Шырав: шăван кайăк

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

акала

1.
пахать (сабаном)
ака акала — пахать
Акаламан ана çинче çуралман кайăк чупать. (Суя). — загадка По невспаханному полю бежит неродившийся зверь. (Ложь, выдумка).

ала

2.
западня
решето
(снасть для ловли птиц, рыбы)
кайăк тытма ала тăрат — насторожить западню на птиц

буйвол

буйволовый
ĕне буйвол —  буйволица
килти буйвол — домашний буйвол
кайăк буйвол — дикий буйвол
буйвол пăрушĕ —  буйволенок
буйвол тирĕ — буйволовая кожа

вăкăр

бычий, бычачий
ăратлă вăкăр — племенной бык
кайăк вăкăр — дикий бык, тур
кастарнă вăкăр — вол
вăкăр тирĕ — бычья шкура
вăкăр пек ĕçле — работать как вол
вăкăр пек пăх — набычиться, смотреть злобно, сердито
Аçтăрханта вăкăр пĕр укçа, киле çитиччен пин укçана çитет. — посл. В Астрахани бычок стоит денежку, а с привозом обойдется в тысячу денежек. (соотв. За морем телушка полушка, да рубль перевоз).

вăр

3.
подражание шуму чего-л. летящего
кайăк вăр вĕçсе тухрĕ — птица с шумом вспорхнула

вăрт

2. подр. —
о быстром движении

темле кайăк пуç çийĕн вăрт вĕçсе иртрĕ — над головой быстро пролетела какая-то птица

вĕлтĕрт

то же, что вĕлтĕр
ура айĕнченех кайăк вĕлтĕрт вĕçсе тухрĕ — прямо из-под ног вспорхнула птичка

вĕç

II. глаг.

1.
летать, лететь
кайăк хăвăрт вĕçет — птица летит быстро
самолетпе вĕç — лететь самолетом
тӳпере ăмăрткайăк вĕçет — в вышине парит орел
вĕçсе ан слететь — откуда-л.
самолет вĕçсе анчĕ — самолет приземлился
вĕçсе ирт — пролететь (мимо)
вĕçсе кай — улететь
вĕçсе кил — прилететь
вĕçсе çаврăн — облететь вокруг кого-чего-л.
вĕçсе çит — долететь до кого-чего-л.
вĕçсе çӳре — летать, находиться в полете
вĕçсе тух — вылететь

вĕçен

вĕçен кайăк
1) птица
вĕçен кайăксем кăнтăра кайма хускалчĕç — птицы начали трогаться на юг
2) птичий

вĕт

IV.
подражание щебетанию птиц
вĕт-вĕт — усил. от вĕт IV.
тĕмсем хушшинче темлĕ кайăк вĕт-вĕт туса илчĕ — в кустах прощебетала какая-то птичка

евĕрле

подражать
кайăк юррине евĕрле — подражать пению птиц

евĕрлĕ

похоже, схоже, подобно
сан евĕрлĕ çын — человек, похожий на тебя
хăйне евĕрлĕ çын — своеобразный человек
кайăк вĕçне евĕрлĕ — подобно полету птиц

ибис

ибис (кайăк)

илен

1.
повадиться, привадиться
тилĕ чăх витине иленнĕ — лиса повадилась в курятник
кайăк пĕр аркатнă йăвана тек иленмест — птицы заново не обживают разоренное гнездо

ир

2.
рано
ирех — рано утром
вăл никамран ир тăрать — он встает раньше всех
Ир тăракан кайăк тулă пĕрчи тупнă. — посл. Ранняя пташка сыта бывает (букв. находит пшеничное зерно).

йăва

I.

1.
гнездо
çерçи йăви — гнездо воробья
йăва çавăр — свить (устроить) гнездо
Шаннă йăвара кайăк çук. — посл. В надежном гнезде птицы не оказалось. (соотв. Наперед не угадаешь, где найдешь, где потеряешь).

йăва

2.  
место укрытия, обиталище животных, птиц, насекомых
— перевод зависит от принятых в русском языке обозначений:
кăткă йăви — муравейник
çĕлен йăви — змеиное гнездо
тилĕ йăви — лисья нора
тискер кайăк йăви — логово зверя
шăнкăрч йăви — скворечник

йăслав

1.
шум, шум и гам, галдеж, гомон, гвалт
кайăк-кĕшĕк йăславĕ — птичий гомон
машина йăславĕ — шум машины

йĕрлен

1.
становиться заслеженным, покрываться следами
урай йĕрленсе петрĕ — весь пол заследили
юр кайăк йĕррисемпе йĕрленнĕ — на снегу остались птичьи следы

кайăк

птичий
кайăк ами, ама кайăк — птица-самка
кайăк аçи, аçа кайăк — птица-самец
вăçен кайăк—  птица
çăткăн кайăк — хищная птица
шыв кайăкĕ — водоплавающая птица
кайăк йăви — птичье гнездо
кайăк чĕппи — птенец, птенчик
Ир тăракан кайăк тутă пулнă. — погов. Ранняя пташка всегда сыта бывает.

кайăк

дикий (не домашний)
кайăк вăкăр — зубр
кайăк кăвакал — дикая утка
кайăк хурсем — дикие гуси

кайăк

звериный
тискер кайăк — зверь
тискер кайăк йăви — звериное логбвище
тискер кайăк çури — звереныш, зверенок
тискер кайăк совхозĕ — звероводческий совхоз

кайăк

5.
насекомое
вĕтĕ кайăк — насекомое

кайăк-кĕшĕк

птичий
килти кайăк-кĕшĕк — домашние птицы, домашняя птица
вăрманти кайăк-кĕшĕк — лесные птицы
кайăк-кĕшĕк ашĕ — птица (битая), птичье мясо
кайăк-кĕшĕк ферми — птицеферма, птицеводческая ферма
кайăк-кĕшĕк совхозĕ — птицесовхоз, птицеводческий совхоз
кайăк-кĕшĕк ĕрчетни — птицеводство

кайри

2.
последний
кайри лав — последний воз (в обозе)
кайăк хурсем каяççĕ, ай, картипе, «Кайри мала», тесе ан калăр — фольк. когда тянутся на юг караваны диких гусей, не кричите им: «Пусть последний окажется впереди!»

канарейка

канарейка (илемлĕ юрланăшăн килте усракан кайăк)

карта

7.
вереница, караван
цепь

кайăк хур карти — караван диких гусей
тăрнасем картипе вĕçеççĕ — журавли летят клином

карталан

2.
вытянуться цепбчкой, вереницей
карталанса пыр — идти цепбчкой
кайăк хурсем карталанса каяççĕ — дикие гуси летят вереницей

карталлă

3.
вереницей
цепочкой
клином

кайăк хурсем карталлă вĕçеççĕ — дикие гуси летят вереницей

карти-карти

1.
вереницами
кайăк хурсем кăнтăралла карти-карти вĕçсе каяççĕ — гуси вереницами летят на юг

кăвакал

утиный
кăвакал ами — утка
ама кăвакал — утка
кăвакал аçи — селезень
аçа кăвакал — селезень
кайăк кăвакал — дикая утка
кукша кăвакал — лысуха (порода уток)
шурă кăвакал — пекинская утка
кăвакал ашĕ — утятина
кăвакал çăмарти — утиное яйцо
кăвакал чĕппи — утенок
пĕр пуслăх кăвакал — утиный выводок
Кăвакал çиме кай та хурна янтăла, теççĕ. — посл. Идешь есть утку, готовь гуся. (соотв. Долг платежом красен).
Аптранă кăвакал кутăн чăмнă, тет. — посл. Растерявшаяся утка задом ныряет.

кĕр

осенью
хура кĕр — поздняя осень
кĕр кунĕсем — осенние дни
кĕр мăнтăрĕ — осеннее изобилие
кĕр çанталăкĕ — осенняя погода
кăçал кĕр ир килчĕ — в этом году осень наступила рано
кикак, кикак хур кайăк, çур килет те кĕр каять — фольк. звонкоголосые дикие гуси весною прилетают, а осенью улетают

килти

3.
домашний, не дикий
килти выльăх-чĕрлĕх — домашние животные
килти кайăк-кĕшĕк — домашняя птица

колибри

колибри (питĕ пĕчĕк кайăк)
колибри ушкăнĕ — стая колибри

лаччăн

1.
сокол
лаччăн кайăк — фольк. сокол
лаччăн пек çивĕч — стремителен как сокол

лăшт

3. подр. —
о бессильном поникании

кайăк çуначĕсем лăштах усăннă — крылья птицы бессильно опустились

лиç

лиç кайăкдиал. овсянка (птица)

марабу

марабу (аист йышши кайăк)

орнитологи

орнитология (кайăк-кĕшĕке тĕпчекен ăслăлăх)

пасар


кайăк пасарĕ — птичий базар

пăс

II. глаг.

1.
портить, ломать, разрушать, приводить в негодность
велосипеда пăс — сломать велосипед
кăмăла пăс — испортить настроение
сывлăха пăс — испортить, расстроить здоровье
кайăк йăвисене ан пăсăр — не разоряйте птичьи гнезда
сăмахсене пăсса калаç — говорить, коверкая слова
ачана ытлашши астарса пăснă — ребенка испортили излишним баловством
тĕттĕмле вулани куçа пăсать — чтение в темноте портит зрение
Ĕç тăрантарать, кахал пăсать. — посл. Труд кормит, а лень портит.
Пăсасси çăмăл та тăвасси хĕн. — посл. Испортить легко, а сделать трудно.

