксен ирĕкĕ (влаçĕ) ытла пысăк <…> [Хыпар 1906, № 37:572]; Ку патшалăхсенче ирĕк (власть) патшапа халăх суйласа янă çынсен аллинче [Хальхи 1906:21].

губернатор

халăх пуçлăхĕ. Ку таранччен патшалăх ĕçĕсене тума патшана халăх пуçлăхĕсем (министрсем, губернаторсем) пулăшса тăнă [Хыпар 1906, № 3:33].

Далай-Лама

Будда тĕнне тытса тăракан халăх пуçлăхĕ. Тибет çĕрĕнчи Далай-Лама ятлă (Будда тĕнне тытса тăракан халăх пуçлăхĕ) патне Патша ак çапла телеграмма янă: «Эсир Монголия çĕрĕнче вăхăтлăха пурăннă чух Манăн Будда тĕнне тытса тăракан халăхсем Сире ӳксе пуç çапма тивĕçлĕ пулчĕç <…>» [Хыпар 1906, № 13:199].

дворян

улпут. Россияри пур халăх пирĕн законсем тăрăх тăватă сословие уйăрăлаççĕ: улпутсем (дворянсем), пуп таврашсем (духовныйсем), хула вырăсисем, хресченсем [Хыпар 1906, № 38:585].

декларация

(хальхилле деклараци) премьер-министр депутатсен умĕнче правительство малашне мĕн тăвасси çинчен каласа кăтартни. Конституционный патшалăхра халăх суйланă депутатсем <…> парламента пуçтарăнса председательсене, секретарьсене суйласан премьер-министр депутатсен умĕнче правительство малашне мĕн тăвасси çинчен каласа кăтартать. Çапла каласа (е вуласа) кăтартнине декларация теççĕ [Хыпар 1907, № 8:53].

депутат

хура халăхран суйланă çын; шаннă çын. Августăн 9-мĕш кунĕнче тухнă манифест хушнă пек суйласан çĕр хĕсĕк кĕпернесенчен хура халăхран суйланă çын (депутат) пĕрер кăна пулмаллаччĕ [Хыпр 1903, № 1:7]; Çĕр йĕрки çинчен калаçнă чух пурĕ 150 депутата* яхăн халăх хутне кĕрсе халăхшăн пит хытă тăнă. *Депутат тесе суйласа янă çынна калаççĕ [Хыпар 1906, № 33:509]; Ун хыççăн пур суйлакансем те пĕрле тата 8 шаннă çын (депутат) суйласа хумалла [Высочайшие 1906:22].

дума

Российăри парламент. Парламент тесе халăх суйласа янă ушкăна калаççĕ. Россияра ăна дума тетчĕç [Хыпар 1906, № 34:536].

карцер, картсăр

пĕчĕкçеççĕ уйрăм тĕттĕм пӳлĕм, унта арестантсене лартаççĕ; сивĕ тĕттĕм пӳлĕм. Карцера илсе каймассерен хуралçă алли ĕнсе çине йывăррăн ӳкни сисĕннĕ [Хыпар 1907, № 18:131]; Ĕлĕкхи йĕркепе, халăх чунне илекен патша пур чухне, уншăн салтака темиçе куна кивĕ тĕттĕм пӳлĕме (картсăра) хупса лартатчĕç [Хыпар 1917, № 2:3].

комитет

халăх суйласа хунă çын ушкăнĕ; канаш. Пырсан вăл хресченсем тунă комитетри (халăх суйласа хунă çын ушкăнĕ) çынсене хăй аллине тытса пама хушнă [Хыпар 1906, № 38:600]; Пур ĕçсене те халăх хăй туса тăмашкăн хăй хушшинчен лайăх çынсене суйласа илсе комитетсем (канашсем) тумалла [Хыпар 1917, № 2:3].

конституция

(хальхилле конституци) патшалăхри тĕп законсем. Вăл патшалăхри тĕп законсене конституция теççĕ. Вĕсенче халăх мĕн тума пултарнине тата патшан мĕн тума ирĕк пуррине, мĕн тума çуккине кăтартнă [Çулталăк 1906:15].

манифестация

(хальхилле манифестаци) мĕн кирлине, мĕн кирлĕ маррине пурне те палăртни. Ĕнер тăватă пине яхăн çăкăр пĕçерекенсем халăх пӳртне (рабочая биржи) пухăнса канаш тусан саланас умĕн аслă урамсенче хăйсене мĕн кирлине, мĕн кирлĕ маррине пурне те палăртма (манифестация) шут турĕç [Хыпар 1907, № 14:107].

министр

халăх пуçлăхĕ. Ку таранччен патшалăх ĕçĕсене тума патшана халăх пуçлăхĕсем (министрсем, губернаторсем) пулăшса тăнă [Хыпар 1906, № 3:33].

митинг

пуху. Вара пĕтĕм халăх пуçлăхсене ĕненми пулчĕ те пухусем тăва-тăва унта вĕреннĕ çынсен чĕнсе – пурнăçа епле тӳрлетес-ши тесе канаш тума питĕ хытă. (Çавăн пек пухусене митинг теççĕ) [Хыпар 1906, № 34:523].

монарх

патша. … вĕсен те, пирĕн те монарх (патша) халăх май пĕр саккун та кăларман [История 1917:7].

монах

хура тум. Вилсессĕн тем чухлĕ пуп пуçлăхĕсем, хура тумсем (монахсем) тата тем чухлĕ халăх унăн нихçан та çĕрмелле мар ӳтне Миры хулинчи собора (аслă чиркӳне) лартнă <…> [Житие 1879:39].

мукача

(хальхилле мăкаçей) ял кĕлечĕ. Халăх ял кĕлетĕнчен (мукачаран) тырă илесшĕн каллех [О земстве 1906:5].

недоимка

илсе пĕтереймен куланай укçи. … пурăнма хĕсĕкрен халăх чухăнлана пуçланă, вара пăлханма тытăннă; пуринчен ытла илсе пĕтереймен куланай укçи (недоимка) ӳснĕçем ӳссе пынă [Çулталăк 1906:37].

парламент

акăлчансен халăх суйласа янă çынсен пухăвĕ; патшалăхăн аслă пухăвĕ; дума. Пĕтĕм халăх пĕр майлă тăнă: улпутсем, пуп таврашĕсем, халăх суйласа янă çынсем* хушмасăр куланай тӳлес мар тенĕ. *Вĕсенĕн пухăвне парламент тенĕ, вăл пирĕн дума пек [Хыпар 1906, № :573]; Стюарт ятлă йăх патшара тăнă чух Англия парламентĕнче* икĕ ушкăн тавлашнă <…>. *Парламент тесе англичансем Патшалăх Пухуне калаççĕ [Хыпар 1906, № 41:632]; <…> пĕтĕм патшалăх валли тухакан пĕрлехи законсене пĕтĕм патшалăхăн аслă пухăвĕпе (парламентпа) килĕшсе кăларать вăл (император. – Э.Ф.) <…> [Автономия 1906:6]; Патшалăха халăх хăй тытса тăракан патшалăхсенче хăш патшалăхра пĕтĕм халăх хăех кăларать, хăш-хăш патшалăхсенче халăх хăй хушшинчен парламента (думăна) суйласа янă çынсем урлă кăларать [Ширновой 1917:15].

