Шырав: ырă

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

бальзам

бальзам (ырă шăршăллă маç)

ваниль

ваниль (тропикри ырă шăршăллă йывăç çимĕçĕ)

вĕçĕмсĕр

бесконечно, беспредельно
чрезвычайно

вĕçĕмсĕр ырă — бесконечно добрый
вĕçĕмсĕр юрат — любить очень сильно

гвоздика

2.
гвоздика (апата техĕмлетмелли ырă шăршăллă япала)

гиацинт

бот.
гиацинт (ырă шăршăллă чечек)

жасмин

жасмин (ырă шăршăллă шурă чечеклĕ тĕм)

иккен

2.
то, что...
о том, что...

вăл ырă çын иккенне пурте пĕлеççĕ — то, что он добрый человек, все знают

ирхине

утром
ирхине ирех — рано утром
ирхине тухса кайăпăр — мы выедем утром
Ирхине килекен ырă хыпарпа килет, çĕрле çӳрекен çĕвек хыпарпа çӳрет. — погов. Утренний посетитель с доброй вестью, ночной — с дурной.

кардамон

кардамон (ырă шăршăллă япала)

каç

вечерний
ночной

каçа хирĕç — под вечер, к вечеру
каç кӳлĕм — 1) вторая часть рабочего дня 2) под вечер
каç пулнипе — к вечеру, под вечер
иртнĕ каç — прошлый вечер, прошлым вечером
каç вырт — заночевать, переночевать
каç выртмалла кай — поехать с ночевкой
каç пулать — вечереет, наступает вечер
каçа юл — быть застигнутым ночью
ырă каç пултăр! — добрый вĕчер!

кăмăл

1.
характер, свойство характера
ăшă кăмăл — радушие, приветливость
вылянчăк кăмăл — изменчивость, непостоянство
йывăр кăмăл — тяжелый характер
çемçе кăмăл — мягкосердечие
тӳрĕ кăмăл — прямота
усал кăмăл — злобность
уçă кăмăл — 1) щедрость 2) откровенность
хытă кăмăл — жестокосердие
ырă кăмăл — доброта

кăмăллан

становиться добрым, радушным, ласковым
ырă кăмăллан — становиться добрым

кăтарт

7. с некоторыми сущ.
образует сочетания со знач. действия в соответствии со смыслом сущ.:

асап кăтарт — причинять мучения, мучить
хурлăх кăтарт — причинять мучения, мучить
инкек кăтарт — приносить беду
шар кăтарт — приносить беду
канăç ан кăтарт — не давать покоя
пархатар кăтарт — приносить пользу, оказывать услугу
усă кăтарт — приносить пользу, оказывать услугу
хур кăтарт — причинять зло, обижать
ырă кăтарт — делать добро

кĕт


вăхăт кĕтмест — время не ждет
кĕтмен тĕлпулу — неожиданная встреча
кĕтмен хăна — нежданный гость
кĕтни кăлăхах — ожидания напрасны
кĕтни ахалех — ожидания напрасны
ырă сунса кĕтетпĕр! — добро пожаловать!
кĕтсех тăр! — того и жди!
кĕтмелле сут — продавать в рассрочку

куштанлăх

2.
зазнайство, высокомерие, надменность, заносчивость
куштанлăх ырă тумасть — зазнайство к добру не приведет

кӳршĕ

соседский, соседний
ырă кӳршĕ — добрый сосед
кӳршĕ хĕрĕ — соседская дочь
кӳршĕ хула — соседний город
юнашар хваттерти кӳршĕ — сосед по квартире
кӳршĕсемпе килĕштерсе пурăн — ладить с соседями
Кӳршĕсĕр кун çук, вилсен те кирлĕ. — посл. Без соседа и дня не проживешь, даже после смерти нужен сосед.

кӳршĕллĕ

в соседстве
ырă кӳршĕллĕ хутшăнусем — добрососедские отношения
пирĕнпе кӳршĕллĕ патшалăх — сопредельное государство
пирĕн картишсем кӳршĕллĕ — наши дворы смежные, примыкают друг к другу
кӳршĕллĕ пурăн — жить в соседстве с кем-л.

лăплантар

2.
успокаивать, умиротворять, приносить успокоение, умиротворение
ырă хыпар чуна лăплантарать — добрая весть приносит успокоение

мар

1. частица отриц.
не
не-

аван мар — нехорошо
ахальтен мар — недаром
инçе мар — недалеко
пĕрре кăна мар — неоднократно, не один раз
сахал мар — немало
халь мар — не сейчас
ĕçсем чаплах мар — дела не совсем хороши
хуларан инçех мар — не так далеко от города
вăл ухмах мар — он не дурак
кăна тивер мар — давайте этого не трогать
кирлĕ мара ан калаç — не болтай впустую
лайăх та мар, начар та мар — и не хорошо и не плохо, серединка наполовинку
эпĕ хирĕç мар — я не против
çамрăках мар хĕрарăм — не очень молодая женщина
ырă мара сис — почувствовать недоброе
таçти çын мар-çке эсĕ — ты ведь нам не чужой
Ваттисем калани ахаль мар çав. — погов. Пословица недаром молвится.
Тĕнче хĕсĕр мар. — погов. Свет клином не сошелся на ком-чем-л.

мăшкăлла

2.
порочить, позорить
ырă ята мăшкăлла — опорочить доброе имя

ментол

ментол (ырă шăршăллă имçам)

мухта

2.
расхваливать, превозносить, славить, прославлять
касса кайса мухта — превозносить, славословить
мухтаса кала — говорить комплименты
мухтаса юрла — воспевать, прославлять в песне
мухтаса пĕтер — 1) расхваливать, рассыпаться в похвалах 2) рекламировать
превозносить публично
Ырă ĕç хăйне хăй мухтать. — посл. Добрая работа сама себя славит.

