Шырав: чăваш

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

автономиллĕ

автономный
автономиллĕ область — автономная область
автономиллĕ тăрăх — автономный округ
автономиллĕ республика — автономная республика
Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики — ист. Чувашская Автономная советская социалистическая республика, ЧАССР

алфавит

алфавитный
чăваш алфавичĕ — чувашский алфавит
алфавит йĕркипе вырнаçтарса тух — расположить в алфавитном порядке, в порядке алфавита

амăшĕ

материнский
ача амăшĕ-геройня — мать-героиня
мăшăрсăр (ача амăшĕ) — мать-одиночка
пилĕк ача амăшĕ — мать пятерых детей
пулас ача амăшĕ — будущая мать, женщина на сносях
унăн амăшĕ нимĕç, ашшĕ чăваш — у него мать немка, а отец чуваш
ĕне виçĕ пăру амăшĕ пулнă — корова телилась трижды
Амăшĕне пăхса хĕрне ил. — посл. Выбирай девушку глядя на мать. (соотв. Какова мать, такова и дочь.
Амăшĕ пĕтмесĕр хĕрĕ пĕтмест. — посл. Пока будут матери, будут и дочери (т.е. невесты не переведутся).
Ашшĕ вилнĕ — çур тăлăх, амăшĕ вилнĕ — хăр тăлăх. — посл. Без отца ребенок полусирота, без матери — круглый сирота.

антологи

антология
чăваш поэзийĕн антологийĕ — антология чувашской поэзии

арăм

женский
çамрăк арăм — молодая женщина, молодица, молодуха прост.
туй арăмĕ — женщина, участвующая в свадебном обряде
чăваш арăмĕ — женщина-чувашка
арăм пăтавкки çĕкличчен арман чулĕ çĕклес-мĕн — фольк. лучше бы мне носить на себе жернова, чем тяготы замужней женщины

ача

4.
в сочет. с определением обозначает
уроженца, представителя нации или какого-л. коллектива:

Самар ачи — уроженец Самары, самарец
чăваш ачи — чуваш, чувашский парень
шкул ачи — школьник
вăл пирĕн картиш ачи — он из нашего двора

библиографи

библиографический
чăваш чĕлхе ăслăлăхĕн библиографийĕ — библиография по чувашскому языкознанию
библиографи тупкăчĕ — библиографический указатель

вунăкунлăх

десятидневка, декада
чăваш литературипе искусствин вунăкунлăхĕ — декада чувашской литературы и искусства
вунăкунлăх ирттер — провести декаду

герб

гербовый
Чăваш Ен патшалăх гербĕ — государственный герб Чувашии
хула гербĕ — герб города
герб палли — гербовый знак

грамматика

грамматический
танлаштаруллă грамматика — сравнительная грамматика
чăваш чĕлхи грамматики — грамматика чувашского языка
шкул грамматики — школьная грамматика
грамматика правилисем — грамматические правила
чĕлхен грамматика стройĕ — грамматический строй языка
грамматика йăнăшĕсем ту — делать грамматические ошибки

драматурги

драматургический
чăваш драматургийĕ — чувашская драматургия
Гоголь драматургийĕ — драматургия Гоголя
драматурги хайлалăхĕсем — драматургические произведения

йăмра

ветловый
чăваш ялĕсенче йăмра нумай — в чувашских селениях обычно много ветлы

каларăш

поговорка
чăваш каларăшĕсем — чувашские поговорки

кĕрешӳ

2. спорт.
борьба
чăваш кĕрешĕвĕ — чувашская борьба
спорт кĕрешĕвĕ — спортивная борьба
ирĕклĕ кĕрешӳ — вольная борьба
классикăлла кĕрешӳ — классическая борьба
кĕрешӳ ăмăртăвĕ ирттер — проводить соревнования по борьбе

консонантизм

лингв. консонантизм (хупă сасăсем)
чăваш чĕлхин консонантизмĕ — консонантизм чувашского языка

лауреат

лауреатский
президент премийĕн лауреачĕ — лауреат президенсткй премии
Чăваш патшалăх премийĕн лауреачĕ — лауреат государственной премии Чувашии
К. В. Иванов ячĕллĕ преми лауреачĕ — лауреат премии имени К. В. Иванова
пĕтĕм патшалăхри конкурс лауреачĕ — лауреат всегосударственного конкурса
лауреат значокĕ —лауреатский значок
лауреат ятне пар — присвоить звание лауреата

лексика

лексический
чăваш лексики — чувашская лексика
Хусанкай сăввисен лексики — лексика стихов Хузангая
чĕлхен лексика пуянлăхĕ — лексическое богатство языка

лексикологи

лексикологический
чăваш чĕлхин лексикологийĕ — чувашская лексикология
лексикологи тĕпчевĕсем — лексикологические исследования

литература

литературный
ача-пăча литератури — детская литература
чăваш совет литератури — чувашская советская литература
илемлĕ литература — художественная литература
классикăлла литература — классическая литература
нимĕç литератури — немецкая литература
литература журналĕ — литературный журнал
литература институчĕ — литературный институт
литература критики — литературная критика
литература страници — литературная страница (в газете)

методика

методический
чăваш чĕлхине вĕрентмелли методика — методика преподавания чувашского языка
методика кабинечĕ — методический кабинет
методика канашăвĕ — методический совет
çĕнĕ методикăпа ĕçле — работать по новой методике

министр

министерский
тулашри суту-илӳ министрĕ — министр внешней торговли
ют çĕршыв ĕçĕсен министрĕ  министр иностранных дел
министр заместителĕ — заместитель министра
Чăваш АССР министрсен совечĕ — совет министров Чувашской АССР

монофтонг

лингв.
монофтонг (пĕр сасăран тăракан ансат уçă сасă)
чăваш чĕлхинчи монофтонгсем — монофтонги чувашского языка

морфологи

морфологический
чăваш чĕлхи морфологийĕ — морфология чувашского языка
сăмахăн морфологи тытăмĕ — морфологический состав слова
морфологи категорийĕсем — морфологические категории

никĕслевçĕ

1.
основатель
чăваш театрĕн никĕслевçи —основатель чувашского театра

обком

обкомовский разг.
комсомол обкомĕ — обком комсомола
парти обкомĕ — обком партии
партин чăваш обкомĕ — чувашский обком партии
профсоюз обкомĕ — обком профсоюза
обком бюровĕ — бюро обкома
обком пленумĕ — пленум обкома

опера

оперный
классикăлла опера — классическая опера
чăваш оперисем — чувашские оперы
опера либретти — либретто оперы
оперăпа балет театрĕ — театр оперы и балета
опера юрăçи — оперный певец
оперăри пĕр сцена — сцена из оперы
опера ларт — ставить оперу

орган

3.
орган (хаçат е журнал)
академи органĕ — академический орган
«Ялав» журнал — Чăваш писателĕсен союзĕн органĕ — ист. журнал «Ялав» — орган Союза писателей Чувашии

орфографи

орфографический
чăваш орфографийĕ — чувашская орфография
орфографи йăнăшĕ — орфографическая ошибка
орфографи йĕркисем — орфографические правила
орфографи сăмахсарĕ — орфографический словарь

паллаштар

2.
ознакамливать, знакомить
туристсене чăваш ячĕсемпе паллаштар — ознакомить туристов с чувашскими именами

патриот

патриотический
чăваш патриочĕ — чувашский патриот
патриот тивĕçĕ — патриотический долг

патриотизм

патриотический
чăваш патриотизмĕ — чувашский патриотизм
патриотизм туйăмĕ — патриотическое чувство

писатель

писатель
вырăс писателĕсем — русские писатели
чăваш халăх çыравçи — народный писатель Чувашии
çыравçă ĕçĕ — писательский труд
писательсен союзĕ — союз писателей
паян клубра çыравçăсемпе тĕл-пулу ирттереççĕ — сегодня в клубе проводится встреча с писателями

попурри

муз.
попурри (хатĕр кĕвĕсенчен йĕркеленĕ произведени)
чăваш юррисенчен хывнă попурри — попурри из чувашских песен

поэзи

поэтический
ача-пăча поэзийĕ — детская поэзия
романтикăлла поэзи — романтическая поэзия
халăх поэзийĕ — народная поэзия
чăваш поэзийĕн классикĕсем — классики чувашской поэзии
поэзи хайлалăхĕ — поэтическое произведение
поэзи уявĕ ирттер — провести праздник поэзии

поэт

поэтический
халăх поэчĕ — народный поэт
чăваш поэчĕ — чувашский поэт
поэт таланчĕ — поэтический талант

президент

президентский
ăслăлăхсен академийĕн президенчĕ — президент академии наук
Чăваш Республикин виççĕмĕш президенчĕ — третий президент Чувашской Республики
Америка президенчĕсем — американские президенты
президент суйлавĕ — президентские выборы

проза

прозаический
хальхи проза — современная проза
чăваш прози — чувашская проза
прозăпа çыр — писать прозой
сăвва прозăпа куçарни — перевод стихотворения прозой

салфетка

салфеточный
пир салфетка — полотняная салфетка
хут салфетка — бумажная салфетка
чăваш тĕрриллĕ салфеткăсем — салфетки с чувашской вышивкой
салфетка пирĕ — салфеточное полотно
ачана салфетка çыхса яр — повязать ребенку салфетку

сесси

сессионный
район совечĕн сессийĕ — сессия районного совета
Чăваш АССР верховнăй совечĕн сессийĕ — сессия верховного совета Чувашской АССР
сесси залĕ — сессионный зал
сесси пух — созвать сессию

стиль

стилевой
архитектура стилĕсем — архитектурные стили
готика стилĕ — готический стиль
чăваш шрифчĕн стилĕ — стиль чувашского шрифта
стиль пĕрпеклĕхĕ — стилевая выдержанность

съезд

съездовский
Совет Союзĕнчи коммунистсен партийĕн съезчĕ — съезд коммунистической партии Советского Союза
чăваш çыравçисен съезчĕ — съезд чувашских писателей
съезд делегачĕ — делегат съезда
съезд ларăвĕсем — заседания съезда
съезд хăйĕн ĕçне вĕçлерĕ — съезд закончил свою работу

танлаштар

1.
сравнивать, сопоставлять
соотносить

оригинала копипе танлаштар — сличить копию с оригиналом
чăваш чĕлхипе турккă чĕлхине танлаштар — сопоставлять чувашский и турецкий языки
икĕ çын шухăшне танлаштар — сопоставлять мнения двух людей
танлаштарса кăтарт — сравнить, показать а сравнении
танлаштарса пăх — сопоставить, сравнить
танлаштарсан — при сравнении, в сравнении, по сравнению с, по отношению к
вăрçă умĕнхи çулсемпе танлаштарсан — по сравнению с довоенными годами
пĕлтĕрхи ку вăхтпа танлаштарсан — по сравнению с тем же периодом прошлого года

танлаштарма çук —
1) несравнимый
нимĕнпе танлаштарма çук пулам — ни с чем не сравнимое явление
2) несоизмеримый
кусем танлаштарма çук япаласем — это несоизмеримые величины
3) несравненно
танлаштарма çук лайăх — несравненно лучше

ташă

плясовой
танцевальный

клуб ташшисем — клубные танцы
халăх ташшисем — народные танцы
ташă ăсти — плясун, плясунья
ташă карти — круг танцующих
ташă кĕвви — плясовая, танцевальная мелодия
ташă площадки — танцевальная площадка
ташă такмакĕ — плясовые частушки
юрăпа ташă ансамблĕ — ансамбль песни и танца
ташша илтер — отплясывать, задорно плясать
чăваш ташши ташла — танцевать чувашский танец

тĕп

13.
настоящий, подлинный, исконный
тĕп туссем — подлинные друзья
тĕп чăваш сăмахĕсем — исконно чувашские слова

топоним

топоним (географи объекчĕсен — хула-ялсен, сăртсен, шывсен т. ыт. ячĕсем)
чăваш топонимĕсене тĕпчени — исследование чувашских топонимов

университет

университетский
И. Н. Ульянов ячĕпе хисепленекен Чăваш патшалăх университечĕ — Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова
И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕ — Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова
университет библиотеки — университетская библиотека
университета вĕренме кĕр — поступить учиться в университет

филармони

филармонический
чăваш патшалăх филармонийĕ — чувашская государственная филармония
филармони оркестрĕ — филармонический оркестр

фонетика

фонетический
чăваш чĕлхин фонетики — фонетика чувашского языка
фонетика саккунĕсем — фонетические законы

фразеологи

фразеологический
чăваш чĕлхин фразеологийĕ — фразеология чувашского языка
фразеологи единици — фразеологическая единица
фразеологи словарĕ — фразеологический словарь

халăх

народный
чăваш халăхĕ  — чувашский народ
халăх влаçĕ — народная власть, власть народа
халăх дружини — народная дружина
халăх заседателĕ — народный заседатель
халăх тĕрĕслевĕ — народный контроль
халăх пултарулăхĕ — народное творчество
халăх сучĕ — народный суд
халăх уявĕ — народный праздник
халăх хуçалăхĕ — народное хозяйство
халăх ырлăхне ӳстерни  — подъем народного благосостояния
халăхсен туслăхĕ çирĕпленсе пырать — дружба народов крепнет

хальхи

современный, текущий
настоящий
нынешний, теперешний
разг.
хальхи çамрăксем — теперешняя молодежь
хальхи самана — современная эпоха
хальхи вăхăт — 1) наше время, современность 2) грам. настоящее время
хальхи чăваш литератури — современная чувашская литература
хальхи пек астăватăп — помню как сейчас

хĕр

4.
в сочет. с соответствующими словами
обозначает принадлежность к  какому-л. коллективу:

журфак хĕрĕ — студентка журфака
футбол хĕрĕ — футболистка
чăваш хĕрĕ — чувашка

художник

художник
пейзаж художникĕ — художник-пейзажист
Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ художникĕ — заслуженный художник Чувашской Республики
хăй тĕллĕн вĕреннĕ художник — самодеятельный художник
художник куçĕпе пăх — смотреть глазами художника

чăваш

1.
чуваш

чăваш

чувашский
анатри чăвашсем — низовые чуваши
тури чăвашсем — верховые чуваши
чăваш музыки — чувашская музыка
Чăваш çĕршывĕ — Чувашский край, Чувашия
чăваш çырулăхĕ — чувашская письменность
чăваш хĕрарăмĕ — чувашка
авалхи чăваш чĕлхи — древний чувашский язык
унăн ашшĕ чăваш пулнă — отец у него был чуваш
чăваш мăсăльманĕсем — чуваши-мусульмане
чăваш мусульманĕсем — чуваши-мусульмане
Чăваш Ен — Чувашия, чувашский край

чăваш

2.
Чувашский край, Чувашия
Чăвашра пурăн — жить среди чувашей, в Чувашии

чĕлхеçĕ

1.
языковед, лингвист
чăваш чĕлхеçисем — чувашские лингвисты
чĕлхеçĕсен тĕпчевĕсем — исследования языковедов

чикĕлен

I.

1.
граничить, быть смежным, иметь смежные границы
Чăваш Республики виçĕ республикăпа тата икĕ облаçпа чикĕленет — Чувашская Республика граничит с тремя республиками и двумя областями

шăран

6.
звучать красиво, литься (о звуках музыки, песни)
театрта чăваш опери шăранчĕ — в театре прозвучала чувашская опера

шрифт

шрифтовой
чăваш шрифчĕ — чувашский шрифт
шултра шрифт — крупный шрифт

эллинизм

эллинизм (грек чĕлхинчен кĕнĕ сăмах)
чăваш чĕлхинчи эллинизмсем — эллинизмы в чувашском языке

этимологи

2.
этимология (чĕлхе пĕлĕвĕн сăмахсен историне тĕпчекен пайĕ)
чăваш этимологийĕ — чувашская этимология

çĕршыв

3.
страна, сторона, край
çуралнă çĕршыв — родимая сторонка
çĕрмамăк çĕршывĕ — край хлопка
Чăваш çĕршывĕ — Чувашский край
юмахри çĕршыв — сказочная страна

çурма

соотв. элементу
пол-, полу- в сложных словах:

çурма ăслă — полоумный
çурма йывăр виçе — спорт. полутяжелый вес
çурма çăмăл виçе — спорт. полулегкий вес
çурма колонисем — полуколонии
çурма проводник — полупроводник
çурма пушхир — полупустыня
çурма сасăпа — вполголоса
çурма çарамас — полуголый
çурма тăлăх — полусирота
çурма финал — полуфинал
çурма хĕл — ползимы, середина зимы
çурма чăваш, çурма нимĕç — получуваш, полунемец
çурма çултан таврăн — вернуться с полдороги

çӳпĕлентер

2. перен.
засорять
вырăс сăмахĕсемпе чăваш чĕлхине çӳпĕлентерес çук — не засорять чувашский язык русскими словами

ĕнен

1.
верить
çирĕп ĕнен — твердо верить
ĕненме пăрах — перестать верить, разувериться
ĕненме çук (хĕн) — трудно поверить
ĕненес килмест — не верится
вăл сана ĕненмест — он тебе не верит
Чăваш тытса пăхмасăр ĕненмест. — погов. Чуваш не поверит, пока не пощупает.

ĕççынни

трудящийся
труженик

ĕççынни депутачĕсен Совечĕсем — ист. Советы депутатов трудящихся
ĕççынни массисем — ист. массы трудящихся, трудящиеся массы
хулапа ĕççыннийĕсем — ист. трудящиеся города и деревни
чăваш ĕççыннийĕсем — трудящиеся Чувашии

ĕçхалăх

народный
ĕçхалăх массисем — трудящиеся массы
чăваш ĕçхалăхĕ — трудящиеся-чуваши

çырулăх

письменный
пăлхар çырулахĕ — булгарская письменность
чăваш çырулахĕ — чувашская письменность
авалхи çырулах палакĕсем — памятники древней письменности

стилистика

стилистический
чăваш чĕлхин стилистики — стилистика чувашского языка
стилистикăпа лекци вула — читать лекции по стилистике

истори

2.
история
чăваш чĕлхин историйĕ — история чувашского языка
театр историне тĕпче — изучать историю театра

хрестомати

хрестоматийный
чăваш литературин хрестоматийĕ — хрестоматия по чувашской литературе

лексикографи

лексикографический
чăваш лексикографийĕ — чувашская лексикография
лексикографи ĕçĕ — лексикографическая работа

Этимологи словарĕ (1996)

ар

II вотяк. Пĕри чăваш, тепри ар, иккĕшĕ те киле каясшăн. Один — чувашин, другой — вотяк, оба хотят идти домой (Ашм. Сл. IА, 316). Каз. (= тат.) ар, чув. ар вотяк (= удмурт) = чув. ар мужчина < *är (Räsänen ЕWb., 22а).

майра

русская женщина. Может обозначать женщину не чувашского происхождения: вырăс майри русская женщина, тутар майри татарка, но чăваш матки, çармăс матки чувашка, черемиска.
   Производные формы: Майрук, Майрухха, Майруххи - языческие женские имена (Ашм. Сл. VIII, 165—168).
   Ср. башк. маръя, тат. марҗа, мар. маря, майра ( < рус. Марья).
   См. Егоров ЭСЧЯ, 127; Räsänen EWb., 328Ъ.

чăваш

название тюркского народа. Имя чуваш в русской летописи появляется первый раз в самом начале XVI в., а именно в одном из списков "Истории о Казанском царстве (Казанский леюписец)" чуваши упоминаются под 1502 годом (УЗ ЧНИИ XXVII, 121).
Князь А.М.Курбский о походе русских войск на Казань в 1552 году писал: "Егдаж переплавишася Суру реку, тогда и Черемиса горная, а по их Чуваша зовомые, язык особливый, начаша встречати по пять сот и по тысяще их, аки бы радующеся цареву пришествию: понеже в их земле поставлен оный предреченный град на Свияге" (История о великом князе Московском. СПб., 1913. С. 18).
О происхождении слова чăваш (t"ăvаš) (> рус. чуваш) споры до сих пор не утихают. Н.И.Золотницкий его возводил к слову йăваш, приводя его генетические соответствия из других тюркских языков со значением "тихий", "мирный", "смирный" (Зол. КС, 14). Читателя, интересующегося ими, отсылаю к Радл. Сл. III,  278, 290-291, 536, 572.
М.Фасмер придерживается такого же взгляда: чуваш род. п. -а — назв. тюрк. народа, потомков волжск. булгар. Из чув. t"ăvаš "чуваш", которое связано с тур., аз. javaš, уйг. jabaš "мирный, спокойный".   Непосредственным источником является тат. džyvaš "мирный, радушный", кирг. juvaš (Фасмер ЭСРЯ IV, 376).
Теперь остановимся на марийском этнониме сувас/суас, который в разрешении происхождения слова чăваш сыграл рещаюшую роль.
С тех пор как А.П.Ковалевскии ввел в научный оборот этноним суваз-чуваш (А.П.Ковалевскии. Книга Ахмеда ибн-Фадлана о его путешествии на Волгу в 921-922 гг., Харьков 1956, стр. 34-35), среди историков, языковедов и этнографов идет острая полемика. Одни поддерживают, другие, наоборот, начисто отрицают его положение. Резко отрицательно отнеслись к точке зрения А.П.Ковалевского и его последователей историки Р.Г.Фахрутдинов и Г.В.Юсупов.
"Племя "суваз", - пишет, например, Р.Г.Фахрутдинов, — явная выдумка, рожденная потребностью найти предков чуваш... Натяжки некоторых чувашских исследователей (В.Д.Димитриев, В.Ф.Каховский и др.), пытающихся доказать трансформацию "сван" — "суваз" — "чуваш", основаны на простой лингвистической эквилибристике... Поэтому нет смысла ни в настоящем, ни в прошлом чувашском языке искать "сувазов" и превращать их в чуваши... В толковании истории вот этих вымышленных "булгаро-сувазов" отдельные авторы доходят до вымыслов" (Р.Г.Фахрутдинов. О степени заселенности булгарами территории современной Чувашской АССР. - Вопросы этногенеза тюркоязычных народов Среднего Поволжья. Казань 1971, стр. 197-198).
Познакомившись с этим приговором, читатель просто скажет, что есть смысл разобраться в термине-этнониме суваз(с), но без раздражённого тона.
Известный советский арабист и научный комментатор книги ибн-Фадлана А.П.Ковалевскии предлагал слово суван читать как суваз, считая, что в старой арабской гРафике, а именно в копии сочинения ибн-Фадлана, хранящегося в библиотеке при мечети Имама Ризы в Мешхеде в Иране, в Конце слов буква "нун" часто заменяет собою "зайн" и наоборот, так как "изгиб буквы "н" несколько более развернут и точка стоит над правым его краем, так что эта буква по своей форме приближается к "з" (А.П.Ковалевскии. Чуваши и булгары по данным Ахмеда ибн-Фадлана. - Ученые записки Чувашского научно-исследовательского института, вып. IX. Чебоксары  1954,   стр. 12, 14; Приложение форм изображения конечных "нун" и "зайн" в VII-VIII вв., стр. 63).
Может ли такое рассуждение арабиста послужить отправной точкой для дополнительных научных разысканий? Вполне, но Р.Г. Фахрутдинов в этом месте почему-то желает "оставить открытой лингвистическую сторону вопроса. Если историк В. Ф. Каховский допускает возможность существования этнонима в форме суваш или чуваш еще в булгарское время, то это, по Фахрутдинову, "не выдерживает никакой критики". Я здесь меньше всего думаю о надежности огульного опровержения, так как слово-этноним суваш сушествует в словаре В.В.Радлова: "кiрäк Суваш, кiрäк Чiрмiш, кipäк Ар, кiрäк нiдi кiшi булсын барысыда Алланын, мäндäлäрi iкäн "Будь это Чуваши, Черемисы, Вотяки или другие какие-либо народы, все они рабы Божiи" (Радл. Сл. II, 1354-1355).
На лингвистических доказательствах звуковой трансформации сувас > чăваш остановимся ниже, до этого познакомимся с точкой зрения Г.В.Юсупова: "Вполне возможно, что древние марийцы, живя на правом берегу Камы, или, быть может, древнейшие тюрки края, поселившиеся задолго до булгар на правом берегу Камы..., назвали булгар термином "суас", т.е. зареченцами по их расположению на другой стороне Камы... Так, до 30-х годов казанцы все слободы за Казанкой называли "Заречье", возможно, что это шло издавна и русское "Заречье" могло быть калькой татарского или даже булгарского "йувачжуас"... По отношению к течению Волги чуваши делятся на верховые и низовые, а марийцы по отношению к сторонам Волги — на горные и луговые. Последние называют чуваш "суасла мари", т.е. "зареченские мари"... Это значит, что до отюречения языка предки чуваш были финнами, вероятно близкими мари, но отличались от луговых мари своим географическим, заречным, расположением. Не назвали бы их чуваш и термином "горная черемиса", если бы они некогда в какой-то мере не были марийцами" (Г. В. Юсупов. Булгаро-татарская эпиграфика и топонимика как источник исследования этногенеза казанских татар. - Вопросы этногенеза Среднего Поволжья, Казань 1971, стр. 220-221)
Тут уж нет огульного опровержения существования самого этнонима сувас, делается лишь попытка доказать происхождение этнонима из объективных реалий — языковых и исторических.
Прежде всего относигельно тат. юач, юась, йувач, жуас. Нет сомнения, что они представляют собою фонетические варианты др.-тюрк. juγač противоположный берег, заречье (ДТС, 277). Слово это состоит из ju- "мыть, стирать" (- чув. çу-) + аффикс -γač, образующий по преимуществу существительные со значением инструмента: qïsqač (< qïs- ~ чув. хĕс - "сжимать") "клещи" (~ чув. хĕс-кĕч), аčqаč (< аč - ~ чув. оç- ~ уç- "открывать") "ключ" (~ чув. уçкăч) и др. Еше раз подчеркнем, что приведенные выше татарские слова восходят к древнетюрк. juγač.
Вот что еще очень важно при разрешении данного вопроса. Начальный тюрк. j в марийских заимствованиях остается без изменения. М.Рясянен, монографически описавший татарские заимствования в марийском языке, пришел к выводу, что "татарский начальный 3 в диалектах чередуется со звуком j и восходит к j, который в черемисском языке сохраняется вообще как i и лишь в диалектах, находящихся под сильным влиянием татарского языка, выступает как d"" (М. Räsänen, Diе tatarischen Lehnwörter im Tscheremissischen, Helsinki, 1923 (МSFOu L), стр. 11).
Поэтому утверждение Г.В.Юсупова о том, что "жуас" в марийском произношении передается как "суас" фонетически не подтверждается.
В то же время тюркский начальный j в чувашских словах, наиболее древних, соответствует палатальному ç (= ś): Др-тюрк. jaš "год (о возрасте)", тат. jaš, но чув. śоl ~ śul; др.-тюрк. jaz - "писать", тат. jaz, но чув. śïr и т.д. Вот этот начальный палатальный ś в составе чувашских заимствований в марийском языке систематически передается непалатальным s (в отдельных диалектах и палатальным ś): чув. śïlăх > мар. sulәк, но тат. jazăk > мар. jazәk "грех" (Два заимствования из двух источников), чув. śоrt ~ śurt > мар. surt, но тат. jort "дом", чув. śоха ~ śuxа > мар. soyа, но тат. jakа "ворот, воротник" и т.д.
Уточним еще одно обстоятельство. Конечный др.-тюрк. č в чувашском языке соответствует  также палатальному ś:   др-тюрк.   ăč- "открывать, отворять", тат. ăč, чув. оś ~ uś;  др.-тюрк. sаč "волосы", тат. čäč, чув. śüś и т.д.
Исходя из того, что тюркский начальный j и конечный č в чувашском соответствуют палатальному ś, а последний в марийском - непалатальному s, можно вывести последовательность соответствий: др.-тюрк. juγač, тат. juač ~ 3uas, чув. *śаś ~ *śuaś ~ *śuvaś, мар. suas ~ suβas.
Первоначальная форма *śаś или *śuvaś впоследствии приняла форму t"šăvаš "чуваш" (Ашм. БЧ, 116), и этому нет никаких фонетических препятствии.
Что касается доэтнического значения марииского слова suas или suβas, то можно допустить, что оно могло обозначать одно из булгарских племен, жившее в Закамье, так как др.-тюрк. juγač в самом деле обозначает "заречье".
Волжские финно-угры - предки современных мари - граничили с сувасами или находились под их влиянием с самого появления последних на Волге. Что касается сувас в значении "татарин", то здесь нет ничего противоречивого.
Со времени вторжения татаро-монгольских завоевателей в Восточную Европу (1224 г.) и до полного разрушения Булат-Тимуром (Тимур-Кутлуй в русских летописях) города Булгара и Булгарии в целом (1361 г.) прошло 137 лет. За это продолжительное время угнетения и насилия булгар охватили значительные миграционные потоки. Одна часть булгар ушла в северные районы, другая - сувасы - вынуждена была уступить территорию левобережья Волги более сильным завоевателям Золотой Орды - кыпчакам - и переселиться на правый берег, заняв свободные земли или потеснив частично финно-угорские племена на территории между Свиягой и Сурой (притоки Волги). Таким образом, предки современных марийцев, в булгарское время называвшие своих соседей сувас (> чув. t"šăvаš), и после отатаривания сувас-чуваш продолжали именовать их по-прежнему. Подобных "незаконностей" можно найти немало. Например, французский язык - совсем не язык франков, а галлороманцев, болгарский язык - язык не дунайских болгар, а славян.
Теперь об этнониме суасламари ~ суасламары, который Г.В.Юсупов называет "зареченские мари". Надо помнить, что слова суасламари "чуваш", суасламари вäты "чувашка" бытуют лишь в  языке горных мари, живущих со своими соседями -
чувашами - не разделяемые какими-либо значительными реками и водами. МарГ. суасламары досл. "человек на сувасский лад, т.е. "человек на татарский лад". Луговые мари в пограничных с татарами районах называют последних суас "татарин". Луговые же мари, живущие по левобережью Волги, своих соседей чуваш с правого берега  Волги называют куркмари "горный человек".
Обратим внимание на этноним куркмари, состоящий из двух самостоятельных слов, котерые образуют термин-этноним путем простого словосложения: курк "гора" + мари "человек, муж, мужчина". В то же время этнонимы суасла мари > сасламар "чуваш", марламари > марламар "человек на марийский лад", т.е. "человек чувашского происхождения, ставший горномарийцем", образованы иначе, т.е. первый компонент снабжен суффиксом -ла, соответствующим по своей семантической нагрузке тат. -ча, -дай (-дэй), -лай (-лэй): чув. vï-răs-lа, мар. ruš-lа, но тат. urăs-čа "по-русски" и т.д.
Итак, на основании совокупности приведенных предпосылок мы можем говорить об исторической преемственности мар. сувас {suvas) и чув. чăваш (t'šăvаš).
См. СФУ 1974, № 2. С. 79-82.