помещик

улпут; çĕр улпучĕ. Белосток. Кунти уясри улпутсем (помещиксем) халăх пăлханасран хăраса хăйсен кил-çурчĕсене, çĕрĕсене, вăрманĕсене сутса пĕтереççĕ [Хыпар 1906, № 6:96]; Екатеринослав кĕпĕрнинче Варваровка ятлă хуттăрта виççĕн çĕр улпучĕ (помещик) çĕрĕнче кайăкра (ахутара) çӳренĕ <…> [Добродетельные 1910:1].

президент

халăх хăйсем хушшинче суйланă патша; малта тăракан, пуç. Икĕ патшалăхра, Францияпа Швейцарияра, ун пек мар. Ку патшалăхсенче патшана халăх хăйсем хушшинчи çынна суйласа хурать. Суйланă çынна вĕсем президент теççĕ [Çулталăк 1906:15]; Республикăсенче патша çук, унта патша вырăнче халăх суйланă çын ларать, ăна президент (малта тăракан, пуç) теççĕ [Народное 1906:5].

рейхстаг

Германияра халăх суйласа янă çынсен пухăвĕ. Германияра халăх суйласа янă çынсен пухуне рейхстаг теççĕ … [Çулталăк 1906:16].

республика

патшана халăх суйлакан патшалăхсем. Патшана халăх суйлакан патшалăхсене республика теççĕ [Çулталăк 1906:15].

референдум

. Законсене улăштарас е çĕнĕрен кăларас пулсан правительство хăш чухне халăх хушшине хутсем салатать. Çав хутсем çине кашни çын çырса ярас пулать: е улăштарас, е улăштарас мар тесе. Улăштарас теекенсем нумайтарах пулсан закона улăштараççĕ; сахал пулсан улăштармаççĕ. Çак йĕркене референдум теççĕ [Хыпар 1906, № 41:638].

савăк

савăнмалла. Вăл (Иоанн атте. – Э.Ф.) калаçса тăнă çĕре халăх нумайăн пухăнса пуçа чиксе итлесе тăрать. Пăхма та пит савăк (пит савăнмалла) [Отец 1904:13].

собор

аслă чиркӳ; пуху. Вилсессĕн тем чухлĕ пуп-пуçлăхĕсем, хура-тумсем (монахсем) тата тем чухлĕ халăх унăн нихçан та çĕрмелле мар ӳтне Миры хулинчи собора (аслă чиркӳне) лартнă <…> [Житие 1879:39]; 1555 сьолда Кизинь-кырлач-ойыгыньь виссь кон-шотра (февраля 3) Москавры Успенскiй чӳргьгӳрэ (соборда) престолъ-синэ тватта шыба хорзассын, Христосъ Торра Тор’ Амышьнэ дэ кйль-духа посьсяпса тарасларесь <…> [Жития 1874:10]; Унăн (Юлиан. – Э.Ф.) вырăнне кĕнĕ Иовиан патша Мелетие Антиохияна каймалла тавăрăнтарнă та епископсене чĕнсе пуху (собор) тунă <…> [Избранные (февраль) 1904:31].

сословие

(хальхилле сослови) ăрасна законпа пурăнакан халăх ушкăнĕ. Пирĕн шухăшпа, халăха çĕр парса ытти сословисемпе* танлаштармасан, ыйтакан ирĕксене пурне те памасан, часрах пур ĕçе те хăй ирĕкĕпе тумалла çĕнĕ Дума пухмасан пирĕн нихăçан та халăх лăпланса йĕркене кĕрес çук. *Пирĕн пурĕ тăватă сослови: хресчен сословийĕ, мещан сословийĕ, пупсен сословийĕ, улпутсен сословийĕ. Сослови тесе ăрасна законпа пурăнакан халăх ушкăнне калаççĕ [Хыпар 1906, № 33:509].

ссуда

банк кивçен панă укçа. Çĕр илме хура халăхшăн тӳленĕ укçа банкă çав халăх çине кивçен панă укçа пек çырса хурать, çавăн пек панă укçана ссуда теççĕ. Çĕр илме кивçен панă çав укçана (ссудăна) хура халăх вара сăрукăн-сăрукăн темиçе çулччен тӳлесе татса пырать [Высочайшие 1906:31].

столица

аслă хула. Çак халăх суйланă çынсем патшалăхра аслă хулана (столицăна) кайса халăх суйланă çынсен пухăвĕ тăваççĕ [Хальхи 1906:20].

тăкăс

чăклăх. Халăх пит тăкăсран (чăклăхран) пĕр-пĕрне хĕстереççĕ. Пурте е пиллĕх, е пĕр-пĕр сăмах ыйтасшăн пĕр-пĕринчен малтантарах ĕлкĕрме хĕтленеççĕ [Отец 1904:18].

тӳс

чăт. Анчах халăх королĕн татăлса юлнă çак ирĕклĕхне те Аран-аран тӳссе (чăтса) тăнă [История 1917:7].

уçă

витмесĕр. Июлĕн 9-ш кунĕнче таса ӳт пырса çитнĕ; ăна хирĕç патша хăй, улпутсем, архиерейсем, пĕтĕм халăх тухса илнĕ те Успенский собора хунă, унта вăл 10 кунччен уççăн (тупăк хуппине витмесĕр) выртнă <…> [Избранные (январь) 1904:24].

хапха

кил карти алăкĕ. Кĕл туса пĕтерсен чиркĕве каять. Ун чухне кил карти алăкне (хапхана) уçаççĕ те, урамра кĕтсе тăракан халăх савăнса унтан пиллĕх илме тытăнать [Отец 1904:17–18].

хĕресчен

хура халăх. Хура халăхăн (хĕресченĕн) пурăнăçĕ çавăн пек: çу вăхăтĕнче уйри (хирти) ĕçсем пуçлансан ĕçлеме çын пит кирлĕ [Поучения 1904:14–15].

хисеп

шут. <…> халĕ те çавăн пекех вăл чирпе (чумапа. – Э.Ф.) тĕрлĕ çĕрте тĕрлĕ халăх пинĕ-пинĕпе, хисепĕ те (шучĕ те) çук, виле-виле пĕтеççĕ [Чума 1897:3].

хура халăх

ĕçлекен халăх. Патшалăхри çынсем начар пурăнăçпа тарăхнăçем тарăхса пыра пуçланă, ăраснах ĕçлекен халăх (хура халăх) тарăхса çитнĕ, мĕшĕн тесен мен пур йăвăр хырçă-марçăсем вĕсем çине анчах тиенсе пынă [История1917:2].

цензор

мĕн пур çаптарас кĕнекесене, хаçатсене вулакан çын; хаçетре мĕн çырнине пăхакан чиновник. Халĕ пирĕн нумай япаласем çинчен хаçетсенче çырма ирĕк çук. Мĕн пур çаптарас кĕнекесене, хаçатсене цензор тиекен çынсем вуласан тин çаптараççĕ [Хыпар 1906, № 6:85]; Хаçетре мĕн çырнине пăхакан чиновник (цензор) та, полицейский те, урядник те, пуп та, улпут та – пурте пит хытă астуса тăраççĕ [Хыпар 1906, № 46:690]; Кĕнеке çыракан унта чиновниксем çинчен пит хытă каласа çырнă пулсан, халăх нушине кăтартса çырнă пулсан – патша чиновникĕ ку кĕнекене çаптармасть. Ку чиновниксене цензор теççĕ [Гражданская 1906:15].

чиркӳ I.