оптимизм

оптимизм (ырă шанăçпа пурăнни)
оптимизм туйăмĕ — чувство оптимизма

оптимист

оптимист (ырă шанăçпа пурăнакан)

пăс

6.
порочить, поносить
ырă ята пăс — опорочить доброе имя

пессимизм

пессимизм (ырă шанчăка çухатни)
пессимизм валли сăлтав çук — нет оснований для пессимизма

пример

1.
пример (тĕслĕх)
ырă пример кăтарт — показывать хороший пример

пул

6.
получаться, выходить, удаваться
приходиться

нимĕнле мар пулчĕ — получилось ни то ни се
санран пулать ку — у тебя это получится
ку тихаран ырă лаша пулас çук — из этого жеребенка доброго коня не получится
таврăнасси час пулмарĕ — скоро вернуться не удалось

май пулудасться, представиться возможным
ăна курма май пулмарĕ — мне не удалось повидать его

пулса тухполучаться
мĕнле пулса тухрĕ ку? — как это получилось?

Ĕçлемесĕр çурт пулмасть. — погов. Без труда не построить дома.

пуçару

инициативный
Совет Союзĕн мирлĕ пуçарăвĕсем — мирные инициативы Советского Союза
патриотла пуçару — патриотическое начинание
çĕнĕ пуçару — новое начинание
ырă пуçару — хорошее начинание
паха пуçару — хорошее начинание
хăй пуçарăвĕпе — по собственной инициативе
пуçару ушкăнĕ — инициативная группа
пуçару ту — проявить инициативу, выступить с почином
ырă пуçарăва ырласа йышăн — поддержать ценный почин

пуçтар

8.
копить, собирать
укçа пуçтар — копить деньги
марка пуçтар — коллекционировать марки
Салатма час, пуçтарма час мар. — посл. Расточать легко, собирать трудно.
Ырă арçын пуçтарать, усал хĕрарăм салатать. — посл. Хороший муж копит, а плохая жена мотает.

розмарин

1. бот.
розмарин (ырă шăршăллă çу паракан тĕмĕ)

сандал

1.
сандал (кăнтăрти ырă шăршăллă йывăç)

санра

2.
в тебе
санра вĕсем ырă тĕслĕх кураççĕ — в тебе они видят пример для подражания

сар

5.
распространять
наполнять
чем-л.
чечек ырă шăршă сарать — цветы благоухают

сарăл

7.
распространяться, разноситься
сас-хура сарăлчĕ — распространились слухи
чечексенчен ырă шăршă сарăлать — от цветов идет аромат

сăмах

2.
фраза, высказывание, слово, что-л. сказанное
ӳкĕт сăмахĕ — увещевание, уговоры
тавтапуç ырă сăмахшăн — спасибо на добром слове
аннӳ сăмахне итле — слушайся (советов) матери
сăмах чĕн — промолвить слово
сăмах хуш — вмешаться в разговор, подать реплику
сăмах та хушма çук — нельзя и слова промолвить
сăмах хыççăн çӳресе пуçăм шыва юхайрĕ — фольк. поверив чужим словам, я потеряла свою головушку (из причитаний невесты)
Пĕлмен — пĕр сăмах, пĕлтĕн — çĕр сăмах. — погов. Не знаешь — одно слово, знаешь — сто слов. (соотв. Не знаешь — и взятки гладки).

сирĕнте

1.
у вас
в вас

сирте эпир ырă тĕслĕх куратпăр — в вас мы видим пример для подражания

сис

2.
замечать, примечать
обращать внимание

куна никам та сиссе юлмарĕ — никто этого не заметил
çын сисиччен — незаметно для других
вăл хăй сисмесĕрех çывăрса кайнă — незаметно для себя он уснул
сисмен хушăра пăрахут кăшкăртса ячĕ — неожиданно пароход дал гудок
Ырă çынпа çула тухсан çул иртнине сисместен. — посл. С хорошим человеком и не заметишь, как пройдешь путь.

сис

4.
предчувствовать, чувствовать (интуитивно)
чĕре ырă марра сисет — сердце предчувствует недоброе

сисĕм-туйăм

2.
чувства, эмоции
пархатарлă сисĕм-туйăм — благородные чувства
ырă сисĕм-туйăм вăрат — пробуждать добрые чувства

сул

7. уст.
проклинать, предавать проклятию
асăнаççĕ ырă кăмăлпа, сулаççĕ усал кăмăлпа — фольк. поминают добром от сердца, проклинают с яростью

сун

2.
желать, пожелать, высказать пожелание
сывлăх сунатăп сире! — желаю здравствовать!
ырă сун — желать добра, блага
ăнăçлăх сун — желать удачи, успеха
телей сун — желать счастья

усал сун —
хаяр сун —
1) желать зла, плохого
эпĕ сана нихçан та усал сунман — я тебе никогда не желал зла
2) проклинать, предавать проклятию
тăшмана усал сун — проклинать врага

сунăм

желание, пожелание
ырă сунăмшăн тавтапуç — благодарю за доброе пожелание

сӳрĕклентер

2.
портить настроение, вызывать грусть, меланхолию, подавленность
ырă мар хыпарсем кăмăла сӳрĕклентерчĕç — дурные вести испортили настроение

тавра

1.
все вокруг, все кругом
тавра шап-шура — все вокруг бело
таврана ырă шăршă сарăлнă — вокруг распространился аромат

тавтапуç

спасибо, благодарю
тавтапуç, тусăм — спасибо, друг
тавтапуç, урăх кирлĕ мар — спасибо, больше не надо
ырă сăмахушăн тавтапуç — спасибо на добром слове
хисеп тунăшăн тавтапуç — благодарю за честь

такăн

1.
спотыкаться, запинаться
алăк янахĕнчен такăн — запнуться за порог
тӳрĕ çĕрте такăн — спотыкаться на ровном месте
Ир такăнсан каçчен. — погов. Споткнешься утром — будешь спотыкаться до вечера. ( соотв. Беда не приходит одна).
Ырă ут та такăнать, ырă çын та йăнăшать. — посл. И добрый конь спотыкается, и хороший человек ошибается.