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Аппак

назв. деревни в Спас. у., Казан. губ; деревни Ставропольск. у. Самар. губ. Чăваш Аппакĕ, Апаково, чув. дер. Ставроп. у. Самарск. губ. (Ашм. Сл. IА, 295); ср. мар. м. и. Апук/Апык. См. тюрк. Аба "отец; предок; ст. брат; супруг, муж" (Черн. СМЛИ, 34, 67); тюрк. м. и. Аба, компонент составного имени, "отец" (Гаф. ИИ, 116). .

Исевли

яз. и. м. Городище Б. В одной рукописи Ст. Чек написано: "Изәвлю (sic!) — тĕне кĕмен чăваш" (Ашм. Сл. I -146) / Исевле (-з-), яз. и. м. Рекеев (Ашм. Сл. III, 146).

Исли

яз. и. м. (тĕне кĕмен чăваш). Ст. Чек., Т.-И.-Шем. (Ашм. Сл. III, 149). См. Иçли.

Кача

яз. и. м. Макка 61. Кача ятлă тĕне кĕмен чăваш (Ашм. Сл. VI, 169).

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

аграри

ç.с. 1. Ял хуçалăхĕ; çĕр ĕçĕ. Чăваш Республикин Аслă Совечĕн ялăн социаллă пурнăçне çĕнетсе лайăхлатас енĕпе тата аграри ыйтăвĕсемпе ĕçлекен яланхи комиссийĕ. Х-р, 3.10.1992, 1 с. Аграри ыйтăвĕсемпе тата апат-çимĕç енĕпе ĕçлекен комитет. Х-р, 29.02.1996, 2 с. Раççейри çамрăксен аграри пĕрлешĕвĕн председателĕ. ХС, 1999, 25—26 /, 2 с. — Аграри партийĕ (ХС, 1999, 12 /, 3 с.); аграри секторĕ (Х-р, 11.11.1998, 1 с.); аграри комплексĕнчи çитĕнӳсем (ХС, 1999, 23 /, 2 с.); аграри университечĕ (Х-р, 7.08.2003, 3 с.). 2. Ял хуçалăх ĕçченĕсен интересĕсене хӳтĕлекен ятарлă парти (Аграри партийĕ) йышĕнчи çын. Чăваш Ен аграрийĕсем хирĕçлев акцине ирттерессине ырламан. Х-р, 6.10.1998,1 с. (Танл., Чăваш Ен аграри партийĕ те ... митингсемпе забастовкăсем ирттерес шухăша ырламанни çинчен эпир маларах пĕлтернĕччĕ. Х-р, 7.10.1998, 1 с.). Аграрисем канашларĕç [Пуçелĕк]. Х-р, 13.04.2001, 1 с. (Танл., Шупашкарта Чăваш Енри аграри партийĕн конференцийĕ иртрĕ. Х-р, 13.04.2001, 1 с.).

айванлат

ç.с. Ухмаха хăвар, ăсран яр, тăнран кăлар. «Акă ку санаман юратушăн, ку мана айванлатнăшăн», чалт та чалт çупа-çупа ячĕ Сима Ларисăна. Е.Осипова, 1986, 110 с. Пире вун-вун çул хушши айванлатса пынă «чĕрĕ вилесен» ĕçĕ ку //Х-р, 17.03.1992, 5 с. Чăваш тĕнне — тĕшмĕшпе пăтратса — юриех айванлатса кăтартасси халĕ те тĕл пулать. ЧС, 1993, 10 кл., 7 с.

айхилĕх

ç.с. Г.Айхи поэзийĕн хăй евĕрлĕхĕ тата вăйăмĕ. 50-мĕш çулсенчех чăваш поэзийĕнче «айхилĕх» текен пулăм çуралать, ... хăш-пĕр çамрăк сăвăçсене илĕртет, критиксене калаçтарать. А.Хусанкай //Х-р,10.09.1992, 5 с. Унта [Г.Айхи поэзийĕнче] — верхарнлăх, велимирлăх, унта — айхилĕх тараси. Ю.Сементер //Я-в, 2000, 4 /, 15 с.

акупунктура

ç.с. Ӳт-тире тĕл-тĕл йĕппе тирсе ятарлă вырăнсене витĕм кӳни, çапла майпа организм ĕçĕ-хĕлне лайăхлатса чир-чĕре сирме пулăшни; йĕплев сиплевĕ. Республикăн акупунктурăпа йăлана кĕнĕ медицина центрĕнче Чăваш наци конгресĕн делегачĕсене хапăл туса кĕтсе илчĕç. Х-р, 13.10.1992, 1 с. 1994 çулта Мускавра акупунктура енĕпе иртнĕ конгреса хутшăннăччĕ. Х-р, 21. 08.1997, 3 с. — акупунктура тытăмĕ ÇХ, (1997, 52 /, 2 с.).

алтаист

ç.с. Алтай йышне (тĕрĕк, монгол, тунгус-маньчжур ушкăнĕсене) кĕрекен чĕлхесене танлаштарса тĕпчекен, вĕсен кун-çулне йĕрлекен ăслăх çынни. Чăваш патшалăх университетĕнчен Н.Егоров тюрколог, алтаист пулса тухнă. ХС, 1999, 20 /, 4 с. Тĕнче Сире [М.Федотова] чаплă ăсчах-филолог, ăслă алтаист тесе хисеплет. ИЧАЯ, 1999, 3 с.

альбом

ç.п. Аудиокассета (туп.) е компакт-диск (туп.) çине çырса тиражланă юрă-кĕвĕ пуххи. Газмановăн ку таранччен 5 магнитлă альбом тухнă. ÇХ, 1997, 20 /, 5 с. «Агата» ушкăнăн юлашки альбомĕ. Т-ш, 1998, 6 /, 5 с. Л.Васильевăн çĕнĕ магнитлă альбомĕн ... презентацийĕ пулчĕ. Х-р, 20.07.1999, 4 с. «Аксар» студи кăларнă «Чăваш ташши-6» альбом. Т-ш, 1999, 3 /, 8 с. —дебют альбомĕ (Т-ш, 1998, 9 /, 12 с.); альбом-кассета (ÇХ, 1999, 7 /, 9 с.).

аптраманлăх

, п.с. Пурнăç херĕпне çĕнме пултарни, чун хавалĕ; пиçĕлĕх, парăнманлăх (туп.), тӳсĕмлĕх. Поэт [Хусанкай] халăхăн «аптраманлăхне» — ĕçри хастарлăхне, çапăçури харсăрлăхне, кăмăллăх пиçĕлĕхне — пуринчен ытла Аптрамансен йышĕнчи çынсен сăнарĕсемпе кăтартса парать. М.Сироткин //П.Хусанкай, 1968, 47 с. Автор [Ип.Иванов; 1972] шухăшĕпе, чăвашсем ытти нацисенчен аптраманлăхпа, чăтăмлăхпа, сăпайлăхпа уйрăлса тăраççĕ. Ю.Артемьев, 1980, 16 с. Чăваш çыннин чăтăмлăхне, аптраманлăхне, çутă ĕмĕтне мухтать «Арçури» поэма. ЧС, 1994, 8 кл., 72 с. Аптраманлăхне, харсăрлăхне, ăсталăхне тата тепĕр хут çирĕплетрĕ [халăх театрĕ]. Х-р, 27.05.1997, 6 с. — аптраманлăх пилле (В.Эктел //Я-в, 1990, 5 /, 28 с.); — ĕмĕрхи аптраманлăх (А.Мефодьев //XШ, 1999, 4—5 /, 116 с).

арман

1. П.п. Аш-какай е пахча çимĕç вĕтетмелли, фарш тумалли хатĕр. Анчах «кайф» тапхăрĕ иртсен вара шăм-шака хуçать, аш арманĕ витĕр тухнăн туйăнать. ÇХ, 27.02.1998, 4 с. Помидора аш арманĕ витĕр кăлармалла. Т-ш, 2001, 36 /, 12 с. Гайморитран сипленме хура йӳç кăшман лайăх пулăшать. Ăна аш арманĕпе вĕтетмелле. С-х, 2001, 11 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 357 с. 2. Ç.п. Тĕлсĕр вăрçă-харçă; юнлă çапăçусем. 1995 çулта алла диплом илнĕ хыççăн Чечняна лекрĕм — «аш арманне». Ар, 2000, 10 /, 3 с. Çар операцийĕ мар, чăн-чăн аш арманĕ тейĕн... Чăваш ен йĕкĕчĕ çав армантан тухайман. Ар, 2002, 40 /, 1 с.

аш арманĕ

1. П.п. Аш-какай е пахча çимĕç вĕтетмелли, фарш тумалли хатĕр. Анчах «кайф» тапхăрĕ иртсен вара шăм-шака хуçать, аш арманĕ витĕр тухнăн туйăнать. ÇХ, 27.02.1998, 4 с. Помидора аш арманĕ витĕр кăлармалла. Т-ш, 2001, 36 /, 12 с. Гайморитран сипленме хура йӳç кăшман лайăх пулăшать. Ăна аш арманĕпе вĕтетмелле. С-х, 2001, 11 /, 2 с. — ВЧС, 1971, 357 с. 2. Ç.п. Тĕлсĕр вăрçă-харçă; юнлă çапăçусем. 1995 çулта алла диплом илнĕ хыççăн Чечняна лекрĕм — «аш арманне». Ар, 2000, 10 /, 3 с. Çар операцийĕ мар, чăн-чăн аш арманĕ тейĕн... Чăваш ен йĕкĕчĕ çав армантан тухайман. Ар, 2002, 40 /, 1 с.

армрестлинг

ç.с. Спорт кĕрешĕвĕн тĕсĕ, ятарлă сĕтеле чавсапа тĕревлесе, хирĕç лараканпа алă вăйне виçни. Чăваш патшалăх ял хуçалăх академийĕн акт залĕнче армрестлинг енĕпе ЧР чемпионачĕ иртрĕ. Х-р, 5.02.1997, 4 с. Фестиваль программи анлă та пуян, ... кире пуканне йăтакансем, аэробикăпа армрестлинга кăмăллакансем ăмăртаççĕ. Х-р, 15.05.1997, 4 с. Армрестлинг, ... шахмат, волейбол енĕсемпе вăй виçрĕç ял çамрăкĕсем. ÇХ, 1999, 29 /, 2 с. Уявра тĕрлĕ спорт вăййи иртрĕ, мини-футбол, армрестлинг... Т-ш, 1999, 32 /, 3 с.

арçуриада

ç.с. Чăваш халăхĕн арçури çинчен калакан халап-юмахĕ. Çав мифсене пĕрлештерсе арçуриада тесе палăртатпăр. Арçуриадăн тĕп сăнарĕ сивлекскер. Н.Ишентей // ХШ, 1997, 4 /, 78 с. Арçуриада — вилĕмсĕрлĕх философийĕн вĕрентĕвĕ [Пуçелĕк]. Х-р, 20.08.1997.

архиепископ

п.с. Православи чиркĕвĕн пуçлăхĕсен епископпа митрополит хушшинчи сумлă ячĕ; аслă епископ. Архиепископа оброк парса тăракан кунашкал чăваш ялĕсем татах пулнă. И.Кузнецов, 1962, 43 с. Н.Каменский архиепископ исто-рипе археологи темипе çырнă статйинче чăвашсене ... асăннă. КЯ, 8.11.1988, 4 с. Чăваш ен архиепископĕ Варнава. ÇХ, 1997, 48 /, 1 с. — ВЧС, 1971, 33 с.; ЧВС, 1961, 39 с.

астăвăм

е АС ТĂВĂМ, ç.с. Асăм (туп.), асăмлăх, асăну. Аппан тĕрмери кун-çулĕ çинчен пĕлес килет... «Астăвăм» об-щество пулăшасса шанатăп. КЯ, 20.09.1989, 3 с. Майăн 9-мĕшĕ тĕлне... «Астăвăм» кĕнекен пĕрремĕш томĕ кун çути курмалла. Ç-т, 1995, 4-5 /, 31 с. Çак çын ас тăвăма тивĕçлĕ мар-и вара. ÇХ, 1999, 3 /, 8 с. Чăваш еншĕн аграри секторĕ ...кăмăл-сипетпе ас тăвăмăн шалти вăйĕсене упраса хăвармалли пысăк шанчăк. ХС, 1999, 19 /, 1 с. — мифологилле астăвăм (ТА, 1990, 9 /, 67 с.); халăх астăвăмĕ (Ю.Артемьев, 1991, 48 с.); истори астăвăмĕ (Х-р, 6.06.1997, 1 с.); ĕмĕрлĕх астăвăм (Х-р, 6.05.2000, 1 с.); чĕрĕ астăвăм (Я-в, 2000, 5 /, 9 с.); — астăвăм саманчĕ (Я-в, 1995, 9 /, 89 с.); астăвăм шăплăхĕ, астăвăм тĕнчи (Н.Петровский, 1995, 84 с., 114 с.); астăвăм масарĕ, астăвăм хăми (Х-р, 17.01.1996, 2 с.); астăвăм сентри (Н.Теветкел //Х-р, 11.04.1998, 7 с.); астăвăм каçĕ (Т-ш, 2000, 5 /, 2 с.); — танл., астăву (П.Хусанкай, 1962, 50 с.).

ахрăм

п.с. 1. Сасă ян кайса çапăнни; каялла сасă. Хирĕç вăрманта ахрăм ухăрса уласа тăрать. А.Алга, 1961, 81 с. Хăватлă сасă, вар тăрăх кĕрлесе кайса, ахрăм пулса çаврăнчĕ. Г.Луч, 1980, 55 с. Çырма тăрăх, такам хăваланăн, ахрăм тарчĕ хăруш вырăнтан. Т-ш, 25.09. 1991, 3 с. Г.Айхи пек çырма тытăнаççĕ те — ахрăм пек саланса çухалаççĕ. Х-р, 13.02.2001, 4 с. — вăрман ахрăмĕ (Ю.Скворцов, 1978, 136 с.; В.Пехил, 1990, 23 с.); янравлă ахрăм (А.Воробьев, 1967, 59 с.); илемсĕр ахрăм (К-н, 1973, 6 /, 2 с.); тăлăх ахрăм, аташнă ахрăм (Н.Теветкел, 1982, 88 с., 101 с.); ăнкарми ахрăм (Г.Ирхи, 1991, 32 с.); сивĕ ахрăм (Л.Мартьянова //Я-в, 2000, 12 /, 46 с.); çунатлă ахрăм (А.Т.-Ыхра, 2001, 52 с.). 2. Куçăм. Палăрăм, йĕр, хӳрешке. Ывăл кĕтни... авалхи пурнăç ахрăмĕ мар-ши вăл. Г.Ефимов, 1984, 145 с. Абхазири вăрçă ахрăмĕ — Чăваш енре [Пуçелĕк]. Х-р, 3.08.1993, 1 с. Çак пулăмăн ахрăмĕ çĕршывра халĕ те лăпланман-ха. Х-р, 6.10.1998, 2 с. Çак таса мар ĕçĕн ахрăмĕ пирĕн тăрăха та килсе ян! каять. Т-ш, 1999, 44 /, 4 с. Иртсе кайнă ХХ ĕмĕр ахрăмĕсем паянхи кун та çухалман-ха. Т-ш, 2001, 36 /, 9 с. — чунри ахрăм (ХЧЛ, 1990, 16 с.); чун ахрăмĕ (Н.Ишен-тей, 1997, 52 с.); хаяр вăхăтсен ахрăмĕ (Ю.Артемьев, 1991, 148 с.); вăрçă ахрăмĕ (Х-р, 3.08.1993, 1 с.); аваллăх ахрăмĕ (Ç-т, 1999, 5—6 /, 48 с.); Афганистан ахрăмĕ (ÇХ, 2001, 14 /, 4 с.). — ВЧС, 1971, 460 с., 461 с., 889 с.

ачапча

п.в. 14—16 çула çитмен ачасем; ача-пăча. Çуралтăр хурт кĕшки пек ачапча... П.Хусанкай, 1968, 68 с. Ачапча пек савăнать симĕс тумлă тĕнче. Н.Петровский, 1974, 8 с. Тĕлĕнетĕп эпĕ хамăр халăхран, президента ачапча шайĕнчи çынна (...) та суйлама хатĕр. Н.Исмуков //Х-р, 21.07.1992, 3 с; Я-в, 1992, 4 /. Ачапча ачапчах ĕнтĕ вăл, ашкăнасси, алхасасси унтах. Л.Мартьянова //Т-ш, 1999,10 /,8 с. — ачапча вăййи (А.Афанасьев, 1985, 98 с.); ачапча тетти (Г.Айхи, 1990, 34 с.); ачапчалла хăтлан (Ю.Артемьев, 1991, 7 с.); — ял ачипчи (М.Сениэль, 1990, 140 с.); чăваш ачипчи (ÇХ, 1999, 9 /, 12 с.). — Егоров, 1936, 69 с.; Егоров, 1954, 21 с.

бальзам

ç.п. Сиплĕ курăксемпе йӳçĕтнĕ техĕмлĕ эрех. Пылак шывсем, сĕт консервĕсем, бальзам кăларасси ӳснĕ. Я-в, 1995, 10 /, 84 с. Çĕрпӳре парнелĕх кăларакан чаплă бальзам. К-н, 1999, 4 /, 7 с. 90-мĕш çулсен пуçламăшĕнче «Чăваш бальзамĕ» кă-ларма пуçлани эрех-сăра рынокне хускатсах янăччĕ. Х-р, 7.10.2000, 2 с. Хăюланас шутпа бальзам сыпрăм. К-н, 2001, 20 /, 3 с. — чăваш бальзамĕ (ХС, 1999, 1 /, 1 с.; ÇХ, 1999, 49 /, 2 с.).

банкомат

ç.с. Харпăр хăйĕн кредит карточкине чиксен банк клиентне укçа паракан электронлă автомат. Ют çĕршыв валютине улăштаракан пунктсемпе банкоматсем çĕнĕ çулăн пĕрремĕш кунĕсенчех çĕнĕ укçа пама тытăннă. Х-р, 9.01.1998, 2 с. СБС-АГРО ушкăнĕн кунти филиалĕ, Анăç тахçанах усă куракан çĕнĕлĕхе çул парса, Чăваш патшалăх университечĕн тĕп корпусĕнче банкомат вырнаçтарса лартрĕ. ÇХ, 17.04.1998, 2 с. Шупашкарта 15 банкомат ĕçлет. Х-р, 26.08.2003, 2 с.

бармен

ç.с. Бар официанчĕ; буфетчик, буфетçă. Эрехе хаклатса сутнă С.Мазурова, ресторан барменне, тăватă çула хупса лартнă. К-н, 1987, 2 /, 2 с. Официантпа бармена та чăваш тумĕ тăхăнтарасшăн. ÇХ, 1998, 1 /, 2 с. Бармен коньяк ярса парать. ÇХ, 2002, 6 /, 12 с. — йăрă бармен (Х-р, 20.03.2003, 3 с.).

бейсболка

ç.с. Вăрăм сăмсаллă спорт кепки (карттусĕ). Аудиторире бейсболкăпа, ура хуçлатса, ...чăмлак кавлесе лараççĕ. ÇХ, 23.10.1998, 2 с. Чăваш таможни ... 2322 бейсболкăна çак [тăлăх] ачасене валеçсе пама йышăннă. ÇХ, 1999, 6 /, 1 с. Э.Иглесиас шӳтлеме юратать, хăй бейсболкăпа майка тăхăнса янă. Т-ш, 2000, 42 /, 11 с. Иртнинче Дима хăйĕн бейсболкине пăрахса хăварнă. ÇХ, 2001, 22 /, 8 с.