пăч

I.
пятно, крапина, крапинка
пăч шурă кайăк — птица с белым пятном
пăч-пăч — в крапинку, пятнистый
ача пичĕ пăч-пăч хĕрелнĕ — лицо ребенка покрылось сыпью

пĕр

5.
целый, полный
пĕр пӳрт ача — полная изба детей
кун пек çипсем манăн пĕр арча — таких ниток у меня целая коробка
лаша пĕр витре шыв ĕçсе ячĕ — лошадь выпила целое ведро воды
пĕр кĕтӳ кайăк вĕçсе иртрĕ — пролетела целая стая птиц

пĕркĕт

беркут
пĕркĕт кайăк — беркут
пĕркĕт сасси — клекот беркута

пĕсехе

зобный
кайăк пĕсехи — зоб птицы
пĕсехе паре — зобная железа
пĕсехе чирĕ — зобная болезнь
пĕсехе шăмми — зобная кость
пĕсехе тулли çи —
1) набить полный зоб (о птицах)
2) перен. наесться до отвала, объесться
Ăсан хыççăн вĕçекен чăххăн пĕсехи çурăлнă. — погов. У курицы, полетевшей за- тетеревом зоб лопнул.

пулккă

1.
стая
стадо
свора

кайăк пулкки — стая птиц
хир сыснисен пулкки — стадо кабанов
йытă пулкки — свора собак

пума

зоол.
пума (Америкăри тискер кушак евĕрлĕ кайăк)

сала

3. уст.
укрепленное поселение, крепость
атте киле сала пек, кайăк вĕçсе тухаймасть — фольк. отцовский дом — что крепость, и птица оттуда не сможет вылететь

сала

4. диал.
выселок



сала кайăкĕ — воробей
сала кайăк тăмани — сыч
сала кайăк хурчки — кобчик (птица)

сап

II.

1.
сыпать, насыпать
рассыпать, разбрасывать
(что-л. сыпучее)
сукмак çине хăйăр сап — посыпать дорожку песком
чăхсене тырă сапса пар — насыпать курам зерна
уя имçам сапса тух — разбросать в поле удобрения
сапса тултар — насыпать (много)
кайăк хурсем каяççĕ карталанса, сап-сар сĕлĕ сапсан та чарăнас çук — фольк. улетают стаями дикие гуси, их не остановишь, даже насыпав отборного овса

сасă

5.
слух и слухи,
молва, толки

сат пахчинчи сар кайăк чĕпĕ кăларас сасси пур — фольк. идет молва, что иволга в саду собирается вывести птенцов
сасă кăлар — 1) издавать звуки 2) перен. распускать слухи, сплетни

сат

1.
то же, что сад
сатăрта сар кайăк юрлать-çке, сатăр илемне кӳрет-çке —фольк. у вас в саду поет иволга, украшая собою сад

сĕлешен

Cĕлешен кайăкназвание сказочной птицы

силле

6.
махать, размахивать
кайăк çунатне силлет — птица машет крыльями

сирена

3.
сирена (грек мифологийĕнче — пулă хӳреллĕ, хĕрарăм пуçлĕ, асамлă сасăллă кайăк)

слон

слоновый, слоновий
Африка слонĕ — африканский слон
кайăк слонсем — дикие слоны
слон ами — слониха
ама слон — слониха
слон çури — слоненок
слон шăмми — слоновая кость

стрепет

стрепет (хир кăркки йышши кайăк)

сумсăр

1.
бесчисленный, бессчетный, многочисленный
сумсăр кайăк-кĕшĕк — множество птиц

сывлăш

воздушный
сывлăш карапĕ — воздушный корабль
сывлăш парачĕ — воздушный парад
сывлăш çар вăйĕсем — военно-воздушные силы
сывлăш тревоги — воздушная тревога
сывлăш флочĕ — воздушный флот
сывлăш шарĕ —воздушный шар
сывлăшри стрелок — ав. воздушный стрелок
сывлăшри çапăçу — воздушный бой
сывлăша çĕкле — поднять на воздух, взорвать
сывлăша сиктер — поднять на воздух, взорвать
сывлăшра кайăк ярăнса вĕçет — в воздухе парит птица

тапăлтат

2.
барахтаться, биться
читлĕхре кайăк тапăлтать — птица бьется в клетке

те

2.
называть, именовать
колибри текен кайăк — птица, называемая колибри
çакна чăвашла мĕн теççĕ? — как это называется по-чувашски?

тир

меховой
кожаный

мамăк тир — 1) пушнина 2) пушной
мамăк тир таварĕ — пушной товар
мамăк тирлĕ тискер кайăк — пушной зверь
пăши тирĕ — лосйна
сăсар тирĕ — куний мех, куница
сурăх тирĕ — овчина
сысна тирĕ — свиная кожа
пакша тир çуха — беличий воротник
туман тир — сырая, невыделанная кожа, шкура
тунă тир — выделанная кожа, шкура; выделанный мех
хăнтăр тирĕ — бобровая шкура, бобер
тир атă — унты
тир витĕмĕ — кожный покров
тир кĕви — зоол. кожеед
тир (тирне) сӳ — 1) снимать шкуру (с животного) 2) перен. спускать, сдирать шкуру
тир тăвакан — 1) кожевник, дубильщик 2) скорняк
тир ту — 1) выделывать, дубить кожу 2) скорняжить
тир тумалли хуйăр — дубильная кора
тир тутар — отдавать кожу на дубление, на выделку
тир хыр — спец. мездрить, очищать от мездры

тискер

1.
дикий
хищный

тискер кайăк — 1) зверь 2) хищник
тискер кайăк йăви — логово зверя

тислĕк

навозный
кайăк-кĕшĕк тислĕкĕ — птичий помет
çĕрнĕ тислĕк —  перегной
тислĕк купи — навозная куча
тислĕк кăлар — вывозить, навоз (в поле)
уя тислĕк так — унавоживать поле
тислĕк тăкман çĕр — неунавоженная земля

тур

I. зоол.

1.
тур (сӳнсе кайнă кайăк вăкăрĕ)

тустар

7.
разорять
грабить

кайăк йăвисене тустар — разорять птичьи гнезда
лавккана тустарнă — магазин ограбили

тӳлеккĕн

2.
ровно, плавно, равномерно, без рывков
вут тӳлеккĕн çунать — огонь горит ровно
тӳлеккĕн иш плыть — без рывков, равномерно
кайăк тӳлеккĕн вĕçсе пыни — плавное парение птицы

ула


ула кайăк — дятел
ула курак — ворона

услан

услан кайăкдиал. лев

ушкăн

3.
стая
вереница
косяк

вĕçен кайăк ушкăнĕ — стая птиц

ушкăн-ушкăн

2.
стаями
косяками
стая за стаей

ушкăн-ушкăн хур-кайăк иртет — фольк. косяками летят дикие гуси

хап

3. подр. —
о падении бац, хлоп

хап! ӳкрĕ кайăк ман ура патне — к моим ногам упала птица

хаяр

люто, кровожадно, свирепо
хаяр тискер кайăк — лютый зверь

хăвала

2.
преследовать, гнаться
кашкăра хăвала — преследовать волка
кайăк хыççăн хăвала — гнаться за зверем
хăваласа çит — догнать
хăваласа çӳре — гоняться
Икĕ мулкача хăвалакан пĕрне те тытайман. — посл. За двумя зайцами погонишься — ни одного не поймаешь.
Пĕчĕкçĕ тăванне пысăк тăванĕ хăваласа пырать. (Урапан малтипе кайри кустăрмисем). — загадка За маленьким братцем большой брат гонится. (Передние и задние колеса телеги).

хур

гусиный
ама хур — гусыня
хур ами — гусыня
аса хур — гусак
хур аçи — гусак
кайăк хур — дикий гусь
хур чĕппи —гусенок
хур ашĕ (какайĕ) — гусятина
хур тĕкĕ — гусиное перо (мелкое)
хур шăмми — гусиное перо (крупное, маховое)
Юрлăн чăххи те хурăн курăннă. — погов. Бедняку и курица показалась гусем.

хурлăхлă

несчастливо
хурлăхлă пурнăç — несчастливая жизнь
Куккукран чăпар кайăк çук, тăлăхран хурлăхлă çын çук. — посл. Нет птицы пестрее кукушки, нет человека несчастливее сироты.

цесарка

цесарка (чăхă йышши кайăк)
цесарка ĕрчет — разводить цесарок

чăр

1.
подражание щебетанию птиц
таçта кайăк сасси чăр та чăр илтĕнет — где-то щебечут птицы

чĕвик

подражание однократному щебету, писку птиц
тĕмсем хушшинче пĕр кайăк чĕвик турĕ — в кустах пискнула какая-то птичка

чĕпĕ

1.
птенец (вообще), птенчик
ăмăрткайăк чĕппи — орленок
кайăк чĕппи — птенец
кăвакал чĕппи — утёнок
кăркка чĕппи — индюшонок
куккук чĕппи — кукушонок
курак чĕппи  — грачонок
тăрна чĕппи —  журавленок
хур чĕпĕпн — гусенок
чана чĕппи — галчонок
чăх чĕппи — цыпленок
шăнкăрч чĕппи — скворчонок
чĕпĕ сăхнă — птенец проклюнулся (в яйце)
Кăсăя чĕппине кĕсъе тĕпĕнче усрайман. — посл. Синицу не удержишь на дне кармана (соотв. Шила в мешке не утаишь).
Çитĕннĕ чĕпĕсем амăшĕпе çӳремĕç. — посл. Выросшие птицы не станут за наседкой ходить.