тĕслĕх

примерный, образцовый
витĕмлĕ тĕслĕх — убедительный пример
малта пыракансен тĕслĕхĕпе — по примеру передовиков
тĕслĕх ил — брать пример, подражать
тĕслĕх идее кăтарт — привести пример, показать на примере
тĕслĕхе ил — брать в качестве примера
тĕслĕхшĕн ил — брать в качестве примера
ырă тĕслĕх кăтарт — показывать образец, служить хорошим примером

тилĕ

лисий
ватă тилĕ — прям. и перен. старая лиса
хура тилĕ — чернобурая лиса
тилĕ йĕрĕ — лисий след
тилĕ шăтăкĕ — лисья нора
Йытăран тилĕ тăвас çук, шуйттан ырă пулас çук. — посл. Из лисы собаки не сделать, черту добрым не быть.
Хĕрлĕ тилĕ йăваланнă вырăнта çичĕ çулсăр курăк шăтмĕ. (Кăвайт вырăнĕ). — загадка Там, где повалялась рыжая лиса, семь лет трава не взойдет. (Кострище).

ту

II. глаг.

1.
делать
мĕн тăватăн? — что ты делаешь?, чем ты занимаешься?
анализ ту —
1) делать анализы (в лаборатории)
2) анализировать (напр. статью)
йăнăш ту — делать ошибки, ошибаться
сăтăр ту — наносить вред, вредить
суд ту — вершить суд, судить
усал ту — делать, творить зло
ырă ту — делать, творить добро
тума шухăшла — намереваться делать что-л.

туса пĕтер —
1) завершить, кончить делать что-л.
уй-хир ĕçĕсене туса пĕтер — завершить полевые работы
2) понаделать, сделать много чего-л.
йăнăшсем туса пĕтер — понаделать ошибок

туса пыр —
1) прийти, сделав что-л. предварительно
шкула сапатсем туса пыр — явиться в школу, приготовив уроки
2) делать что-л. регулярно, систематически, постоянно
сăнавсене куллен туса пыр — регулярно вести наблюдения

туса çитер —
1) завершать, доделывать, доканчивать
2) успевать делать что-л.

туса тултар — понаделать, сделать много чего-л.
кукăль туса тултар — понапечь пирогов

Ут тăвать те вăкăр çиет. — посл. Конь производит, да бык изводит (о расходовании средств, добытых чужим трудом).

Вĕлле хурчĕ пĕччен нумаях пыл тăваймĕ.
посл. Одна пчела много меду не насобириет.

Ĕçне тумасăр ан мухтан — погов. Не сделав дела, не хвались. (соотв. Не говори гоп, пока не перепрыгнешь).

туйăм

3.
предчувствие
ырă мар туйăмсем — недобрые предчувствия

туртăм

2.
тяга, тяготение, влечение, наклонность, склонность
желание, стремление

вăрттăн туртăм — тайное желание
хĕрӳ туртăм — страсть
ырă туртăм — благой порыв
кăмăл туртăмĕ — влечение, тяга к кому-чему-л.
унăн вĕренес туртăм пур — у него есть тяга к учебе

тух

4.
отправляться, трогаться
отбывать

çӳреве тух — отправиться в поход
кимĕпе тух — отплыть на лодке
çуран тух — тронуться в путь пешком
Ырă çынпа çула тухсан çул иртнине системестĕн. — погов. С приятным спутником и не заметишь, как путь пройдешь.

туян

2.
получать, приобретать
вăтам пĕлӳ туян — получить среднее образование
ят туян — получить выговор
сăмах туян — получить выговор
ăсталăх туян — приобрести профессию
опыт туян — приобрести опыт
ырă ят туян — заслужить доброе имя

урхамах

1. нар.-поэт.
аргамак
урхамах пек ут — конь, подобный аргамаку
çил çунатлă урхамах — поэт. ветрокрылый аргамак
Усал урхамахпа, ырă ырханпа. — посл. Беда на аргамаке, счастье на кляче.

ут

конский, конный, лошадиный
ут вити — конюшня
ут выльăх — собир. кони, лошади
ут карти —загон для лошадей
ут кĕтĕвĕ — табун лошадей
ут купарчи — круп лошади
ут таврашĕ — сбруя
ут хатĕрĕ — сбруя
ут кÿл — запрягать лошадь
ут утлан —садиться верхом на коня
утпа кай — поехать верхом
Ырă ут тихаран паллă. — посл. Доброго коня узнаешь еще жеребенком.

фимиам

фимиам (ырă шăршă кăларса çунакан япала)

хай

3.
отворачиваться
Ырă ут капантан хайман, ырăçын çăкăртан хăраман. — погов. Добрый конь от стога не отворачивается, добрый человек хлеба не чурается.

хаклă

дорого, ценно, важно
хаклă сĕнӳ — ценное предложение
ку кĕнеке маншăн темрен те хаклăрах — эта книга для меня дороже всего
хаклă йышши чулсем — драгоценные камни
Мĕн кирлĕ, çавă хаклă. — погов. То дорого, что нужно.
Парни мар, юратни хаклă. — погов. Не дорог подарок, а дорога любовь.
Ырă кӳршĕ хурăнташран хаклăрах. — погов. Добрый сосед дороже родни.
Тырринчен улăмĕ хаклăрах. (Пыл карасĕ). — загадка Солома дороже зерна. (Соты).

халай

уст.

1.
весть
ырă халай — добрая весть

хисепле

2.
почитать, уважать
воздавать честь, почести

ваттисене хисепле — уважать стариков
эпир ăна питĕ хисеплетпĕр — мы его очень уважаем
Этеме çын вырăнне хисепле. — погов. Почитай каждого за человека.
Аçупа аннӳне хисепле, хăвнах ырă пулĕ. — посл. Почитай отца и мать — тебе же будет лучше.

хыпар

1.
известие, сообщение, весть
новость

çĕнĕ хыпар — новость
ырă хыпар — добрая весть
хула хыпарĕсем — городские новости
сирĕн мĕн хыпар пур? — какие у вас есть новости?, что у вас нового?
Усал хыпар утпа çӳрет, ырă хыпар çуран çӳрет. — посл. Худые вести на конях скачут, добрые вести пешком идут.