ĕненекен ушкăн. Халĕ эпĕ сирĕншĕн асап курса савăнатăп, хамăн ӳтĕмпе асапланса Христос Хăй ӳчĕшĕн курнă хурлăха тултаратăп, унăн ӳчĕ – Чиркӳ (ĕненекен ушкăн) пулать [Кол. 1:24]; Вăсене пурне те пĕрле вырăс чĕлхипе Чиркӳ (Церковь) тенĕ; вăл сăмах чăвашла Христос тĕнне тĕрĕс тытса тăракан халăх тени пулать [О боге 1891:120].

чиркӳ II.

турă çурчĕ. Чиркӳ – Туррăн çурчĕ [О церкви 1894:12]; Чăваш прихучĕсенче халăха лайăх вĕрентсе пурăнакан пачăшкасем пулĕç, Турра ĕненекен халăх хăй лартнă турă çуртне (чиркĕве) тăрăшса сыхласа пурăнĕ <…> [Комиссаров 1918:39].

чышкă

ал чăмăрĕ. Чышка (ал чăмрине) ирĕк пани, юн тăкма юратни халăх ухмахне, халăх усалне, халăх тĕттĕмне анчах кăтартать [Комиссаров 1918:12].

эллин

грек. Чăн малтан Христос вĕрентнине Израиль халăхĕ хушшинчи суйланисем ĕненнĕ, вĕсем хыçĕнчен Христос Хăй çӳренĕ çĕр çывăхĕнчи халăхсем ĕненсе тата ытти халăхсене те вĕрентсе ĕнентернĕ. Çавăн пек халăхсенчен пĕр чаплă халăх авалхи эллинсем (грексем) пулнă [В память 1888:1]; Святой Прокопий çапла Христос çинчен эллинсен (грексен) кĕнеки çинче çырнă сăмахсемпех каласа кăтартнă <…> [Жизнь 1903:21].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

абориген

сущ., муж. (ант. пришелец, иммигрант)
абориген (пĕр-пĕр вырăнти тĕп халăх çынни); аборигены Камчатки Камчатка аборигенĕсем

аборигенный

прил. (син. коренной, местный; ант. пришлый)
вырăнти, тĕп; абориген ...; аборигенное население вырăнти халăх, абориген халăх

автономия

сущ.жен.
автономи, хăй тытăмлăх (халăх хăй çĕрĕ çинче влаçа хăй тытса тăни); национально-территориальная автономия наци-çĕр автономийĕ; культурная автономия культура автономийĕ

азербайджанец

сущ.муж., азербайджанка жен.множ. азербайджанцы (-цев)
азербайджан; азербайджансем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх); на нашем рынке торгует много азербайджанцев пирĕн пасарта азербайджансем йышлăн сутă тăваççĕ

ансамбль

сущ.муж.
1. ансамбль (юрăçсен е кĕвĕçсен ушкăнĕ); ансамбль песни и танца юрăпа ташă ансамблĕ; фольклорный ансамбль халăх пултарулăх ансамблĕ
2. пĕрлĕх, килĕшулĕх, çураçулăх (сăм., хулари çурт-йĕрсен)

армянин

сущ.муж., армянка жен., множ. армяне (-ян)
эрмен; армянсем, эрменсем (Арменире тата ытти çĕршывсенче пурăнакан халăх)

артист

сущ.муж. (син. актёр)
артист; народный артист Чувашии чăваш халăх артисчĕ

аудитория

сущ.жен.
1. (син. помещение, комната) пулĕм; учебная аудитория вĕренӳ пулĕмĕ
2. (син. слушатели) халăх, итлекенсем (лекцие, доклада); аудитория осталась довольна выступлением гостя итлекенсене хăна каланă сăмах килĕшрĕ

аукцион

сущ.муж. (син. торги, распродажа)
аукцион, турки (тавара, пурлăха халăх умĕнче хаклашса сутни); продать с аукциона турки туса сут; выставить на аукцион аукционпа сутма кăлар

балкар

сущ.муж., балкарка жен., множ. балкары и балкарцы
балкарсем (тĕрĕксен йышне кĕрекен, Кавказра пурăнакан халăх)

башкир

сущ.муж. башкирка жен., множ. башкиры
пушкăртсем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

бис

межд.
бис (артиста тепре юрлама, выляма ыйтса кăшкăрни); спеть на бис халăх ыйтнипе тепре юрла

битком

нареч.
лăк тулли, туп-тулли; вагон набит битком вагонта халăх лăк тулли

благо

сущ.сред. (син. добро, благополучие)
ырлăх, тивлет; трудиться на благо народа халăх ырлăхĕшĕн тăрăшса ĕçле

блюдо

сущ.сред., множ. блюда (блюд, блюдам)
1. (син. тарелка) чашăк; глубокое блюдо тарăн чашăк
2. (син. кушанье) апат, çиме; первые блюда пĕрремĕш çимесем (яшка таврашĕ); вторые блюда иккĕмĕш çимесем (шаркку, пăтă, катлет таврашĕ); третьи блюда виççĕмĕш çимесем (чей, компот таврашĕ); чувашские национальные блюда чăваш халăх апачĕсем

болгарин

сущ.муж., болгарка жен., множ. болгары
пăлхарсем (Болгарире пурăнакан, авалтан чăвашсемпе пĕр несĕллĕ халăх)

валить

2. глаг. несов.
кĕпĕрлен, капланса пыр (халăх çинчен); лаплаттар, хытă çу (юр çинчен)

вклад

сущ.муж.
1. укçа-тенкĕ, укçа, хаклăх (банка хывни); вклады населения в сберегательном банке халăх перекет банкне хывнă укçа
2. (син. достижение) çитĕнӳ, ӳсĕм; вклад учёного в медицину ăслăхçă медицинăра тунă çитĕнӳ

возглавить

глаг. сов.
пуçар, пуç пул, ертсе пыр; возглавить общественное движение халăх юхăмне ертсе пыр

возродить

глаг. сов. (син. восстановить)
чĕрт, çĕнет, чĕртсе тăрат, çĕнĕрен çĕкле; возродить народные традиции халăх йăли-йĕркине чĕртсе тăрат; возрождённый после землетрясения город çĕр чĕтреннĕ хыççăн çĕнĕрен çĕкленĕ хула

возрождение

сущ.сред.
1. (син. восстановление, возобновление) чĕрĕлӳ, çĕнелӳ; чĕрĕлни, çĕнелни, чĕртсе тăратни, çенĕрен çĕклени; возрождение народных ремёсел халăх ал ăсталăхне чĕртсе тăратни
2. Возрождение Черĕлӳ (Европăра вăтам ĕмĕрсем хыççăн пулнă вăйлă аталану); эпоха Возрождения Черĕлӳ самани

вольный

прил., вольно нареч.
1. (син. независимый; ант. подневольный, зависимый) ирĕк, ирĕклĕ, пăхăнман; вольный народ ирĕклĕ халăх
2. (син. неограниченный; ант. ограниченный, регулируемый) ирĕклĕ, чаруламан; продавать товары по вольным ценам тавара ирĕклĕ хаксемпе сут
3. (син. нескромный, развязный; ант. скромный) иртĕнчĕк, пуçтах, этепсĕр; он держит себя вольно вăл этепсĕр хăтланать ♦ вольные движения ирĕклĕ хусканусем (гимнастика хатĕрĕсемсĕр тăвакан хăнăхтарусем); вольная борьба ирĕклĕ кĕрешӳ (кĕрешӳ спорчĕн пĕр тĕсĕ); вольному воля хăвăнне ху пĕл; Вольно! Ирĕклĕ тăрăр! (стройри хушу)

восторженный

прил., восторженно нареч.
савăнăçлă, хавхаланчăк, çĕкленчĕк; публика восторженно аплодировала певцу халăх юрăçа савăнăçлăн алă çупса саламланă