бельманçă

ç.с. Швед поэтне тата мусăкçине (туп.) Карл Микаэль Бельмана сумлакан, пурнăçра тата пултарулăхра ăна евĕрлекен çын. Чăваш бельманçисен тăванлăхĕ. Х-р, 6.09.1996, 1 с.; Х-р, 21.03.1997. Чăваш бельманçисем хăйсен обществин пĕрремĕш «Хыпарçине» кăларма май тупрĕç. Х-р, 27.03.1997, 4 с.

бизнес

..., ç.х. Хутлă сăмахсен «услам ĕçĕ, пуçару ĕçĕ (туп.)» е «усламçă (туп.), ĕçлĕ çын» пĕлтерĕшлĕ пайĕ. «Бизнес-инкубаторта» çамрăксем пĕчĕк бизнес пуçарма пултараççĕ. ÇХ, 1997, 49 /, 4 с. Мускаври Реформ-пресс издательство ушкăнĕ хăйĕн кăçалхи тăваттăмĕш номерĕн бизнес-каталогне Чăваш çĕршывне халалланă. Х-р, 20.06.1997, 1 с. Наука ертӳçи ... бизнес-класлă самолетсемпе вĕçме ... пултарать. Ч-х, 1999, 27 /, 2 с. ЧНК çумĕнче бизнес-клуб йĕркелемелле. Х-р, 23.06.2000, 1 с.

бодибилдинг

ç.с. Тĕрлĕ йывăрăшсемпе вăй-хал хăнăхтарăвĕсем туса мускулсене тĕреклетмелли, хул-çурăма патварлăх кӳмелли ăсталăх; культуризм. Бодибилдинг енĕпе республикăн уçă чемпионачĕ иртрĕ. ÇХ, 6.10.1997, 2 с. Бодибилдинг асамлăхĕ юлашки вăхăтра Чăваш ен çамрăкĕсене те тыткăнларĕ. ÇХ, 9.10.1998, 12 с. Эпĕ бодибилдингпа аппаланмастăп пулин те, хул-çурăм питĕ тĕреклĕ. ÇХ, 1998, 52 /, 4 с. — ЧР Бодибилдинг федерацийĕ (Х-р, 18.09.2001, 2 с.); бодибилдинг президенчĕ (Х-р, 18.06.2002, 4 с.).

боевик

п.с. 1. Хăвăрт аталанакан сюжетлă, кĕрешӳ-çапăçуллă фильм; кинобоевик. «Колосс» кинотеатрта кăтарта-кан картинăсене боевик тетчĕç. Пирĕн «Апайка» та боевиксен ретĕнче пулма тивĕçлĕ пулчĕ. Тани Юн, 1972, 61 с. Ку фильма [«Апайкăна»] куракансем «чăваш боевикĕ» теççĕ. ХК, 1993, 6 /, 2 с. Телевизорпа кăтартакан тĕрлĕрен боевиксем çамрăк ăс-тăна минретеççĕ. Х-р, 21.02.1997, 4 с. Клубра ... пулса иртнĕ хĕрӳ çапăçу хальхи боевиксенчен пĕртте кая мар. Т-ш, 1999, 6 /, 3 с. Çывăрас умĕн çивĕч сюжетлă кинофильм, боевик... курмалла мар. С-х, 2000, 27 /, 1 с. — хăрушă боевиксем (ÇХ, 2000, 17 /, 9 с.); киревсĕр боевиксем (Х-р, 5.04.2001, 3 с.). — ВЧС, 1971, 56 с. 2. Политика тĕллевĕсене хĕç-пăшалпа усă курса пурнăçлама тăрмашакан ушкăнăн кĕрешӳçи; çапăçуçă. Кубинецсем пирĕн пата [70-мĕш çç. Чилие] 15 пин боевик янă. Х-р, 20.10.1992, 3 с. Дудаевăн боевикĕсем мирлĕ халăха вĕлерсе çӳреççĕ. Х-р, 24.01.1996, 1 с. Борисов Чечняра чечен боевикĕсен засадине лексе аманнă. ÇХ, 2000, 14 /, 2 с. Взвод командирĕ вырнаçнă казармăна... боевиксем вăркăнса кĕреççĕ. ТА, 2003, 2 /, 71 с. — таджик боевикĕсем (Х-р, 4.08.1993, 2 с.), таджик оппо-зицийĕн боевикĕсем (ÇХ, 2000, 14 /, 2 с.); Курдсен ĕçлев пар-тийĕн боевикĕсем (Х-р, 3.06.1997, 2 с.); ислам боевикĕсем (Х-р, 11.04.1999, 1 с.); тĕн сектин боевикĕсем (Х-р, 24.01.2002, 2 с.). — боевиксен бази (Ар, 2001, 25 /, 4 с.). 3. Ç.п., куçăм. Пуçтах, вăрçчан, шăртламас. Сылтăм вăйсен союзĕн çӳлерех асăннă боевикĕсем [«березовскисем, чубайссем, немцовсем, киселевсем, сванидзесем»]. Ч-х, 1999, 27 /, 3 с. Çав кунах тĕп хулари О.Кошевой урамĕнче те пĕр «боевика» тытса чарнă. Х-р, 14.03.2000, 4 с. Шаптак «боевикĕсем» [Пуçелĕк]. ÇЯ, 29.09.2001, 4 с.

брифинг

ç.с. Официаллă çын, пĕр-пĕр элчĕ (предста-витель) — журналистсене пухса — пайăр ыйтăва, темăна уçăм-латни; пĕчĕк пресс-конференци. Эпĕ ăна [информацие] СССР Шалти ĕçсен министерствинче ирттернĕ брифингран илнĕччĕ. Я-в, 1991, 5 /, 16 с. А.Яковлев Кремльти брифингра Раççей тата ют çĕршыв журналисчĕсене Кронштадри инкек-синкек чăнлăхне уçса паракан документсене кăтартнă. Х-р, 1994, 6 /, 1 с. Çа-кăн пирки Федерацин хăрушсăрлăх службин Чăваш Республикинчи управленийĕнче иртнĕ брифингра пĕлтерчĕç. ÇХ, 18.09.1998, 2 с.

вăтанчăклă

п.в. Именчĕк, хăюсăр, йăваш; вăтанчăк. Çапла вăтанчăклă пулни сиенлĕх çеç кӳрет çынна. С.Элкер, 1953, 97 с. Каччă обком инструкторĕ çумĕнче хăйне вăтанчăклăрах тыткаларĕ. А.Емельянов, 1966, 207 с. Атте... çемçен, кăшт вăтанчăклăрах кулать. А.Казанов, 1987, 24 с. Чăваш философийĕ пытарăнчăклă, вăтанчăклă ... тенипе çырлахма çук ĕнтĕ. В.Абрамов, 1998, 29 с.

вĕренкĕч

ç.с. Вĕренӳ кĕнеки, учебник. Ман вĕренкĕчре унăн [Чапаевăн] сăн ӳкерчĕкĕ пурччĕ. А.Т.-Ыхра, 2000, 22 с. П.С.Сергеевпуçламăш классенчи чăвашла вĕрентӳ меслечĕсен никĕсне хывакансенчен пĕри, «Чăваш чĕлхине сăнаса вĕренмелли кĕнеке» вĕрентĕк кăларнă. Х-р, 10.09.1996, 1 с.

вĕрентĕк

ç.с. Вĕренӳ кĕнеки, учебник. Ман вĕренкĕчре унăн [Чапаевăн] сăн ӳкерчĕкĕ пурччĕ. А.Т.-Ыхра, 2000, 22 с. П.С.Сергеевпуçламăш классенчи чăвашла вĕрентӳ меслечĕсен никĕсне хывакансенчен пĕри, «Чăваш чĕлхине сăнаса вĕренмелли кĕнеке» вĕрентĕк кăларнă. Х-р, 10.09.1996, 1 с.

видеокамера

ç.с. Пурнăç саманчĕсене сасси-мĕнĕ ӳкерме, видеофильм (туп.) тума май паракан хатĕр. 20-мĕш çулсенче чăваш хăйĕн илемлĕ фильмĕсемпе мухтанма пултарнă. Халĕ, видеокамера çине видеокамера тата ытти чаплă аппаратура пур вăхăтра, нимĕн те тумастпăр. Х-р, 19.02.1994, 1 с. Видеокамерăна ăçта вырнаçтарнине тупса пиншакпа хупламалла. ÇХ, 1999, 13 /, 8 с. Эпĕ вара çакна пĕтĕмпех видеокамерăпа сăнаса пурăнтăм. ÇХ, 1999, 41 /, 5 с. — видеокамерăпа ӳкерсе ил (Т-ш, 1999, 3 /, 8 с.; Ч-х, 1999, 27 /, 7 с.; М-лла, 2000, 6 /, 2 с.; Ар, 2001, 11 /, 1 с.).

видеомагнитофон

ç.с. Ӳкерчĕк тăвакан электриче-ство сигналĕсене (сасси-мĕнĕпех) палăртнă вăхăтра телевизортан çырса илме пултаракан тата видеофильм (туп.) пăхма май паракан хатĕр. Чăваш чĕлхипе литература кабинетĕнче телевизор тата ... видеомагнитофон вырнаçтармалла. КЯ, 13.01.1989, 4 с. Килте видеомагнитофонпа порнографи курса минренĕ çамрăксем урама хĕрсем шырама тухаççĕ. Х-р, 16. 07.1997, 2 с. Пирĕн машин та, гараж та, видеокамера та, видеомагнитофон та çук. ЧЧ, 1998, 6 кл., 162 с. — видеомагнитофон сут (ÇХ, 2000, 6 /, 4 с.); видеомагнитофон парнеле (ÇХ, 2000, 38 /, 12 с.); видеомагнитофон туянса пар (Х-р, 22.11.2001, 4 с.).

видеооператор

ç.с. Видеокамерăпа ӳкерекен çын; видеоӳкерӳ (туп.) ăсти. Чăваш телевиденийĕнчи правур видеоопе-ратор И.Ульянов çул çӳреври пур утăма та видео çине ӳкернĕ. ÇХ, 1998, 22 /, 2 с. Çак саманта видеооператор ... та ӳкерсе илнĕччĕ. Т-ш, 1999, 3 /, 8 с.

видеотека

ç.с. Видеофильмсен (туп.)пуххи. Шупаш-карти телевидени студийĕн видеотекипе фильмохранилищинче чăваш культурипе çыхăннă тĕрленчĕксем, очерксем, репортажсем чылай упранаççĕ... «Халăх юратнă театр» киноочерк шкул видео-текинче пулма тивĕçлĕ. КЯ, 13.01.1989, 4 с. «Эммануэльсем» ... килти видеотекăсене тулчĕç. Х-р, 23.03.1993, 3 с.

вич-инфекциллĕ

ç.с. СПИД (туп.) вирусĕпе сиенленнĕ, ВИЧ инфекцине ертнĕ. [Чăваш енре] ВИЧ-инфекциллĕ пĕрремĕш ача та паллă. ÇХ, 1997, 52 /, 6 с. Паян тĕнчере ВИЧ-инфекциллĕ çынсем 36 миллион ытла. Т-ш, 2001, 50 /, 9 с. Пирĕн республикăра ВИЧ-инфекциллĕ амăшĕсенчен 18 ача çуралнă. ХС, 2003, 84 /, 3 с.

вулавăш

ç.с. Кĕнеке е хаçат-журнал вулама илмелли ятарлă вырăн; библиотека. Вулавăша (библиотекăна) кулленех çĕнĕ кĕнекесем килсе тăраççĕ. ЧС, 1994, 8 кл., 3 с. Кузбасра 3 чăваш вулавăшĕ [Пуçелĕк]. Х-р, 11.03.1997, 2 с. Килти вулавăшра та чăваш литератури нумай. К-ш, 23.06.2000. Кашни класра вулавăшсем йĕркелеме... ирĕк ыйтнă. Х-р, 4.10.2000, 3 с. — пуян вулавăш (ЧС, 1993, 10 кл., 253 с.); шкул вулавăшĕ (Т-ш, 1996, 1 /);наци вулавăшĕ (Х-р, 20.03.1997, 4 с.); тĕп вулавăш (Х-р, 27.12.2001, 1 с.); — вулавăш фончĕ (Х-р, 12.04.2001, 1 с.); вулавăшăн лекци залĕ (Х-р, 17.10.2001, 1 с.); вулавăш çурчĕ (Х-р, 19.02.2002, 3 с.).

вулавăшçă

ç.с. Вулавăшра (библиотекăра) ĕçлекен çын; библиотекарь. Чăваш çыравçисемпе вулавăшçисен пĕр ушкăнĕпе авалхи ПăлхарЧăваш патшалăхĕ сарăлса выртнă сăваплă çĕрсене çитсе куртăмăр. А.Т.-Ыхра //Х-р, 1.12.1998, 3 с.

вырсарни

вырсарни шкулĕ, ç.я. Эрнере пĕрре — выр-сарникун — вĕренмелли шкул (диаспорăра (туп.) ачасене чăваш-ла вĕрентмелли майсенчен пĕри). Вырсарни шкулне пулăшма [Пу-çелĕк]. Х-р, 20.09.1996, 1 с. Хусанта вырсарни шкулне уçнă. ÇХ, 1997, 50 /, 5 с. Самарта, Тольяттире чăвашсен вырсарни шкулĕ-сем лайăх ĕçленине палăртса хăвармалла. Я-в, 1999, 11—12 /, 117 с.

гильди

ч.с., Ĕçтешсен (туп., 1) пĕрлешĕвĕ. Республикăри сĕтел-пукан тăванкансен гильдийĕн президенчĕ, «Мария» фирмăн директорĕ Н.Тувалкин. Х-р, 15.08.2000, 3 с. Раççейри Адвокатсен гильдийĕн адвокачĕ В.Пастухов. Х-р, 11.09.2001, 2 с. В.Фадеев ... «Медиа Союз» пĕрлешĕвĕн «Ĕçлĕ журналистика» гильдийĕн ертӳçи. Х-р, 16.10.2001, 1 с. Чăваш Республикинчи ремесленниксен гильдийĕн председателĕ Э.Иванова. Х-р, 27.06.2003, 3 с.

гимнази

ч.с. Пĕтĕмĕшле пĕлӳ панисĕр пуçне гуманитари, эстетика е физика-математика предмечĕсене тĕплĕ вĕрентни тата çавăн пек шкул. Наци лицейĕсемпе гимназийĕсем йĕркелени питĕ вырăнлă. Х-р, 21.10.1992, 4 с. Ачăрсене Шупашкарти лицейсене, гимназисене вĕренме ярсан вĕсемшĕнех лайăх пулĕ. ÇХ, 27.02.1998, 1 с. Шкул хыççăн эпĕ Чăваш патшалăх университечĕ çумĕнчи гимназие вĕренме кĕтĕм. Т-ш, 1999, 48 /, 3 с. — каçхи гимнази (Х-р, 2.09.1992, 2 с.); чăваш-нимĕç гимназийĕ (Т-ш, 1999, 44 /, 3 с.).

гимнази-шкул

ç.с. Гимнази (туп.) йышши классемлĕ шкул. Муркашри гимнази-шкулта вĕренекен хĕр ... официаллă майпа арăм пулса тăнине астăватăп. ХС, 6.03.1998, 4 с. И.Я.Яковлев аслă вĕрентекенĕмĕрĕн 150 çулхи юбилейне Пелепейри чăваш гимнази-шкулĕнче те ирттерме хатĕрленеççĕ. УС, 10.04.1998, 1 с. Шупашкарти 49-мĕш гимнази-шкулта гумани-тари класĕнче вĕренет вăл. ÇХ, 1993, 12 /, 12 с.

дан

ç.с., спорт. Тухăç кĕрешӳ мелĕсенчи ăсталăх шайĕн виçи-палли; разряд. Пиллĕкмĕш дан кĕрешӳçĕ ăсталăхĕ çӳллĕ шая çĕкленнине пĕлтерет, хура пиçиххи çыхма ирĕк парать. Х-р, 4.03.1994, 1 с. Халĕ Чăваш Республикинче 3-мĕш дан илнĕ ентешĕмĕр те пур. ÇХ, 1998, 45 /, 2 с. В.Гришин иккĕмĕш дана тивĕçнĕ. Х-р, 2.03.2000, 4 с. Пирĕн командăн ертӳçине В.Тимофеева IV дан экзаменне тытни çинчен сертификат пачĕç. ÇХ, 2000, 6 /, 11 с.

дедовщина

ç.с. Асаттелĕх (туп.). Вăрçи çеç мар, «дедовщина» алхасни те хăратать çамрăксене. Х-р, 6.02.1997, 4 с. Халиччен чăваш драматургийĕнче «дедовщина» темине хускатманччĕ-ха. ÇХ, 1998, 50 /, 9 с. Мĕншĕн вĕлернĕ. Сăлтавĕ — паянхи çарта тарăн тымар янă «дедовщина». Х-р, 29.04.1999, 2 с. Ун чухне салтакра «дедовщинăпа» «землячество» мĕнне илтмен те. ÇÇ, 2000, 4 /, 4 с.

демократизаци

п.с. Çĕршыва демократилени, гражданла обществăн тата право патшалăхĕн паллисене çирĕплетсе пыни, çын прависемпе ирĕкĕсене пурнăçа кĕртни. Хальхи вăхăтри ансатах мар пурнăçа çĕнетӳ, хуçалăх расчечĕ, демократизаци, уççăнлăх сăмахсемсĕр ăнланма çук. ТА, 1989, 9 /, 59 с. Хрущев вăхăтĕнче пуçланнă демократизаци юхăмĕ чăваш критикине те хăюллăрах шухăшлав вĕрсе кĕртнĕ. ТА, 1990, 12 /, 62 с. — демократизаци тапхăрĕ, демократизаци процесĕ (ЧЛ, 1994, 11 кл., 4 с., 21 с.).

диаспора

ç.с. Халăхăн тĕп йышĕнчен уйрăм — патшалăх е республика тулашĕнче — пурăнакан пайĕ; тулайри (туп.) этнос ушкăнĕсем. Платформа [КПССăн наци политикин плат-форми] проектĕнче наци диаспорисен (халăхсен сапаланчăк ушкă-нĕсен) нушисене тивĕçтересси пирки каланă. М.Скворцов //КЯ, 19.09.1989, 2 с. Инçетри чăваш диаспорин пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлне хаçат-журналта çутатма пикентĕмĕр. Х-р, 7.10.1992, 3 с. Чăваш диаспори йĕркеленнĕ тапхăрсемпе сăлтавсем [Пуçелĕк]. ЧТ, 31.01.1998, 2 с. Иртнĕ çулсенче чăваш дисапоринчи шкулсене вĕрентӳ пособийĕсемпе тивĕçтерсех тăраттăмăр. ХШ, 1998, 3 /, 108 с. — тутар диаспори (Х-р, 8.10.1992, 2 с.); — диаспора делегацийĕ (ÇХ, 31.01.1998, 1 с.); диаспора çынни (ÇХ, 27.02.1998, 5 с.).

дивизион

ç.п.,спорт. Спорт вăййин (футбол, баскетбол) ăмăртăвне хутшăнакан командăсен ăсталăх ушкăнĕ. Республика чемпионачĕн аслă дивизионĕнче матчсен календарĕ пăсăлчĕ. Х-р, 25.08.1998, 4 с. Чăваш Республикинчи футбол чемпионачĕ вĕçленчĕ. Пĕрремĕш дивизионра 16 район ... команди хутшăнчĕ. ÇХ-рĕ 8.12.1999, 4 с. «Волжанка» пĕрремĕш дивизионра пур кăтартусемпе те малти вырăна тухрĕ, çитес çул аслă дивизионра выляма ирĕк çĕнсе илчĕ. ÇХ, 1999, 42 /, 11 с. Пĕрремĕш лигăри «Центр» дивизионта вылянă «Букет Чувашии» баскетбол команди çурма финала тухрĕ. А-и, 2000, 1 /, 9 с.

дипломçă

ç.с. Аслă (е ятарлă вăтам) шкулăн юлашки курсĕнче вĕренекен çын; диплом ĕçне хатĕрлекен е хӳтĕлекен студент. Ăсчахсемпе методистсенчен йĕркеленĕ комисси диплом-çăсем чăваш чĕлхипе литератури учителĕн ятне тивĕçлине çирĕплетрĕ. Х-р, 19.06.1997, 2 с. Дипломçăсем чăвашсен иртнĕ вăхăтри çыравçисене кăна мар, паянхи сăвăç-калавçисен... пултарулăхне те тарăннăн тĕпчеççĕ. АМХ, 2000, 8—10 /, 10 с.

дискотека

п.с. Çамрăксем ятарлă вырăна пухăнса, кĕвĕ ярса ташлани; ташă каçĕ. Вокалпа инструментсен ансамблĕсемпе дискотекăсем пирки те каласа хăварас килет //Я-в, 1985, 1 /, 2 с. В. Станьял тĕрлĕ мероприятисем сĕнет, ... вĕрентӳрен пуçласа юрă-ташă, дискотека, фестивальсем таранах. Х-р, 10.12.1996, 3 с. Кашни кунах, хĕрпе каччă пек, клуба, дискотекăсене каяттăмăрччĕ. Вăл дискотекăна ертсе пыратчĕ. ÇХ, 1999, 3 /, 10 с. Çур çĕр иртни пĕр сехетченех шавласа кĕрлет дискотека. ПÇ, 2.09.2000, 4 с. — шавлă дискотека (ÇХ, 1997, 50 /, 8 с.); чăваш дискотеки (К-н, 2001, 20 /, 8 с.); — дискотека ирттер (ÇХ, 1998, 46 /, 5 с.); дискотекăра паллаш (ÇХ, 1998, 47 /, 8 с.); дискотекăна чĕн (ТА, 2002, 5 /, 16 с.).

донор

ç.п.,куçăм. Хăйĕнчен чухăнраххисене укçа-тенкĕпе пулăшакан область, республика е çĕршыв. Чăваш ен хăйĕн пенсионерĕсене тивĕçтермелли суммăн 51 процентне кăна хăйĕнчен кăларать, ыттине донорсенчен илсе тăрать. Х-р, 13.02.1997, 1 с. — донор-çĕршыв (Х-р, 4.10.2000, 4 с.).

драмăла

п.в. 1. Тарăн шухăшлă спектакль пек йĕркеле, драма евĕрлĕ ту. Авалхи чăваш туйĕдрамăланă, поэзиленĕ йăла-йĕрке уявĕ. ЧС, 1994, 8 кл., 17 с. 2. Лару-тăрăва çивĕчлет, йывăрлатса кăтарт; драматизациле. Çакăнта нимĕн те драмăлама е политика харкашăвĕ шырама кирлĕ мар. Х-р, 5.08.2000, 2 с. — ВЧС, 1971, 174 с.

драмтеатр

ç.с., кĕск. Литература хайлавĕсене (пьесăсене) сцена çинче выляса кăтартакан учреждени; драма театрĕ. Драмтеатр çуртĕнче иртекен юбилей каçне те хутшăнмасăр юлма çук. ХС, 1999, 130 /, 1 с. Çичĕ çул К.Иванов ячĕллĕ драмтеатрта артистра ĕçлерĕм. Ар, 2001, 7 /, 1 с. — Чăваш академи драмтеатрĕ (ЧЛ, 1994, 11 кл., 187 с.).

дубляж

п.с. Кинофильма е хаçата тепĕр чĕлхене куçарса кăларни; куçару. Çав вăхăтрах [фильмсен] дубляж пахалăхĕ пирки асăрхаттарусем нумай килеççĕ. КЯ, 21.05.1989, 3 с. Чăваш районĕсенче чăвашла хаçат дубляжпа тухни — наци туйăмне кӳрентерни. Х-р, 3.03.1993, 2 с. «Хресчен сасси» дубляжĕ пулĕ-и вăл е расна хаçат-и. Х-р, 21.02.1997, 3 с. Вăрçă хыççăн кинокартинăсене чăвашла калаçтарасси тапранса кайрĕ. «Дубляж» сăмах килсе кĕчĕ. Г.Ефимов //Х-р, 7.10.2000, 4 с. — дубляж-хаçат (ÇХ, 1999, 3 /, 1 с.); дубляж хаçачĕ (Х-р, 3.11.1999, 4 с.).

ельцинизм

ç.с., тирк. 1991—1999 çулсенче Раççей Президенчĕ пулнă Б.Н.Ельцин таврашĕ тата вĕсем тытса пынă политика. Пĕчченлĕхри нишлĕ ватлăх Раççейрен ельцинизмпа пĕрле кайĕ. Ч-х, 1999, 14 /, 2 с. Чăваш президенчĕ Ельцин кунĕсем пĕтсе пынине тата Раççейри ельцинизм анăçри ятарлă службă-сене ... пулăшма хушасса туйнă пулас. Ч-х, 1999, 27 /, 6 с. Вĕсен сăнĕсенче ельцинизмăн хуп-хура паллисем. Ч-х, 1999, 28 /, 2 с.