чĕриклет

3.
щебетать, чирикать, пищать
йывăç тăрринче кайăк чĕриклетсе илчĕ — в ветвях пискнула птичка

шалча

2.
жердь, шест
капан шалчи — стожар
хăмла шалчи — жердь, тычина для хмеля
шалча çăтнă пек ларать — сидит, словно аршин (букв. жердь) проглотил
Шалчасăр карта тытаймăн — погов. Без жердей изгороди не поставишь.
Шалча çинче хĕрлĕ кайăк явăнать. (Ялав). — загадка Над шестом вьется красная птица. (Флаг).

шан

2.
надеяться, рассчитывать
эпĕ вăл килессе питĕ шаннăччĕ — я очень надеялся на его приезд
выляса илессе шан — рассчитывать на выигрыш

шанса тăр —
1) быть уверенным в чем-л.
2) питать надежду, надеяться
малашнехине шанса тăни — надежда на будущее
Шаннă йăвара кайăк çук. — погов. В гнезде, где ожидаешь найти птицу, ее и нет (не всякое предположение исполняется).

шăван

шăван кайăк — поползень (птица)

шут

9.
значимость, важность, значение
ку фактсем пĕр шутах пыраççĕ — эти факты имеют одинаковое значение
садри кайăк сар кайăк, кайăк шутне кам шутлать? — фольк. в саду птица-иволга, кто сочтет ее за птицу?

шыв-шур

водяной
шыв-шур кайăк-кĕшĕкĕ — водоплавающая дичь

юрла

2.
петь (о птицах)
шăнкăрч юрлать — скворец поет
юрлакан кайăк-кĕшĕк — певчие птицы


çын юррине юрла — петь с чужого голоса

явăн

5.
кружиться
реять

тӳпере кайăксем явăнаççĕ — в вышине кружатся птицы
Шалча çинче хĕрлĕ кайăк явăнать. (Ялав). — загадка Над шестом реет красная птица. (Флаг).

ягуар

ягуар, якур (кушак йăхĕнчи шултра тискер кайăк)

çап

II. глаг.

1.
ударять, бить
колотить

чышкăпа çап — ударить кулаком
лащена çап — ударить лошадь
хумсем çырана çапаççĕ — волны бьются о берег
кайăк çунат çапать — птица бьет крылом
Паракантан ил, çапакантан тар. — посл. Коли дают — бери, бьют — беги.

çăрăлтат

2.
верещать, щебетать
йывăç çинче кайăк ушкăнĕ çăрăлтатать — стая птичек щебечет на дереве

çăткăн

хищный
çăткăн вĕçен кайăк — хищная птица
çăткăн кайăк — 1) хищный зверь 2) хищная птица
çăткăн пулă — хищная рыба

çăханла

как ворон
çăханла кайăк — похожая на ворона птица
çăханла ан кранклат! — не каркай как ворон!

çĕмĕр

9.
разорять, разграблять
кайăк йăвисене çĕмĕр — разорять птичьи гнезда
упа хурт çĕмĕрет — медведь разоряет ӳльи

çĕр

IV. числ.

1.
при конкр. счете, в качестве опр.
сто
сто-

çĕр çын — сто человек
çĕр пин — сто тысяч
çĕр пинлĕ çар — стотысячная армия
çĕр проценчĕпех — на все сто процентов
кунтан çĕр аллă километрта — в ста пятидесяти километрах отсюда
темиçе çĕр çын — несколько сот человек
çĕр çулхи — столетний
çуралнăранпа çĕр çул çитни — столетие со дня рождения
çĕр тенкĕлĕх укçа — сторублевая ассигнация
çĕр-çĕр — сотни
сывлăша çĕр-çĕр кайăк çĕкленчĕ — сотни птиц поднялись в воздух
Çĕрлехи çулçĕр тĕслĕ. — посл. Ночью в пути — как по ста дорогам идти.

çĕрлехи

ночной
çĕрлехи бомбардировщик — ночной бомбардировщик
çĕрлехи дежурство — ночное дежурство
çĕрлехи кайăк — ночная птица
çĕрлехи шăплăх — ночная тишина
çĕрлехи пуйăспа кай — отправиться ночным поездом
çĕрлехи сменăра ĕçле — работать в ночную смену

çип

6. диал.
сетка, тенета
кайăк тытма çип ларт — поставить тенета на птиц

çитеркĕч

кормушка
кайăк çитеркĕчĕ — птичья кормушка
пулă çитеркĕчĕ — кормушка для рыб

çуй

1.
шум, шум и гам, гомон
гвалт
разг.
ача-пăчан хаваслă çуйĕ — веселый гомон детворы
кайăк-кĕшĕк çуйĕ — птичий гомон
çуй ту — шуметь, поднимать шум и гам

çук

II.

1.
нет, не имеется
вĕсем килте çук — их нет дома
манăн ерçӳ çук — у меня нет свободного времени, мне недосуг
нимĕн те çук — ничего нет
укçа çук — нет денег
ырри çук — нет ничего хорошего
çукпа пĕрех — почти нет
мĕн кăна çук-ши унта! — чего там только лет!
çук кĕнекесем — отсутствующие книги
çук сăмах — небылица
Шаннă йăвара кайăк çук, теççĕ. — посл. В поверенном гнезде птицы нет.

çул


Кайăк хур Çулĕ — Млечный Путь
çӳç çулĕ — пробор (в волосах)
чукун çул — железная дорога
çул кайăкĕдиал. щегол
çул курăкĕбот. птичья гречиха
çул курки — посошок на дорожку, прощальная чарка
çул майĕн — по пути, попутно
çула май — по пути, попутно
çул тыт — направляться, следовать куда-л.
эсĕ ăçталла çул тытрăн? — куда ты направляешься?

ăнтăл

2.
мчаться, нестись
лететь

малалла ăнтăлса ут — стремительно идти вперед
лаша кайăк пек ăнтăлса пырать — конь мчится как птица

кайăк


Вут кайăк — Жар-птица
ирĕклĕ кайăк — вольная птица
пилеш кайăк — дрозд
уяр кайăк — божья коровка
хыт кайăк — 1) жужелица 2) жук, жучок
Кайăк Çулĕ — Млечный Путь
Хуркайăк Çулĕ — Млечный путь

çăм


çăм кайăкдиал. беркут

хура


куç хури — зрачок
хура кайăк — дрозд
хура карамед. темная вода (болезнь глаз)
хура кăмпа — чернушка (гриб)
хура кăрăç — черный груздь
хура кĕр — поздняя осень
хура пулă — линь
хура пуçбот. рогоз
хура сарамакдиал. чахотка, туберкулез
хура сĕлĕбот. овсюг
хура çăкăр — черный хлеб
хура çĕлен — гадюка
хура çил — смерч
хура çырла — 1) черника 2) ежевика 3) ягоды паслена
хура тăм — сильные заморозки
хура тăхлан — свинец
хура тирек — осокорь
хура халăхуст. черный люд, крестьяне
хура хырăм — подуст (рыба)
хура чир — проказа
хура ылтăн — черное золото (нефть)

майра


майра аппаобращение к замужней русской женщине
майра инке — русская невестка
майра йĕппи — булавка
майра кайăк (кайăкĕ) — канарейка
майра кĕпçи (хуххи) — бот. свербига
майра кăмпи — сыроежка
майра пуç (пуçĕ) —
1) швейка (подушечка для ручного шитья)
2) бот. хвощ полевой
3) бабка (особая кладка снопов)
майра çухи — отложной воротник
майра хупĕ (хуппи)— гребень (для расчесывания кудели перед прядением)

хытă


вилĕм хытти — предсмертные судороги
юн хытти — тромб, сгусток крови
хытă кайăк — жужелица
хытă кăрăç — подгруздок
хытă кĕрĕкдиал. ерш (рыба)
хытă курăкбот. донник
хытă пăрçа — скряга, скупец
хытă суха — паровая пахота, взмёт пара
çĕре хытта хăвар — оставить землю под паром
хытă хăлха — тугой на ухо, тугоухий
Пуян çыннăн хăлхи хытă. — погов. Богачи туги на ухо.
хытă шампадиал. голец (рыба)

симĕс


симĕс пăрçа — зеленый горошек
симĕс чей — зеленый чай
симĕс ылтăн — хмель (зеленое золото)
симĕс кайăкдиал. дятел

вĕрши

вĕрши кайăкдиал. то же, что вĕршĕн

мăшăрлă

в супружестве, в браке
мăшăрлă пурнăç — супружеская жизнь
мăшăрлă пурăнма пуçла — начать супружескую жизнь, вступить в брак
Вĕçен кайăк та мăшăрлă пурăнать. — посл. И птицы живут парами.