всенародный

прил., всенародно нареч.
пĕтĕм халăх -ĕ; халăх умĕнчи; всенародное голосование пĕтĕм халăх сасăлавĕ; всенародно признать вину айăпа халăх умĕнче йышăн

встать

глаг. сов.
1. (син. подняться) тăр, çĕклен; встать со стула пукан çинчен тăр
2. (син. пробудиться; ант. лечь) вăран, тăр; старик встал рано ватă çын ирех тăнă
3. тăр, урапа тăр, хăпарса тăр; встать на пень тунката çине хăпарса тăр
4. (син. остановиться) чарăн, тăр; часы встали сехет чарăннă
5. (син. подняться) çĕклен; народ встал на защиту страны халăх çĕршыва хӳтĕлеме çĕкленнĕ ♦ встать на ноги ура çине тăр, вăй ил; встать на сторону кого-либо майлă пул; солнце встало хĕвел тухнă; река встала юхан шыв шăнса ларнă

выступить

глаг. сов.
1. (син. вьшти, выдвинуться) тух, тухса тăр; выступить из строя стройран тухса тăр
2. (син. отправиться) тух, тапран, тапранса тух, тухса кай; выступить в поход похода тапранса тух
3. 1 и 2 л. не употр. (син. появиться) тух, тапса тух; на лбу выступил пот çамкана тар тапса тухрĕ
4. (син. исполнить) выля, кала, юрла (халăх умĕнче); выступить с концертом концерт пар; певец выступил с большим успехом юрăçă питĕ ăнăçлă юрларĕ
5. (син. высказаться) кала, тухса кала, сăмах кала; выступить на собрании пухура сăмах кала ♦ выступить со статьёй в газете хаçатра статья пичетлесе кăлар; выступить с предложением сĕнӳ пар

гордость

сущ.жен.
1. (син. самоуважение) мухтавлăх, мăнаçлăх, мăнаç туйăм; национальная гордость халăх мăнаçлăхĕ; испытывать законную гордость тивĕçлипе мăнаçлан
2. (син. спесь, высокомерие) курнăçлăх, куштанлăх, каппайчăклăх, мăн кăмăллăх

гуща

сущ.жен.
1. (син. осадок) çăра, çăри, тĕпĕ, юлашки; пивная гуща сăра тĕпĕ
2. (син. чаща) чăтлăх; в гуще леса чăтлăх вăрманта ♦ в гуще толпы халăх варринче

двуязычие

сущ.сред.
ик чĕлхелĕх (халăх е çын икĕ чĕлхепе усă курни); чувашско-русское двуязычие чăвашла-вырăсла ик чĕлхелĕх

двуязычный

прил.
1. ик чĕлхеллĕ (икĕ чĕлхепе калаçакан); двуязычное население ик чĕлхеллĕ халăх
2. икĕ чĕлхеллĕ (икĕ чĕлхепе усă курса çырнă); двуязычный текст икĕ чĕлхеллĕ текст; двуязычный словарь икĕ чĕлхеллĕ словарь (сăм., вырăсла-чăвашли, нимĕçле-вырăсли т.ыт.)

декада

сущ.жен.
1. (син. десятидневка) вунă кун; в первой декаде месяца уйăхăн пĕрремĕш вунă кунĕнче
2. вунăкунлăх, декада; декада народного творчества халăх пултарулăхĕн вунăкунлăхĕ

демография

сущ.жен.
демографи (халăх йышĕн тытăмне, вăл улшăннине тата куçнине тĕпчекен ăслăлăх)

демократия

сущ.жен.
демократи (аслă влаçа халăх тытмалли йĕрке); принципы демократии демократи принципĕсем

демонстрация

сущ.жен.
1. демонстраци (халăх урама йышлăн тухса хăйĕн шухăш-кăмăлне палăртни); праздничная демонстрация уяв демонстрацийĕ
2. кăтарту, палăрту; кăтартни, палăртни; демонстрация нового фильма çĕнĕ фильм кăтартни

депутация

сущ.жен.
депутаци (пĕр-пĕр ыйтăва татса пама халăх суйласа янă ушкăн)

драматический

прил., драматически нареч.
1. драма -ĕ; драматический жанр драма жанрĕ; русский драматический театр вырăс драма театрă
2. (син. тяжёлый, бедственный) инкеклĕ, синкерлĕ, асаплă, хуйхăллă; драматический период истории народа халăх историйĕн синкерлĕ тапхăрĕ

запрос

сущ.муж.
1. ыйту, ыйтса çырни; послать запрос ыйтса çыр, ыйту яр
2. запросы множ. ыйтусем, нушасем; удовлетворять запросы населения халăх нушисене тивĕçтер

защитить

глаг. сов.
хӳтĕле, сыхла; защитить город от врага хулана тăшманран хӳтĕле ♦ защитить дипломную работу диплом ĕçне хӳтĕле (халăх çинче сӳтсе явса)

ингуш

сущ.муж., ингушка жен., множ. ингуши
ингушсем (Кавказра пурăнакан, чеченсемпе хурăнташлă халăх)

институт

сущ.муж.
1. институт (аслă шкул е тĕпчев учрежденийĕ); педагогический институт педагогика институчĕ; научно-исследовательский институт ăслăлăх тĕпчев институчĕ
2. (син. нормы, установление) институт, йĕрке (халăх пурнăçĕнче çирĕпленнĕ пулăм); институты демократии демократи институчĕсем (уççăнлăх, власть органĕсен суйлавлăхĕ, этем прависене хӳтĕлени т. ыт.)

исполнить

глаг.
1. (син. осуществить) пурнăçла, ту, пурнăçа кĕрт; исполнить приказ приказа пурнăçла
2. (син. воспроизвести) юрла, выля, кала; (халăх умĕнче) исполнить романс романс юрла; исполнить танец ташă ташла

история

сущ.жен.
1. истори (этем обществи аталанăвне тĕпчекен ăслăлăх); история древнего мира авалхи тĕнче историйĕ; история нового времени çĕнĕ вăхăт историйĕ
2. кун-çул, пулни-иртни, истори; этапы истории народа халăх кун-çулĕн тапхăрĕсем
3. (син. происшествие) ĕç, пулăм; удивительная история тĕлĕнмелле ĕç
4. (син. рассказ) халап, калав; рассказывать смешные истории кулăшла халапсем каласа пар

казах

сущ.муж., казашка жен., множ. казахи
казахсем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

календарь

сущ.муж.
1. календарь (вăхăт шучĕн йĕрки); юлианский календарь юлиан календарĕ (кивĕ стиль); григорианский календарь григориан календарĕ (çĕнĕ стиль); чувашский народный календарь чăваш халăх календарĕ
2. календарь (хут листи çине е кĕнеке майлă çапса кăларни); отрывной календарь татмалли календарь
3. календарь, кун йĕрки (ĕçсене кун тăрăх палăртса тухни); календарь спортивных игр спорт вăййисен йĕрки

калмык

сущ.муж., калмычка жен., множ. калмыки
калмăксем (монголсен йышне кĕрекен халăх)

караим

сущ.муж., караимка жен., множ. караимы
караимсем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

каракалпак

сущ.муж., каракалпачка жен., множ. каракалпаки
каракалпаксем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

карачаевец

сущ.муж., карачаевка жен., множ. карачаевцы
карачайсем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