ентешлĕх

п.с. Çуралнă вырăнтан аякра пурăнакан ентешсен пĕрлĕхĕ; çĕртешлĕх. Чылай сӳтсе явнă хыççăн «ентешлĕх» тумалли шухăшпа тăваттăш те килĕшрĕç. П.Осипов, 1971, 345 с. Ентешлĕхсем, общинăсем хулара [Питĕрте] йĕркеленсе, чăмăртанса пынă тапхăр. Х-р, 6.09.1996, 3 с. Тав, ентешлĕх! Эс пире чĕнсе пухрăн пĕр çĕре. Ç-т, 1998, 2 /, 8 с. «Шупашкар таврашĕ» ентешлĕхĕн ĕç планĕнче ... çул-йĕр музейне уçасси тăрать. ЧЕ, 1999, 8 /, 5 с. — ентешлĕх туйăмĕ (Х-р, 10.10.1992, 2 с.); ентешлĕх тымарĕ (Х-р, 28.02.1997, 4 с.); — чăваш студенчĕсен ентешлĕхĕ (Я-в, 1990, 6 /, 13 с.); ял ентешлĕхĕ (ХС, 1999, 13 /, 3 с.); Вăрнар районĕн Шупашкарти ентешлĕхĕ (Т-ш, 1998, 13 /, 9 с.); Шупашкарти Трак ентешлĕхĕ (ХС, 1999, 1 /, 2 с.).

застой

ç.с. Аталанусăр тапхăр (туп.), пăнтăх вăхăт (туп.). Халĕ те çав çынсем ... застой вăхăтĕнчи йăла-йĕркесене тепĕр хут чĕртсе яма хăтланаççĕ. К-н, 1988, 17 /, 2 с. Рынок тени сентресем çине «застой» вăхăтĕнченех курман паха çимĕçсене те кăларса хучĕ. Х-р, 15.06.1993, 1 с. «Застой» тесе тиркекен вăхăтсенче Чăваш писателĕсен союзĕ çулсерен ... литературăпа культура эрнине йĕркеленĕ. ЧÇ, 15.03.1996, 2 с. — застой тапхăрĕ (ТА, 1988, 10 /, 6 с.); «застой» текен тапхăр (КЯ, 17.08.1991).

зороастризм

п.с. Авалхи ирансен сăваплă вута (вут амана)чыслакан, ырăпа усал кĕрешĕвне тĕпе хуракан тĕн йĕрки; сартăш (Заратушра) тĕнĕ. Вĕсен [чăвашсен] пурнăçĕнче ... пуринчен ытла зороастризм витĕмĕ пысăк пулнă. Н.Наумов //Я-в, 1990, 7 /, 26 с. Кунта чăвашсен авалхи тĕнĕпе пĕрлех зороастризмпа буддизм витĕмĕ те çук мар-тăр. ТА, 1990, 9 /, 66 с. Чăваш несĕлĕсем иран йăхĕсем пурăнакан вырăна куçса килсен, киремет тĕнĕ вырăнти зороастризм ĕненĕвĕн витĕмне лекнĕ. Х-р, 16.08.2000, 4 с. «Тимĕр тылăра» зороастризм календарĕн йĕрĕсем пур. Я-в, 2000, 4 /, 55 с.~~

икчĕлхелĕх

ç.с. Икĕ чĕлхе килĕшӳлĕхĕ (икĕ чĕлхепе тухăçлă усă курни, икĕ чĕлхе вĕренни т.ыт.те). Икчĕлхелĕхе, урăхла каласан, вырăс чĕлхипе чăваш чĕлхине вĕрентессине пĕр енлĕ ăнланнă. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Республикăри хаçат-журналсенче наци историйĕн ыйтăвĕсемпе икчĕлхелĕх ... çинчен уçăмлă калаçусем пуçланчĕç. КЯ, 24.05.1989, 4 с. Икчĕлхелĕх вăл — вырăс чăваш чĕлхине патшалăх чĕлхи вырăнне хурса хисеплени, чăвашвырăсăнне. Х-р. 8.10.1992, 2 с. Чĕлхе саккунне йышăннă чухнех калаттăмăр, икĕчĕлхелĕх пĕр енлĕ мар, икĕ енлĕ пулмалла. ÇХ, 15.05.1998, 5 с. — икчĕлхелĕх тапхăрĕ (КЯ, 15.05.1988, 4 с.); икĕчĕлхелĕх самани (Я-в, 1991, 25 с.); — наци-вырăс икчĕлхелĕхĕ (КЯ, 15.12.1988, 3 с.);

икĕчĕлхелĕх

ç.с. Икĕ чĕлхе килĕшӳлĕхĕ (икĕ чĕлхепе тухăçлă усă курни, икĕ чĕлхе вĕренни т.ыт.те). Икчĕлхелĕхе, урăхла каласан, вырăс чĕлхипе чăваш чĕлхине вĕрентессине пĕр енлĕ ăнланнă. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Республикăри хаçат-журналсенче наци историйĕн ыйтăвĕсемпе икчĕлхелĕх ... çинчен уçăмлă калаçусем пуçланчĕç. КЯ, 24.05.1989, 4 с. Икчĕлхелĕх вăл — вырăс чăваш чĕлхине патшалăх чĕлхи вырăнне хурса хисеплени, чăвашвырăсăнне. Х-р. 8.10.1992, 2 с. Чĕлхе саккунне йышăннă чухнех калаттăмăр, икĕчĕлхелĕх пĕр енлĕ мар, икĕ енлĕ пулмалла. ÇХ, 15.05.1998, 5 с. — икчĕлхелĕх тапхăрĕ (КЯ, 15.05.1988, 4 с.); икĕчĕлхелĕх самани (Я-в, 1991, 25 с.); — наци-вырăс икчĕлхелĕхĕ (КЯ, 15.12.1988, 3 с.);

имидж

ç.с. Пĕр-пĕр çыннăн, йышăн, вырăнăн т.ыт. халăх ăс-тăнĕнче (хăй тĕллĕн е ятарлă витĕмпе) ӳкерĕннĕ пайăр сăн-сăпачĕ. Унăн [совет халăхĕн] имиджĕ валли пур атрибута та хатĕрлесе çитернĕччĕ... Х-р, 3.10.1992, 2 с. Политикăра «вилес мар» тесен яланах сăнарнаимиджнаçĕнетсе тăмалла. ÇХ, 1997, 28 /, 2 с. Асăннă преступлени Чăваш Республикин имиджне, лăпкă регионăн ятне самаях хавшатрĕ. ÇХ, 2000, 39 /, 3 с. Санăн имидж пулсан, эс сцена çине тухсанах шăпăрр! алă çупĕç. Ар, 2001, 9 /, 2 с. — политикăн имиджĕ (ÇХ, 1997, 28 /, 2 с.); çĕнĕ имидж (ÇХ, 1999, 1 /, 5 с.); интереслĕ имидж (ÇХ, 1999, 8 /, 8 с.); — имиджа улăштар (ÇХ, 2001, 47 /, 10 с.; ÇХ, 2002, 23 /, 8 с.).

имлĕх

п.с. Сывлăхшăн усăллă витĕм; сиплĕх. Каç выртсан та канлĕх çук, ир выртсан та имлĕх çук. А.Артемьев, 1963, 196 с. Сывă ӳсрĕм эп сан [çуралнă ялăн] имлĕхӳпе. Г.Юмарт //Я-в, 1995, 10 /, 116 с. Чăваш кĕвви ... ĕрчевлĕ сертепе пултра-нăн ирех килен имлĕхĕнче. Ю.Сементер //Я-в, 2000, 4 /, 18 с.

инаугураци

ç.с. Суйлавра çĕнтернĕ президент е кĕпĕрнаттăр ĕçе пуçăннă кун ирттерекен официаллă йăла-йĕрке (ĕнентерӳ хутне илни, тупа туни т.ыт. те). Депутатсем Чăваш Республикин пĕрремĕш Президенчĕ Н.Федоров ĕçе официаллă йĕркепе пуçăннă ятпа ирттернĕ инаугураци церемонине хутшăнчĕç. Х-р, 22.01.1994, 2 с. ЧР Президенчĕ Н.Федоров ĕçе тытăнассипе çыхăннă чаплă церемони иртрĕ. Ăна инаугураци теççĕ. Т-ш, 1998, 3 /, 1 с. Должноçа кĕнĕ ятпа ирттерекен шавлă ĕçкĕ-çикĕ (халь ăна «инаугураци» теççĕ). Ар, 2001, 6 /, 1 с. Мускав облаç кĕпĕрнаттăрĕн Б.Громовăн инаугурацийĕ. ÇХ, 2000, 5 /, 2 с.

инвестор

п.с., экон. Инвестици (капитал) хывакан çын е юридици сăпачĕ (туп.). Инвесторсене суйласа илмелли конкурс; инвесторсен условийĕсене тĕпе хурса тунă килĕшӳ. Х-р, 28.10.1997, 2 с. Эпĕ хам инвесторсем тупма тăрăшрăм, мĕншĕн тесен Раççей çав завода пăрахрĕ. Х-р, 22.02.1997, 1 с. Тулашри инвесторсем Чăваш ене инвестици хывĕç-ши ун чухне. ХС, 1999, 15 /, 2 с. Завода «Лидер-Трейдинг» компани ячĕпе инвесторсем килнĕ. ЧÇ-й, 2001, 2 /, 4 с. — инвесторсене явăçтар (Х-р, 29.05.2001, 2 с.); инвесторсене шыра (Х-р, 23.08.2001, 2 с.); инвесторсен пулăшăвĕ (Х-р, 16.11.2001, 1 с.). — ВЧС, 1971, 254 с.

интеллектуал

п.с. Ăс-тăн ĕçĕпе, ăс-хакăл туртăмĕпе пурăнакан çын; тăнлă çын. Анчах çак интеллектуалсен те ӳсĕм чирĕ çук мар иккен. В.Паймен, 1968, 10 с. Çапла, хама интеллектуал тенине пĕрремĕш хут илтетĕп. А.Емельянов, 1990, 277 с. Ют çĕршывсенче пурăнакан ... интеллектуалсем чăваш халăхĕ пирки ытларах пĕлме тăрăшни сисĕнет-и. Я-в, 1990, 9 /, 15 с. Раççейре хăюллă политиксем, интеллектуалсем ... пур. Ч-х, 1999, 28 /, 2 с. — интеллектуал ĕçĕ (Х-р, 18.10.1996, 2 с.).

интернет

ç.с. Тĕнчери компьютерлă çыхăну тытăмĕ тата информаци çăлкуçĕ. Компьютерпа ĕçлетĕп те пушă вăхăт тупăнсан Интернета кĕрсе каятăп. Т-ш, 1999, 8 /, 11 с. Ыйтусен анкетине Интернета кĕртрĕмĕр. ÇХ, 1999, 13 /, 8 с. Пирĕн республикăра та Интернет системи пысăк утăмсем тăвать. Чăваш патшалăх университетĕнче Интернет класĕсем уçăлнăранпа çур çул çитет. ХС, 1999, 20 /, 1 с. Курав материалĕсем ... пĕтĕмпех Интернетра пулĕç. Çак ĕçе туса ирттерме пире ЧПУн Интернет центрĕ пулăшĕ. Х-р, 9.08.2000, 4 с. — Интернетри сайтсем (ÇХ, 2000, 38 /, 4 с.); Интернетпа çыхăннă компьютер (Х-р, 18.09.2001, 4 с.); Интернет-проект, Интернет версийĕ (Х-р, 22.11.2001, 2 с.); Интернет хутлăхĕ (Х-р, 25.04.2002, 1 с.); Интернет пӳлĕмĕ, Интернет салонĕ (ПÇ, 23.04.2003, 2 с.).

интим

ç.с., калаç. Арлăх хутшăнăвĕ; савăшу (туп.). Кайран, ытти пĕлтерӳсенчи пекех, çапла кукăртса хутăм, «Интим сĕнме кирлĕ мар». ÇХ, 1997, 46 /, 5 с. Халиччен чăваш эстрадинче кунашкалли пулманччĕ! Лотерея вылявĕ, стриптиз, интим «сценисем»... ÇХ, 1998, 49 /, 2 с. Интимра çĕнĕлĕхсене яхăнне те яман арçынсем. ÇХ, 2000, 38 /, 8 с. — интим ыйтăвĕсем (С-х, 2001, 32 /, 4 с.).

информатика

ç.с. ЭВМпа т.ыт. майсемпе усă курса ăслăх информацине пухмалли, упрамалли тата сармалли мелсене тĕпчекен ăслăлăх. Информатика хальхи вăхăтра кирек мĕнле наукăран та чылай хăвăртрах аталанса пырать. ТА, 1989, 9 /, 59 с. Лицейре эсĕ информатикăпа интересленетĕн. Т-ш, 1998, 12 /, 4 с. Вăл Чăваш патшалăх университетĕнчи радио-электроникăпа информатика факультетĕнче вĕренет. Ч-х, 1999, 14 /, 7 с. — информатика курсĕ (ТА, 1989, 9 /, 59 с.); информа-тика предмечĕ (ÇХ, 27.02.1998, 1 с.); информатика урокĕ (Т-ш, 1998, 12 /, 4 с.); информатика кабинечĕ (Х-р, 10.10.1998, 6 с.); информатикăпа вĕрентекен (ТА, 1989, 9 /, 59 с.); информати-ка учительници (ÇХ, 2001, 14 /, 4 с.); информатика культури (Х-р, 4.09.1996, 4 с.); информатикăпа шутлав техники (Х-р, 25.08.1998, 2 с.).

итлевçĕ

п.с. Итлекен, тăнлакан, тимлекен çын. Калавçă хăйĕн халапне такмакланă хушăра та вулавçăсене (итлевçĕсене) асран ямасть. Н.Петров //Чăваш илемлĕ лит-ра чĕлхи, 1978, 98 с. Авторсем ... итлевçĕ е вулавçă çинчен мансах кайнă. И.Павлов //КЯ, 27.03.1991, 2 с. «Эпĕ çыртăм сăввине, эсир тупăр юррине», тет автор [М.Федоров] вулавçа, итлевçе. Х-р, 18.11.1998, 3 с.

ишевçĕ

п.с. Ишев ăмăртăвне хутшăнакан е ахаль ишекен çын. Чим, ишевçĕ пулăп эп, ишĕп кăртăш пулă пек. А.Савельев-Сас, 1981, 8 с. Ишевçĕсен ăмăртăвĕнче пирĕн спортсменсем пĕрремĕш вырăна тухаймарĕç. Х-р, 19.06.1997, 4 с. Чăваш ишевçисем Раççей чемпионатĕнчен таврăнчĕç. ÇХ, 1999, 11 /, 12 с. Çу кунĕсенче хаçатра çамрăк ишевçĕсем валли «Дельфин канашĕсем» кĕтес тухса тăнă. Т-ш, 2000, 31 /, 9 с. — ВЧС, 1971, 513 с.; Егоров, 1960, 271 с.

йĕркеленӳ

п.с. Обществăлла пĕрлешӳ е патшалăх учрежденийĕ; организаци. Шупашкарти пĕчĕк хуçалăх йĕркеленĕвĕсен ассоциацийĕн генеральнăй директорĕ. Х-р, 16.09.1992, 4 с. Пĕтĕм Раççейри «Афганистан ветеранĕсен Раççей Союзĕ» обществăлла организацин Чăваш Республикинчи йĕркеленĕвĕн правлени председателĕ. ÇХ, 1999, 13 /, 2 с. — танл., Егоров, 1954, 61 с.

йӳркĕн

п.с. Куçса çӳрекен, пĕр вырăнта тĕпленсе пурăнман (халăх, йăх). Чăваш халăхĕ вырăнта пурăннă финн-угр йăхĕсемпе ютран килнĕ йӳркĕн тĕрĕк халăхĕсем хутшăннипе пулса кайнă. XШ, 2000, 4 /, 106 с. Тата куян чупса çӳрет унтапур йӳркĕн йăх пекех ăратлă. А.Т.-Ыхра, 2001, 67 с. — йӳркĕн халăх (Х-р, 21.11.1991).

калăпла

п.п. Ăстала, ăслăла, хайла, хатĕрле. Приказ хыççăн приказ калăплама тытăннă, «...хăтарас!», «...кăларас!» К-н, 1977, 24 /, 2 с. Сăвăсем те ярăмларăн, повеçсем те шăрçаларăн, кулăшсем те ăсталарăн, халь мĕскер-ши калăплатăн. К-н, 1985, 9 /, 6 с. Пултарулăх çурчĕсенче романсем «калăпласа» лараймарăм. Х-р, 22.09.1998, 3 с. Чăваш çамрăкĕсен театрĕнче ĕçлет, тĕрлĕ роль калăплать. Ар, 2001, 6 /, 3 с. — сăнар калăпла (Я-в, 1976, 3 /, 25 с.; ТА, 1990, 9 /, 66 с.; Г.Федоров, 1996, 16 с.; Ар, 2001, 14 /, 1 с.); — çăхав калăпла, жалоба калăпла (В.Енĕш, 1986, 85 с.), кĕнеке калăпла (Х-р, 11.12.1998, 2 с.).

калу

п.с. Сăнласа пани, каласа кăтартни; калав. Э-э, ун пурнăçĕ ... хăй тепĕр калу. С.Шавлы, 1968, 56 с. Эпикăлла хайлав-сенчи чĕлхепе пуплеве ăнкарма калу (повествовани) ... çинчен пĕлсе тăмалла. Г.Федоров, 1994, 7 с. Тин çеç юмах-халап çулĕпе чупма пуçланă калу [«Арçурире»] чăваш хресченĕн кулленхи пурнăçне сăнланипе ылмашăнать. В.Родионов //Х-р, 18.11.1998, 3 с. Калу пĕлтерĕшĕ чăнах та пысăк кунта [хайлавра]. Х-р, 27.12.2001, 4 с.

кантурçă

п.с., калаç. Кантурта,хуçалăхпа финанс ыйтăвĕсене татса паракан çĕрте ĕçлекен çын; тиек (туп.), чиновник. Çак аптраман чăваш пупсемпе пуянсенчен, куштан-семпе хыт кукарсенчен, патша кантурçисенчен куç умĕнчех йĕкĕлтесе кулнă. В.Ахун, 1977, 81 с. Анчах лав вырăнтан тапранмасть, ... кантурçă-хыснаçăсене хĕтĕртсе тăмалла. Х-р, 10.12.1996, 3 с. Кĕçех вырăнти чиновник-кантурçăсем пирки тивĕçлĕ органсем уголовнăй ĕç пуçараççĕ. К-н, 1999, 3 /, 4 с.

каратист

ç.с. Каратэпе аппаланакан, каратэ ăслайĕсене пĕлекен çын. Каратист — чи çивĕч, чи йăрă çын. Д.Гордеев, 1988, 274 с. Каратист мар пулсан, политик та пулас çук тейĕн. ÇХ, 1997, 28 /, 2 с. Федоров президент каратист-и. [Пуçелĕк]. Х-р, 7.05.1998, 4 с. Надя çамрăк поэтесса та, каратистка та. Т-ш, 1999, 32 /, 1 с. — вырăнти каратистсем (А-и, 1991, 24 /); Чăваш ен каратисчĕсем (Т-ш, 1999, 4 /, 11 с.); чăваш каратисчĕ (Х-р, 16.08.2000, 4 с.); — каратистсен турнирĕ (ÇХ, 1997, 48 /, 2 с.); каратист-тренер (Ар, 2002, 19 /, 1 с.).

кăтартмăш

п.с. Пĕр-пĕр ыйтупа çыхăннă япаласене е пулăмсене кĕнекере кĕскен асăнса тухни; указатель. Юмах сюжечĕсен кăтартмăшĕнче (указателĕнче) ... 449 сюжет шутланать. ЧХС, 1973, 1 т., 9 с. Ку кăтартмăша Чăваш Республикин кĕнеке палатинчи картотекăра упранакан хыпарсем тăрăх хатĕрленĕ. ЧЛК, 1998, 45 с. В.Г. Егоровăн «Чăваш чĕлхи çинчен çырнă ĕçсен кăтартмăшĕ» ... те интереслĕ. Н.Егоров // ХШ, 2000, 4 /, 102 с. Ухсай Яккăвĕн пурнăçĕпе пултарулăхĕ (çулсен кăтартмăшĕ). В.Станьял, 2001, 62 с. — чăвашла-вырăсла кăтартмăшсем (Х-р, 13.02.1997, 3 с.)

кăтарту

ç.п. Халăха пухса çĕнĕ япалапа, пултарулăх ĕçĕпе чаплăн паллаштарни; презентаци, хăтлав. Çĕртме уйăхĕн 23-мĕшĕнче Шупашкарти Сăра музейĕнче ятарлă кăтарту пулĕ. Х-р, 20.06.2000, 2 с. А.Тимофеев-Ыхран «Çырусем» ... кĕнекин презентацийĕ иртрĕ. Ун умĕн ... В.Пушкин пухса хатĕрленĕ «Чăваш литератури» учебник-хрестоматин кăтартăвне йĕркеленĕччĕ. Х-р, 19.10.2001, 4 с.

квотăла

ç.с. Мĕнĕн те пулин тӳпине (виçине, нор-мине) палăрт; квота çирĕплет. «Чăваш Республикинчи орга-низацисенче инвалидсем валли ĕç вырăнĕсене квотăласси çинчен» Чăваш Республикин Саккунĕ. Х-р, 9.01.2003, 2 с.

керем

ç.с. Кĕлĕ ирттермелли сăваплă çурт е вырăн; храм. Якуркка Микихверĕ мăчавăр шучĕпе, пулас этнокультура паркĕ керем те пулма пултарать. Х-р, 15.02.1996, 1 с. Чăваш наци конгресĕ, керем лартас ыйтăва ... ырларĕ, ятарлă йышăну турĕ. ТА, 2002, 5 /, 63 с.

кĕвĕ-çемĕ

п.с. Кĕвĕ-юрă, музыка, мусăк. Алăк хупăнать, кĕвĕ-çемĕ чарăнать. Г.Ефимов, 1960 (Акăшпи), 37 с. Хальччен çунатлантарнă кĕвĕ-çемĕ чуна ыраттарать. Д.Гордеев, 1988, 259 с. Ф.П.Павловпа С.М.Максимов чăваш кĕвви-çеммине тăван чĕлхепех самай çыпăçуллă тишкерме пултарнă. ХЭ, 1996, 142 с. Пушă вăхăтра сăвă çыратăп, кĕвĕ-çемĕ итлетĕп. Т-ш, 1998, 3 /, 11 с. — юрă-ташă кĕвви-çемми (Ю.Скворцов, 1978, 35 с.); çамрăксен кĕвви-çемми (Хв.Агивер, 1984, 185 с.); ют çĕршывсенчи кĕвĕ-çемĕ (К-н, 1987, 22 /, 2 с.); — кĕвĕ-çемĕ терминĕсем (ХЭ, 1996, 142 с.); кĕвĕ-çемĕ уявĕ (Т-ш, 1998, 10 /, 3 с.).

кĕретсĕр

ç.с. Кулленхи ĕçрен хăпмасăрах аслă (е ятарлă) шкулта вĕренсе пымалли май; куçăн мар (туп.), заочно. Вăл ... пед-институтăн вырăс уйрăмĕнче кĕретсĕр вĕренет. ХШ, 1998, 4 /, 89 с. Кĕретсĕр тата каçхи уйрăмсене ... университета калаçу йĕркипе вĕренме йышăнаççĕ. Т-ш, 1998, 11 /, 1 с. 1974 çулта И.Н.Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университетĕнчен кĕретсĕр (заочно) вĕренсе тухать. Çт, 1999, 5—6 /, 23 с. — кĕретсĕр шкул (Т-ш, 2001, 49 /, 4 с.).

кĕрешӳ

ç.п. е чĂваш кĔрешĔвĔ, ç.я. Чăваш халă-хĕн вăй-хал виçмелли, тытăçмалли мелĕсене тĕпе хуракан тупăшу (туп.) ăсталăхĕ; наци спорчĕн тĕсĕ. Чăваш кĕрешĕвне шкулта вĕренмелле [Пуçелĕк]. Х-р, 25.02.1997, 4 с. Çĕнĕ Шупашкарта «кĕрешӳ» чăваш наци спорчĕ вăй илсе те аталанса пырать. Т-ш, 1998, 8 /, 10 с. Чăваш халăх кĕрешĕвĕн регионти «Кĕрешӳ» фе-дерацийĕ. А-у, 2001, 1 /, 2 с. Паян Çĕнĕ Шупашкар спорт комп-лексĕнче чăваш кĕрешĕвĕн ăмăртăвĕ иртет. Х-р, 25.04.2002, 3 с.

киреметçĕ

п.с. Киремете пуç çапакан, чăваш тĕнĕпе пурăнакан çын. Парăнми çав киреметçĕсен сыпăран сыппа, йăхран йăха тухнă витĕмлĕ чĕлхеçĕсем. П.Хусанкай, 1968, 225 с. — Кала-ха, киреметник, лайăха-и çак е начара.ыйтать вăл [пуп] Кукша Чаканран. К-н, 1974, 19 /, 19 с. Хальхи киреметçĕсем çураçайми хире-хирĕç тăратнă икĕ Йăвана [И.Яковлевпа И.Юркина] — вĕрентӳçĕпе писателе — пĕрлештерекенни те пур. В.Егоров //Х-р, 16.08.2000, 4 с.