чĕре

сердечный, душевный
вĕри чĕре — горячее сердце
хастар чĕре — мужественное сердце
хытă чĕре — черствое сердце
ырă чĕре — доброе сердце, добрая душа
пĕтĕм чĕререн — от всего сердца, от всей души
таса чĕререн — чистосердечно, положа руку на сердце
чĕре вырăнта мар — сердце не на месте
чĕре пусăрăнчĕ — отлегло от сердца
чĕре çунать —  сердце пылает огнем, душа горит
чĕре çурăлсах тухать — сердце кровью обливается, сердце разрывается на части
унăн чĕри çук — у него нет сердца
чĕрене ан ил — не принимать близко к сердцу
чĕрепе туй — чуять сердцем
чĕрене çавăр — покорить чье-л. сердце
чĕререн тав тăватăп — сердечно благодарю

чун

3.
душа, сердце
унăн чунĕ ырă — у него добрая душа
чунтан тав ту — благодарить от души, сердечно
музыкăна пĕтĕм чунтан юрат — иметь страстное влечение к музыке
ман ăна чун сивĕнчĕ—  я охладел (букв. моя душа охладела) к нему
Куç курать, чун чухлать. — посл. Глаза видят, а сердце чует.

чун-чĕреллĕ

то же, что чунлă
ырă чун-чĕреллĕ çынсем — добросердечные, душевные люди
пĕр чун-чĕреллĕ пул — быть единодушным

шухăш

5.
замысел, намерение, желание, цель
авантюрăллă шухăш — авантюрный замысел
татăклă шухăш — 1) окончательное решение 2) твердое намерение
ырă шухăш — благое намерение
çын шухăшне сис — угадывать чьи-либо желания

ыр

I.
см. ырă

ырă

I. (ыр)

1.
добро сущ.
хорошее, приятное

ырă

добрый, хороший, приятный

ырă

хорошо, приятно
ырă кăмăл — доброта, добросердечие
çуркунне вăрманта питĕ ырă — весной в лесу очень хорошо
ырă кăтарт — облагодетельствовать, осчастливить
ырă кун пултăр! — добрый день!
ырă каç! — добрый вечер!
ырă кур — наслаждаться, быть счастливым
ырă сун — желать добра кому-л.
ырă ту —
1) делать добро
2) угождать, делать приятное кому-л.
Пуриншĕн те ырă пулаймăн. — погов. Всем не угодишь.
Ырă йывăç усал çимĕç кӳни çук. — посл. Хорошее дерево не приносит дурных плодов.
Ырăран ырман. — посл. От добра добра не ищут.

ырă

2.
уважаемый, достойный уважения
добропорядочный

ырă çыннăм! — милейший!, уважаемый! (в обращении)
ырă хуçисене тайма пуç! — почтенным хозяевам низкий поклон! (приветствие гостя)
вăл ырă çынах мар — он не вполне порядочный человек
Ырă çын вилсен ят юлать. — посл. Достойный человек умирает — добрая слава остается.

ырă

3.
Ырă — в чувашской мифологии Добрый дух

ырă

4.
с частицей та в качестве вводн. сл.
хорошо
ырă та эсĕ пулăшрăн — хорошо, что ты помог

ытла

2.
слишком, чересчур, очень
ытла хаклă — слишком дорогой
ăна ытла ан мухта — ты слишком его не хвали
вăл ытла та ырă çын — он очень добрый человек

эмел

лекарственный
эмелсем — медикаменты
наркăмăшлă эмелсем — ядовитые препараты
сиплĕ эмел — целебное средство
Ырă сăмах эмелтен те лайăх. — посл. Доброе слово лучше всякого лекарства.

этем

человеческий
человечий
разг.
ырă кăмăллă этем — добросердечный, приветливый человек
этем ăрăвĕ — род людской
этем евĕрлĕ упăтесем — человекообразные обезьяны
этем кунçулĕ — жизненный путь, судьба человека
этем ирĕклĕхĕшĕн кĕреш — бороться за свободу человеческой личности
этем вырăнне ан хур — не считать за человека
Этем ятне илме çăмăл, этем пулма йывăртарах. — посл. Называться человеком легко, гораздо труднее быть им.

этемле

человечно, гуманно
этемле ырă ĕç — человечный поступок

эфир

1.
эфир (ырă шăршăллă шĕвек)

япăх

II. глаг.

1.
ухудшаться, становиться плохим
ветшать

кил-çурт япăхрĕ — домашние постройки обветшали
Кăвак чаппанпа кĕрĕк япăхмасть, ырă арçынпа арăм ватăлмасть. — посл. Под синим чапаном шуба не изнашивается, с хорошим мужем жена не старится.

ят

3.
доброе имя, добрая слава, честь
ырă ят хăвăрт сарăлать — добрая слава о человеке быстро распространяется
Ырă çын вилсен, ят юлать. — посл. После смерти доброго человека остается его имя.
ячĕ çĕрнĕ — он замарал свое доброе имя

çимĕç

плодовый
вăрман çимĕçĕ — лесные плоды, дары леса
йывăç çимĕçĕсем — плоды и фрукты
цитрус çимĕçĕсем — плоды цитрусовых
çимĕç йывăççи — плодовое дерево
çимĕç ту — давать плоды, приносить урожай (о деревьях)
çимĕç паракан йывăç — плодоносящее дерево
Ырă йывăç усал çимĕç кӳни çук. — посл. Хорошее дерево не дает плохого плода.

çыхлан

3.
впутываться, ввязываться во что-л. разг.
спутываться с кем-чем-л. прост.
ырă мар ĕçе çыхлан — впутаться в нехорошую историю

ăш

8.
душа, сердце
ăш вăркать — сердце ноет, на душе неспокойно
ăшăм çунать —1) у меня сильная жажда 2) душа моя горит
ăшĕ выртрĕ — 1) он насытился (наелся и напился) 2) ему полегчало; его душа успокоилась
санпа калаçсан ăш выртрĕ — после разговора с тобой у меня на душе стало легко
ăш пăтранать — 1) тошнит, тошно разг. 2) на душе неспокойно
унтан ăшăм писрĕ — я питаю к нему отвращение
ăш ырă марра сисет — сердце чувствует недоброе
хунхăпа ăш çурăлсах тухать — сердце готово разорваться от горя
ăш çунтармăш — причина переживаний
хура ăшлă этем — человек с черной душой
ăш çуннине пусар — успокоить душу
ăша ил — 1) вдохнуть в себя (при курении) 2) принимать близко к сердцу
ăша кайса тиврĕ — за сердце, за душу задело
ăша кĕр — 1) влезть в душу 2) запасть в память
çав кун ĕмĕрлĕхех ăша кĕрсе юлчĕ — на всю жизнь запомнился мне этот день
ăша пусар — успокоить душу
ăша çунтар — терзать душу
ăшра лăпкă мар — на душе неспокойно

ĕçкĕ

2.
пьянство, алкоголизм
ĕçкĕпе алхасни — пьянство, пьяный разгул
ĕçкĕпе иртĕхни — пьянство, пьяный разгул
ĕçкĕ ерни — запой, алкоголизм
Ĕçкĕ çынна ырă тумасть. — погов. Пьянство-до добра не доводит.