мамăк


мамăк тир — пушнина
мамăк тирлĕ кайăк — пушной зверь
мамăк çĕр — удобренная, рыхлая земля

мерченĕ


кăркка мерченĕ
— мясистый нарост над клювом индюка
Мерчен кайăк фольк., название сказочного зверя или птицы

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

автан

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ылмашăвне кăтартакан вуникĕ паллăран (чĕрчунтан) вуннăмĕшĕ. Вьетнам, Китай, Япони, ... ытти хăш-пĕр çĕршывсен календарĕнче кашни çулталăка выльăх-чĕрлĕх тата тискер кайăк ятне панă. Çав ятсем 12 çулхи çаврăмпа ылмашăнса пыраççĕ. Вĕсем çаксем, 1. Йĕкехӳре (Шăши). 2. Ĕне (Вăкăр). 3. Тигр. 4. Куян (Кролик). 5. Аç-таха. 6. Çĕлен. 7. Лаша. 8.Сурăх (Така). 9. Упăте. 10. Автан (Чăх). 11. Йытă. 12. Сысна (Кабан). КЯ, 15.05.1988, 4 с. Шухăшлавçăсем, ăсчахçăсем Автан çулĕнче çуралаççĕ. ЯБ, 1990, 1 /, 62 с. — Автан çулне кĕр (Х-р, 22.03.1993, 4 с.; ÇХ,1998, 1 /, 5 с.). 2. Ç.п.,астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра (Автан çулĕнче) çуралнă çын. Автана кăçал ĕмĕтсем татăлни кулянтарма пултарать. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Автансем ... çĕнĕ çула та асăрхануллăн йышăнаççĕ. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с. Автан çитес çул чылай лăпкăрах тата ирĕклĕрех пурăнма пултарать. ÇХ,1999, 49 /, 8 с. — Автан-хĕрарăмсем, Автан-арçынсем (Х-р, 31.12.1992, 3 с.). 3. П.п., калаç. Ирĕлтернĕ сахăртан ачасене ĕмме хатĕрлекен пылак çимĕç. П.Большаков хăйĕн килĕнче пылак автансен «инкубаторне» уçнă. К-н, 1966, 9 /, 12 с. Сахăртан тунă «автан». Х-р, 20.01.1994. 4. П.п., калаç. Чупкăн арçын; хĕрарăм кĕтӳççи, ĕревĕç. Пĕлтĕр мана «автан» тесе чĕнетчĕç. Çук, Автан çулĕнче çуралнăран мар, чиперккесене час-час улăштарнăран. ÇХ, 1998, 42 /, 10 с. Çав мехелпех пуçлас пуль сăмаха... Каçтака мар, автан шырамалла. ТА, 1998, 1 /, 36 с.

йытă

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ыл-машăвне кăтартакан вуникĕ паллăран вунпĕрмĕшĕ. Хăш-пĕр çĕршыв-сен календарĕсенче кашни çулталăка выльăх-чĕрлĕх тата тискер кайăк ятне панă, ... Упăте, Автан, Йытă, Сысна. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Ман тусăмЙытă çулĕнче çуралнă Арăслан. Т-ш, 1994, 27 /, 8 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Йыттăн хăйне çăмăлрах тытма, шӳтлеме вĕренмелле. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Йытă, Тигр пекех шанăçне çухатнăскер, малалла вăрттăн кĕрешет. Х-р, 31.12.1992, 3 с. Йытăсем çĕнĕ юлташсем тупĕç. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с.

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

кай

отправляться, идти, ехать, уйти, уехать; атте ватăлса кайнă – отец состарился; кайăк вĕçсе кайнă – птица улетела; пӳрт çунса кайрĕ – изба сгорела; йытă уранса кайнă – собака взбесилась; йытса кайрĕ – унес; путса кайнă – утонул; пăвăнса кайнă удавился; çĕрсе кай – сгнить; тухса кай – уходить; çĕвĕ кайать – шитво идет; хĕрсем пĕве кайнă чух – когда подросли; тухрĕ-кайрĕ вăрмана – вышел в лес; кайса кил – сходить; кайнăран вара – со времен ухода; кайасунта килесӳнте ырă çул пултăр – пусть будет тебе добрый путь в твоих поездках; хулана каймаллинчен епĕ хăрамастăп – я не боюсь того, что приходится ехать в город.

80 стр.

кайăк

птица, дичь, дикое животное
зверь

вĕçен кайăк — летающие птицы
кайăк хур — дикий гусь
кайăк кăвакал — дикая утка
ула кайăк — пестрый дятел
хура кайăк — черный дроздь
Кайăк хур Çулĕ — Млечный Путь
кайăк пуç — клевер
кайăк станĕ — клетка (для птиц)
кайăкçă — охотник
кайăк тытма кай — итти на охоту
кайăка çӳрекен — охотник
кайăк лаша — осел
кушак кайăк — мышь
кайури (кайа ури) — землерой, крот

пăшал

пищаль; ружье; мушкет; пăшал кепçи – дуло; ружейный ствол; пăлаш хутаççи – напалище; пăшал вĕçĕнчи пăта – нацел; пăшал пер – стрелять из ружья. Есĕ мĕнĕш манăн пăшалпа перетĕн? - зачем ты стреляешь из моего ружья? пăшалçă кайăка (кайăк тытма, ухатана) кайать – охотник идет на охоту.

132 стр.

сарă

желтый, саврасый; русый, рыжий; сап-сарă – совершенно желтый; сарă-хĕрлĕ – желто-красный; сарăрах – желтоватый; сарă çу – коровье масло, топленое масло; сарă чир – желтуха; сарă кайăк – желтянка; сарă ут – соловая лошадь; сар – яичный желток; сарамак – желтуха (болезнь); сарăл, сарăх – пожелтеть; ах, аки, сараки! мĕскер çисе сарăлса? (Ядр.) - ах, тетка, русая тетка! с какой пищи порусела ты? сарат – выжелтить.

163 стр.

сăмса

нос
сăмса çийĕ — переносье
сăмса шăтăкĕсем — ноздри
пысăк сăмсалă — большеносый
лапчăк сăмса — курносый
кайăк сăмси — птичий нос, клюв
сăмсасăр — безносый

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

Кайăк çулĕ

хисепсĕр нумай çăлтăр купаланса тăракан вырăн. Кайăк çулĕ вăл ак мĕн: çав кайăк çулĕ тиекен çĕрте хисепсĕр нумай çăлтăр купаланса тăрать. Çав темĕн чухлĕ çăлтăр çутти пĕрле хутшăнса пĕлĕт çинче çул пек çутăлса тăрать [Хыпар 1906, № 13:211].

кăвакал хăй

кайăк кăвакал. Кунта пайтах кăвакал ячĕ калаççĕ: шыв чăххи, чăмкăç, хĕлĕх хӳре, шăркалчă кăвакал, кăвакал хăй (кайăк кăвакал) теççĕ [Тимофеев 2002:81].

куян

мулкач, кайăк (Тăхăр ялта). «Куян (пирĕн çапла калаççĕ мулкаçа, кунта кайăк теççĕ) курни хупларĕ», –тет аппа [Тимофеев 2002:360].

соболь

ăшă тирлĕ тискер кайăк. Ку çĕре вăрçса илнĕ казаксем кунтан пиншер соболь (ăшă тирлĕ тискер кайăк) илсе кайнă [Хыпар 1906, № 43:678].

шăши

кушак кайăк. Малтан вăрçкаласа тăнă чухне пухăннă чăвашсем шăши (кушак кайăк) кушакран тарса пытаннă пек саланнă пĕтнĕ, пĕри те çук [Хыпар 1906, № 20:317–318]; Çапла йывăç тавра таптани йывăçсене кушак кайăк (шăши) кышласа пĕтересрен те хăтарать, анчах куншĕн кĕркунне астăвас пулать [Хыпар 1907, № 4:28].

çирĕх тăрри

юрлакан кайăк тĕсĕ. <…> тимĕр решеткеллĕ чӳрече тулашĕнче çирĕх тăрри (юрлакан кайăк) ларнă, вăл та хăйĕн савăнтаракан юррипе унăн чунне пусарнă [Акăшсем 1908:50].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

аист

сущ.муж.
аист (чарлан евĕр кайăк); гнездо аиста аист йăви

базар

сущ.муж. (син. рынок)
пасар; сельский базар ял пасарĕ; школьный базар шкул хатĕрĕсен пасарĕ ♦ птичий базар кайăк пасарĕ (вĕçен кайăк питĕ йышлăн йăва тăвакан вырăн); устроить базар шăв-шав çĕкле, çуйхаш

барсук

сущ.муж.
пурăш (йытă пысăкăш тискер кайăк); нора барсука пурăш шăтăкĕ

бык

сущ.муж.
вăкăр; племенной бык ăратлă вăкăр; дикие быки кайăк вăкăрсем ♦ здоров как бык сып-сывă

вверху

1. нареч. çӳлте, тура, тӳпере; вверху парит орёл тӳпере ăмăрт кайăк ярăнса вĕçет
2. чего , предлог с род. п. çийĕнче, çинче, тăрринче, тӳпинче; вверху здания çурт тăрринче; вверху гор лежит снег сăрт-ту тăрринче юр выртать

вить

глаг. несов.
1. (син. скручивать, сплетать) яв, явала, пĕтĕр; вить верёвку вĕрен яв
2. (син. делать, строить) çавăр, хыв, ту; птица вьёт гнездо кайăк йăва çавăрать

воробей

сущ.муж.множ. воробьи (-бьёв)
çерçи, сала кайăк; домовой воробей ял çерçийĕ ♦ Старого воробья на мякине не проведёшь посл. Ват çерçие хывăхпа улталаймăн

вышина

сущ.жен.
1. (син. высота) çӳллĕш; вышиной в дом çурт çӳллĕш
2. тӳпе; орёл парит в вышине ăмăрт кайăк тӳпере ярăнса вĕçет

гусь

сущ.муж., множ. гуси
хур; дикие гуси кайăк хурсем ♦ как с гуся вода хăнк та мар

дикарь

сущ.муж., дикарка жен.
тискер çын, кайăк çын

дикий

прил., дико нареч.
1. (ант. культурный) кайак ...; тискер; хир -ĕ, ана -ĕ, вăрман -ĕ; дикие звери тискер кайăксем; дикая утка кайăк кăвакал; дикий лук ана суханĕ, ыхрути
2. (син. грубый, необузданный) усал, тискер, хаяр; дикие нравы тискер йăласем

животное

сущ.сред.
чĕр чун, янавар, выльăх; домашнее животное килти выльăх; дикие животные ирĕк чĕр чунсем, кайăк янаварсем