киреметник

п.с. Киремете пуç çапакан, чăваш тĕнĕпе пурăнакан çын. Парăнми çав киреметçĕсен сыпăран сыппа, йăхран йăха тухнă витĕмлĕ чĕлхеçĕсем. П.Хусанкай, 1968, 225 с. — Кала-ха, киреметник, лайăха-и çак е начара.ыйтать вăл [пуп] Кукша Чаканран. К-н, 1974, 19 /, 19 с. Хальхи киреметçĕсем çураçайми хире-хирĕç тăратнă икĕ Йăвана [И.Яковлевпа И.Юркина] — вĕрентӳçĕпе писателе — пĕрлештерекенни те пур. В.Егоров //Х-р, 16.08.2000, 4 с.

клип

ç.с. Видеоклип (туп.). Ыран суйлав тенĕ каç Ельцинăн юлашки клипне [телевиденипе] пачĕç. ÇХ, 1997, 28 /, 2 с. Çак ... юрăпа ӳкернĕ икĕ клипа телевиденипе кăтартнă ĕнтĕ. Т-ш, 1998, 9 /, 12 с. «Юрату» ушкăн ... Чăваш телевиденийĕпе пĕрле пилĕк клип ӳкернĕ. Х-р, 11.08.2000, 4 с. — клип кăлар (Т-ш, 1998, 9 /, 12 с.); клип кур (Т-ш, 1998, 6 /, 5 с.); клип пăх (ÇХ, 2001, 49 /, 8 с.); клип презентацийĕ (ÇХ, 2001, 47 /, 5 с.); клипсенче ӳкерĕн (Х-р, 29.04.2003, 3 с.).

кнеç

п.в. Пĕр-пĕр хутлăх пуçлăхĕ; князь. Пĕчĕк пухусенче каланисене пирĕн «кнеçсем» илтмеççĕ. П-н, 1990, 2 /, 1 с. Кнеç мар, хресченсухаçă та утарçăпулнă вăл. Н.Теветкел //Х-р, 11.04.1998, 7 с. Владимир кнеç ячĕпе лартнă палăк уйрăмах килĕшрĕ. Х-р, 19.01.1999, 3 с. Хусан ханлăхĕнче чăваш хушшинчен тухнă тавралăх кнеçĕсем (пӳсем), вырăнти кнеçсем (çĕрпӳсемпе вунпӳсем), турхансем сахал пулнă. Я-в, 2000, 5 /, 49 с. — кнеç хĕрĕ (Х-р, 8.10.1998, 3 с.); кнеçсен влаçĕ (Х-р, 18.07.2001, 2 с.); — удел кнеçĕ (Х-р, 22.02.2000, 1 с.); вырăс кнеçĕ (Г.Юмарт, 2001, 12 с.); аслă кнеç (Х-р, 17.07.2001, 2 с.).

коммерциле

ç.с. Хăй- тĕллĕнлĕхе (туп.) тата рынок хутшăнăвĕсене тĕпе хурса ĕçлеттер. Чăваш Республикин статистика управленийĕ суту-илӳпе обществăлла апатлану предприятийĕсене коммерцилес процесс мĕнле пынине пĕтĕмлетнĕ. Х-р, 17.07.1992, 1 с. Суту-илĕве коммерциализацилени те (90 процент таран) конкуренци çуратмарĕ. Х-р, 10.10.1992, 2 с.

коммерциализациле

ç.с. Хăй- тĕллĕнлĕхе (туп.) тата рынок хутшăнăвĕсене тĕпе хурса ĕçлеттер. Чăваш Республикин статистика управленийĕ суту-илӳпе обществăлла апатлану предприятийĕсене коммерцилес процесс мĕнле пынине пĕтĕмлетнĕ. Х-р, 17.07.1992, 1 с. Суту-илĕве коммерциализацилени те (90 процент таран) конкуренци çуратмарĕ. Х-р, 10.10.1992, 2 с.

конгрессмен

ç.п., ç.с. Чăваш наци конгресĕн йышне кĕрекен çын (Канаш членĕ е Аслă Пуху делегачĕ). ЧНКăн IV Аслă Пухăвĕн ... хупă ларăвне тулли сасăллă конгрессменсем [текстра, конгресменсем] тата ятарласа чĕннĕ çынсем хутшăнаççĕ. ХК, 2000, 3 /, 2 с. (Х-р, 20.06.2000). Вăл [Г.Архипов] ЧНКна 5 çул ертсе пынă хыççăн ун ĕçĕпе кăмăлсăр конгресçăсем тупăннă. К-н, 2002, 16 /, 2 с.

конгресçă

ç.п., ç.с. Чăваш наци конгресĕн йышне кĕрекен çын (Канаш членĕ е Аслă Пуху делегачĕ). ЧНКăн IV Аслă Пухăвĕн ... хупă ларăвне тулли сасăллă конгрессменсем [текстра, конгресменсем] тата ятарласа чĕннĕ çынсем хутшăнаççĕ. ХК, 2000, 3 /, 2 с. (Х-р, 20.06.2000). Вăл [Г.Архипов] ЧНКна 5 çул ертсе пынă хыççăн ун ĕçĕпе кăмăлсăр конгресçăсем тупăннă. К-н, 2002, 16 /, 2 с.

конкурсçă

ç.с. Конкурса хутшăнакан çын. Баянист баяна тăсса ярса кĕвĕ шăрантарать, конкурсçăсен вара мĕнле юрă пулнине куракансене пĕлтермелле. Х-р, 20.02.1996, 4 с. Чăваш эстрада юррисен «Кĕмĕл сасă» фестиваль-конкурсне ирттерме йышăннă... Конкурсçăсен фестивале хутшăнма кăмăл пурри çинчен йĕркелӳ комитетне пĕлтермелле. Т-ш, 1999, 48 /, 7 с.

криминал

ç.с. 1. Саккуна хирĕçле вăйсем; пре-ступниксем. Сотрудниксем коммерци е криминал тытăмĕсемпе çыхăнса каясран сыхă тăмалла. Х-р, 15.02.1996, 2 с. Пурнăçăн преступленисемпе çыхăннă йĕрки çамрăксен шухăшлавĕнче тарăн тымар янă. Хăйне евĕрлĕ криминал культури вăй илнĕ. ÇХ, 1997, 49 /, 4 с. Милицире ĕçлет пулсан та «криминалсемпе» ыталашса пурăнать. ХС, 21.01.1999, 4 с. Советсен вăхăтĕнче халăх чылай лайăхрах пурăннă, олигархсем, криминал, террор пулман. Ч-х, 1999, 28 /, 3 с. — криминал тĕнчи (Х-р, 11.06.1997,1 с.; ÇХ, 1998, 47 /, 2 с.); криминал авторитечĕсем (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.; Х-р, 23.08.2001, 1 с.); криминалпа çыхăннисем (ÇХ, 2000, 38 /, 1 с.); — Раççей криминалĕ (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.). 2. Саккуна пăсни, преступлени. «Чăваш ятне ӳкме паман», — тенинче тата мĕнле криминал пур. Х-р, 17.03.2000, 3 с. Кунта, чăн та, криминал çук-тăр. ÇХ, 2000, 11 /, 4 с. — криминал паллисем (Х-р, 13.02.2001, 1 с.).

криминаллă

ç.с. Саккуна хирĕçле, преступленипе çыхăннă; преступлениллĕ, пуçиле (уголовлă). Чăваш енре криминаллă лару-тăру çивĕчленни. Х-р, 4.08.1993, 2 с. Çакнашкал криминаллă ĕç ... Çĕрпӳ тăрăхĕнчи Рындино салинче те пулса иртнĕ. Т-ш, 1999, 8 /, 3 с. [Çамрăксем] ушкăнпа эрех-сăра ĕçеççĕ, ... пуçсем минресен, криминаллă ĕçсем тăваççĕ. Т-ш, 1999, 12 /, 3 с. — криминаллă ушкăнсем (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.; Х-р, 11.06.1999, 2 с.); криминаллă тытăм (Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.; ÇХ, 2002, 17 /, 5 с.); криминаллă истори (Х-р, 14.02.1997, 4 с.); криминаллă йĕрке (Х-р, 6.08.1998, 3 с.); криминаллă тĕслĕх, криминаллă герой (Т-ш, 1999, 12 /, 3 с.); криминаллă бизнес (ÇХ, 2001, 14 /, 9 с.); криминаллă капитал (Х-р, 2.07.2002, 8 с.).

кулăшçă

п.с. Кулăш ăсти; култармăш, мыскараçă, шӳтлевçĕ. Интернационаллă рота тетчĕç пирĕн ротăна... Пурччĕ кулăшçă эрмен, пурччĕ Латви ачисем. Ю.Семенов, 1972, 30 с. Пĕр кулăшçă, вулакансене култарса вĕлересрен хăраса, пĕр кулăшне те кулăшла çырман тет. К-н, 1981, 2 /, 6 с. Иван Мучи, Л.Агаков, В.Енĕш пек кулăшçăсем, тĕслĕхрен, шултралатнă ĕç-пуçа хута яраççĕ. Г.Федоров, 1996, 4 с. — телейсĕр кулăшçă, чăваш кулăшçи (А.Т.-Ыхра, 2000, 6 с., 81 с.).

культурологи

ç.с. Халăхăн ăс-хакăл культурине, ăспурлăх (туп.) аталанăвне, культурăпа общество çыхăнăвне тĕпчекен ăслăлăх. Ăна [Н.Егорова] Чăваш патшалăх уни-верситетне ĕçлеме чĕнсе илеççĕ. Килнĕ-килменех вăл кунта культурологи кафедрине туса хурать. ХС, 23.02.1999, 4 с. Хальхи вăхăтра журналист е учитель пулакансем уйрăммăн вĕренеççĕ, культурологи уйрăмĕ те пур. Х-р, 2.08.2000, 3 с. — культурологи факультечĕ (ТА, 2003, 2 /, 32 с.).

курав

ç.с. Пĕр-пĕр япаласен (картинăсен, кĕнекесен т.ыт.) пуххине йĕркелесе халăха вăхăтлăх кăтартни; выставка, куравăш. Курава Чăваш патшалăх ӳнер музейĕн залĕсенче йĕркеленĕ. Юрий Зайцев, 1990, 1 с. Библиотекăракурав [Пуçелĕк]. Х-р, 14.03. 1996, 3 с. Шупашкарăн Мускав районĕнчи Ачасен пултарулăх керменĕнче кашни çулах ал ĕçĕсен куравне йĕркелеççĕ. ЧХ, 30.05.1998, 4 с. Танл., Леонид иккĕмĕш çул ĕнтĕ пурсуй йытăсен ăмăрту-куравне йĕркелет. ÇХ, 1998, 45 /, 2 с. — ал ăсталăх куравĕ (ÇХ, 1998, 13 /, 6 с.); ятран курав (Т-ш, 1998, 5 /, 5 с.); пĕтĕмлетӳ куравĕ (Я-в, 1999, 2 /, 90 с.); тĕнчери курав (Я-в, 2000, 5 /, 85 с.); çĕнĕ курав (Х-р, 9.10.2001, 4 с.); — курав залĕ (ÇХ, 1997, 46 /, 5 с.; Х-р, 8.06.1999, 4 с.); Курав керменĕ (ÇХ, 1998, 49 /, 9 с.; ХС, 1999, 12 /, 1 с.); курав ирттер, курава тăрат (Х-р, 24.01.1998, 11 с.); курав уç (1998, 5 /, 5 с.); курава хутшăн (Х-р, 8.06.1999, 4 с.); куравсен çĕнтерӳçи (Я-в, 2000,5 /, 85 с.).

курăм

п.с. 1. Çын таврари пурнăç çине мĕнле пăхни, ăна епле хаклани. Яков Ухсай сăнласа пама ăста, унăн хăйĕн курăм. Вăл çын курманнине курма пĕлет. Г.Ефимов //Я-в, 1963, 4 /, 32 с. Хальхи поэтсен Шелепи тапхăрĕпе танлаштарсассăн — урăх курăм, урăх ăнлану. КЯ, 7.02.1982, 4 с. Вĕсен [çамрăксен] хăйсене евĕр курăм, хăйсен сасси. ТА, 1988, 10 /, 1 с. Чăваш шухăшлавĕпе курăмĕ çут çанталăкран çын еннелле ... куçса пыма кăмăллать. В.Родионов //Х-р, 18.11.1998, 3 с. — çĕнĕ курăм (Я-в, 1963, 11 /, 30 с.); философиллĕ курăм (Л.Таллеров, 1978, 10 с.); экзистенциаллă курăм (Х-р, 28.09.2001, 4 с.); — танл., тĕнчекурăм. 2. Куç умне тухакан сăнлăх; куçа курăнни. Чӳрече умĕнчи акацисем çине шевле ӳкнĕ... Ман чунра çак курăм иртнĕ кунсемшĕн хĕрхенӳ çеç çуратрĕ. А.Аттил //ТА, 1988, 10 /, 62 с. Сарри çĕрĕпех ... çурма ыйхăллă та çурма чăнлăхлă курăмсемпе аташса выртрĕ. В.Игнатьев, 1990, 47 с. Епле анлă курăм [тавралăх пирки]! Х-р, 30.04.1997, 7 с. Паян çав курăм харсăр Çăлтăрлăх. А.Т.-Ыхра, 2001, 80 с.

курултай

п.с. Конгресс, сpезд, аслă пуху. Казанкă шывĕ хĕррине курултай«пĕтĕм Хусан çĕрĕн» пухăвĕпуç-тарăнчĕ. К.Турхан, 1967, 332 с. Мăн курултай пухать те Мамай хан калать, «Чĕркуçленмест сăвар ăрачĕ...» В.Энтип, 1987, 229 с. Чăваш курултайне [наци конгресне] парне тăвар! Х-р, 8.10.1992, 2 с. 9-мĕш курултая Шупашкарта ирттерме сĕнсен никам та хирĕçлемерĕ. ÇХ, 1998, 40 /, 4 с. — курултай пуçтар, курултай ирттер (К.Турхан, 1967, 260 с., 321 с.); Пĕтĕм çĕршыври чăваш хĕрарăмĕсен курултайĕ (В-х, 1991, 21 /, 10 с.); Пĕтĕм тĕнчери тĕрĕк çамрăкĕсен курултайĕ (Х-р, 2.09.2000, 4 с.); Пушкăрт Республикин Патшалăх Пухăвĕ — Курултайĕ (УС, 1999, 46—47 /, 8 с.).

кӳлмек

ç.в., п.с. Шыв сăмси, тинĕс аври, тинĕс кукăрĕ; залив. Кӳлемекри лăпкăлăх поэтшăн мар. Н.Исмуков, 1990, 95 с. Шупашкарăн кӳлмекĕ хĕрринче капмар шурă çурт ларать. Х-р, 16.03.1994, 3 с. Чăваш Республикин вара Шупашкар кӳлмекĕ урлă хăйăртан хăпартнă çулпах çырлахмалла-им. ТА, 2002, 5 /, 64 с.

кӳлемек

ç.в., п.с. Шыв сăмси, тинĕс аври, тинĕс кукăрĕ; залив. Кӳлемекри лăпкăлăх поэтшăн мар. Н.Исмуков, 1990, 95 с. Шупашкарăн кӳлмекĕ хĕрринче капмар шурă çурт ларать. Х-р, 16.03.1994, 3 с. Чăваш Республикин вара Шупашкар кӳлмекĕ урлă хăйăртан хăпартнă çулпах çырлахмалла-им. ТА, 2002, 5 /, 64 с.

кӳнтер

п.с. Ӳкĕте кĕрт, çавăр, майлаштар; еккине яр. Ăна [ват çынна] ... ним каласа та кӳнтерме çук. К-н, 1983, 8 /, 4 с. Малтанхи хутĕнче Константин Николаевича кӳнтерме май килмерĕ. Д.Гордеев, 1988, 82 с. Вырăс чĕлхин «юнтармăшне» кӳнтерме чăваш чĕлхин законĕсене пăсатпăр. В-х, 8.07.1991, 12 с. — Ашмарин, VII, 75 с.

кю

ç.с., спорт. Хĕвелтухăç кĕрешĕвĕнчи ăсталăх виçи; разряд. Хусакасси каратисчĕн — пĕрремĕш «кю» [Пуçелĕк]. ÇХ, 2000, 34 /, 10 с. Экзаменсене 15 чăваш каратисчĕ ăнăçлă тытрĕ... А.Тимофеевпа Л.Артемьев пĕрремĕш кю (разряд) илчĕç, ыттисем — иккĕмĕш кю. Х-р, 16.08.2000, 4 с.~~

лартăм

ç.с. Пьеса лартни; спектакль, постановка. Çавăн пек лартăмсенчен пĕри — Чăваш халăх писателĕ Юхма Мишши çырнă «Итлемен чăх чĕппи» пьеса-юмах. Т-ш, 1998, 5 /, 2 с. Сцена ăстисен коллективĕ куракансене çĕнĕ сезонра чăвашла лартăмсемпе татах та савăнтарĕ. Т-ш, 2000, 42 /, 3 с.

легитимлă

ç.с. Саккунлă, правăпа килĕшӳллĕ. Саккун хăй вето правине легитимлă тума май парать. Х-р, 13.02.1997, 2 с. Каччăн легитимлă тупăш çăл куçĕ çук. ÇХ, 2000, 5 /, 4 с. Эпир ... Чăваш патшалăхĕ пулса юласшăн пулсан, çак ыйтăва [«республика гражданлăхне»] легитимлă татса пама вăй çитермеллех. Х-р, 14.10.2000, 4 с.

лицейçă

ç.с. Лицейра вĕренекен ача (çамрăк). Вĕренӳре ăнăçу сире, пĕрремĕш лицейçăсем! А.Крыльцов //КЯ, 27.10.1990, 2 с. Чăваш наци лицейĕн 8 класĕнче вĕрене-кенсене лицейçă ятне пачĕç. ÇХ, 1997, 52 /, 4 с. Ĕнерхи лицей-çĕсем — паян пурте студентсем. Т-ш, 1998, 12 /, 4 с. — чăваш-турккă лицейçи (Т-ш, 10.12.1994, 5 с.).

лицейçĕ

ç.с. Лицейра вĕренекен ача (çамрăк). Вĕренӳре ăнăçу сире, пĕрремĕш лицейçăсем! А.Крыльцов //КЯ, 27.10.1990, 2 с. Чăваш наци лицейĕн 8 класĕнче вĕрене-кенсене лицейçă ятне пачĕç. ÇХ, 1997, 52 /, 4 с. Ĕнерхи лицей-çĕсем — паян пурте студентсем. Т-ш, 1998, 12 /, 4 с. — чăваш-турккă лицейçи (Т-ш, 10.12.1994, 5 с.).

магистр

ç.п. Ăрăмçăсен (туп., 1) ятарлă пĕлӳпе ăсталăх шайне палăртмалли сумлă виçе. Юрий Лонго чăваш тухатмăшне В.Яндимиркина магистр ятне панă. Х-р, 15.10.1992, 4 с. Паллă сиплевçĕ В.Авдеев магистр вĕренме чĕнет. Х-р, 3.09.1996, 4 с. Сеанс пĕтсен эпĕ ăнлантăм, магистр патĕнче çеç сывалма пултаратăп. ÇХ, 1997, 41 /, 8 с.

манăçу

п.в. Манăç, манăçлăх; ăнсăрлăх, тăнсăрлăх. Летаçĕр айĕнчи тĕнчен манăçу юхан шывĕ. Фауст, 1979, 254 с. Манăçу сăлтавĕсене пула чăваш чĕлхи те пĕтсе ларĕ, культури те сӳнĕ. Х-р, 8.10.1992, 1 с. Качакалла мекеклетсе юрлакансен хисепсĕр йышне те тӳсĕ ...манăçури сивлек çĕр. Н.Теветкел //ÇХ, 1997, 28 /, 5 с. Манăçун сивĕ-сивĕ тăприйĕ ан виттĕр. М.Сениэль //Я-в, 2000, 12 /, 60 с. — манăçу чирĕ (К-н, 1986, 24 /, 5 с.; К-н, 1987, 1 /, 6 с.); манăçу тусанĕ (Х-р, 11.04.1998, 7 с.).

мăчавăр

ч.с. Чăваш тĕнĕн йăли-йĕркине пĕлекен çын; чӳк пуçĕ, кĕлевçĕ, апăс. Колхозри пĕр çынçӳçне кастармасăр, сухалне хырмасăракатуй тĕлне чăн чăваш мăчавăрне тухса кайма приказ илнĕ. А-и, 1992, 22 /, 3 с. Ю.Беляев мăчавăр тĕрлĕ çимĕçсем парса чӳклерĕ, ... И.Соловьев мăчавăр кĕлĕ турĕ. Х-р, 2.09.1992, 2 с. Ял мăчавăрĕ, чăваш халăх ăсчахĕ Е.Ерагин учитель чӳклеме ирттерчĕ. Х-р, 25.08.1998, 1 с. Якуркка Микихверĕ мăчавăр пил пачĕ. ÇХ, 1999, 7 /, 1 с. — Аслă мăчавăр (ÇХ, 2000, 11 /, 10 с.).

медсанпай

ç.с., кĕск. Медицинăпа санитари пайĕ; медсанчасть. Медсанпайра Чăваш енри пĕртен-пĕр проктологи уйрăмĕ ĕçлет. Х-р, 29.10.1993, 4 с.

медфак

п.с., кĕск. Медицина факультечĕ. Люда ... Чăваш университетĕнчи медфака кĕчĕ. Я-в, 1986, 10 /, 17 с. Çапла, чăн-чăн врач эпĕ халĕ, медфак студенчĕ мар текех. Ю.Силэм, 1989, 3 с. Медфакран вĕренсе тухнă хыççăн Йошкар-Олана психиатр пулса ĕçлеме ячĕç. Х-р, 16.03.1994, 3 с. — медфак пĕтер (К-н, 1977, 13 /, 10 с.; П.Осипов, 1984, 117 с.); медфакра вĕрен (ТА, 1988, 10 /, 22 с.).

менталитет

ç.с. Пĕр-пĕр халăхăн, социаллă ушкăнăн е уйрăм çыннăн ăс-хакăлпа кăмăл-туйăм уйрăмлăхĕ; тĕнчекурăм (туп.). Япони е Швеци экономикин чечекленĕвĕ наци менталитечĕ çинче йĕркеленнĕ. Х-р, 28.09.1996, 2 с. Çавăнпа та [специалистсем çуккипе] ташăсенче чăваш халăхĕн менталитетне, этикетне тĕрĕс мар кăтартса параççĕ. УС, 10.04.1998, 7 с. Чăваш менталитечĕ сăпайлăхпа, илемлĕхпе çыхăннăçавна манас марччĕ. Ар, 2001, 22 /, 1 с. — паянхи менталитет (Я-в, 2000, 5 /, 47 с.); обществăлла менталитет (Х-р, 12.07.2001, 3 с.); чуралла менталитет (Х-р, 5.04.2001, 3 с.).

меслетлĕх

ç.с. Пĕр-пĕр ĕçе ăнăçлă ирттермелли е вĕрентмелли мел-ăслай пĕрлĕхĕ; методика. Вăл ВЛКСМ рескомĕн вĕренӳпе меслетлĕх центрĕн директорĕнче вăй хунă. ÇХ, 1998, 44 /, 3 с. Калаçу урокĕсен меслетлĕхĕ. ЧЧВМ, 1998, 14 с. Ăна чăваш чĕлхипе литературин меслетлĕх кафедрин тилхепине шанса параççĕ. Х-р, 28.04.2000, 2 с. — вĕренӳпе меслетлĕх нушисем (ХК, 1993, 8 /, 8 с.); ăслăлăхпа меслетлĕх центрĕ (Т-ш, 2000, 34 /, 3 с.); — çĕнĕ меслетлĕхе алла ил (А.Леонтьев, 2003, 11 с.).

меслетçĕ

ç.с. Меслетлĕх ăстаçи; методист, ăслайçă. Ăна [курса] ... чăваш шкулĕсен кураторĕ В.Егоров меслетçĕ ертсе пынă. Х-р, 23.02.1994, 2 с. Вăл питĕ пултаруллă тĕпчевçĕ тата меслетçĕ пулнине çирĕплетсе пачĕ. Х-р, 24.01.1998, 5 с. — вĕрентекен меслетçĕ (ЧТ, 28.02.1998, 3 с.).

мешехе

ч.с. Йăла-йĕрке, йăла-сăлай, халăх хавалĕ. Çĕнĕ çул уявĕпе çыхăннă çак мешехесем (йăласем) Чăваш хут-лăхне килсе кĕни нумаях та пулмасть-ха. ХШ, 1993, 5 /, 71 с. Сасă парать пытару мешехи... К.Бельман, 1999, 126 с. Ĕмĕрсен мешехи [Пуçелĕк]. Ар, 2001, 18 /, 1 с. — туй мешехи (Я-в, 1946, 10 /, 27 с.; В.Садай, 1982, 169 с.; ЧС, 1994, 8 кл., 19 с.); кĕлĕ мешехи (М.Скворцов, 1985, 19 с.); мунча мешехи (ЧС, 1993, 10 кл, 147 с.); кĕреке мешехи (ТА, 2000, 2 /, 71 с.); хутшăну мешехи (У-ц, 2001, 38 /, 3 с.).