кӳршĕлĕх

соседство
ырă кӳршĕлĕх — добрососедство

сывлăх

лечебный, относящийся к здравоохранению
начар сывлăх — слабое здоровье
çирĕп сывлăх — крепкое здоровье
ырă сывлăх — доброе здоровье
сывлăх министерстви — министерство здравоохранения
районти сывлăх пайĕ — районный отдел здравоохранения, райздравотдел
сывлăх учрежденийĕсем — лечебные учреждения
сывлăх сун — пожелать здоровья
сывлăха сыхла — беречь здоровье
сывлăха сыхлас ĕç — здравоохранение
сывлăха çирĕплетмелли ĕçсем — оздоровительные мероприятия
вăл сывлăхран тайăлнă — у него пошатнулось здоровье, он потерял здоровье
сывлăх мĕнле? — как здоровье?
сывлăхсем мĕнле — как ваше здоровье?
сывлăха пултăр! — на здоровье!
Сывлăх вăл — пурлăх. — посл. Здоровье — это богатство

ырă

II.

ĕне ырри — молозиво

кун


çак кунсенче — на днях
паянхи куна — на сегодняшний день
кун енĕуст. юг, южная сторона
кунĕ ырă пултăр! —  добрый день!
кунпа мар, сехетпе ӳсет — растет не по дням, а по часам

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

астрал

ç.с., астрол., оккульт. Космос вăйĕпе этем чун-хавалĕн çыхăнăвĕ. Ухсайсем..., хаяр çавра çилсем кăларса, астрал шайĕнче хăйсен çуртне аркатнă. Ю.Яковлев //ÇХ, 1998, 48 /, 9 с. Танл., Çын автокатастрофăра амансан та астральнăй ӳт [кирлĕ, астрал вăйĕ] аманмасть. Çав вăхăтрах ăна ырă мар шухăшпах ватма пулать. Я-в, 1995, 9 /, 102 с.

дезодорант

п.с. Ӳт-пĕве е пӳлĕме уçăлтаракан, ырă шăршă кӳрекен хатĕр. Болгарирен илсе килнĕ дезодорантсене парнеленĕ. ÇХ, 2000, 6 /, 5 с. Унран [тар шăршинчен] хăш чухне чи вăйлă дезодорант та сыхласа çитереймест. С-х, 2000, 21 /, 2 с. Вăйлă тарлакансем дезодорантсемпе, анти-перспирантсемпе çеç çырлахаймĕç. ÇХ, 2001, 21 /, 10 с.

дирол

ç.с. Чăмламалли резинка (чăмлак-кавлек) тĕсĕ. Тĕрлĕ стиморолсемпе диролсене мĕн чухлĕ чăмланăçакна тĕп-тĕрĕс калаймастпăр та. ÇХ, 1998, 25 /, 4 с. Çăвартан ырă мар шăршă кĕрсен дирол е стиморол чăмлама кирлĕ мар, пĕр стакан сĕт кăна ирттерсе ярĕ. Х-р, 4.08.2000, 3 с. Апат хыççăн кунне 3—4 хутран ытла мар лайăх пахалăхлă чăмлак (орбит, дирол, стиморол пеккисене) чăмлани шăл кариесĕпе чирлессинчен хӳтĕлет. С-х, 2000, 14 /, 4 с.

евĕклен

п.с. Килен, артаклан; ачашлан, йăпăлтат. Евĕкленсе калла килмешкĕн этем кунта [хапха умĕнче] илет хăват. А.Лукин,1979, 78 с. «...Ырă çынна ял-йыш ютта [качча] памасть», евĕкленчĕ Пăлаки. Хв.Агивер, 1984, 11 с. Вăл [чун] ыррăн-ыррăн ирĕлĕ, çемçелĕ, хӳтевсĕрленĕ те евĕкленсе. В.Энтип //Я-в, 1995, 10 /, 40 с.

йăпăлтилĕх

п.с., ç.с. Çынна сăмахпа çуни, икĕпитленсе ырă пулни; çукаланни, юмалани.Тен йăпăлтилĕх те мар, итлеме хăнăхни ... ытларах унăн. А.Емельянов, 1981, 5 с. Йăпăлтилĕх, чеелĕх, ултавкиревсĕр пулăмсем пулнине туйса ӳснĕ эпĕ. ÇХ, 1998, 40 /, 1 с. Пĕлет вăл, çут тĕнче маччи тытса тăраймĕ пылак йăпăлтату кăпăкĕнчи чапа. Н.Ишентей, 1997, 67 с.

йăпăлтату

п.с., ç.с. Çынна сăмахпа çуни, икĕпитленсе ырă пулни; çукаланни, юмалани.Тен йăпăлтилĕх те мар, итлеме хăнăхни ... ытларах унăн. А.Емельянов, 1981, 5 с. Йăпăлтилĕх, чеелĕх, ултавкиревсĕр пулăмсем пулнине туйса ӳснĕ эпĕ. ÇХ, 1998, 40 /, 1 с. Пĕлет вăл, çут тĕнче маччи тытса тăраймĕ пылак йăпăлтату кăпăкĕнчи чапа. Н.Ишентей, 1997, 67 с.