жужелица

сущ.жен.
хыт кайăк (тăрăхла кĕлеткеллĕ çăткăн нăрă)

звериный

прил.
тискер кайăк -ĕ; звериный вой тискер кайăк улани ♦ звериная ненависть ăссăрла курайманлăх

зверь

сущ.муж., множ. звери
кайăк, тискер кайăк; тигр — хищный зверь тигр — çăткăн кайăк

зоркий

прил., зорко нареч.
çивĕч, витĕр, вичкĕн (куç); çивĕч куçлă; у орла зоркие глаза ăмарт кайăк куçĕ питĕ çивĕч; зорко смотреть вперёд малалла тинкерсе пăх

зубр

сущ.муж.
зубр (кайăк вăкăр)

иволга

сущ.жен., множ. иволги
сар кайăк; пение иволги сар кайăк юрлани

инкубатор

сущ.муж.
инкубатор (кайăк çăмартисенчен чĕпĕ кăлармалли аппарат); заложить яйца в инкубатор инкубатора çăмарта хыв

клевер

сущ.муж.
клевер, кайăк пуçĕ (выльăх апачĕлĕх курăк); поле под клевером клевер пусси

клёст

сущ.муж.
кукăр сăмса (кайăк)

коршун

сущ.муж.
хăлат (çăткăн кайăк); коршун унёс цыплёнка хăлат чăх чĕппине йăтса кайрĕ

кошка

сущ.жен.
кушак; дикая кошка кайăк кушак; домашняя кошка килти кушак; кошка окотилась кушак çăвăрланă ♦ живут, как кошка с собакой кушакпа йытă пек пурăнаççĕ; как угорелая кошка ухмаха ернĕ пек; на сердце кошки скребут чун вырăнта мар; между ними пробежала чёрная кошка вĕсем хирĕçсе кайнă

крыло

сущ.сред.; множ. крылья
1. çунат (вĕçен кайăксен, хурт-кăпшанкăн); крылья орла ăмăрт кайăк çуначĕсем
2. çунат (самолётсен, армансен); крылья ветряной мельницы çил арман çуначĕсем ♦ крыло здания çурт хĕрри (сулахайри е сылтăмри); птенцы встали на крыло кайăк чĕпписем вĕçме пуçланă

млечный

прил.: Млечный Путь Кайăк хур Çулĕ (тӳпере çутă тăрăх пек курăнакан çăлтăрсен капламĕ)

орёл

сущ.муж., множ. орлы
ăмăрт кайăк

орлёнок

сущ.муж., множ. орлята
ăмăрт кайăк чĕппи

осёл

сущ.муж., множ. ослы
ашак; дикий осёл кайăк ашак; домашний осёл килти ашак

павлин

сущ.муж.
турткăш (вăрăм хитре хӳреллĕ кайăк)

пантера

сущ.жен.
пантера (кушак йышши пысăк тискер кайăк)

парить

2. глаг. несов.
вĕç, ярăнса вĕç; орёл парит в небе тӳпере ăмăрт кайăк ярăнса вĕçет

перепел

сущ.муж., перепёлка жен.
путене (уйра пурăнакан кайăк)

пингвин

сущ.муж.
пингвин (Антарктикăра пурăнакан вĕçмен кайăк)

пищать

глаг. несов.
нăйлат, чăйлат, нăйкăш; птенцы пищат кайăк чĕпписем чăйлатаççĕ

попугай

сущ.муж.
попугай (кăнтăрти кайăк)

птенец

сущ.муж.
чĕпĕ, кайăк чĕппи; птенец сороки чакак чĕппи

птица

сущ.жен.
кайăк, вĕçен кайăк; певчая птица юрлакан кайăк; перелётные птицы куçан кайăксем (хĕл каçма кăнтăра вĕçсе каяканнисем)

птичий

прил.
кайăк -ĕ; птичье гнездо кайăк йăви ♦ птичий базар кайăк пасарĕ (кайăксем йышлăн йăва тăвакан вырăн)

сесть

глаг. сов.
1. лар, вырнаçса лар; сесть за стол сĕтел хушшине лар; сесть в автобус автобуса кĕрсе лар; птица села на ветку кайăк турат çине анса ларчĕ
2. лар, кĕр; после стирки рубашка села çунă хыççăн кĕпе ларчĕ ♦ сесть за книги кĕнеке вулама пикен; сесть на диету диета тытма пуçла; сесть в тюрьму тĕрмене лек; солнце село хĕвел анса ларчĕ

сидеть

глаг. несов.
1. лар; вырнаçса лар; сидеть на стуле пукан çинче лар; птица сидит на ветке кайăк турат çинче ларать; сидеть целый день дома кунĕпех килте лар
2. 1 и 2 л. не употр. лар, юра, килĕш; платье на девушке сидит хорошо кĕпе хĕре килĕшет

снегирь

сущ.муж.
уйăп (хĕрлĕ пĕсехеллĕ кайăк)

сова

сущ.жен., множ. совы
тăмана; сова — ночной хищник тăмана — çĕрлехи çăткăн кайăк

сокол

сущ.муж.
кайкăр (çăткăн кайăк)

стриж

сущ.муж.
вĕршĕн (чĕкеçрен пысăкрах кайăк)

тетерев

сущ.муж.
ăсан (чăх евĕрлĕ кайăк)

трофей

сущ.муж.
трофей (тăшмантан тытса илнĕ хĕç-пăшал, пурлăх); военные трофеи вăрçă трофейĕсем ♦ охотничьи трофеи сунарçă пайти (тытнă кайăк)

утка

сущ.жен.
кăвакал; дикие утки кайăк кăвакалсем

хищник

сущ.муж., хищница жен.
çăткăн, тискер кайăк, çăткăн кайăк; волк — безжалостный хищник кашкăр — ним хĕрхенӳсĕр çăткăн

хищный

прил., хищно нареч.
1. тискер, çăткăн; хищные животные тискер кайăксем, çăткăн чĕр чунсем; ястреб — хищная птица хурчка — çăткăн кайăк
2. (син. жадный) çăтăх, хапсăнчăк, ĕмĕтсĕр; хищные повадки браконьеров браконьерсен хапсăнчăк йалисем

щегол

сущ.муж.
шăкăлчи (хитре юрлакан кайăк)

щипать

глаг. несов.
1. кого-что (син. защемлять) чĕпĕт; щипать пальцами пӳрнепе чĕпĕт
2. 1 и 2 л. не употр., что (син. жечь, раздражать) чĕпĕт, çунтар, çатăртаттар, çи; перец щиплет язык пăрăç чĕлхене çатăртаттаратъ
3. (син. рвать) çырт, çи, тат; овцы щиплют траву сурăхсем курăка çăтăрт-çăтăрт çиеççĕ
4. (син. дёргать, теребить) турт, чĕпĕт; щипать струны гитары гитара хĕлĕхĕсене турткала ♦ щипать птичью тушку кайăк тĕкне тат

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

явăнкала

явăнкала, учащ. ф. от явăн.
- Бiтр. Çӳлте явăнкаласа çӳрекен пĕр кайăк корчĕç.

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

аист

аист (вăрăм ураллă шултра вĕçен кайăк).

альбатрос

альбатрос (тинĕс çинчи пысăк кайăк).

заповедник

заповедник, усравлӑх (кайăк-кĕшĕке е ытти чӗрчуна е ÿсентӑрана сыхласа усрамалли вырӑн).

клёст

клеста кукăрсăмса (кайăк).

вереница

карта, ушкăн, умлă-хыçлă пыракан йыш; дикие гуси улетают вереницей кайăк хур карталанса вĕçсе каять.

встряхнуться

сов., встряхиваться несов. лăкан, силлен, силленсе ил (кайăк), хавхалан, çăмăллан.

сойка

сульха (кайăк).

потрошить

-шу кого, что сов., выпотрошить с а яз.. выльӑх е кайăк ӑшчиккине кӑларни, тасатни.

птицелов

вӗҫен кайăк тытакан.

пух

мамӑк; птичий пух кайăк мамӑкӗ; кроличий пух сайкка мамӑкӗ; в пух и прах пуҫӗпех, пӗтӗмпех (ҫӗмӗрсе тӑк).

чирок

, -рка, шăркалчă, вĕтĕрех кайăк кăвакал.

хищник

1. тискер кайăк, çăткăн вĕçен кайăк; 2. перен. ыттисене эксплуатацилесе е вăрласа-çаратса пуякан çын.

хищный

1. тискер, çăткăн; хищный зверь тискер кайăк; хищная птица çăткăн кайăк; 2. перен. ĕмĕтсĕр, выçă куçлă çын.

удод

удод, хыркук (кайăк).

улизнуть

сов. разг. вăрттăн тухса тар, çын асăрхаман чух тухса шăван.

утка

1. кăвакал; дикая утка кайăк кăвакал, шăркалчă.

учуять

учую что сов. учуивать несов. разг. сис, туй, туйса ил (йытă — кайăк шăршине).

барс

барс (тигртан пĕчĕкрех çăткăн тискер кайăк).

бекас

шур чăххи, шур таки, шыв качаки, шурлăхра пурăнакан вăрăм сăмсаллă пĕчĕк кайăк.

беркут

беркут, караппăл (пĕрхĕт, ăмăрткайăк йышши пысăк вĕçен кайăк).