мини-футбол

ç.с. Сахалрах йышпа тата пĕчĕкрех уйра вылямалли футбол вăййи. «Волжанка» спортклубăн ... команди Одессăра мини-футболăн Пĕтĕм Союзри финалĕнче ăмăртнă. КЯ, 6.04.1990, 4 с. Раççей команди Европăн мини-футбол чемпионатĕнче выляма тивĕçлĕ пулнă. Т-ш, 1999, 2 /, 3 с. Чăваш Енре мала тухассишĕн мини-футбол чемпионачĕ пуçланнă. Х-р, 16.03.2000, 4 с. — мини-футбол турнирĕ (Х-р, 20.02.1996, 4 с.; Х-р, 18.03.1997, 4 с.); мини-футболла выля (Х-р, 15.08.2000. 4 с.).

миравай

ч.с. е МИРАВАЙ СУДЬЯ (МИРОВОЙ СУДЬЯ), ç.я. Кăткăс мар тавăçсене (туп.), çирĕп яваплăхпа (ответлăхпа) çыхăнман суд ĕçĕсене пĕчченех татса паракан тӳре (туп., 1). «Чăваш Республикинчи мировой судьясен должноçĕсене тата суд участокĕсене туса хурасси çинчен» калакан саккун проекчĕ. Х-р, 13.11.1999, 1 с. Çĕршыври суд тытăмлăхĕ миравай судьясемпе пуянланчĕ. Х-р, 31.01.2001, 2 с. Чăваш Енре, пĕтĕм Раççейри пекех, кăçал миравай судьясен тытăмĕ ĕçлеме тытăнчĕ. Х-р, 19.10.2001, 1 с.

мисс

ç.п. Илемлĕх е ăсталăх конкурсĕнче мала тухнă хĕр; пике. Нумаях пулмасть хĕрсем «Выл тăрăхĕнчи мисс 98» ятне çĕнсе илессишĕн кĕрешнĕ. ÇХ, 1998, 22 /, 5 с. Шура Петрова «Тĕнче мисĕ» ята илме тăрăшрĕ ... «Хыпар» мисĕ» ята вара Е.Глухова тивĕçрĕ. ÇХ, 1999, 49 /, 2 с. Çулсерен çĕнĕрен те çĕнĕ миссем тупăнчĕç. ÇХ, 2000, 38 /, 4 с. «Пулăçă-мисс» çичĕ çулта [Пуçелĕк]. Х-р, 2.07.2002, 1 с. — Раççей мисĕ (ÇХ, 1998, 48 /, 4 с.); «Мисс-Шейпинг—94» конкурс (Х-р, 16.03.1994, 4 с.); «Чăваш Ен мисĕ—2000» конкурс (Х-р, 20.06.2000, 2 с.).

мишавай

ч.с. Çĕрпе усă курассине йĕркелесе пыракан ятарлă çын; çĕр йĕркелӳçи. Çĕрйĕркелекен (мишавай) районти администраци аппаратĕнче пултăр. Х-р, 16.09.1992, 1 с. Чăваш мишавайĕсем Йошкар-Олара вĕренĕç [Пуçелĕк]. Х-р, 16.07.1997, 2 с. Мишавайсен канашлăвĕ Ильинкăра иртрĕ [Пуçелĕк]. ÇЯ, 10.07.1999, 1 с.

муфти

(МУФТИЙ), п.с. Пĕр тăрăхри мăсăльмансен тĕн тата юридици (право) ыйтăвĕсене татса паракан пуçлăхĕ. Пĕчĕк ялăн пысăк уявне Чăваш Республикинчи мăсăльмансен тĕн управленийĕн пуçлăхĕ Альбир Крганов муфтий уçрĕ. Х-р, 25.07.2000, 4 с. Республикăри мăсăльмансен муфтийĕ А.Крганов. ÇХ, 1999, 11 /, 3 с. Чăваш Республикинчи мăсăльмансен управленийĕн пуçлăхĕ А.Крганов муфти. Х-р, 25.05.2001, 1 с.

налукçă

ç.с. Налук инспекцийĕнче ĕçлекен çын; налук инспекторĕ. Килĕшмест налукçăсене хăйсен тумтирĕ... Чăваш енĕн чи аслă налукçине вакунри çынсем проводник вырăнне хурса йышăннă. ÇХ, 1999, 5 /, 2 с. Тавар сутакансем налукçăсене хĕрлĕ эрехĕн пахалăх сертификатне «тупса парайман». Х-р, 12.11.1999, 2 с. Налукçăсем сăмакунçăсене те тытнă. Х-р, 11.04.2001, 1 с. — налукçăсен черетлĕ рейчĕ (Х-р, 31.08.2000, 1 с.; Х-р, 17.04.2001, 1 с.); налукçăсен тĕрĕслевĕсем (Х-р, 21.10.2000, 2 с.); налукçăсен ĕçĕ (Х-р, 17.10.2000, 2 с.).

нарколог

п.с. Наркоманирен, токсикоманирен (туп.), ĕçкĕ чирĕнчен сиплекен врач. Пĕлтĕр пĕрне сиплевпе ĕçлев профилакторине, иккĕшне нарколог патне ăсатрăмăр. К-н, 1985, 13 /, 2 с. Врач-наркологсем палăртнă тăрăх, ку чирсем [токсикоманипе наркомани] пĕр евĕрлĕ. ÇХ, 27.02.1998, 4 с. Республикăн диагностика центрĕнче ĕнер Чăваш Республикинчи психиатрсен, наркологсен тата психотерапевтсен иккĕмĕш сpезчĕ уçăлчĕ. Х-р, 23.06.2000, 2 с.

нарспиана

ç.с. К.В.Ивановăн «Нарспи» поэмипе çыхăннă кăларăмсем, тĕпчевсем, пултарулăх ĕçĕсем (спектакль-сем, ӳкерчĕксем т.ыт.). Сăнлăх искусствинчи нарспиианăна К.Иванов хăй пуçарса янă. А.Трофимов //Творческое наследие К.В.Иванова. 1990, 66 с. Ку статьяра чăваш театрĕн нарспианин историйĕпе паллашас тĕллев тытрăмăр. КЯ, 25.05.1990, 3 с.

настоятель

ч.с. 1. Мăнастир пуçлăхĕ. Ĕпхӳри Чăваш халăх шкулĕнче арçынсен мăнастирĕн настоятелĕ Серафим атте пулса курчĕ. ЧТ, 1998, 5 /, 7 с. Савватий атте, арçынсен мăнастирĕн настоятелĕ, куллен ОМОНа шăнкăравласа тăнă, йĕркеллех-и. ÇХ, 1999, 42 /, 3 с. 2. Чиркĕвĕн аслă священникĕ. Хĕрлĕ Чутай чиркĕвĕн на-стоятелĕ Николай протоиерей кĕлĕ ирттерет. ПП, 2000, 4 /, 4 с. [Ăна] хирĕç чиркӳри аслă пуп (настоятель) килет. ЧХ, 2000, 34 /, 6 с.

нигилизм

п.п. е наци нигилизмĔ, п.я. Тăван халăхран ютшăнни, тăван чĕлхепе культурăран юсни; манкуртлăх (туп.). Наци нигилизмĕ вара национализм пекех сиенлĕ, сăтăрлă. КЯ, 24.02.1989, 3 с. Халĕ чăваш хушшинче нигилизм хунаса кайрĕ. КЯ, 14.12.1989, 4 с. Наци нигилизмĕн чи хăрушă та сĕм-хура тапхăрĕнче ӳссе çитĕннĕскерсен ... наци туйăмĕ ыттисенчен хуçăкрах. Б.Чиндыков //П-н, 1990, 2 /, 9 с. Чăваш халăхĕ хушшинче нигилизм сарăлнă. Ăна мĕн ĕлĕкренех хăйĕн чĕлхинчен пистерме тăрăшнă. Х-р, 5.02.1997, 3 с. — наци нигилизмне пĕтер (П-н, 1990, 5 /; Х-р, 24.10.2000, 2 с.); наци нигилизмне ӳкĕте кĕрт (Д.Гордеев //В-х, 8.07.1991, 12 с.).

нисеп

п.с. Тыткаларăшăн (туп.), хутшăну культурин çирĕпленнĕ йĕрки; йӳнлĕх, сапăрлăх, этикет. Нисĕп çуккипелен ... эп тав тума ялан манатăп. А.Юман //ТА, 1978, 3 /, 8 с. Пĕрин те çук этем нисепĕ, çӳреççĕ йытă пек урса. В.Ахун, 1990, 30 с. Сумран тухать чăваш нисепĕ, хухать Митта чĕлхин хисепĕ. Ю.Сементер, 1991, 84 с. Сĕтел çапса, сăмсаран шаккаса вăрçассăм килет те, ... чăваш нисепĕ-сипечĕ чарса тăрать. Н.Егоров //Х-р, 27.03.1997, 3 с. — нисĕпе пĕлмен этем (К.Турхан, 1976, 79 с.); нисеп лексики, пуплев нисепĕ (Н.А.Андреев — Урхи Наумĕ, 2002, 60—61 с.); — Ашмарин, IX, 29 с.

нисĕп

п.с. Тыткаларăшăн (туп.), хутшăну культурин çирĕпленнĕ йĕрки; йӳнлĕх, сапăрлăх, этикет. Нисĕп çуккипелен ... эп тав тума ялан манатăп. А.Юман //ТА, 1978, 3 /, 8 с. Пĕрин те çук этем нисепĕ, çӳреççĕ йытă пек урса. В.Ахун, 1990, 30 с. Сумран тухать чăваш нисепĕ, хухать Митта чĕлхин хисепĕ. Ю.Сементер, 1991, 84 с. Сĕтел çапса, сăмсаран шаккаса вăрçассăм килет те, ... чăваш нисепĕ-сипечĕ чарса тăрать. Н.Егоров //Х-р, 27.03.1997, 3 с. — нисĕпе пĕлмен этем (К.Турхан, 1976, 79 с.); нисеп лексики, пуплев нисепĕ (Н.А.Андреев — Урхи Наумĕ, 2002, 60—61 с.); — Ашмарин, IX, 29 с.

нишлĕлĕх

п.в. Чухăнлăх, юрлăх, мĕскĕнлĕх; нишлĕх. Тинĕс,тинĕс, эс хаяррăн Сăвăçăн юнне-чунне ... нишлĕлĕхсенчен тасат. Çеçпĕл М., 1959, 106 с. Чăваш шульăшĕн вăй-хăвачĕпе нишлĕлĕхне чуна витермелле çырса кăтартма пултарăн. Б.Чиндыков, 1987, 94 с. Нишлĕлĕхрен тухса пĕтессин вара вĕçĕ-хĕрĕ курăнмасть. Х-р, 29.02.1996, 2 с. — чунри нишлĕлĕх (Г.Федоров, 1996, 62 с.); чун нишлĕлĕхĕ (В.Эктел //Х-р, 5.09.1996, 1 с.); чăваш нишлĕлĕхĕ (В.Абрамов, 1998, 27 с.).

номинаци

ç.с. 1. Анлă конкурсăн пултарулăха виçмелли кашни енĕ; пултарулăх ăмăртăвĕн пĕр майĕ. Шăмăршăсем фестиваль лауреачĕ пулчĕç, ... чи ăста драматург, композитор номинацийĕсенче çĕнтерчĕç. Ă-л, 1998, 4 /, 3 с. «Спорт журналисчĕ» номинацире пĕрремĕш вырăна Ю.Плотников йышăнчĕ. ÇХ, 1999, 4 /, 10 с. Фестивальте 13 номинаципе приз панă. Х-р, 7.06.2000, 4 с. Вăл [пултарулăх уявĕ] ... виçĕ номинаципе иртет. Т-ш, 2001, 39 /, 3 с. — тĕрлĕ номинациллĕ конкурс (ÇХ, 10.04.1998, 2 с.). 2. Пултарулăх ăмăртăвĕн çĕнтерӳçине тивĕçекен хисеплĕ ят палăртăвĕ. Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш патшалăх театрĕ те ... çĕнĕ спектакльсем хатĕрлеме, сумлă ят-номинацисем çĕнсе илме тытăнĕ. Х-р, 7.06.2000, 4 с. «Чи лайăх медицина сестри» номинацие Элĕкри «Хĕвел» ача сачĕн аслă медицина сестри Р.Тарасова çĕнсе илчĕ. ПÇ, 2.09.2000, 2 с.

оригиналлăх

п.с. Хăйне евĕрлĕх, хăйне майлăх; супинккелĕх. Анчах та Некрасов вулакансен умне ... хăйĕн поэзири таланчĕн оригиналлăхĕпе сасартăках тухса тăраймасть-ха. Я-в, 1946, 11—12 /, 33 с. Ку кĕнекере писатель [М.Юхма] оригиналлăхĕпе вĕçкĕнленесрен сивĕнсе пырать пек туйăнать, ку чухнехи чăваш чĕлхипе калаçма тăрăшни уççăнах палăрать. И.Кузнецов, 1977, 191 с. А.Асламас хăйĕн оригиналлăхне тата тепĕр хут çирĕплетрĕ. Х-р, 4.03.1993, 4 с. — танл., пайăрлăх.

офис

ç.с. Фирмăн е урăх учрежденин тĕп çурчĕ е кабинечĕ; кантур. Чăваш Республикин тĕп хулинче чăвашла çырнă ... «офиссен» ячĕсем нумай-и пирĕн. А.Смолин //Х-р, 17.03.1992, 5 с. Винокуров урамĕнчи 57-мĕш çуртра пысăках мар ĕç вырăнĕ, хальхилле офис тейĕпĕр-и ăна, пур. Я-в, 1995, 9 /, 124 с. Хăйĕн лавккине уçас е çĕнĕ офиса куçас тĕллев тытнисем ĕмĕтне пурнăçлĕç. ХС, 1999, 36 /, 4 с. — офис ĕçĕ (Т-ш, 1996, 26 /, 2 с.); офис пурлăхĕ (Х-р, 5.09.1996, 2 с.); офис уç (ÇХ, 1998, 3 /, 4 с.); офиса çарат (ÇХ, 1999, 39 /, 5 с.); офис костюмĕ (ÇХ, 2000, 14 /, 11 с.); — шеф-пуçлăх офисĕ (Х-р, 6.07.1999, 4 с.); ЧОКЦ офисĕ (Х-р, 3.11.1999, 1 с.); фирма офисĕ (ÇХ, 2000, 5 /, 12 с.); çемье врачĕн офисĕ (Х-р, 13.07.2002, 2 с.).

паишник

ç.с., калаç. Патшалăх автоин-спекцийĕнче ĕçлекен çын; ПАИ ĕçченĕ, ГАИ (ГИБДД) сотрудникĕ. Паишниксем çула пӳлчĕç, пурсăмăра та хулари шалти ĕçсен пайне илсе кайрĕç. Х-р, 9.01.1997, 3 с. Тĕрĕслев пункчĕсенче халь паишниксем çеç мар, шырав инспекторĕсем те тăраççĕ. Х-р, 12.05.1997, 3 с. — чăваш ПАИшникĕ (ÇХ, 1999, 6 /, 5 с.).

пайрăм

п.с. Пĕр-пĕр япалан пĕчĕкçĕ пайĕ (сыпăкĕ); деталь, компонент, элемент. Талантлă поэтсем ăсласа тунă чăн-чăн илемлĕх пайрăмĕсен пахалăхĕ вăл — вĕсен ӳкерчĕклĕхĕпе ансатлăхĕ. А.Горшков //Чăваш илемлĕ литература чĕлхи. 1978, 67 с. Калаçусен чылай пайрăмĕ, паллах, асран тухса ӳкнĕ. Я-в, 1991, 11 /, 5 с. Кунта [хайлавра] пĕр пайрăм та ытлашши мар. ÇХ, 1998, 48 /, 9 с. — пĕрешкел пайрăмсем (В.Каховский, 1984, 77 с.); витĕмлĕ пайрăмсем (Ю.Артемьев, 1988, 59 с.); символла пайрăмсем (Ю.Яковлев //ХЧЛ, 1990, 27 с.); вак-тĕвек пайрăмсем (В.Егоров //Х-р, 26.09.1992); сăнарлă шухăш пайрăмĕсем (Г.Федоров, 1994, 21 с.); чĕрĕ пайрăмсем (ЧЛ, 1994, 11 кл., 212 с.); уйрăм пайрăмсем (Х-р, 25.08.1998, 3 с.); тĕп пайрăм (Ç-т, 1998, 1 /, 2 с.); — пайрăм ăсти (ЧЛ, 1994, 11 кл., 151 с.).

парăмçă

п.с. Тӳлеве, налука е кивçен илнине парса татман çын е организаци; парăмлă сăпат (туп.). Эс лар чĕнмесĕр, парăмçă пекех. Фауст, 1979, 176 с. Эпир административлă мерăсем йышăннипе парăмçăсем бюджета 30 миллиарда яхăн хыврĕç. Х-р, 5.09.1996, 2 с. Парăмçă-ертӳçĕсене халăх пĕлмест-çке, тӳрех Раççей е Чăваш Республикин президенчĕсене ӳпкелеме тытăнать. Х-р, 13.02.1997, 1 с. — парăмçă-потребитель (Х-р, 1.08. 2000, 1 с.; Х-р, 11.10.2000, 1 с.).

пассионарлăх

ç.с. Чăрмавсене харсăррăн сирсе малалла талпăнма пултарни; хĕрӳлĕх. Ун [Лев Гумилевăн] сăмахĕпе каласан, ... чăваш халăхĕн пассионарлăхĕ пĕчĕккĕ. Х-р, 20.12.1991, 1 с. Чăваш нацийĕ пассионарлăхне çирĕплетсен ĕмĕр-ĕмĕрех упранса юлма пултарать. Я-в, 2000, 5 /, 51 с. — танл. пассионарлă халăх (Я-в, 1991, 7 /, 6 с.).

патшалăхлăх

ç.с. Наци (этнос) суверенитетне па-лăртмалли тата хӳтĕлемелли май; патшалăх тытăмĕ, патшалăх йĕрки. Патшалăхлăх кунĕпе çыхăннă уявра та вĕсем сумлă хăна-сем пулнă. ÇХ, 1998, 46 /, 2 с. 1995 çултанпа республикăра эпир çуллен çĕртмен 24-мĕшĕнче Чăваш патшалăхлăх кунне паллă тă-ваттăмăр. Х-р, 28.04.2000, 2 с. Çакă Раççей патшалăхлăхне кон-ституциллĕ мар меслетпе хаклани пулать. Х-р, 11.08.2000, 1 с.

пăртас

п.с. Мăкшăсемпе хурăнташлă пулнă, Атăлçи пăлхарсемпе тата ытти халăхсемпе хутăшса пĕтнĕ авалхи йăх çынни. Атăл тăрăхĕнчи авалхи йăхсем хушшинче араб авторĕсем пăртассене те асăнаççĕ... Чăваш этногенезне пăртассем сахаллăн хутшăннă. В.Каховский, 1984, 40—41 с. Пăртас сали вырăнĕнче пăртас халăхĕ пурăннă пулас. А.Т.-Ыхра, 2000, 21 с. Пăрттассем XI ĕмĕрсенче хăйсен ятне çухатнă. Вĕсен культури мишерсемпе мордва йăхĕсен культурине сĕм парса хăварнă. Х-р, 26.06.2003, 4 с.

пăрттас

п.с. Мăкшăсемпе хурăнташлă пулнă, Атăлçи пăлхарсемпе тата ытти халăхсемпе хутăшса пĕтнĕ авалхи йăх çынни. Атăл тăрăхĕнчи авалхи йăхсем хушшинче араб авторĕсем пăртассене те асăнаççĕ... Чăваш этногенезне пăртассем сахаллăн хутшăннă. В.Каховский, 1984, 40—41 с. Пăртас сали вырăнĕнче пăртас халăхĕ пурăннă пулас. А.Т.-Ыхра, 2000, 21 с. Пăрттассем XI ĕмĕрсенче хăйсен ятне çухатнă. Вĕсен культури мишерсемпе мордва йăхĕсен культурине сĕм парса хăварнă. Х-р, 26.06.2003, 4 с.

пăхăр

ç.п. Спорт ăмăртăвĕнче е конкурсра виççĕмĕш вырăн йышăннăшăн паракан медаль тата унăн пахалăхĕ; бронза, туйăр (туп.). Дистанцие Алина чи малтан вĕçлерĕ, Еленавиççĕмĕш! Апла тепĕр ылтăн тата пăхăр медаль чăваш хĕрĕсенче! Ç-т, 1992, 9—10 /, 19 с. Т.Герасимова 3 çухрăмра иккĕмĕш, çухрăм çурăра виççĕмĕш пулса «кĕмĕлпе» «пăхăр» çĕнсе илнĕ. Х-р, 11.07.1997, 4 с. Тăваттăмĕш пултăм, темиçе çеккунт çеç çитмерĕ пăхăр медаль валли. ÇХ, 30.04.1998, 4 с. «Красноярская» сортли [вермишель] вара виççĕмĕш степень диплома тата пăхăр медале илме тивĕç пулнă. Х-р, 3.04.2001, 1 с.

педуниверситет

ç.с. Педагогика университечĕ. Халĕ каччăсем аслă шкулта вĕренеççĕ ĕнтĕ. Андрейпедуниверситетра, АлексейЧПУра. ÇХ, 1998, 47 /, 12 с. Чăваш енри чи ватă аслă шкулăн ӳсĕмĕсем унăн статусне пысăклатма, пед-институтран педуниверситет туса хума май параççĕ. ХШ, 1999, 4—5 /, 120 с. И.Я.Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх пед-университечĕ... Х-р, 16.08.2000, 2 с. — педуниверситетăн çĕнĕ корпусĕ (Х-р, 8.10.1999, 1 с.); педуниверситет историйĕ (Х-р, 28.04.2000, 2 с.); педуниверси-тетран вĕренсе тух (ПЧЕ, 2001, 4 /, 3 с.).

пейĕт

п.с. Балладăлла сюжетлă (синкерлĕ ĕç-пуçа сăнлакан) халăх юрри. Хăш-пĕр чăваш пейĕчĕсем тутар халăхĕн баичĕсене питĕ çывăх. ХЭ, 1996, 21 с. Çак тискерлĕх çинчен пăлхар-чăвашсен пĕр пайăт упранса юлнă. А.Т.-Ыхра, 2000, 92 с. Эс ... пейĕтре хăварнă ху ятна. Я-в, 1997, 7 /, 68 с. — пейĕт хыв (Х-р, 10.01.2002, 3 с.); — танл., Ашмарин, IX, 152 с.

пайăт

п.с. Балладăлла сюжетлă (синкерлĕ ĕç-пуçа сăнлакан) халăх юрри. Хăш-пĕр чăваш пейĕчĕсем тутар халăхĕн баичĕсене питĕ çывăх. ХЭ, 1996, 21 с. Çак тискерлĕх çинчен пăлхар-чăвашсен пĕр пайăт упранса юлнă. А.Т.-Ыхра, 2000, 92 с. Эс ... пейĕтре хăварнă ху ятна. Я-в, 1997, 7 /, 68 с. — пейĕт хыв (Х-р, 10.01.2002, 3 с.); — танл., Ашмарин, IX, 152 с.

пинçуллăх

ç.с. Пин çула пĕрлеште-рекен тапхăр; вунă ĕмĕр. Хăçан та пулин килсе çăвĕ çак çумăр, пăсмасăр пин çуллăх йăли-йĕркине. П.Яккусен, 1993, 17 с. Иртнĕ пин çуллăхсенче чăваш халăхне нумай-нумай хут кăкланă — пурпĕрех пĕтереймен. ÇХ, 1999, 49 /, 1 с. Пинçуллăх кăнчĕ... А.Т.-Ыхра, 2000, 136 с. — çĕнĕ пинçуллăх (Х-р, 10.09.1992, 2 с.; Я-в, 2000, 12 /, 3 с.); пирĕн эрăчченхи пинçуллăх (ЧХ, 11.04.1998, 8 с.); пинçуллăхсем хушши (ÇХ-рĕ, 29.12.1999, 3 с.); иккĕмĕш пинçуллăх (Я-в, 2000, 12 /, 13 с.); виççĕмĕш пинçуллăха кĕр (ЧТ, 1998, 5 /, 2 с.; ХС, 1999, 27—28 /, 2 с.).

пин çуллăх

ç.с. Пин çула пĕрлеште-рекен тапхăр; вунă ĕмĕр. Хăçан та пулин килсе çăвĕ çак çумăр, пăсмасăр пин çуллăх йăли-йĕркине. П.Яккусен, 1993, 17 с. Иртнĕ пин çуллăхсенче чăваш халăхне нумай-нумай хут кăкланă — пурпĕрех пĕтереймен. ÇХ, 1999, 49 /, 1 с. Пинçуллăх кăнчĕ... А.Т.-Ыхра, 2000, 136 с. — çĕнĕ пинçуллăх (Х-р, 10.09.1992, 2 с.; Я-в, 2000, 12 /, 3 с.); пирĕн эрăчченхи пинçуллăх (ЧХ, 11.04.1998, 8 с.); пинçуллăхсем хушши (ÇХ-рĕ, 29.12.1999, 3 с.); иккĕмĕш пинçуллăх (Я-в, 2000, 12 /, 13 с.); виççĕмĕш пинçуллăха кĕр (ЧТ, 1998, 5 /, 2 с.; ХС, 1999, 27—28 /, 2 с.).