кăмăл-сипет

ç.с. Таса чунлă, тӳрĕ кăмăллă, чыслă та ĕренкеллĕ пулас туртăм; чун-чĕре пархатарлăхĕ. Наука-техника кăмăл-сипетрен хăвăртрах аталансан ... ырă пулас çук. ТА, 1989, 9 /, 57 с. Халăхăн кăмăл-сипечĕ пирки вырăнти масара курнипех калама пулать. КЯ, 1.11.1989, 1 с. Ял ачисем кăмăл-сипет енчен тасарах, черченкĕрех. Е.Васильева, 1999, 24 с. Пуянлăх çинчен пуçа ватсах ĕнтĕ кăмăл-сипет мĕнне манатпăр. ÇХ, 2000, 14 /, 4 с. — кăмăл-сипет тасалăхĕ (ТА, 1990, 12 /, 64 с.; ÇХ, 1998, 13 /, 1 с.); кăмăл-сипет ыйтăвĕсем (Т-ш, 16.10.1991; ХШ, 1997, 5—6 /, 100 с.); кăмăл-сипет тĕреклĕхĕ, кăмăл-сипет пуянлăхĕ, кăмăл-сипет никĕсĕ (Х-р, 23.03.1993, 3 с.); кăмăл-сипет сучĕ (Г.Федоров, 1996, 112 с.); кăмăл-сипет принципĕсем (Х-р, 23.01.2001, 2 с.).

кукка

п.п., куçăм. Ĕç вырăнĕпе (должноçпа) усă курса пĕлĕш-тăванне пулăшу кӳрекен çын; хунтă. Вĕсем виççĕмĕш класлă водительсенчен чип-чиперех «пĕрремĕш класлисем» пулса тăнă, ... ырă куккасем пулăшнипе. К-н, 1987, 8 /, 3 с. «Кукка» пулмасан ан та сĕкĕн [Пуçелĕк]. ÇХ, 1996, 2 /, 2 с. Анчах таса карьера пултăр... Хыçран пĕр-пĕр «кукка» тĕртсе пырать-тĕкпачах урăх калаçу. ÇХ, 1999, 39 /, 12 с. Пĕр-пĕр «пуян кукка» пулăшăвĕ кирлĕ-мĕн кунта. ТА, 2003, 2 /, 72 с. — палланă «кукка» (ÇХ, 1996, 2 /, 2 с.); хулăн кĕсьеллĕ куккасем (ÇХ, 2001, 14 /, 3 с.); пысăк вырăнта ларакан «кукка» (Ар, 2001, 21 /, 2 с.).

панкавлăх

ç.с. Тăрпалтайла-ансухла хăтланни; мăкалăх, тăмсайлăх. Тĕрĕс сăмаха, ырă ĕçсене мухтат-пăр; нĕрсĕрлĕхе, панккавлăха сивлетпĕр. В.Никитин //КЯ, 5.03.1988, 3 с. Çирĕмре чухнех панкавлăх палăрсан, темĕн, ăс кĕрес çук пулĕ ватăлсан. В.Ахун //Х-р, 11.03.1997, 4 с.

панккавлăх

ç.с. Тăрпалтайла-ансухла хăтланни; мăкалăх, тăмсайлăх. Тĕрĕс сăмаха, ырă ĕçсене мухтат-пăр; нĕрсĕрлĕхе, панккавлăха сивлетпĕр. В.Никитин //КЯ, 5.03.1988, 3 с. Çирĕмре чухнех панкавлăх палăрсан, темĕн, ăс кĕрес çук пулĕ ватăлсан. В.Ахун //Х-р, 11.03.1997, 4 с.

паянлăх

п.с. Хальхи вăхăт, хальхи самана; паянхи пурнăç. Паянлăхра ман чунăм варкăшать. А.Петтоки, 1936, 15 с. Хăй аваллăхра чакаланнăран паянлăха такамран та лайăхрах пĕлетĕп тесе шутлать. А.Емельянов, 1975, 255 с. Сăвăç [Çеçпĕл] шавах ырă вăхăт килессе шанать, ăна ыранлăхра кĕтет. Паянлăхра телей тупаймасть вăл. Г.Федоров, 1996, 29 с. — паянлăхран малашлăха (Н.Ишентей, 1997, 62 с.); аваллăхран паянлăха (ЧТАП, 2002, хупл.).

питлевçĕ

п.с. Тиркекен, сивлесе тăрăхлакан çын; сатирик. Халăх поэчĕ çакăн йышши шăлсăр питлевçĕсемпе тĕнкĕл-тĕнкĕл такмакçăсене хăюллăрах пулма чĕнсе ... çырнăччĕ. Ю.Артемьев, 1984, 92 с. Тĕнче литературин хутлăхĕсенче тиркевçĕ-питлевçĕсемпе хĕрхи вĕрентӳçĕсем вырăнне ырă сунăмлă тĕпчевçĕсем йышăннă имĕш. В.Энтип //Я-в, 1991, 12 /, 26 с.

питьен

п.с. Мал ен, пиччĕн; курăмлă ен, ырă ен. Мĕншĕн-ха эсĕ [пурнăç] вĕçĕм-вĕçĕмех питьен кăна мар, хыçьен те. Хв.Агивер, 1980, 210 с. Поэт пурнăçĕн питьенне çеç çутатни çителĕксĕр. В.Эктел //Я-в, 1990, 5 /, 28 с.