кафедра

сущ.жен.
1. (син. трибуна) кафедра (халăх умĕнче сăмах каламалли çӳллĕ вырăн); докладчик поднялся на кафедру докладçă кафедра умне тухрĕ
2. кафедра (аслă шкулта — пĕр специальноçлă преподавательсен ушкăнĕ); он работает на кафедре русского языка вăл вырăс чĕлхи кафедринче ĕçлет

киргиз

сущ.муж., киргизка жен., множ. киргизы
кăркăссем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

кишеть

глаг. несов. (син. шевелиться, копошиться)
йăшăлтат, кĕшĕлтет, хĕвĕш, вĕрке; в улье кишат пчёлы вĕллере пыл хурчĕсем вĕркеççĕ; улицы кишат народом урамсенче халăх хĕвĕшет

колонна

сущ.жен.
1. колонна, юпа; гранитная колонна гранит юпа; дом с колоннами колоннăллă çурт
2. колонна (йĕркен-йĕркен утакан халăх е вĕçе-вĕçĕн пыракан машинăсен ушкăнĕ); колонны демонстрантов демонстрантсен колоннисем; колонна военной техники çар техникин колонни

коми

сущ.нескл.муж. и жен., множ.нескл. коми
коми, комисем (финн-угрсен йышне кĕрекен халăх); язык коми коми чĕлхи

коренной

прил.
1. (син. исконный, аборигенный; ант. пришлый) тĕп, чăн, вырăнти; коренное население вырăнти халăх
2. (син. главный, основной) тĕп, чи кирлĕ, чи пысăк; коренной вопрос тĕп ыйту ♦ коренные зубы кайри шăлсем

кочевник

сущ.муж., кочевница жен., множ. кочевники
куçан халăх, юркăн халăх; предки чувашей были кочевниками чăвашсен мăн аслашшĕсем куçан халăх пулнă

краеведение

сущ.сред.
краеведени (тăван ене, унăн историйĕпе хальхи пурнăçне, халăх йăли-йĕркине тĕпчени)

кумык

сущ.муж., кумычка жен., множ. кумыки
кумык, кумыксем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

литературный

прил.
1. литература -ĕ; çыравçă -ĕ; литературное творчество çыравçă пултарулăхĕ; литературный институт литература институчĕ
2. литература -ĕ (литература чĕлхин нормисемпе килĕшсе тăракан); литературный язык литература чĕлхи (халăх чĕлхин сăмах ăстисем якатса пуянлатнă кăтартуллă тĕсĕ); он говорит не на литературном языке, а на диалекте вăл литература чĕлхипе мар, диалектпа калаçать

мари

сущ.нескл. един. и множ., муж. и жен.
мари, марисем (финн-угрсен йăхне кĕрекен халăх)

масленица

сущ.жен.
çăварни (хĕле ăсатнă май ирттерекен халăх уявĕ)

масса

сущ.жен.
I. (син. вес) йывăрăш, виçе, тайăм; масса Земли Çĕр тайăмĕ
2. (син. смесь) хутăш, çăрăм, чуста; цементная масса цемент хутăшĕ
3. кого-чего (син. множество) капланчăк, йышлăх, нумайлăх; на улицах масса народу урамсенче халăх шутсăр нумай

местный

прил.
вырăнти, кунти; местное население вырăнти халăх; местные говоры языка чĕлхен вырăнти калаçăвĕсем

митинг

сущ.муж.
митинг (халăх пурнăçĕн çивĕч ыйтăвĕсене сӳтсе явма ирттерекен пысăк пуху)

много

1. нареч. и в знач. сказ. нумай, йышлă; в парке всегда много народу паркра яланах халăх нумай
2. числит. неопр. нумай; прошло много лет нумай çул иртрĕ ♦ ни много ни мало шап та лăп

мода

сущ.жен.
мода (халăх юратакан çĕнелĕх, сăм., тумтир, юрă-кĕвĕ); войти в моду модăна кĕр; журнал мод модăсен журналĕ

мордвин

сущ.муж., мордвинка и мордовка жен.множ. мордвины, мордовцы и собир. мордва
мордва, мордвасем (финн-угрсен йышне кĕрекен халăх)

мудрость

сущ.жен.
ăс, ăс-хал, ăслăх; народная мудрость халăх ăс-халĕ

музыка

сущ.жен.
кĕвĕ, юрă-кĕвĕ, музыка; эстрадная музыка эстрада юрри-кĕвви; чувашская народная музыка чăваш халăх кĕвви

народ

сущ.муж.
1. халăх (пĕр çĕршывра пурăнакан çынсем); американский народ Америка халăхĕ, США халăхĕ
2. халăх (пĕр несĕлтен тухни, пĕр чĕлхепе калаçакан çынсем); чувашский народ чăваш халăхĕ; народы России Раççей халăхĕсем
3. халăх, çынсем, йыш; в зале много народу залра çын нумай; делать работу всем народом ĕçе пĕтĕм йышпа ту

народность

сущ.жен.
халăх, йăх-ăру; малые народности Севера Çурçĕрти вак халăхсем

народный

прил.
халăх -ĕ; народные обычаи и обряды халăх йăли-йĕрки; русские народные песни вырăс халăх юррисем

население

сущ.сред.
халăх, çынсем; население города хула çыннисем; многонациональное население нумай нациллĕ халăх

национальность

сущ.жен.
наци, халăх; в Чувашии дружно живут люди разных национальностей Чăваш енте тĕрлĕ халăх çыннисем туслă пурăнаççĕ

нация

сущ.жен.
наци (пĕр çĕрте тачă çыхăнса, пĕр чĕлхепе калаçса пурăнакан халăх); Организация Объединённых Наций Пĕрлешнĕ Нацисен Организацийĕ

немец

сущ.муж., немка жен., множ. немцы
нимĕçсем (Германире пурăнакан халăх)

ногаец

сущ.муж., ногайка жен.множ. ногайцы
нухай; нухайсем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

образец

сущ.муж. (син. пример)
тĕслĕх; образцы народной вышивки халăх тĕррин тĕслĕхĕсем; ветеран служит образцом для молодёжи ветеран çамрăксемшĕн тĕслĕх пулса тăрать

общественный

прил.
общество -ĕ, халăх -ĕ; общественные объединения общество пĕрлешĕвĕсем; учитывать общественное мнение халăх шухăш-кăмăлне шута ил

обычай

сущ.муж., множ. обычаи
йăла, йăла-йĕрке; народные обычаи халăх йали-йĕрки; соблюдать обычаи йăла тытса пурăн

оркестр

сущ.муж.
оркестр (кĕвĕ хатĕрĕсемпе калакансен ушкăнĕ); симфонический оркестр симфони оркестрĕ; оркестр народных инструментов халăх кĕвĕ хатĕрĕсен оркестрĕ

осетин

сущ.муж., осетинка жен., множ. осетины
осетинсем (Кавказра пурăнакан, иран халăхĕсен йышне кĕрекен халăх)

парламент

сущ.муж.
парламент (халăх саккунсем кăларма суйланă аслă орган); парламент страны çĕршыв парламенчĕ; депутаты парламента парламент депутачĕсем

педагогика

сущ.жен.
педагогика (вĕрентсе воспитани парассине тĕпчекен ăслăлăх) ♦ народная педагогика халăх педагогики (çамрăксене ăс парса ӳстермелли халăхра авалтан çирĕпленнĕ йĕркесемпе мелсем)

перепись

сущ.жен.
перепись, çырса тухни; перепись населения халăх перепиçĕ; перепись жилого фонда çурт-йĕре çырса тухни