пицца

ç.с. Аш-пăш, пахча çимĕç, кăмпа турамĕсем тата сыр кĕрпекĕсем ярса, соуспа юрса пĕçернĕ пӳремеч. Театр буфечĕсенче чăваш апачĕ мар, ĕнерхи-виçĕмкунхи пицца ... сутаççĕ. Х-р, 17.12.1992, 3 с. Кам нумайрах пицца çийĕ, сăра ĕçĕвĕсене парне. ÇХ, 1998, 22 /, 2 с. Пицца текеннине ăнланаймарăм, чуста çине шеллесе çеç çăмарта сарри, çӳхен каснă 3—4 татăк кăлпасси, сухан хунă. Х-р, 29.05.2001, 2 с. — пицца пĕçер (ÇХ, 1999, 39 /, 12 с.; ÇХ, 2001, 33 /, 2 с.).

политканаш

ç.с. Пĕр-пĕр политика организацине ертсе пыракан йыш. «Пĕрлĕх» юхăм малашне парти пулса тăрассине... юхăмăн политканашĕ хăйĕн анлă ларăвĕнче пĕлтернĕ. Х-р, 12.05.2000, 1 с. П.Краснов«Пĕрлĕх» партин республикăри организацийĕн политканашĕн ертӳçи. ÇХ, 2001, 39 /, 2 с. [РСДП] Политканаш йышне Чăваш халăх писательне М.Юхмана та кĕртнĕ. Х-р, 4.12.2001, 4 с. С.Станкевич ... СПС политканашĕнче тăрать. Х-р, 14.03. 2003, 3 с.

политологи

ç.с. Политикăпа общество тытăмĕн хутшăнăвĕсене, политика пулăмĕсене тишкерекен ăслăлăх; по-литика ăслăхĕ. Çак кунсенче Чăваш патшалăх университечĕн ... 4-мĕш курс студенчĕсем «политологи» текен дисциплинăпа зачет тытрĕç. Х-р, 17.06.1992, 1 с. Çапах та пирĕн юмористсем кăштах политологи еннелле сулăнаççĕ. Х-р, 28.04.1994, 3 с. Аспирантурăра политологи енĕпе вĕренетĕп... Политологипе эпĕ яланах интересленнĕ. ÇХ, 2003, 2 /, 4 с. — политологи меслечĕсем (Х-р, 22.09.1992, 3 с.); политологи профессорĕ (Х-р, 28.02.1997, 2 с.).

поп-кĕвĕ

ç.с. Яш-кĕрĕме йăпану кӳрекен, ансатлăхĕпе илĕртекен хальхи кĕвĕ-çемĕ. Çухалчĕç тăрисем те тӳперен, поп-музыка таçта янрать килпетсĕр. Н.Петровский //Я-в, 1991, 7 /, 4 с. Унтан тахăшĕ поп-кĕвĕпе сиккелеме пуçларĕ. В.Эктел, 1996, 89 с. Çапла чăваш эстрада поп-музыки аталанма пуçларĕ. ÇХ, 2000, 6 /, 12 с. — поп-музыка итле (П.Афанасьев, 1985, 239 с.); поп-музыка тăнла (В.Петров, 1989, 52 с.); поп-музыка кăларăмĕ (КЯ, 25.10.1990, 4 с.); поп-музыкăна килĕштер (К-н, 1999, 5—6 /, 9 с.); поп-музыкăри мăшкăлçă (Ар, 2001, 4 /, 2 с.).

поп-музыка

ç.с. Яш-кĕрĕме йăпану кӳрекен, ансатлăхĕпе илĕртекен хальхи кĕвĕ-çемĕ. Çухалчĕç тăрисем те тӳперен, поп-музыка таçта янрать килпетсĕр. Н.Петровский //Я-в, 1991, 7 /, 4 с. Унтан тахăшĕ поп-кĕвĕпе сиккелеме пуçларĕ. В.Эктел, 1996, 89 с. Çапла чăваш эстрада поп-музыки аталанма пуçларĕ. ÇХ, 2000, 6 /, 12 с. — поп-музыка итле (П.Афанасьев, 1985, 239 с.); поп-музыка тăнла (В.Петров, 1989, 52 с.); поп-музыка кăларăмĕ (КЯ, 25.10.1990, 4 с.); поп-музыкăна килĕштер (К-н, 1999, 5—6 /, 9 с.); поп-музыкăри мăшкăлçă (Ар, 2001, 4 /, 2 с.).

поэзиле

п.в. Поэт куçĕпе кур, çĕкленӳллĕ сăн кӳр; поэтизациле. Пире тĕнче илемне поэзилеме пулăшаканĕ те, тен, çавах [туйăм] пулĕ. В.Канюков, 1964, 61 с. А.Миттов ĕçĕсен... тепĕр уйрăмлăхĕӳкерчĕке поэзилени. А.Трофимов //Творческое наследие К.В.Иванова. 1990, 70 с. Авалхи чăваш туйĕдрамăланă, поэзиленĕ йăла-йĕрке уявĕ. ЧС, 1994, 8 кл., 17 с.

презерватив

п.с. СПИДпа венери чирĕсенчен сыхланма тата çие юласран упранма пулăшакан ятарлă хатĕр; сыхлăх йĕнни. Презервативпа усă курни СПИД çулне пӳлме пултарать. Т-ш, 25.09.1991, 6 с. Чăваш халăхĕ халĕ те презерватив тенине çĕр тĕпне анса каймалла усал сăмах вырăнне хурать. ÇХ, 1999, 9 /, 4 с. Йӳнĕ, япăх пахалăхлă презервативсем хăш-пĕр чухне СПИД вирусне чараймаççĕ. Ар, 2002, 34 /, 3 с.

пристав

ч.с, ч.я. Суд йышăнăвне пурнăçа кĕртекен ятарлă çын. ЧР Юстици министерствинче Чăваш енри судсен 69 приставĕ тупа турĕ (ку сăмаха хăнăхман-ха эпир, ... унчченхи суд исполнителĕсем вĕсем, приставсем). ÇХ, 1998, 7 /, 2 с. Предприятие штраф хунă-ха, анчах суд приставĕ пырса пурлăха арестлени пирки хальлĕхе сас-хура пулмарĕ. ÇХ, 1998, 49 /, 2 с. Сĕнтĕрвăрри райсучĕн приставĕн вара айăплисен парăмне шыраттарса илме хевти ... çитмест-ши. К-н, 2002, 7 /, 4 с. Пристав пысăккăн «хыпасшăн» [Пуçелĕк]. К-н, 2002, 16 /, 15 с.

прихут

ч.с. Пĕр-пĕр тăрăхри чиркӳ тата унта çӳрекен йыш. Богослови кандидачĕн диссертацине чăваш прихутĕнче ĕçлесе хӳтĕлерĕм. Х-р, 15.09.1992, 4 с. Пачăшкă прихутсен шучĕ хăвăрт ӳснишĕн кăмăлсăр. ЧÇ, 1998, 11 /, 4 с. Петĕр атте ĕçлеме пуçланăранпа прихутри тĕне ĕненекенсем кĕлĕ çуртне ытларах çӳреме тытăннă. Х-р, 21.10.2000, 2 с. — прихут канашĕ (Х-р, 4.08.2000, 4 с.); чиркӳ прихучĕн старости (Х-р, 11.08.2000, 2 с.).

продюсер

ç.с. Пултарулăх ушкăнне ăнăçлă ĕçлеме майсем туса паракан (укçа-тенкĕпе тивĕçтерекен, реклама йĕркелекен т.ыт.те) ятарлă çын. Наци эстрадине чăннипех йĕркеленсе çитме чăваш продюсерĕсем çукки те хытах чăрмантарать пулмалла. Х-р, 1994, 6 /, 4 с. Эсĕ ... унчченхи продюсерупа мĕнле хирĕçсе кайма пултарнă-ха. Т-ш, 1999, 12 /, 11 с. — продюсер фирми (Х-р, 1994, 6 /, 4 с.); продюсер центрĕ (К-н, 2001, 20 /, 8 с.); — фотоӳкерӳ продюсерĕ (ÇХ, 1998, 25 /, 4 с.); вăйă продюсерĕ (ÇХ, 1999, 49 /, 4 с.); эстрада ушкăнĕн продюсерĕ (ÇХ, 2000, 11 /, 3 с.); передача продюсерĕ (ÇХ, 2001, 22 /, 12 с.).

профессилĕх

ç.с., п.п. Çын хăйĕн ĕçне лайăх пĕлни; професси ăсталăхĕ. Пăлхар тата чăваш чĕлхисемпе çыхăннă ыйтусене пăхса тухмашкăн М.Закиевăн профессилĕх, ĕçе пĕлни çителĕклĕ мар. Х-р, 25.09.1996, 3 с. Çĕнĕ парламент ... профессилĕх тĕлĕшпе унчченхинчен кайра ... Финанспа бюджет комитечĕн пуçлăхĕнчефилософ-атеист. Х-р, 28.03.1998, 7 с. Сирĕн пысăк профессионализма укçа-тенкĕпе палăртма пултараççĕ. Х-р, 7.09.1996, 3 с. — профессилĕх шайĕ (ЧÇ, 1998, 22 /, 12 с.); профес-сионализм шайĕ (ЧТ, 1998, 5 /, 7 с.); профессионализм енĕсем (ÇХ, 1999, 10 /, 2 с.); профессионализмпа палăр (Х-р, 26.06.2003, 1 с.).

профессионализм

ç.с., п.п. Çын хăйĕн ĕçне лайăх пĕлни; професси ăсталăхĕ. Пăлхар тата чăваш чĕлхисемпе çыхăннă ыйтусене пăхса тухмашкăн М.Закиевăн профессилĕх, ĕçе пĕлни çителĕклĕ мар. Х-р, 25.09.1996, 3 с. Çĕнĕ парламент ... профессилĕх тĕлĕшпе унчченхинчен кайра ... Финанспа бюджет комитечĕн пуçлăхĕнчефилософ-атеист. Х-р, 28.03.1998, 7 с. Сирĕн пысăк профессионализма укçа-тенкĕпе палăртма пултараççĕ. Х-р, 7.09.1996, 3 с. — профессилĕх шайĕ (ЧÇ, 1998, 22 /, 12 с.); профес-сионализм шайĕ (ЧТ, 1998, 5 /, 7 с.); профессионализм енĕсем (ÇХ, 1999, 10 /, 2 с.); профессионализмпа палăр (Х-р, 26.06.2003, 1 с.).

психбольница

п.с., калаç. Ăс-тăн пăсăлнине, психика чирĕсене сиплемелли больница; психиатри больници. А.Фроловский ... республикăри психбольницăра вăй хурать. К-н, 1988, 1 /, 2 с. Ирĕксĕрех кун хыççăн «Чăваш Республики — пысăк психбольница» тесе шутласа илетĕн. ÇХ, 1997, 15 /, 6 с. Ăна психбольницăра ирĕксĕрлесе сиплĕç. Х-р, 1.03.2000, 1 с. Ватă уголовника психбольницăна экспертизăна илсе килнĕ. ÇХ, 2000, 6 /, 12 с. — психбольницăна ăсат (В.Енĕш, 1981, 138 с.); псих-больницăна хуп (Х-р, 24.06.1992, 3 с.); психбольницăна вырнаçтар (Х-р, 23.03.2000, 2 с.).

психотерапевт

ç.с. Психикăн йывăрах мар чирĕсене психологи меслечĕсемпе (ытларах — калаçу мелĕпе) сиплекен ятарлă врач. Психотерапевт нумай чире çĕнтерме пултарать [Пуçелĕк]. Х-р, 13.10.1993. Шел те, вăл [пӳсĕр чирĕ] психотерапевт патне кайнипе иртмест. С-х, 2000, 36 /, 1 с. Республикăн диагностика центрĕнче Чăваш Республикинчи психиатрсен, психологсен тата психотерапевтсен иккĕмĕш сpезчĕ уçăлчĕ. Х-р, 23.06.2000, 2 с. Сире хумхантаракан ыйтăва ... психотерапевт-семпе сексопатологсем татса пама тивĕçлĕ. Ар, 2001, 9 /, 4 с.

путĕш

п.в. Мерекке, мыскара, камит; путиш. Тĕрлĕ путĕш пур иккен тĕлĕнтермĕш тĕнчере. А.Ĕçхĕл, 1962, 30 с. Тăхти вăл питĕ путĕш, кăсăк çынччĕ. С.Шавлы, 1968, 143 с. Чăваш халăх эстетикинче путĕш категорийĕ хăйне майлă тĕсленнĕ. Ю.Артемьев, 1991, 104 с. «Ай, путĕшсем эсир!»кулать çерçи. ХС, 1999, 23 /, 3 с.

пуш

п.п., ч.я. Çулталăкăн виççĕмĕш уйăхĕ; март. Кун çинчен пĕлтерни Чăваш ене пушăн 3-мĕшĕнче тин çитнĕ. Х-р, 27.02.1997, 3 с. Пуш уйăхĕн саккăрмĕшĕ маншăн уяв мар. М.Карягина //Т-ш, 1998, 10 /, 2 с. Пушăн 26-мĕшĕнче Путин мар, Б.Ельцин еткерлĕхĕнчен юлнă команда çĕнтерчĕ. А-и, 2000, 1 /, 2 с. 2003 çулхи пушăн 1-мĕшĕччен конкурса ... виçĕ материал тăратмалла~~. Х-р, 6.02.2003, 1 с.

пуш уйăхĕ

п.п., ч.я. Çулталăкăн виççĕмĕш уйăхĕ; март. Кун çинчен пĕлтерни Чăваш ене пушăн 3-мĕшĕнче тин çитнĕ. Х-р, 27.02.1997, 3 с. Пуш уйăхĕн саккăрмĕшĕ маншăн уяв мар. М.Карягина //Т-ш, 1998, 10 /, 2 с. Пушăн 26-мĕшĕнче Путин мар, Б.Ельцин еткерлĕхĕнчен юлнă команда çĕнтерчĕ. А-и, 2000, 1 /, 2 с. 2003 çулхи пушăн 1-мĕшĕччен конкурса ... виçĕ материал тăратмалла~~. Х-р, 6.02.2003, 1 с.

суд приставĕ

ч.с, ч.я. Суд йышăнăвне пурнăçа кĕртекен ятарлă çын. ЧР Юстици министерствинче Чăваш енри судсен 69 приставĕ тупа турĕ (ку сăмаха хăнăхман-ха эпир, ... унчченхи суд исполнителĕсем вĕсем, приставсем). ÇХ, 1998, 7 /, 2 с. Предприятие штраф хунă-ха, анчах суд приставĕ пырса пурлăха арестлени пирки хальлĕхе сас-хура пулмарĕ. ÇХ, 1998, 49 /, 2 с. Сĕнтĕрвăрри райсучĕн приставĕн вара айăплисен парăмне шыраттарса илме хевти ... çитмест-ши. К-н, 2002, 7 /, 4 с. Пристав пысăккăн «хыпасшăн» [Пуçелĕк]. К-н, 2002, 16 /, 15 с.

ăрăм

ч.п. Асам, тĕлĕнтермĕш хăват; юм. Пичугин феноменĕ маги мар, ăрăм та мар. КЯ, 19.12.1989, 4 с. Шупашкарта хайхи çиçĕм пек çутă та хĕвел пек хĕрӳ пайăркаллă, ăрăм хăвачĕллĕ ... чăваш чĕлхипе калаçакансене курсах каймарăмăр. Я-в, 1990, 7 /, 30 с. Илем асамĕнчен, ăрăмĕнчен юрату вучĕ ăшне ... кĕрсе ӳкесрен чăннипех те хăранă эпĕ. В.Эктел, 1996, 102 с. Мĕнре-ши Ухсай Яккăвĕн ... харкам хăйле тĕнчин ăрăмĕ. Х-р, 27.12.2001, 4 с. — ăрăм сăмахлăхĕ (П.Метинпа А.Мефодьев, 1997, 9 с.); — юрату ăрăмĕ (ÇХ, 2001, 34 /, 11 с.); Дебюсси ăрăмĕ (Я-в, 2000, 4 /, 14 с.); Атăл ăрăмĕ (Х-р, 18.06.2002, 3 с.).

ăрăмçă

ч.с. 1. Юмăçă, вĕрӳçĕ; халăх сиплевçи, экстра-сенс (туп.). Тĕрлĕрен ăрăмçăсем халĕ те пур иккен çĕр çинче. К-н, 1988, 17 /, 4 с. Асамçăпа ăрăмçă [Пуçелĕк]. Х-р, 25.12.1991, 2 с. Çĕршыври мĕн пур тухтăр, ăрăмçă Серапиона сыватма хăтланса пăхнă. ÇХ, 1997, 28 /, 4 с. Ăрăмçă е алă тăрăх юмăç пăхакан патне канаш ыйтма кайнă-и. Т-ш, 1999, 5 /, 12 с. — чăваш ăрăмçи (ЧС, 1993, 10 кл., 41 с.); вуду халăхĕн ăрăмçи (Х-р, 12.07.2001, 3 с.). 2. Асамçă, пысăк ăстаçă. Чун-чĕререн тав вĕсене — журналăн ăрăмçисене! В.Давыдов-Анатри //К-н, 1985, 5 /, 5 с. Ăрăмçă вырăннех хураттăм хама хам. Я-в, 1991, 7 /, 18 с. Мăнаçлăскер, ĕнен мана, эпăрăмçă. Х-р, 22.02.2000, 4 с. — сăмах ăрăмçи (ХЧЛ, 1990, 11 с.; А.Смолин, 1999, 82 с.); — ăрăмçă куккук (В.Энтип //Я-в, 1991, 7 /, 12 с.); куккук-ăрăмçă (Х-р, 5.09.1996, 4 с.); ăрăмçă-гастролер (Хв.Уяр //Х-р, 30.09.1992, 2 с.); ăрăмçă-пике (В.Эктел, 1996, 51 с.).

ăспурлăх

ç.с. Халăхăн пурнăç палă-рăмĕсен тата пултарулăхĕпе çитĕнĕвĕсен пĕрлĕхĕ (тĕнче курăмĕ, чĕлхи, тум-тирĕ, йăли-йĕрки, сăмахлăхĕ т.ыт. те); культура. Чăваш халăхĕн тата мĕнпур Чăваш енĕн ирĕкĕпе чысĕ, ырлăх-сывлăхĕпе ăспурлăхĕ (культури). В.Станьял //Х-р, 19.12.1991, 2 с. Çак тапхăрта тăван чĕлхе, ăспурлăх (культура) пирки калаçни теприне тарăхтарать те пулĕ. А.Смолин //Х-р, 17.03.1992, 5 с. Пирĕн этикетра ун [хурав] валли ăспурлăх çителĕклĕ. Х-р, 3.10.1992, 2 с. Çак музей пирĕн ăспурлăхăн, культурăн уйрăлми пайĕ. Ç-т, 1995, 4—5 /, 31 с. — тăван йăх ăс пурлăхĕ (ЧС, 1993, 10 кл., 3 с.); тăван халăх ăс пурлăхĕ (ЧЛ, 1994, 11 кл., 6 с.).

ăсçутавçă

ç.с. Халăха çутта кăларакан тата пĕлӳ саракан çын; çутлăхçă (туп.), просветитель. 30-мĕш çулсенче хăшĕсем чăваш ăсçутавçине И.Я.Яковлева «октябрист», «монархист» тесе айăплаççĕ. Ю.Артемьев, 1991, 135 с. Чăваш халăх ăсçутатуçи (просветителĕ) И.Я.Яковлев çуралнăранпа 150 çул çитнине уявлама... хатĕрленнĕ май. К-ш, 1997, 39 /, 4 с.; — аслă ăсçутавçă (КЯ, 15.11.1989).

ăсçутатуçă

ç.с. Халăха çутта кăларакан тата пĕлӳ саракан çын; çутлăхçă (туп.), просветитель. 30-мĕш çулсенче хăшĕсем чăваш ăсçутавçине И.Я.Яковлева «октябрист», «монархист» тесе айăплаççĕ. Ю.Артемьев, 1991, 135 с. Чăваш халăх ăсçутатуçи (просветителĕ) И.Я.Яковлев çуралнăранпа 150 çул çитнине уявлама... хатĕрленнĕ май. К-ш, 1997, 39 /, 4 с.; — аслă ăсçутавçă (КЯ, 15.11.1989).

ăшăлăх

ç.с. Ăшă кăмăл, кăмăллăх, чун ăшши. Юлташ... Çак сăмахра мĕн чухлĕ ăшăлăх, хисеплĕх тата ыркăмăллăх! Х-р, 30. 06.1992, 4 с. Çемçелĕх, ăшăлăх — чăваш юнĕнче, чунĕнче. ÇХ, 1997, 52 /, 4 с. Килти ăшăлăха, ирĕклĕхе туйса савăнтăм. ÇХ, 1998, 1 /, 5 с. Кристина сăнарĕ чуна ăшăлăх, лăпкăлăх парнелерĕ. Т-ш, 1999, 32 /, 4 с.

ĕмпӳ

ч.с., ç.п. Патшалăх ертӳçи, çулпуç. Пире «çутă пуласлăхпа» астаракансем темиçе ĕмпӳ те пулчĕç ĕнтĕ. В.Эктел //Я-в, 1990, 5 /, 28 с. Ав, ĕмпӳ-политик чанĕ çапрĕ çĕнĕ кĕвĕпе. Н.Ишентей, 1997, 4 с. Чăваш ĕмпĕвĕсемпе чăваш усламçисем те паянхи кунпа çеç пурăнаççĕ-тĕр. ÇХ, 1999, 9 /, 12 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

йат

имя
звание
достоинство
молва

йатлă — по имени
— есĕ мĕн йатлă? — тебя как звать?
— Ахванеç — Афанасий
чăваш йатне ан çĕрт — не роняй достоинства чувашина
санăн йату чаплă — твое имя славное
санăн çинчен ырă йат сарăлчĕ — о тебе распространилась добрая молва
пичче çинчен такам усал йат сарса çӳрет — о брате (старшем) не известно кто распространяет дурную молву
йатлă курка — именной ковш (на пирушке)
йатсăр — безыменный
йатсăр пӳрне — безыменный палец

пихен

см. пикен
стараться
чăваш йăлине пăрахтарма пихеннĕ çын — человек, заботящийся о том, чтобы заставить оставить чувашский обычай

сурпан

сурбан
чăваш хĕр арăмĕ сурпана çӳрет — чувашская женщина носит сурбан
сурпан çакки — привесок к сурбану
сурпан хăми — отвал

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

акăльски

(хальхилле акăлчанла) акăлчансем туни. «Ман çава пит аван», «ман çурла пит лайăх», «акăльски» тет пирĕн енчи чăваш. Акăльски тени çавана е çурлана англичансем тунине пĕлтерет; кам вăл англичансем? [Хыпар 1906, № 17:267].

библиотека

кĕнекесем хуракан вырăн; кĕнеке пуххи. Унта лайăх кĕнекесем нумай (библиотека) пулнă [Святой 1896:5]; Школасем, библиотекасем (кĕнекесем хуракан вырăн, кĕнекесем пухувĕ), читальнясем (хаçетсем, кĕнекесем вулакан вырăн) хаçетсем кăларас тесен ялан канчĕрлесе тăраççĕ [Хыпар 1906, № 34:533]; Чăвашсем çĕнĕ Раççĕйра ытти халăхсемпе пĕр тан пулĕç: <…> асăнмалли чăваш япалисене пуххисем (музейсем), кĕнеке пуххисем (библиотекăсем) пулĕç <…> [Комиссаров 1918:39].

благочинный

чиркӳсене, монастырьсене пăхса тăракан. Монастырсене пăхса тăракан (благочинный) архимандрит Аркадий, чăваш монастырин пуçлăхĕ игумен Антоний, çав таврари чиркӳсене пăхса тăракан пуп (благочинный) А. Добросмыслов тата çывăхри ытти саласенчи пупсем те, чиркӳ тумĕ (риза) тăхăнса архиерее хирĕç хĕреспе, турăшсемпе тухнă [Освящение 1904:7].

больница

сыв мар çынсем выртакан çурт. Февралĕн 12 кунĕнче чирлĕ çын каллах йывăрлана пуçланă, … ирхине 13 кунĕнче сылтăм пĕççи шыçса тухнă, вара ăна сыв мар çынсем выртакан çурта (больницана) илсе кайса выртарнă [Чума 1897:8]; Анчах чăваша çав чирсенчен сыхланма е чирсене эмеллеме вĕрентсен, ытларах тухтăрсем, хĕвершшĕлсем чăваш хушшине ярсан, чăваш хушшинче ытларах аптеккăсем, чирлĕ çынсене эмеллемелли çуртсем (болнитсăсем) лартса парсан чирлекенĕ те чăваш хушшинче сахалланатех [Комиссаров 1918:25].