ăшпиллĕ

, п.с. Ăшă кăмăллă, ырă чунлă, кăмăлçах чĕреллĕ. Унăн кăмăлĕ çав тери ырă, чĕри сар хĕвел пек ăшпиллĕ. Н.Мранькка, 1959, 172 с. Ăшпиллĕ, вашават çын асăмра. Ю.Си-лэм, 1989, 73 с. Ăшпиллĕ, хаваслă ... арçын. КЯ, 27.01.1989, 4 с. Ăшпиллĕ, кăмăллă хĕр сăнарĕ. ХК, 1993, 6 /, 2 с. Эп, сан пекех, ăшпиллĕ те тискер. А.Смолин //Х-р, 22.02.2000, 4 с. — ăшпиллĕ калаçу (К.Турхан, 1967, 14 с.; Ф.Муратов // Я-в, 1986, 10 /, 25 с.); ăшпиллĕ туйăм (К-н, 1986, 24 /, 3 с.); ăшпиллĕ тĕлпулу (Ç-т, 1995, 4—5 /, 30 с.); ăшпиллĕ тухтăрсем (Н.Ишентей, 1997, 8 с.); ăшпиллĕ самант, ăшпиллĕ сăмахсем (Я-в, 1999, 11—12 /, 5 с.; 9 с.); ăшпиллĕ преподаватель (АМХ, 2001, 7—8 /, 9 с.); ăшпиллĕ автор (С-р, 2002, 40 /, 4 с.). — танл., ăшă пиллĕ çын (Ашмарин, IV, 93 с.); ăшă пиллĕ Турă (Г. Юмарт //Я-в, 2000, 12 /, 3 с.).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

и

ли, либо
килнĕ-и? — пришел ли?
çакă-и, пире ырă тăваканĕ — етот ли тот, кто делает нам добро?
ыран-и, пайан-и — либо завтра или сегодня

йавăл

сатана
дьявол

йавăлран ырă пулмасть — от сатаны не бывает добра

йат

имя
звание
достоинство
молва

йатлă — по имени
— есĕ мĕн йатлă? — тебя как звать?
— Ахванеç — Афанасий
чăваш йатне ан çĕрт — не роняй достоинства чувашина
санăн йату чаплă — твое имя славное
санăн çинчен ырă йат сарăлчĕ — о тебе распространилась добрая молва
пичче çинчен такам усал йат сарса çӳрет — о брате (старшем) не известно кто распространяет дурную молву
йатлă курка — именной ковш (на пирушке)
йатсăр — безыменный
йатсăр пӳрне — безыменный палец

кай

отправляться, идти, ехать, уйти, уехать; атте ватăлса кайнă – отец состарился; кайăк вĕçсе кайнă – птица улетела; пӳрт çунса кайрĕ – изба сгорела; йытă уранса кайнă – собака взбесилась; йытса кайрĕ – унес; путса кайнă – утонул; пăвăнса кайнă удавился; çĕрсе кай – сгнить; тухса кай – уходить; çĕвĕ кайать – шитво идет; хĕрсем пĕве кайнă чух – когда подросли; тухрĕ-кайрĕ вăрмана – вышел в лес; кайса кил – сходить; кайнăран вара – со времен ухода; кайасунта килесӳнте ырă çул пултăр – пусть будет тебе добрый путь в твоих поездках; хулана каймаллинчен епĕ хăрамастăп – я не боюсь того, что приходится ехать в город.

80 стр.

кур

видеть
кура тăран — постоянный знакомый
курайман — завистливый, ненавистливый, враждебный
кураймастăп — ненавижу, завидую
курнă çын — пожилой человек
куриччен курассăн супмарăм — пока не видал, и не чаял, что увижу
курнинчен курманни теççĕ — лучше не видеть, чем видеть
курса куç тăранми — ненаглядный
епĕ ырă курмасси каймасăрах курăнать — еще не вышедши замуж уже можно видеть, что (в доме мужа) я не увижу добра (причитания невесты — Ред.)
темĕн те пĕр кураççĕ — испытавают, не знаю что
кури-курми пынă тĕл — иногда видел, иногда нет
куран куçа курми ту — притворись, что не видишь
курай — быть в состоянии видеть
курайман-тăшман — враг ненавистник
кураймасăр — с сердцов
курăн — виднеться
курăнми — невидимый
курăнса тăр — торчать
курăнăç — свидеться

пике

женщина, девочка
хозяйка

ырă улпут пек ывăлă пур, ырă пике пек хĕрĕ пур — сын как хороший помещик, а дочь как хорошая хозяйка  
улпут хĕрĕ, пике хĕрĕ — барышня

пурăн

жить, существовать, находиться
пурăнăç-парăнăç — жизнь
лайăх пурăнатăн-и? — как поживаешь?
старикĕн пурăнасси нумай йулмарĕ ĕнтĕ — старику осталось уже недолго жить
пурăнмалăх — достаточный на прожитие
пурăнмалăх çук — нечем жить
епир пурăнан пурăнăçăмăрта куллен мĕн тунине асăрхаса пырсан ак мĕне вĕренетпĕр — если мы в нашей жизни будем наблюдать за тем, что делается ежедневно, то мы научаемся следующему
кайран пурăна-киле... — потом, после некоторого времени...
пурăнăç пурăнасси çăмăл (ансат) мар — не легко жить на свете
мĕн çурхи вăхăта Хусанта ирттертĕм — всю весну я прожил в Казани
ĕмĕрлĕхе пĕрле пурăнас çине, кил, çыртарар шур хут çине... — иди: напишем на бумаге, что мы век будем жить вместе
ху пурăннă кун-çулта — в течении твоей жизни
пĕрле пурăннипе мĕн çитĕ? — а что может сравниться с дружной жизнью вместе?
пурăнăç ыйт — здороваться (”спрашивать о жизни”)
пурăнăç çулĕ — жизненный путь
пурăнса çит — дожить
çын пурăнăçне çыракан — биограф
ырă курса пурăнни — благосостояние

сăмах

слово
речь
слух
молва
слава

умĕн вуламалли сăмах — предисловие
сăмахран калас — к слову, к примеру сказать
сăмах тат — уговориться
сăмах çавăрăнăçĕпе — к слову
сăмах пар — обещать
сăмах пайĕ — слог
сăмах выльатакан — сплетник
ырă сăмах сарăнлă — слава распространилась
унăн мĕн пур сăмахĕ-йумахĕ те пăрусем, вăкарсем çинче анчах — у него все речи вращаются только около телят и быков
сăмах хуни — сделка
сăмах хуш — сказать, замолвить

сун

желать, думать, иметь расположение
вăл мана усал сунать — он мне желает зла
ырă сун — желать добра

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

евангели

Туррăн ырă хыпарĕ. Халĕ пирĕн çăлăнас тесен Туррăн евангелийĕ (ырă хыпарĕ) вĕрентнĕ пек пурăнас пулать <…> [Поучения 1904:8].