песня

сущ.жен., множ. песни
юрă; чувашские народные песни чăваш халăх юррисем; петь песню юрă юрла

писатель

сущ.муж., писательница жен.
çырăвçă; народный писатель Чувашии чăваш халăх çырăвçи; детские писатели ача-пăча çырăвçисем; мастерство писателя çырăвçă ăсталăхĕ

племенной

прил.
1. йăх -ĕ, ăру -ĕ, йăх-ăру -ĕ; племенное деление народа халăх йăх-ăрăва пайланни
2. ăрат -ĕ; ăратлă; племенной скот ăратлă выльăх

плотность

сущ.жен.
1. тачăлăх, çăралăх; плотность воды шыв тачăлăхĕ
2. йышлăх; плотность населения халăх йышлăхĕ

поговорка

сущ.жен.
каларăш, пуплерĕш, халăх сăмахĕ

полный

прил.
1. чего и кем-чем тулли; полный кувшин молока кăкшăм тулли сĕт; в комнате полно народу пӳлĕмре халăх туп-тулли; полное собрание сочинений çырнисен тулли пуххи
2. (син. толстый; ант. худой) тачка, мăнтăр, самăр, кӳпшек; полная женщина мăнтăр хĕрарăм ♦ полон жизни хаваслă; полный идиот тăр ухмах; мужчина в полном расцвете сил вăй питти арçын; работа идёт полным ходом ĕç хĕрсе пырать

праздник

сущ.муж.
уяв; народный праздник халăх уявĕ; отмечать праздник уяв ту, уявла ♦ престольный праздник чиркӳ уявĕ; праздник труда и песни ĕçпе юрă уявĕ

приход

2. сущ.муж.
прихут (пĕр чиркĕве çӳрекен халăх)

промысел

сущ.муж.
1. сунар, тыту; тытни; охотничий промысел сунар ĕçĕ; рыболовный промысел пулă тытни
2. ал ĕçĕ, ал ăсталăх; народные промыслы халăх ал ăсталăхĕ

пропагандировать

глаг. несов.
ăнлантар, ӳкĕтле; пропагандировать народное творчество халăх пултарулăхне ăнлантар

республика

сущ.жен.
республика (аслă влаçа халăх суйлакан çĕршыв); Чувашская Республика Чăваш Республики; столица республики республика тĕп хули

речь

сущ.жен., множ. речи
1. пуплев, пуплешӳ, калаçу; пуплени, калаçни; органы речи пуплев органĕсем
2. сăмах (халăх умĕнче калани); выступить с речью на собрании пухура сăмах кала ♦ части речи пуплев пайĕсем (грамматикăра)

русский

сущ.муж., русская жен.
1.сущ. вырăс; множ. русские вырăссем (славянсен йышне кĕрекен халăх); чуваши имеют многовековые связи с русскими чăвашсем мĕн ĕмĕртен вырăссемпе хутшăнса пурăнаççĕ
2. прил. вырăс -ĕ; Раççей -ĕ; русский язык вырăс чĕлхи; русская природа Раççей çут çанталăкĕ

сплошь

нареч.
1. талккăшĕпе; поля сплошь покрыты снегом уйсене талккăшĕпе юр витнĕ
2. (син. целиком) пурте, пĕтĕмпех; все сплошь вышли на демонстрацию пĕтăм халăх демонстрацие тухнă ♦ сплошь и рядом час-часах, çине-çинех

стихия

сущ.жен.
1. çут çанталăк, стихия (этеме пăхăнман çут çанталăк вăйĕсем, пулăмĕсем); стихия разбушевалась çут çанталăк алхасса кайнă
2. йĕркĕçĕр вăй, патăрмахлăх, йĕркесĕрлĕх (халăх хушшинчи)

суверенитет

сущ.муж. (син. независимость)
суверенитет, хай ирĕклĕх (çĕршыв е халăх хăй ирĕккĕн, пăхăнмасăр пурăнни)

сценарий

сущ.муж.
сценари (кинофильмăн, телеперадачăн е халăх умĕнче кăтартмалли хайлавăн тытăмĕ, содержанийĕ); сценарий спортивного праздника спорт уявĕн сценарийĕ

татарин

сущ.муж., татарка жен.
тутар; множ. татары тутарсем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх); крещёные татары крешĕн тутарсем; татары-мишари мишер тутарсем

творчество

сущ.сред.
пултару, пултарулăх, хайлалăх; народное творчество халăх пултарулăхĕ

толкаться

глаг. несов.
тĕрткелеш, тĕккелен, тĕккелеш; толкаться в толпе халăх хушшинче тĕккелешсе çӳре

толпа

сущ.жен., множ. толпы
халăх, ушкăн, йыш, эшкер; толпа ребятишек ача-пăча ушкăнĕ; народ валит толпой халăх кĕпĕрленсе пырать

традиция

сущ.жен.
йăла, хăнăху; традиции народного искусства халăх ӳнерĕн йăлисем; войти в традицию йăлана кĕр, хăнăха кĕр

трибуна

сущ.жен.
1. трибуна (доклад тумалли çӳллĕ вырăн)
2. трибуна (стадионта— халăх лармалли вырăн)

трудоспособный

прил.
ĕçлеме пултаракан; трудоспособное население ĕçлеме пултăракан халăх

тувинец

сущ.муж., тувинка жен.
тува çынни; множ. тувинцы тувасем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

турок

сущ.муж., турчанка жен.
турккă; множ. турки турккăсем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

туркмен

сущ.муж., туркменка жен.
туркмен; множ. туркмены туркменсем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

удмурт

сущ.муж., удмуртка жен.
удмурт, ар; множ. удмурты удмуртсем, арсем (марисемпе, финсемпе хурăнташлă халăх)

узбек

сущ.муж., узбечка жен.
узбек; множ. узбеки узбексем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

уйгур

сущ.муж., уйгурка жен.
уйгур; множ. уйгуры уйгурсем (тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

украинец

сущ.муж., украинка жен.
украин; множ. украинцы украинсем (славянсен йышне кĕрекен халăх)

фестиваль

сущ.муж.
уяв; фестиваль народного творчества халăх пултарулăхĕн уявĕ; международный фестиваль молодёжи çамрăксен пĕтĕм тĕнчери уявĕ

филология

сущ.жен.
филологи (чĕлхепе халăх сăмахлăхне тата илемлĕ литературăна тĕпчекен ăслăлăх)

фольклор

сущ.муж.
халăх пултарулăхĕ; музыкальный фольклор халăхăн юрă-кĕвĕ пултарулăхĕ; изучать фольклор халăх пултарулăхне тĕпче

фольклорист

сущ.муж., фольклористка жен.
халăх пултарулăхĕн тĕпчевçи

фольклорный

прил.
халăх пултарулăх -ĕ; фольклорный ансамбль халăх пултарулăхĕн ансамблĕ; фольклорный фестиваль халăх пултарулăхĕн уявĕ

хазары

сущ.множ.; един., хазарин муж., хазарка жен.
хасарсем (чăвашсен мăн аслашшĕсемпе — пăлхарсемпе хурăнташлă авалхи халăх)

хакас

сущ.муж., хакаска жен.
хакас; множ. хакасы хакассем (Çĕпĕрте пурăнакан, тĕрĕксен йышне кĕрекен халăх)