буревестник

(птица) тăвăл йыхравçи, тăвăл кайăкĕ, тинĕс утравĕ çинче е тинес хĕрринче пурăнакан пысăк вĕçен кайăк, тинĕс чарланĕ.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

аист

(шапа тарçи) аист. — ciconia [вăрăм туналлă пысăк вĕçен кайăк]; Ази аисчĕ азиатский аист — anastomus oscitans; Африка аисчĕ африканский аист — ibis ibis; Инçет Хĕвелтухăç аисчĕ дальневосточный аист — ciconia boyciana; хура аист чёрный аист — ciconia nigra

арăслан

(услан кайăк) лев — panthera leo [Африкăра пурăнакан кушак йăхĕнчи тискер чĕрчун]

архар

архар (аргали) — ovis amnion [сăрт-ту çинче пурăнакан шултра кайăк така]

ăмăрт кайăк

(ăмăрт) орёл — aquila [тĕклĕ ураллă пысăк çăткăн кайăк]; варăм хӳреллĕ тинĕс ăмăрт кайăкĕ орлан-долгохвост — haliaeetus leucoryphus; масар ăмăрт кайăкĕ могильник — aquila heliaca [кăнтăрта пурăнакан пысăк çăткăн ăмăрт кайăк]; сухаллă ăмăрт кайăк бородач — qypaetus barbatus [кăнтăрта пурăнакан пысăк çăткăн ăмăрт кайăк]; çеçенхир ăмăрт кайăкĕ степной орёл — aquila rapax; шур хулпуççиллĕ тинĕс ăмăрт кайăкĕ орлан белоплечий — haliaeetus pelagicus [Камчаткăра пурăнакан тинĕс ăмăрт кайăкĕ]; шур кутлă тинĕс ăмăрт кайăкĕ орлан-белохвост — haliaeetus albicilla

балобан

балобан — falco cherrug [кăйкăр кайăк тĕсĕ]

вăрăм хӳреллĕ тинĕс ăмăрт кайăкĕ

см. ăмăрт кайăк

вервертекен

веретенник — limnodromus griscus [шур таки йышши вĕçен кайăк]

вĕлтĕрен тăрри

крапивник — troglodytes troglodytes [çерçи йышши вĕçен кайăк]

вĕрене тăрри

чиж — spinus spinus [çерçи йышши симĕс кайăк]

вĕршĕн

стриж — apus [чĕкеç евĕрлĕ хура вĕçен кайăк]; йĕп хӳреллĕ вĕршĕн иглохвостый стриж — hirundapus caudacutus; хура вĕршĕн [шатра чĕкеç] чёрный стриж — apus apus; шур пилĕклĕ вĕршĕн белопоясничный стриж — apus pacificus; шур хырăмлă вĕршĕн белобрюхий стриж — apus melba

вĕтел

(варман кавакалĕ) дупель — gallinago media [вăрманта пурăнакан шур таки йышши кайăк]

вир кайăкĕ

просянка — emberiza calandra [çерçи йышши вĕçен кайăк]

витлевçĕ кайăк

пересмешка — hippolais [çерçи йышши вĕçен кайăк]

вут хӳре

(хĕм хӳре) горихвостка — phoenicurus phoenicurus [çерçи йышши хĕрлĕ хӳреллĕ вĕçен кайăк]

гарпи

гарпия — harpia harpia [Америкăра пурăнакан хурчка йышши пысăк çăткăн кайăк]

гуахаро

гуахаро — steatornis caripensis [Америкăра пурăнакан тур качаки йышши вĕçен кайăк]

гриф

гриф — gryphus [виле çиекен пысăк ăмăрт кайăк]; кăрккалла гриф гриф-индейка — gathartes aura; хура гриф чёрный гриф — aegupius monachus

деряба

деряба — turdus viscivorus [сĕлхе йышши вĕçен кайăк]

джек

джек (дрофа-красотка) — otis undulata [хир кăркки йышши вĕçен кайăк]

дикуша

дикуша — falcipennis falcipennis [Азире пурăнакан ăсан йышши вĕçен кайăк]

ĕшпĕл

кукша (ронжа) — cractes infaustus [тайгара пурăнакан курак-çăхан йăхĕнчи вĕçен кайăк]

зуёк

зуёк — charadrius [ржанка йăхĕнчи галстуклă мăйлă вĕçен кайăк]

ибис

ибис — ibidus [кантарта пурăнакан аист евĕрлĕ вĕçен кайăк]

йӳрĕк

вьюрок/юрок — fringilla montifringilla [çерçи йышши вĕçен кайăк]

канарейка

(майра кайăкĕ) канарейка — serinus canaria [килте усракан, илемлĕ юрлакан вĕçен кайăк]

кантăр кайăкĕ

(пуса кайăкĕ) — коноплянка — acanthis cannabina [çерçи йăхĕнчи хĕрлĕ çамкаллă вĕçен кайăк]

караппăл

(пĕркĕт) беркут — aquila chrysaetos [пысăк çăткăн ăмăрт кайăк]

каçхи нăрă

см. хыт кайăк

качурка

качурка — oceanodroma [тинĕсре пурăнакан пăрăх сăмсаллă кайăк]; кăвак качурка сизая качурка — oceanodroma furcata; пĕчĕк качурка малая качурка — oceanodroma monorchis; çурçĕр качурки северная качурка — oceanodroma leucorrhod; шур пуçлă качурка белоголовая качурка — pelagodroma marina; шур хырăмлй качурка белобрюхая качурка — fregetta tropica

кăвакарчăн

(кулюкка, кăвăлти) голубь, сизый голубь — columba livia [кăвак тĕслĕ вĕçен кайăк]; вăтам вăрман кăвакарчăнĕ (вăтам ула тăпа) клинтух — columba oenas; пĕчĕк вăрман кăвакарчăнĕ (пĕчĕк ула тăпа) горлинка, горлица — streptopelia turtur; пысăк вăрман кăвакарчăнĕ (пысăк ула тăпа) вяхирь — columba palumbus; чулту кăвакарчăнĕ каменный голубь (скалистый голубь) — columba rupestris [Азире тусем хушшинче пурăнакан кайăк]

кăвак пĕсехе

варакушка — luscina svecica [сĕлхе йышши кайăк]

кăйкăр

(лаччăн кайăк) сокол — falco [тĕксĕр ураллă çăткăн кайăк]; хĕрлĕ пуçлă кăйкăр рыжеголовый сокол (шахин) — falco pelegrioides [пушхирте пурăнакан хĕрлĕ пуçлă çăткăн кайăк]

кăркка

индюк — meleagris gallopavo [чăх евĕрлĕ пысăк кайăк]

кăсăя

синица — parus [çерçи йăхĕнчи симĕс-кăвак тĕслĕ вĕçен кайăк] вăрам хӳреллĕ кăсăя длиннохвостая синица — aegithalos caudatus; кăвак кăсăя синица-лазоревка — parus coeruleus; пĕчĕк кăсăя синица-московка — parus ater; пысăк кăсăя большая синица — parus major; xypa пуçлă кăсăя черноголовая гаичка — parus palustris; уссиллĕ кăсăя синица усатая — panurus biarmicus; пăвăр пуçлă кăсăя буроголовая гаичка (пухляк) — parus montanus; тĕпеклĕ кăсăя хохлатая синица (гренадёрка) — parus cristatus

кеа

кеа (нестор) — nestor notabilis [попугай йăхне кĕрекен кайăк]

кедр кайăкĕ

кедровка — nucifraga caryocatactes [тайгара пурăнакан кедр мăйри çиекен курак йышши вĕçен кайăк]

кĕпшĕл

(сульха) сойка — carrulus glandarius [курак-çăхан йăхне кĕрекен тĕпек пуçлă çăткăн кайăк]

клушица

клушица — pyrrhocorax pyrrhocorax [кăнтăрта пурăнакан курак йышши кайăк]

колибри

колибри — trochilus [Америкăра пурăнакан вăрăм сăмсаллă чи пĕчек вĕçен кайăк]

колпица

колпица — platalea leucorodia [ибис йăхĕнчи пысăк сăмсаллă кайăк]

конюга

конюга — aethia [Лăпкă океанра пурăнакан чистик йышши кайăк]

корелла

корелла — nymphicus hollandicus [попугай йăхĕнчи кайăк]

королёк

королёк — regulus [çерçи йăхĕнчи сарă-симĕс тĕслĕ пĕчĕк вĕçен кайăк]; cap пуçлă королёк желтоголовый королёк — regulus regulus

король çăтмах кайăкĕ

см. çăтмах кайăк

кроншнеп

кроншнеп — numenius [шур такисен йăхĕнчи вĕçен кайăк]

кукăр сăмса

клест — loxia [тайгара пурăнакан кукăр сăмсаллă хĕрлĕ вĕçен кайăк]

куккук

кукушка — cuculus [çăмартине урăх кайăк йăвине хуракан вĕçен кайăк]; илтмен куккук глухая кукушка — cuculus saturatus

кукша

кукша (ронжа) — cractes infaustus [тайгара пурăнакан курак йăхĕнчи вĕçен кайăк]

курак

грач — corvus frugilegurs [шурă тĕплĕ сăмсаллă хура вĕçен кайăк]; кăвак курак сизоворонка — coracias garrulus [ракша йăхĕнчи кăвак тĕслĕ вĕçен кайăк] ула курак серая ворона — corvus comix [курак йăхне кĕрекен çăткăн кайăк]; хура курак чёрная ворона — corvus согопе [курак йăхĕнчи хура çăткăн кайăк]

куçарчăк

перевозчик — actitis hypoleucos [юханшыв, лачака хĕрринче пурăнакан вĕçен кайăк]

ларка

кряква — anas platyrhynchos [кайăк кăвакал тĕсĕ]

масар ăмăрт кайăкĕ

см. ăмăрт кайăк

майпăран

(кăткă кайăкĕ) вертишейка (вертиголовка) — jynx torquilla [улатаккасен йăхĕнчи кăткă çиекен вĕçен кайăк]