йыхăр

чĕн. Чăнах та, пуçаруллă чăвашсем йăхăрнă (чĕннĕ) тăрăх чăваш халăхĕ пĕрлешме пуçларĕ [Комиссаров 1918:28].

ката

усрав вăрманĕ. Пăхăр-ха тури чăваш яльне: аякран пăхсан – ката (усрав вăрманĕ), патне çитсен – ял [Комиссаров 1918:20].

каяш вăрлăх

начар вăрлăх. Пирĕн чăваш пек вĕсем начар (каяш) вăрлăх акмаççĕ, чипер, тутă, çĕнĕ тырă акма тăрăшаççĕ [Степанов 1906:4].

кăтартма

спектакль. <…> кăтартмасем (спектакльсем) тумалли чăваш çурчĕсем пулĕç [Комиссаров 1918:39].

кĕçатă

(хальхилле кăçатă) çăмат. <…> чăваш кĕпе-йĕм, кĕрĕк-сăхман, тăлăп, чаппан (аçам), тăла-çăпата, кĕçатă (çăмат), тырă-пулă, пахча-çимĕç – пурне те хăй тума пултарать те, тăвать те [Комиссаров 1918:20].

композиттăр

, композитор шухăшласа нотпа юрă кĕввисем çыракан; юрламаллисене çыракан. Чăваш юррисен кĕввисем нумайĕшĕ чаплă композиттăрсем (шухăшласа нотпа юрă кĕввисем çыракансем) çырнă кĕвĕсем евĕрлĕ [Комиссаров 1918:23]; Чăвашран чаплă поэтсем, кĕнекеçĕсем тухĕç; хамăрăн композиторсем (юрламаллисене çыракансем) <…> тухса чаплăланĕç [Комиссаров 1918:39].

летаргия

(хальхилле летарги) вилнĕ пек çывăрса кайни. Вырăс хушшинче те, чăваш хушшинче те калаççĕ: хăш чухне çын вилнĕ пек пулса çывăрса каять (летаргия) [Çулталăк 1913:18].

музей

асăнмалли япаласен пуххи. Чăвашсем çĕнĕ Раççейра ытти халăхсемпе пĕр тан пулĕç: <…> асăнмалли чăваш япалисене пуххисем (музейсем), кĕнеке пуххисем (библиотекăсем) пулĕç <…> [Комиссаров 1918:38–39].

мусульман пул

тутара тух. Пĕр ырă кăмăллă чăваш хĕрĕ мусульман пулса (тутара тухса) тутар ачине качча каясшăн пулнă [Хыпар 1906, № 12:187].

намас

кĕлĕ. Намасран (кĕлĕрен) таврăнсан Керимулла чей ĕçрĕ, çавăнтах тата кăнтăрлахи çирĕ те хăйĕн пĕлĕшĕ Микулай ятлă чăваш патне кайрĕ [Беседа 1910:10].

сикекен

ерекен. Сикекен (ерекен) чир чăваш яльне пырса çыхлансан пит час сарăлса каять <…> [Комиссаров 1918:8].

словарь

сăмах пуххи. Чăваш сăмахĕсене халĕ тĕпĕ-йĕрĕпе, ăçтан тухнине, мĕнле çырсан тĕрĕсрех пулнине тĕпчесе сăмах пуххи (словарь) туса çырса пĕтермен халĕ [Комиссаров 1918:3].

ту

сăрт. Çипирте Тобольск ятлă хула патĕнче Чăваш тăвĕ ятлă ту (сăрт) пур [Комиссаров 1918:14].

улпут

тăрăн, мăрса, хан; хуçа. Чăваш хушшинче ун чухне виç тĕслĕ çын пулнă: хырăç (куланай) тӳллекен, хырăçран çăлăнни (торхан) тата улпут (тăрăн, мăрса, хан) [Комиссаров 1918:19–20]; Чура йĕре-йĕре хăйĕн улпучĕ (хуçи) умне чăркуçланса ларнă [Избранные 1905:70].

циркуляр

хут. Министрсем хăсене пăхăнса тăракан чиновниксем патне мĕн-мĕн тумалли çинчен циркулярсем (хутсем) час-часах ярса тăраççĕ [Хыпар 1906, № 39:604]; Бугульма уясăнчи чăваш учителсене январте школсене пăхакан отделениерен çапла хут (циркуляр) çитнĕ: чăваш хаçетне «Хыпара», унта правительствона тата тĕне хирĕç çырнăран учителсем илмелле мар [Хыпар 1907, № 5:39].

чаппан

аçам. Иванран санăн аннӳ кĕркунне чаппан (аçам) тăхăнса çӳрет-и, сăкман-и тесе ыйт! [Букварь 1902:134]; <…> чăваш кĕпе-йĕм, кĕрĕк-сăхман, тăлăп, чаппан (аçам), тăла-çăпата, кĕçатă (çăмат), тырă-пулă, пахча-çимĕç – пурне те хăй тума пултарать те, тăвать те [Комиссаров 1918:20].

чаххутка

тип чир; ӳпке çĕрни. Ку кĕнеке çинче … чаххутка (тип чир) çинчен … каланă [Сборник 1903:VI]; Чаххуткăпа (ӳпке çĕрнипе) вилекен чăваш хушшинче ытла та нумай [Комиссаров 1918:8].

чиркӳ II.

турă çурчĕ. Чиркӳ – Туррăн çурчĕ [О церкви 1894:12]; Чăваш прихучĕсенче халăха лайăх вĕрентсе пурăнакан пачăшкасем пулĕç, Турра ĕненекен халăх хăй лартнă турă çуртне (чиркĕве) тăрăшса сыхласа пурăнĕ <…> [Комиссаров 1918:39].

ырăлăх

усăллă япала. Çапла чăваш аллипе ĕçлесе тунă ырăлăхсем (усăллă япаласем) пĕтĕм Раççея та усă кӳнĕ [Комиссаров 1918:20].

январь

кăрлач уйăхĕ; мăн кăрлач. 1907-мĕш çулта кăрлач (январь) уйăхĕнче чăваш хаçат сасси илтĕнми пулчĕ [Хыпар 1917, № 1:1]; Тата ăна святойсем хушшине йышăнса мăн кăрлачăн (январĕн) вун тăваттăмĕш кунĕнче çуллен-çул вăл вилнине асăнса праздник тума хушнă [Святая 1909:25].

çăва

масар. Курпун çынна çăва (масар) шăтăкĕ кăна тӳрлетет [Хыпар 1907, № 12:89]; Анчах пире ача пур чăвашăн та çуралманнипе чăваш чирлесе çăва (масар) çине шăна пек тăкăнни анчах мар кулянтарать [Комиссаров 1918:9]; Çăва (масар) çинче шăмă купаланса çĕрсе выртать [Внутреннее 1913:49].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

академия

сущ.жен.
академи (тĕпчев учрежденийĕ е аслă шкул); сельскохозяйственная академия ял хуçалăх академийĕ; Национальная академия наук и искусств Чувашской Республики Чăваш Республикин ăслăлăхпа ӳнер наци академийĕ

артист

сущ.муж. (син. актёр)
артист; народный артист Чувашии чăваш халăх артисчĕ

блюдо

сущ.сред., множ. блюда (блюд, блюдам)
1. (син. тарелка) чашăк; глубокое блюдо тарăн чашăк
2. (син. кушанье) апат, çиме; первые блюда пĕрремĕш çимесем (яшка таврашĕ); вторые блюда иккĕмĕш çимесем (шаркку, пăтă, катлет таврашĕ); третьи блюда виççĕмĕш çимесем (чей, компот таврашĕ); чувашские национальные блюда чăваш халăх апачĕсем

божество

сущ.сред.; множ. божества (-еств)
турă; чувашские языческие божества чăваш туррисем (Мăн турă, Кепе, Пихампар т. ыт.)

ведомость

сущ.жен., множ. ведомости
1. (син. сводка, список) ведомость на зарплату ĕç укçи ведомоçĕ; расписаться в ведомости ведомоçра алă пус
2. ведомости множ. ведомоçсем (хăш-пĕр пичет кăларăмĕсен ячĕ); Ведомости Государственного Совета Чувашской Республики Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕн Ведомоçĕсем

верховный

прил. (син. высший, главный)
аслă; верховная власть аслă власть; Верховный суд Чувашской Республики Чăваш Республикин аслă сучĕ

вышивка

сущ.жен.
1. тĕрлев; тĕрĕ тĕрлени; заниматься вышивкой тĕрĕ тĕрле
2. тĕрĕ, эреш; чувашская вышивка чăваш тĕрри

герб

сущ.муж., множ. гербы
герб (патшалăхăн, хулан символла ӳкерчĕкĕ); Герб Чувашской Республики Чăваш Республикин гербĕ; герб города Чебоксары Шупашкар хулин гербĕ

гласный

2. прил:. гласные звуки уçă сасăсем; редуцированные гласные чувашского языка чăваш чĕлхинчи вăйсăр уçă сасăсем (ă, ĕ)

говор

сущ.муж.
1. (син. речь, голоса) калаçу, пуплешӳ; калаçни, пуплешни; çын сасси; с улицы слышится говор людей урамран çынсем калаçни илтĕнет
2. (син. произношение) калу, пуплев; калани; у него говор какой-то нерусский унăн пуплевĕ темле вырăсла мар
3. (син. диалект) калаçу (чĕлхен вырăнти уйрăмлăхĕсем); верховой говор чувашского языка чăваш чĕлхин тури калаçăвĕ

государственный

прил.
патшалăх -ĕ; государственный строй патшалăх йĕрки; Государственная Дума Патшалăх Думи (Раççей парламенчĕн кĕçĕн палати); Государственный Совет Чувашской Республики Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕ

грамматика

сущ.жен.
1. грамматика (чĕлхе тытăмĕ— сăмах формисем, предложенисем); изучать грамматику русского языка вырăс чĕлхин грамматикине тишкер
2. грамматика (чĕлхе тытăмне тĕпчекен ăслах); сопоставительная грамматика русского и чувашского языков вырăс тата чăваш чĕлхисен танлаштаруллă грамматики

гриф

2. сущ.муж.
гриф (пичет, штемпель е кăларăм хуçин ятне кăтартни); книга вышла под грифом Чувашского университета кĕнеке Чăваш университечĕн грифĕпе тухнă

диалект

сущ.муж.
диалект (пĕр-пĕр чĕлхен вырăнти калаçăвĕ); верховой диалект чувашского языка чăваш чĕлхин тури диалекчĕ

драматургия

сущ.жен.
драматурги (драма хайлавĕсем; вĕсене çырас тата лартас ăсталăх); современная чувашская драматургия ку чухнехи чăваш драматургййĕ

епархия

сущ.жен.
епархи (архиерей пăхакан чиркӳ округĕ); Чебоксарская и Чувашская епархия Шупашкар тата Чăваш епархийĕ

журналист

сущ.муж., журналистка жен.
журналист (хаçат-журнал, радио, телевидени ĕçченĕ); журналисты чувашского радио чăваш радио журналисчĕсем; ассоциация журналистов журналистсен пĕрлешĕвĕ; пресс-конференция для журналистов журналистсем валли ирттерекен пресс-конференци

заимствование

сущ.сред.
йышăну; йышăнни; йышăннă пулăм; русские заимствования в чувашском языке чăваш чĕлхи вырăс чĕлхинчен йышăннă сăмахсем

звукоподражание

сущ.сред.
сасă евĕрлевĕ (сăм., вырăс чĕлхинче «ку-ку» — куккук сассипе, «ква-ква» — шапа сассипе; чăваш чĕлхинче «нăрх-нăрх» — сысна сассипе, «тӳп» — çапни е ӳкнĕ сасăпа)

землячество

сущ.сред.
ентешлĕх (ентешсен, йăхташсен пĕр-пĕр çĕрти пĕрлешĕвĕ); чувашское землячество в Казани Хусанти чăваш ентешлĕхĕ

исследование

сущ.сред.
1. (син. изучение) тишкерӳ, тĕпчев; тишкерни, тĕпчени; исследование состава почвы тăпра тытăмне тĕпчени
2. тĕпчев ĕçĕ; ценное исследование по истории чувашского народа чăваш халăхĕн историйĕпе çырнă паха тĕпчев ĕçĕ

календарь

сущ.муж.
1. календарь (вăхăт шучĕн йĕрки); юлианский календарь юлиан календарĕ (кивĕ стиль); григорианский календарь григориан календарĕ (çĕнĕ стиль); чувашский народный календарь чăваш халăх календарĕ
2. календарь (хут листи çине е кĕнеке майлă çапса кăларни); отрывной календарь татмалли календарь
3. календарь, кун йĕрки (ĕçсене кун тăрăх палăртса тухни); календарь спортивных игр спорт вăййисен йĕрки

классик

сущ.муж.
классик (культурăра, ăслăлăх тĕпчевĕнче чапа тухнă çын); классики чувашской литературы чăваш литературин классикĕсем

крестьянство

сущ.сред.
хресченсем; чувашское крестьянство чăваш хресченĕсем

лексика

сущ.жен.
сăмахлăх, сăмахсем (чĕлхери сăмахсен йышĕ); заимствованная лексика ютран йышăннă сăмахсем; разговорная лексика пуплешӳ сăмахлăхĕ; лексика чувашского языка чăваш чĕлхинчи сăмах йышĕ

лингвистика

сущ.жен. (син. языкознание)
чĕлхе пĕлĕвĕ; чувашская лингвистика чăваш чĕлхе пĕлĕвĕ

мифология

сущ.жен.
1. халапсем; чувашская мифология чăваш халапĕсем
2. мифологи (халапсене тĕпчекен ăслăлăх)

музыка

сущ.жен.
кĕвĕ, юрă-кĕвĕ, музыка; эстрадная музыка эстрада юрри-кĕвви; чувашская народная музыка чăваш халăх кĕвви

народ

сущ.муж.
1. халăх (пĕр çĕршывра пурăнакан çынсем); американский народ Америка халăхĕ, США халăхĕ
2. халăх (пĕр несĕлтен тухни, пĕр чĕлхепе калаçакан çынсем); чувашский народ чăваш халăхĕ; народы России Раççей халăхĕсем
3. халăх, çынсем, йыш; в зале много народу залра çын нумай; делать работу всем народом ĕçе пĕтĕм йышпа ту

национальность

сущ.жен.
наци, халăх; в Чувашии дружно живут люди разных национальностей Чăваш енте тĕрлĕ халăх çыннисем туслă пурăнаççĕ

национальный

прил.
наци -ĕ; национальный язык наци чĕлхи; Чувашский национальный конгресс Чăваш наци конгресĕ (тĕрлĕ çĕрте пурăнакан чăвашсен обществăлла пĕрлешĕвĕ)

орнамент

сущ.муж.
эреш, тĕрĕ (геометри кĕлеткисенчен майлаштарса туни); орнамент чувашской вышивки чăваш тĕррин эрешĕ

падеж

сущ.муж.
падеж, ӳкĕм (ят сăмахсен форми); именительный падеж ят падежĕ (вырăс чĕлхинче); основной падеж тĕп падеж (чăваш чĕлхинче); падежи существительных япала ячĕсен падежĕсем

песня

сущ.жен., множ. песни
юрă; чувашские народные песни чăваш халăх юррисем; петь песню юрă юрла

писатель

сущ.муж., писательница жен.
çырăвçă; народный писатель Чувашии чăваш халăх çырăвçи; детские писатели ача-пăча çырăвçисем; мастерство писателя çырăвçă ăсталăхĕ

письменность

сущ.жен.
çырулăх; создание чувашской письменности чăваш çырулăхне пуçарса яни

поэзия

сущ.жен.
поэзи (сăвăласа çырнă хайлавсем); современная чувашская поэзия ку чухнехи чăваш поэзийĕ

президент

сущ.муж.
президент (çĕршыв е организаци пуçлăхĕ); Президент Чувашской Республики Чăваш Республикин Президенчĕ; президент акционерного общества акционерсен пĕрлешĕвĕн президенчĕ

притяжательный

прил.
камăнлăх -ĕ; притяжательные местоимения камăнлăх местоименийĕсем (сăм., мой — манăн, твой — санăн, наш— пирĕн); притяжательный падеж камăнлăх падежĕ (чăваш чĕлхинче, сăм.: ачан, кĕнекен, çуртсен); притяжательные формы камăнлăх формисем (чăваш чĕлхинче, сăм.: аннем, аннӳ, амăшĕ)

просветитель

сущ.муж.
çутта кăларакан; И.Я. Яковлев — просветитель чувашского народа И.Я.Яковлев — чăваш халăхне çутта кăларакан

республика

сущ.жен.
республика (аслă влаçа халăх суйлакан çĕршыв); Чувашская Республика Чăваш Республики; столица республики республика тĕп хули

с

со предлог
1. на вопрос «откуда?» çинчен; -тан (-тен), -ран (-рен); встать со стула пукан çинчен тăр; поднять с земли çĕртен ил
2. при обозначении времени и места начала действия -тан (-тен), -ран (-рен), -чен; начнём с полива грядок йăран шăварнинчен пуçлăпăр; подойти с левой стороны сулахай енчен пыр; помню с детства ачаран астăватăп
3. указывает на совместность действия -па (-пе); Пошли с нами! Атьăр пирĕнпе!
4. при обозначении принадлежности, наличия -лă (-лĕ); -па (-пе); дом с крыльцом крыльцаллă пӳрт; бутерброд с маслом çупа çăкăр
5. при обозначении лица или предмета, связанного с действием -ран (-рен), -тан (-тен), -чен; получить деньги с покупателя тавар туянакантан укçа ил; перевести рассказ с чувашского языка калава чăваш чĕлхинчен куçар

сессия

сущ.жен.
сесси (вăхăтран вăхăта ирттерекен лару); сессия Государственного Совета Чувашской Республики Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕн сессийĕ

совет

сущ.муж.
1. (син. рекомендация) канаш, сĕнӳ, сунăм; дать совет канаш пар
2. канаш (суйлавлă орган); Государственный Совет Чувашской Республики Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕ
3. совет (1917 çул хыççăн пирĕн çĕршывра çирĕпленнĕ, халĕ пăрахăçланнă тытăм органĕсен ячĕ); районный Совет район Совечĕ

университет

сущ.муж.
университет (тĕрлĕ енĕпе специалистсем хатĕрлекен аслă шкул); педагогический университет педагогика университечĕ; Чувашский государственный университет имени И.Н. Ульянова И.Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕ

факультет

сущ.муж.
факультет (аслă шкулăн пĕр тĕрлĕ кадрсем хатĕрлекен уйрăмĕ); физико-математический факультет физикăпа математика факультечĕ; факультет чувашской филологии и культуры чăваш филологийĕпе культури факультечĕ

фразеология

сущ.жен.
1. фразеологи (чĕлхери фразеологизмсен пĕтĕм йышĕ); чувашская фразеология чăваш фразеологийĕ
2. фразеологи (чĕлхе пĕлĕвĕн фразеологизмсене тĕпчекен пайĕ)

чуваш

сущ.муж., чувашка жен., множ. чуваши
чăваш; низовые чуваши анатри чăвашсем; верховые чуваши тури чăвашсем, вирьялсем; самарские чуваши Самар чăвашĕсем; чуваши — тюркский народ чăвашсем — тĕрĕк халăхĕ

чувашский

прил.
чăваш -ĕ; чăвашла; чувашский язык чăваш чĕлхи; Чувашский край Чăваш ен; чувашская диаспора чăваш диаспори (Чăваш Республики тулашĕнче пурăнакан чăвашсем); чувашские газеты чăвашла хаçатсем, чăваш хаçачĕсем

экология

сущ.жен.
1. экологи (пĕр вырăнта пурăнакан ӳсен-тăрансемпе чĕр чунсен тата çут çанталăк хутлăхĕн çыхăнуллă тăрăмĕ); экология леса вăрман экологийĕ; проблемы экологии Чувашской Республики Чăваш Республики экологийĕн çивĕч ыйтăвĕсем
2. экологи (ӳсен-тăрансемпе чĕр чунсен çут çанталăкри çыхăнăвĕсене тĕпчекен ăслăлăх); экология животных чĕр чунсен экологийĕ; экология человека этем экологийĕ

элемент

сущ.муж.
1. элемент (ансатрах пайсене пайланман хими япали); периодическая система элементов элементсен периодлă системи
2. пай, тӳпе; русские элементы в чувашской лексике чăваш лексикинчи вырăс сăмахĕсен тӳпи
3. паллă; элементы романтизма в стихах сăвăсенчи романтизм паллисем
4. вăй; прогрессивные элементы общества обществăри прогрессивлă вăйсем

энциклопедия

сущ.жен.
энциклопеди (пур тĕрлĕ пĕлӳлĕхе е пĕр ăслăлăх ăнлавĕсене çырса кăтартакан сăмахсар); медицинская энциклопедия медицина энциклопедийĕ; Краткая чувашская энциклопедия Кĕске чăваш энциклопедийĕ

этнография

сущ.жен.
1. этнографи (пĕр-пĕр халăх пурнăçĕпе йăли-йĕрки)
2. этнографи (халăхăн пурлăхпа ăс-тăн культурине тĕпчекен ăслăлăх); чувашская этнография чăваш этнографийĕ

этнос

сущ.муж.
этнос (çынсен историре чăмăртаннă пĕрлĕхĕ; йăх-ăру, халăх, наци); чувашский этнос чăваш этносĕ

язык

сущ.муж.
1. чĕлхе (ӳт пайĕ); кончик языка чĕлхе вĕçĕ; лизать языком чĕлхепе çула; отварной язык пĕçернĕ чĕлхе (апат)
2. чĕлхе, калаçу, пуплев; язык и мышление чĕлхе тата шухăшлав; лишиться языка чĕлхесĕр пул, чĕлхене çĕтер
3. чĕлхе (пĕр-пĕр халăхăн); славянские языки славян чĕлхисем; чувашский язык относится к тюркским языкам чăваш чĕлхи тĕрĕк чĕлхисен шутне кĕрет; изучать иностранные языки ют çĕршыв чĕлхисене вĕрен
4. чĕлхе (халăх пуплевĕн пĕр тĕсе); литературный язык литература чĕлхи; разговорный язык калаçу чĕлхи; язык Пушкина Пушкин чĕлхи ♦ держать язык за зубами шăла çырт, ан шарла; распустить язык чĕлхене ирĕке яр, ытлашши сӳпĕлтет; с языка сорвалось сăмах вĕçерĕнсе кайрĕ; язык без костей чĕлхен шăмми çук (ытлашши сӳпĕлтетни çинчен); язык не повернётся сказать калама чĕлхе çаврăнмасть; на языке вертится чĕлхе вĕçĕнчех (калас сăмах); вкусно — язык проглотишь питĕ тутла — чĕлхӳне çăтса ярăн; язык программирования программăлав чĕлхи (компьютер ĕçĕнчĕ)

языковед

сущ.муж. (син. лингвист)
чĕлхеçĕ, чĕлхе тĕпчевçи; чувашские языковеды чăваш чĕлхеçисем

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

Ивашав

название селения. Альш. Унта темиçе ял çĕрĕ: Рак-кассийĕн, Елшелин, Мертлĕн, Пимĕрселĕн, Пӳркĕлĕн, Пăрăнтăкпа Чăваш Саркамăшĕн, Вырăс Саркамăшăн (sic!), Куславккан, Кӳренĕн, Ивашавăн, Атавăн (= Сĕвĕш ялĕн). После «Вырăс Саркамăшăн» поставл. в скобк. «Вырăс Саркамăшĕн», но зачеркнуто.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

автономный

автономилле; Чувашская Автономная Советская Социалистическая Республика Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики.

предлог

предлог (вырăс чĕлхинче); хыҫсăмах (чăваш чĕлхинче).

чувăш

чăваш; чуваши чăвашсем.

чувашка

чăваш хĕрарăмĕ.

чувашский

Чувашская республика Чăваш республики; чувашский язык чăваш чĕлхи.

хор

хор; чувашский хор чăваш хорĕ.

фауна

мн. нет фауна (чĕрчун тĕнчи, пĕр-пĕр çĕрте тĕл пулакан мĕнпур чĕрчунсем); фауна Чувашской республики Чăваш республикинчи чĕрчунсем.

флора

мн. нет флора (ӳсентăран тĕнчи); флора Чувашской республики Чăваш республикин флори (ӳсентăрансем).

В.Г. Егоров редакциленĕ чăвашла-вырăсла словарь (1935)

банк

банк
патшалăх банкĕ — государственный банк
патшалăх банкĕн Чăваш кантурĕ — Чувашская контора государственного банка

кафĕдрă

кафедра
чăваш чĕлхи кафĕдри — кафедра чувашского языка

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

чăваш

чуваш

чĕлхе

тел; тăван чĕлхе туган тел, чăваш чĕлхи чуваш теле

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

апеллировать

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

архиепископ

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

герб

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

декада

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

депутат

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

деревня

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

диалект

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

диаспора

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

епархия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

известие

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

издательство

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

инаугурация

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

история

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

карта

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

конституция

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

крестьянство

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

народ

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

переселенец

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

радио

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

чуваши

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

указ

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

энциклопедия

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

этногенез

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

чăвăш чăвăшлат чăвăшлаттар чăвăшт « чăваш » чăвашла чăвашлан чăвашлат чăвв чăввăш

чăваш
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org