хозяйство

сущ.сред.
1. (син. экономика) хуçалăх; рыночное хозяйство рынок хуçалăхĕ; натуральное хозяйство натураллă хуçалăх (пурăнма мĕн кирлине харпăр вăйĕпе туса илни); сельское хозяйство ял хуçалăхĕ; народное хозяйство страны çĕршывăн халăх хуçалăхĕ
2. (син. предприятие) хуçалăх; опытное хозяйство сăнавлă хуçалăх; фермерское хозяйство фермер хуçалăхĕ
3. хуçалăх, хатĕр-хĕтĕр, ăптăр-каптăр; обзавестись охотничьим хозяйством сунарçă хатĕр-хĕтĕрĕ туян ♦ хлопотать по хозяйству кил-çуртри ĕçпе тăрмаш

хранить

глаг. несов. (син. сберегать)
усра, упра, сыхласа усра; хранить деньги в банке укçана банкра усра; хранить в памяти асран ан яр; хранить народные обычаи халăх йăли-йĕркине уяса упра ♦ хранить молчание ан шарла; хранить гордый вид мăнаçлан; хранить доброе имя ырă ята ан яр; хранить спокойствие лăпкă пул

целый

прил.
1. (син. полный) тулли, пĕтĕм; мы работали целый день эпир кунĕпех ĕçлерĕмĕр
2. (син. значительный, большой) нумай, пысăк; решён целый ряд вопросов нумай ыйту татса панă
3. (син. невредимый) тĕрĕс-тĕкел, чипер; все вещи целы япаласем пурте чиперех
4. целое сущ.сред. пĕр пĕтĕмлĕх, пĕрлĕх; народ и армия — единое целое халăх тата çар пĕр пĕтĕм
5. целое число или целое тулли хисеп; пять целых три десятых пиллĕк тулли те виççĕ вуннăмĕш ♦ в общем и целом пĕтĕмлетсе каласан

цыган

сущ.муж., цыганка жен.
чикан; множ. цыгане чикансем (Индирен тухнă, тĕрлĕ çĕршывра пурăнакан халăх)

численность

сущ.жен. (син. количество)
хисеп, шут, йыш; численность населения растёт халăх йышĕ ӳсет

чужеземный

прил. (син. иностранный; ант. отечественный)
ют çĕршыв -ĕ; ют халăх -ĕ; чужеземные обычаи ют халăх йăли-йĕрки

энергетика

сущ.жен.
энергетика (халăх хуçалăхĕн тĕрлĕ йышши энерги туса унпа усă курассине йĕркелекен пайĕ); атомная энергетика атомлă энергетика

эпос

сущ.муж.
1. эпос (калуллă литература жанрĕ, ăна лирикăпа драмăран уйăрса çапла калаççĕ)
2. эпос (паттăрсен чаплă ĕçĕсене, халăх пурниçĕнчи паллă самантсене сăнлакан халăх сăвви-юррисен пуххи)

этнография

сущ.жен.
1. этнографи (пĕр-пĕр халăх пурнăçĕпе йăли-йĕрки)
2. этнографи (халăхăн пурлăхпа ăс-тăн культурине тĕпчекен ăслăлăх); чувашская этнография чăваш этнографийĕ

этнос

сущ.муж.
этнос (çынсен историре чăмăртаннă пĕрлĕхĕ; йăх-ăру, халăх, наци); чувашский этнос чăваш этносĕ

эшелон

сущ.муж.
эшелон (йышлă халăх е япала куçармалли транспорт); воинский эшелон çар эшелонĕ

язык

сущ.муж.
1. чĕлхе (ӳт пайĕ); кончик языка чĕлхе вĕçĕ; лизать языком чĕлхепе çула; отварной язык пĕçернĕ чĕлхе (апат)
2. чĕлхе, калаçу, пуплев; язык и мышление чĕлхе тата шухăшлав; лишиться языка чĕлхесĕр пул, чĕлхене çĕтер
3. чĕлхе (пĕр-пĕр халăхăн); славянские языки славян чĕлхисем; чувашский язык относится к тюркским языкам чăваш чĕлхи тĕрĕк чĕлхисен шутне кĕрет; изучать иностранные языки ют çĕршыв чĕлхисене вĕрен
4. чĕлхе (халăх пуплевĕн пĕр тĕсе); литературный язык литература чĕлхи; разговорный язык калаçу чĕлхи; язык Пушкина Пушкин чĕлхи ♦ держать язык за зубами шăла çырт, ан шарла; распустить язык чĕлхене ирĕке яр, ытлашши сӳпĕлтет; с языка сорвалось сăмах вĕçерĕнсе кайрĕ; язык без костей чĕлхен шăмми çук (ытлашши сӳпĕлтетни çинчен); язык не повернётся сказать калама чĕлхе çаврăнмасть; на языке вертится чĕлхе вĕçĕнчех (калас сăмах); вкусно — язык проглотишь питĕ тутла — чĕлхӳне çăтса ярăн; язык программирования программăлав чĕлхи (компьютер ĕçĕнчĕ)

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

явăç

явăç (jавыс'), свиться; связаться; сдружиться; сходиться друг с другом.
- М. П. Петр. Хыпар № 15, 1906. Ачасем пурте пĕр-пĕринпе явăçса, пĕр-пĕрне чуп-туса: халăх хушшинче килĕшӳ пултăр, тесе, турра кĕл-тăва пуçларĕç.

|| Увиваться.
- КС. Паян çав виле (вил'э) панче кунĕпех çахансам явăçаççĕ.

|| Привадиться.
- Зап. ВНО. Арман кутне йăтăсем явăçнă. К мельнице привадались собаки.
- Юрк. † Уй варринчи  хурамана курак-çăхан явăçнă, явăçнă та сивĕнмест. (Свадеб. п.).
- Зап. ВНО. Кăвакарчăн явăçсан, çын пуять, теççĕ. Если привадятся (к дому) голуби, то человек разбогатеет. (Поверье).

|| Кишеть.
- Зап. ВНО. Ача-пăча ăçта кирлĕ, унта хурт-кăткă пек явăçать (кишат).

|| Болтаться, „тереться“ около кого-нибудь, приставать к кому-л.
- Козм. Явăç, болтаться. Эсĕ ун çумăнче [sic!] мĕн явăçса çӳретĕн? Что ты около него болтаешься?

|| Смешаться (попав в число других вещей)
- Ст. Чек. Явăçса карĕ пулĕ. Вероятно, смешалось с другими вещами.
- Ib. Явăçса (кайнă ĕçлеме) пĕрлешсе, хутшăнса.
- Ib. Явăçса кай çавсемпе пĕрлешсе кай. Об интимной связи.
- Хыпар № 30, 1906. Санăн арăму иртĕнет-мĕн, Евстигнейпа явăçнă, теççĕ, тет.
- Чебокс. Çав арăмпа явăççа çӳрет (путается) вăл.
- КС. Вăл çавăн арăм(ĕ) патне явăçнă (повадился, т. е. они „кусаççĕ“).
- Бiтр. Çав ывăлсенчен кĕçĕнни çав карчăкăн хĕрĕ патне йывăçнă, тет те, кайран сивĕннĕ, тет. Младший из сыновей связался с дочерью той старухи, а потом охладел к ней.

|| „Путаться“ с кем
- Юрк. † Хура хĕрсемпе явăççа, хура-хутаç илсе хуплантăм. Путаясь с девушками-чернушками я замаялся покупать им рожки (плоды ceratonia siliqua).

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

абориген

абориген (вырăнти тĕп халăх).

автохтоны

автохтонсем (ниçтан куçса килмен вырăнти тĕп халăх).

акын

акын (халăх юрăçи-сăвăçи (Казахстанра, Киргизире).