нăйкăш кайăк

пищуха — certhia familiaris [çерçи йăхĕнчи çурла сăмсаллă вĕçен кайăк]

оляпка

оляпка — cinclus cinclus [шыв хĕрринче пурăнакан, пулă çиекен пĕчĕк вĕçен кайăк]; пăвăр оляпка бeрая оляпка — cinclus pallasii

пăрчăкан

трясогузка — motacilla [çерçи йышши вăрăм хӳреллĕ вĕçен кайăк]; сарă пăрчăкан жёлтая трясогузка (плиска) — motacilla fiava; cap пуçлă пăрчăкан желтоголовая трясогузка — motacilla citreda; cap çурăмлă пăрчăкан желтоспинная трясогузка — motacilla lutea; шурă пăрчăкан белая трясогузка — motacilla alba

пимпа

зяблик — fringilla соеlebs [çерçи йышши вĕçен кайăк]

пихта тăрри

щур — pinicola enucleator [тайгара пурăнакан хĕрлĕ кайăк]

попугай

попугай — psittacus [тропикра пурăнакан пысăк сăмсаллă вĕçен кайăк]

пуклак сăмса

тупик — pratercula artica [чистик йăхĕнчи пуклак сăмсаллă вĕçен кайăк]

пуртă сăмса

топорик — lunda cirrhata [чистик йăхĕнчи пысăк сăмсаллă вĕçен кайăк]

ремез

ремез — remiz pendulinus [кăсăясен йăхĕнчи пĕчĕк вĕçен кайăк]

сад пахчи чечен кайăкĕ

см. чечен кайăк

cap кайăк

иволга — oriolus oriolus [capa тĕслĕ вĕçен кайăк]

сăвăс

клещ — acarus [эрешменсен йăхĕнчи юн тата ӳсентăрансем сĕткенне ĕçекен сиенлĕ, пай уралла чĕрчун]; виле сăвасĕ трупный клещ — poecilochirus necrophori; иксода сăвăсĕ иксодовый клещ — ixodes [этемсен тата выльăхсен юнне ĕçекен сăвăс]; кайăк сăвăсĕ птичий клещ — dermanyssus hirundinis; кĕçĕ сăвăсĕ (кăрчанкă пыйти) чесоточный клещ — sarcoptes scabiei [кĕсĕ чирĕпе чирлеттерекен сăвăс]; сухан сăвăсĕ луковичный клещ — rhizoglyphus echinopus; сыр сăвăсĕ сырной клещ — tyrolichus casei; çăм сăвăсĕ волосяной клещ — demodicidae folliculorum [юн ĕçекен сăвăс); çăнăх сăвăсĕ мучной клещ — acarus siro [çăнăхра ĕрчекен сăвăс]; тайга сăвăсĕ таёжный клещ — ixodes persulcatus; тăпра сăвăсĕ почвенный клещ — trombidiformes; шĕпĕн сăвăсĕ галлобразующий клещ — eriophyes [ӳсентăрансен паразит сăвăсĕ]; шыв сăвăсĕ водяной клещ — hydrachnellae; эрех сăвăсĕ винный клещ — histiogaster bacchus

сăнчас

см. шăван кайăк

сăрă чечен кайăк

см. чечен кайăк

сĕлĕх

(çыпçанкă) пиявка — euhirudinea [юн ĕçекен ункăллă шыв шĕвĕрĕлченĕ]; кайăк сĕлĕхĕ птичья пиявка — protoclepsis maculosa; медицина сĕлĕхĕ медицинская пиявка — hirudo medicinalis; пулă сĕлĕхĕ рыбья пиявка — limnotracheobdella sinensis [пулăсен юнне ĕçекен сĕлĕх тĕсĕ] ; суя ут сĕлĕхĕ ложноконская пиявка — haemopis sanguisuga; тимĕр шапа сĕлĕхĕ черепашья пиявка — haementeria costata; ут сĕлĕхĕ конская пиявка — limnatis nilotiea; шуй сĕлĕхĕ улитковая пиявка — glossiphonia complanata

сĕлхе

дрозд — turdus [хитре юрлакан вĕçен кайăк]; хура сĕлхе чёрный дрозд — turdus merula; чăпар сĕлхе пёстрый дрозд — monticola saxatilis; шур куçхаршиллĕ сĕлхе дрозд-белобровик — turdus musicus

сив кайăкĕ

пуночка — plectrophenax nivalis [çурçĕртен хĕлле вĕçсе килекен шурă кайăк]

симĕс кайăк

зеленушка — chloris chloris [çерçи йăхĕнчи симĕс тĕслĕ вĕçен кайăк]

страус

страус — struthio [чупакан пысăк кайăк]; Африка страусĕ африканский страус — struthio camelus

султанка

султанка — porphyrio porphyrio [кăнтăрта пурăнакан кĕтӳç чăххисен йăхĕнчи кайăк]

сухаллă ăмăрт кайăк

см. ăмăрт кайăк

сухонос

сухонос — anser cygnoides [пысăк кайăк хур]

çăтмах кайăкĕ

райская птица — paradisaea [Австралире пурăнакан хитре вĕçен кайăк]; король çăтмах кайăкĕ королевская райская птица — cicinnurus regius; пĕчĕк çăтмах кайăкĕ малая райская птица — paradisaea minor; пысăк çăтмах кайăкĕ большая райская птица — paradisaea apodа

çăхан

ворон — corvus corax [курак-çăхан йăхĕнчи пысăк çăткăн xypa кайăк]

çерçи

(сала кайăк) воробей — passer [хăмăр тĕслĕ пĕчĕк вĕçен кайăк]; кил-çурт çерçийĕ домовой воробей — passer domesticus; пушхир çерçийĕ пустынный воробей — passer simplex; уй çерçийĕ полевой воробей — passer montanus; чул çерçийĕ каменный воробей — petronia petronia

çеçенхир ăмăрт кайăкĕ

см. ăмăрт кайăк

Çĕпĕр шăна кайăкĕ

см. шăна кайăк

çирĕк тăрри

чечётка — acanthis flammea [çерçи йăхĕнчи хĕрлĕ пуçлă вĕçен кайăк]

çул кайăкĕ

подорожник — calcarius lapponicus [çул тăрăх апат шыраса вĕçекен çерçи йышши кайăк]

çурхи чие кайăкĕ

см. чие кайăк

тăмана

сова — strix [каçхи çăткăн кайăк]; вăрăм хӳреллĕ тăмана длиннохвостая неясыть — strix uralensis; кил-çурт тăмани домовой сыч — athene noctua; пĕчĕк тăмана совка (сплюшка) — otus scops; пулă тăмани рыбная сова — ketupa; сăрă тăмана серая неясыть — strix aluco; сухаллă тăмана бородатая неясыть — strix nebulosa; çерçи тăмани воробьиный сыч — glaucidium passerinum; тĕклĕ ураллă тăмана мохноногий сыч — aegolius funereus; хăлхаллă тăмана ушастая сова — asio otus; хурчкалла тăмана ястребиная сова — surnia ulula [хурчка евĕрлĕ тăмана]; шурă тăмана белая (полярная) сова — nyctea scandiaca; шурлăх тăмани болотная сова — asio flammeus

тăри

жаворонок — alauda [çерçи йăхĕнчи вĕçен кайăк]; вăрман тăрийĕ лесной жаворонок (юла) — lullula arborea; çеçенхир тăрийĕ степной жаворонок — melanocorypha calandra; тĕпеклĕ тăри хохлатый жаворонок — galerida cristata; уй тăрийĕ полевой жаворонок — alauda arvensis; хура тăри чёрный жаворонок — melanocorypha yeltoniensis

тăрна

журавль — grus [вăрăм мăйлă тата вăрăм ураллă пысăк вĕçен кайăк]; Даур тăрни даурский журавль — grus vipio; пуç кăшăллă тăрна венценосный журавль — baleorica regulorum; шурă тăрна белый журавль (стерх) — grus leucogeranus; сăрă тăрна серый журавль — grus grus; хура тăрна чёрный журавль — grus monachus; чиперкке тăрна журавль-красавка — anthropoides virgo; яппун тăрни японский журавль — grus japonensis

тинĕс хĕрри чарлакĕ

поморник — stercorarius [тинĕс хĕрринче пурăнакан чарлак йышши вĕçен кайăк]; вăрăм хӳреллĕ тинĕс хĕрри чарлакĕ длиннохвостый поморник — stercorarius longicaudus; вăтам тинĕс хĕрри чарлакĕ средний поморник — stercorarius pomarinus; кĕске хӳреллĕ тинĕс хĕрри чарлакĕ короткохвостый поморник — stercorarius parasiticus; пысăк тинĕс хĕрри чарлакĕ большой поморник — stercorarius skua

тур качаки

козодой — caprimulgus [чĕкеç евĕрле пысăк пуçлă каçхи вĕçен кайăк]; Европа тур качаки козодой европейский — capfimulgus europaeus; пысăк тур качаки большой козодой — caprimulgus inducus

турткăш

павлин — pavo cristatus [чах йышши питĕ хитре кайăк]

турпан

турпан — melanitta fusса [çурçĕрте пурăнакан кайăк кăвакал]

уйăп

(хĕрле кăкăр, макаш) снегирь — pyrrhula pyrrhula [çерçи йăхĕнчи хура пуçлă, хĕрлĕ кăкăрлă хитре вĕçен кайăк]

улатакка

дятел — picus [йывăç таккакан тĕрлĕ тĕслĕ вĕçен кайăк]; вăтам улатакка средний пёстрый дятел — dendrocopos medius; виç чĕрнеллĕ улатакка трёхпалый дятел — picoides tridactylus; кăвак пуçлă улатакка седоголовый дятел — picus canus; пĕчĕк улатакка малый пёстрый дятел — dendrocopos minor; пысăк улатакка большой пёстрый дятел — dendrocopos major; симĕс улатакка зелёный дятел — picus viridis; хупăллă улатакка чешуйчатый дятел — picus squamatus; шур çурăмлă улатакка белоспинный дятел — dendrocopos leucotos

фифи

фифи — tringa glareola [шур таки йышши кайăк]

хăлат

лунь — circus [хурчка йышши çăткăн кайăк]; уй хăлачĕ полевой лунь — circus cyaneus; улăх хăлачĕ луговой лунь — circus pygargus; хир хăлачĕ (хирхи) степной лунь — circus macrourus; чăпар хăлат пегий лунь — circus melanieucus; шурлăх хăлачĕ болотный лунь — circus aeruginosus

хăмăш кайăкĕ

камышовка — acrocephalus [хăмăш хушшинче пурăнакан çерçи йышши вĕçен кайăк]

хĕл чĕппи

зимородок — alcedo atthis [пулă çиекен пĕчĕк кăвак кайăк]

хĕрен

коршун — milvus [хурчка йышши çăткăн кайăк]; хĕрлĕ хĕрен красный коршун — milvus milvus; хура хĕрен чёрный коршун — milvus migrans

хĕрлĕ ура

красноножка (травник) — tringa totanus [шур такисен йăхне кĕрекен вĕçен кайăк]

хрустан

хрустан — charadrius morinellus [çурçĕрте, Уралта пурăнакан шыв чăххи йăхĕнчи вĕçен кайăк]

хур

гусь — anser [шывра ишекен пысăк кайăк]; йĕтем хурĕ гуменник — anser fabalis; căpă хур серый гусь — anser anser; сăрт-ту хурĕ горный гусь — anser indicus; шурă хур белый гусь — anser caerulescens; шур мăйлă хур гусь-белошей — anser canagicus; шур çамкаллă хур белолобый гусь — anser albifrons

хура катарта

чёрная катарта — coragyps atratus [Америкăра пурăнакан гриф йышши хура çăткăн кайăк]

хура пуçла чечен кайăк

см. чечен кайăк

хура шур таки

черныш — tringa ochropus [шур таки йăхĕнчи хура кайăк]

хурчка

ястреб — accipiter [тĕксĕр ураллă çăткăн кайăк]; виле хурчки стервятник — neophron percnopterus; пĕчĕк хурчка (кайăк хурчки) ястреб-перепелятник — accipiter nisus [пĕчĕк вĕçен кайăксене тата шăшисене тытакан хурчка]; пулă хурчки скопа — pandion haliaetus; путене хурчки пустельга — falco tinnunculus [пĕчĕк хурчка]; сăпса хурчки осоед — pernis apivorus; çерçи хурчки кобчик — falco vespertinus; çĕлен хурчки змееяд — circaetus gallicus

хыркук

удод — upupa epops [тĕпек пуçлă чăпар вĕçен кайăк]

чакак

сорока — pica pica [курак йăхĕнчи вăрăм хӳреллĕ ула вĕçен кайăк]

чана

(чавка) галка — colocus monedula [курак йăхĕнчи сăрă пуçлă вĕçен кайăк]

чăмкăç

нырок — aytha [кăвакал кайăк тĕсĕ]; хĕрлĕ пуçлă чăмкăç красноголовый нырок — aythya ferina; хĕрлĕ сăмсаллă чăмкăç красноносый нырок — netta rufina; шур куçлă чăмкăç белоглазый нырок — aythya nyroca

чеклетӳçĕ

чекан — saxicola [çерçи йышши вĕçен кайăк]; çаран чеклетӳçи луговой чекан — saxicola rubetra; xyрa пуçлă чеклетӳçĕ черноголовый чекан — saxicola torquata

чепчен

(хăмла кайăкĕ) зарянка (малиновка) — erithacus rubecula [çерçи йăхĕнчи хитре вĕçен кайăк]

чечен кайăк

славка — sylvia [çерçи йышши пĕчĕк вĕçен кайăк]; сад пахчи чечен кайăкĕ садрвая славка — sylvia borin; сăрă чечен кайăк серая славка — sylvia communis; хура пуçлă чечен кайăк черноголовая славка — sylvia atricapilla

чĕкеç

ласточка — hirundo [вăрăм хӳреллĕ пĕчĕк вĕçен кайăк]; сăрт-ту чĕкеçĕ горная ласточка —ptyonoprogne rupestris; çыран чĕкеçĕ береговая ласточка — riparia riparia; хула чĕкеçе (шур кут) городская ласточка (воронок) delichon urbica; ял чĕкеçĕ деревенская ласточка (касатка) — hirundo rustica

чие кайăкĕ

пеночка — phylloscopus [çерçи йăхĕнчи пĕчĕк вĕçен кайăк]; cap куç харшиллĕ чие кайăкĕ пеночка-трещётка — phylloscopus sibilator; çурхи чие кайăкĕ пеночка-весничка — phylloscopus trochilus; хура ураллă чие кайăкĕ пеночка-теньковка — phylloscopus collybitus

чистик

чистик — cepphus grylle [тинĕсре пурăнакан кăвакал евĕрлĕ кайăк]

чул кайăкĕ

каменка — oenanthe enanthe [йăвине чулсенчен тăвакан пĕчĕк вĕçен кайăк]

шаланкă

канюк (сарыч) — buteo buteo [хурчка йышши çăткăн кайăк]

шăван кайăк

(сăнчас) поползень — sitta europaea [çерçи йăхĕнчи йывăç таккакан вĕçен кайăк]

шăлан

жулан — lanius cristatus [чакак евĕрлĕ пĕчĕк çăткăн вĕçен кайăк]; вăрăм хӳреллĕ шăлан длиннохвостый сорокопут — lanius schach [Вăтам Азире пурăнакан шăлан]; сăрă шăлан серый сорокопут — lanius excubitor; хĕрлĕ пуçлă шăлан красноголовый сорокопут — lanius senator; хура çамкаллă шăлан чернолобый сорокопут — lanius minor

шăкăлчă

щегол — carduelis carduelis [çерçи йăхĕнчи хитре вĕçен кайăк]

шăна кайăкĕ

мухоловка — muscicapa [çерçи йăхĕнчи вĕçен кайăк]; пĕчĕк шăна кайăкĕ малая мухоловка — muscicapa parva; сăрă шăна кайăкĕ серая мухоловка — muscicapa striata; Çĕпĕр шăна кайăкĕ сибирская мухоловка — muscicapa sibirica; чăпар шăна кайăкĕ мухоловка-пеструшка — ficedula hypolenca; шур мăйлă шăна кайăкĕ белошейная мухоловка — fecedula albicollis

шăнкăрч

скворец — stumus vulgaris [çерçи йăхĕнчи хура вĕçен кайăк]; кĕрен шăнкăрч розовый скворец — sturnus roseus; пĕчĕк шăнкăрч малый скворец — sturnia sturnia; сăрă шăнкăрч серый скворец — spodiopsar cineraceus

шăпăльти

чечевица — carpodacus erythrinus [çерçи йăхĕнчи хĕрлĕ пуçлă, хĕрлĕ пĕсехеллĕ вĕçен кайăк]

шăпчăк

соловей — luscinia luscinia [çерçи йăхĕнчи хитре юрлакан пĕчĕк вĕçен кайăк]

шăркалчă

чирок — anas [пĕчĕк кайăк кăвакал]; шатăрти шăркалчă чирок-трескунок — anas querquedula; шăхăрчăк шăркалчă чирок-свистунок — anas crecca

шăрчăк кайăк

сверчок — locustella naevia [шăрчăк пек юрлакан вĕçен кайăк]

шăши

(кушак кайăк(ĕ) мышь — mus [кăшлакансен йăхĕнчи пĕчĕк чĕрчун]; вăрман шăшийĕ лесная мышь — apodemus sylvaticus; кил-çурт шашийĕ домовая мышь — mus musculus; пĕчĕкçĕ шăши мышь-малютка — micromys minuttis; cap пырлă шăши желтогорлая мышь — apodemus flavicollis; йĕплĕ шăши колючая мышь — acomus vilsoni

шăланкурăс

свиристель — bombycilla garrulus [тĕпек пуçлă, хӳри сарă вĕçлĕ вĕçен кайăк)

шĕпшĕл

(лиç кайăк) овсянка — emberiza citrinella [çерçи йăхĕнчи вĕçен кайăк]; сад пахчи шĕпшĕлĕ садовая овсянка — emberiza hortulana; хăмăш шĕпшĕлĕ камышовая овсянка — emberiza schoenicius; xypa пуçлă шĕпшĕл черноголовая овсянка — emberiza melanocephala; юманлăх шĕпшĕлĕ дубровник — emberiza aureola

шур кутлă тинĕс ăмăрт кайăкĕ

см. ăмăрт кайăк

шур хул пуççиллĕ тинĕс ăмăрт кайăкĕ

см. ăмăрт кайăк

щурка

щурка — merops (йăвине çыран хĕрринче çĕр чавса тăвакан хитре вĕçен кайăк]; симĕс щурка зелёная щурка — merops superciliosus; хĕрлĕ щурка красная щурка — merops nubicus; ылтăн щурка золотистая щурка — merops apiaster

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

дикарь

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

шăв-шав шăв-шавлă шăв-шавсăр шăван « шăван кайăк » шăвар шăварăн шăварттар шăвару шăвăн

шăван кайăк
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org