араб

араб (халăх ячĕ).

арат

арат (Монголи Халăх республикинче — хресчен, ĕççынни).

артист

артист (1. искусство произведенийăсене халăх умĕнче ăста выляса е юрласа, е ташласа кăтартакан çын; 2. пĕр-пĕр ĕçе питĕ ăста тăвакан çын).

ассимиляция

ассимиляци, пĕрпеклетни, пĕрпекленни (йĕр халăх тепĕр халах чĕлхине, йăлисене, культурне йышăнса унпа пĕрпекленсе кайни); ассимиляция звуков сасăсем пĕрпекленни: куллен — кунлен вырăнне.

лекторий

лектори (1. халӑх валли лекцисем вулас ӗҫе йӗркелесе пыракан учреждени; 2. халăх валли лекцисем вуламалли вырăн).

валить

нумаййăн купаланса пырăр; народ так и валит на пожар халăх пушар курма тăпăлать.

волнение

1. хумхану, хумханни; 2. ăш вăркани, пăшăрханни; 3. халăх хумханни, пăлхав, пăлхану, пăлханни; крестьянские волнения 1905 г. 1905 ç. хресченсем пăлханни.

воля

1. пĕр-пĕр ĕçе е тĕллеве пурнăçлама пултарни; человек с большой волей шутланă ĕçе тума пултаракан çын; 2. хушни, ыйтни, кăмăл; надо считаться с волей народа халăх ирĕкне, халăх ыйтнине шута илес пулать; 3. ирĕк, ирĕклĕх; выпустить на волю ирĕке кăларса яр.

восстановительный

восстановительный период народного хозяйства халăх хуçалăхне ура çине тăратмалли (уралантармалли) тапхăр.

всенародный

пĕтĕм халăх (уявĕ).

выставка

выставка; Выставка достижений народного хозяйства Халăх хуçалăх çитĕнĕвĕсен выставки.

сбегаться

1 и 2 л. не употр. несов., сбежаться сов. чупса пухӑн; народ сбежался на пожар халăх пушар патне чупса пычĕ.

перепись

ж. ҫырса тухни, тĕрĕслесе ҫырса тухни; перепись населения халăх хисепне (миҫе ҫын пурӑннине) ҫырса тухни.

племя

-ени ср. 1. йӑх. ӑру; 2. халăх; 3. турту, несӗл; оставить на племя ӑратлӑх хӑвар, ӑрулӑх хӑвар.

чернь

ж. мн. нет черный народ дорев. хура халăх (патша вăхăтĕнче çĕр ĕçлесе пурăнакан хресченсене çапла каланă).

творчество

мн. нет пултарулăх, творчество; творчество Пушкина Пушкин творчестви; народное творчество халăх пултарулăхĕ.

трибуна

трибуна (1. ораторсем тухса каламалли çӳллĕрех вырăн, кафедра; 2. политика, публицистика ĕçĕсем пулса иртекен вырăн (хаçат); 3. стадионсенче курма пынă халăх валли тунă çӳллĕ (тенкелсем).

циркулировать

, -рую несов. çавăрăнса çӳре (юн — çын ӳтĕнче); циркулирует слух халăх хушшинче сăмах çӳрет.

хлынуть

1 и 2 л. не употр. сов. 1. кĕрлесе, капланса киле пуçла (шыв), витрелетсе çума тытăн (çумăр); вода хлынула с гор тусем çинчен кĕрлесе шыв юхма пуçларĕ; 2. перен. пит нумаййăн кĕпĕрленсе кил (тух); народ хлынул из кино халăх киноран йышлăн кĕпĕрленсе тухрĕ.

ходок

1. çуран çӳрекен çын; 2. хăвăрт çӳрекен, ӳсĕмлĕ утакан çын; 3. устар. халăх ĕçĕпе çӳрекен çын.

форма

1. форма, калăп, кап, кӳлепе, кĕлетке; земля имеет форму шара çĕр чăмăрĕ шар евĕрлĕ; 2. мĕнĕн те пулин тытăмĕ, структури; Советы явились новой революционной формой народного творчества Советсем халăх творчествин çĕнĕ революциллĕ форми пулса тăчĕç; 3. форма, пĕр тĕслĕ, пĕр евĕрлĕ касса çĕленĕ тумтир; 4. форма, тĕслĕх; заявление написано не по форме заявление форма тăрăх çырман; отрицательная форма грам. çуклă форма.

фурор

мн. нет фурор (шавлă пысăк савăнăç, пысăк хаваслăх, пĕр-пĕр япалана (кам та пулин юрланине) кăмăллăн йышăннине халăх питĕ шавлăн палăртни).

успокаиваться

несов. -оюсь сов. йăпан, лăплан, канăç, пусарăн, тăплан; ночью, когда успокоится народ çĕрле, халăх лăплансан; боль успокоилась лăш пулчĕ, ыратма чарăнчĕ.

баллада

баллада (халăх хушшинче авалтанах пыракан халап-легенда çинчен илемлетсе çырнă сăвă).

бесписьменный

çырулăхсăр, çырулăх çук (халăх).

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

халăх

халык

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

абазины

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

аборигены

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

абхазы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

аварцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

автономия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

адыгейцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

айны

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

амхара

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

андийцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

анкетирование

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

ассимиляция

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

аудитория

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

аукцион

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

баланс

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

балкарцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

банковский

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

белуджа

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

библиотека

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

благосостояние

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

буряты

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

валлоны

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

волоф

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

волюнтаризм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

восстановление

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

всевластие

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

всенародный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

всероссийский

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

гагаузы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

галисийцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

география

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

гилянцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

государственность

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

гуарани

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

двуязычный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

демография

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

демократия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

демонстрация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

депутация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

деэтнизация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

джамахирия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

дистрибьютор

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

добровольный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

долганы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

дом

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

достояние

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

дунгане

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

евреи

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

заболеваемость

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

заседатель

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

земледельческий

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

зулу

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

кабилы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

канцеляризмы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

карнавал

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

китайцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

комиссар

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

коммивояжёр

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

комплекс

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

компрометация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

корейцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

кочевники

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

кумыки

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

курды

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

лакцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

малайцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

манифестация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

маньчжуры

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

маратхи

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

медицина

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

медицинский

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

межнациональный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

народ

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

народность

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

народный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

народовластие

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

население

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

национальность

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

национальный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

нация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

ненцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

нетрудовой

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

ногайцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

нубийцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

образование

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

общенародный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

общественно-политический

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

общественный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

общество

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

ополчение

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

опрос

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

оратор

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

оседлый

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

осетины

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

отличник

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

панджабцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

перепись

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

плебисцит

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

полновластие

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

потребность

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

праздник

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

предательство

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

презентация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

прирост

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

процессия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

публичный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

резервации

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

религиозность

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

референдум

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

россияне

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

самодеятельный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

самоопределение

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

свободный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

синдхи

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

смешанный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

совет

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

среднегодовой

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

структура

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

суахили

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

языковой

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

ширпотреб

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

шорцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

цыгане

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

ханты

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

хурал

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

ханты

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

хурал

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

эвакуированный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

эвенки

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

эвены

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

экономика

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

экономический

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

эпос

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

эсперанто

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

этнический

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

этногенез

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

этнос

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

фестиваль

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

фламандцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

фольклор

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

фольклорный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

фризы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

фульбе

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

табасараны

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

тамилы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

тибетцы

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

трибуна

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

трудоспособный

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

халапçă халат халатность халатный « халăх » халăхла халăхлă халăхлăх халва халер

халăх
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org