заповедь

Турă кĕнекинчи вунă япала çинчен пĕлтерекен сăмах; закон; Турă хушни; Турă йĕрки. Вунă япала çинчен пĕлтерекен сăмахсене (заповедьсене) Турă еврей халăхне Моисей пророк урлă Христос çураличчен 1615 çул малтан Синай тăвĕ çинче панă [Наставление 1896:21]; Турă хушнисене (заповедьсене) пĕлетĕн <…> [Господа 1898:105]; Турă йĕркисенчен (заповедьсенчен) пуринчен те чăн асли хăйшĕ тенĕ [Господа 1898:112]; Епле эпĕ аннем пиллĕхне, Туррăн аçуна, аннӳне хисепле, хăнах ырă пулĕ, çĕр çинчи ĕмĕрӳ вăрăм килĕ тесе хунă заповеде (закона) пурăнăçпа улăштарăп, епле эпĕ Турă законне пăсăп [Отец 1904:11].

йăван

ӳк. Вĕт, ырă çимĕç тăвакан йывăç та ватти çитсен йăванать (ӳкет), анчах вăл çухалмасть: ун тымарринчен е вăрринчен çĕнĕрен йывăç шăтса çитĕнет тата лайăхрах çимĕç тăвакан йывăç пулать [Поучения 1904:45].

кумăт

кунтă. Пĕр ырă кăмăллă çын хăйĕн ачине монастыре икĕ кумăт (кунтă) çиме леçсе пама хушнă [Избранные 1905:45].

март

пуш уйăхĕ. Пире пăхса усракан Турра çуратнă таса Хĕр Марияна ырă хыпар калани, пушă уйăхин (мартăн) 25 кунĕнче [Молитвенник 1896:24]; Пуш уйăхĕн 2-мĕшĕнче II-мĕш Николай патшаран тухатăп тесе хăйшĕн те, ывăлĕшĕн те алă пусрĕ [Хыпар 1917, № 2:2].

мусульман пул

тутара тух. Пĕр ырă кăмăллă чăваш хĕрĕ мусульман пулса (тутара тухса) тутар ачине качча каясшăн пулнă [Хыпар 1906, № 12:187].

панихида

вилнĕ çынсене асăнмалăх кĕл туни. Гермогенъ Хозанды порь протопопъ священниксэнэ дэ чиньдэрзэ вузэмьбэ перьлэ обѣдни служить тузассын, тада Гурiйбэ Варсоновiй ячьзэмьбэ вильне сьынзанэ азынмаллых кйль (панихида) тузассын, Спасскiй монастырэ сяв’ архiерейзэнь тобык-патьнэ кайза бырзассын вулзанэ порь священниксэмьбэ посьсяпны [Жития 1874:26–27]; <…> вилнĕ пулсан (ашшĕ-амăшĕ. – Э.Ф.) вĕсене Турă леш тĕнчере ырă вырăн патăр, вĕсен çылăхĕсене каçартăр тесе кĕл тăвас пулать, килте те ирлĕ-каçлă кĕл тăвас пулать, чиркӳре те Турă çăкăри илсе кĕл тутарас пулать, хăш чухне вилнисемшĕн кĕл тăвакан кĕлĕ панихида тутарас пулать [Беседы 1898б:52–53].

пахча

сат. Пахча (сат) хуçи хăй картинче ларакан йывăç темĕнле тăрăшса пăхсан та ик-вĕç çул кĕтсен те çимĕç туманнине курса, анчах ырă йывăçсене лайăхрах çитĕнме, нумайтарах çимĕç тума чарса кансăрлесе ларнине курса калать <…> [Поучения 1904:45].

пророк

Христос Турă çĕр çине килессине малтан каласа хăварнă çынсем. Прор. – пророкъ – Христос Тора сирь-зинэ килэссынэ малдан калаза хварны синзэм [Сöлдалык 1873:5]; Пророксем вĕсем ырă, таса пурăнăçлă çынсем пулнă. Турă систернĕ тăрăх вĕсем ӳлĕм мĕн пулассине кала-кала кăтартнă, çынсене Турра ĕненсе тӳрĕ пурăнма вĕрентнĕ, этем тăвайми тĕрлĕ хăватсем тунă [Наставление 1896:56–57].

псаломщик

чиркӳре вуласа-юрласа пурăнакан çын. Тата Св. Димитрий пĕр чиркӳре вуласа-юрласа (псаломщик) пурăнакан çынна тӳрĕ пурнăç çине çавăрнă [Страдание 1897:11]; Агафопод ватă диакон пулнă, Феодул – вулакан (хальхи шутпа псаломщик) çамрăк ача пулнă; вĕсем иккĕшĕ те ырă пурăнăçлă, Турра юрăхлă çынсем пулнă [Избранные 1905:18].

рай

Христос патшалăхĕ; Адампа Ева пурăннă ырă, илемлĕ йывăç пахчи. Сутран кайран сăваплисем Христос патшалăхне (рая) кĕрĕç [Наставление 1896:139]; Пирвайхи çынсем Адампа Ева Турă умĕнче ырăлăхра пурăннă, вĕсем нихăçан та вилмеле мар пулнă, Турра юратса итлесе пурăннă, вĕсенĕн пурăнăçĕ Тура пит кăмăллă пулнă, вĕсене Турă пур ырăлăха та панă, вĕсене Вăл ырă, илемлĕ йăвăç пахчинче усранă, вăл йăвăç пахчине рай тенĕ [Беседы 1898а:41].

сăхлан

кĕвĕç. Çын ырă пурăнăçне (кĕвĕçместĕн-и?) сăхланмастăн-и? [Требник 1886:56].

таса ангел

ырă сывлăш. Курăнми тĕнчере те çавăн пекех темĕн чухлĕ нумай сывлăшсем тăраççĕ; унта та тĕрлĕ-тĕрлĕ сывлăшсем пур: ыррисем те, усаллисем те. Ырă сывлăшсене таса ангелсем теççĕ, усал сывлăшсене шуйтансем теççĕ [О святых 1892:3].

чăтуллă

тӳсĕмлĕ. Эсир Христос тĕнлĕ ырă кĕтӳçĕсем пулăр, йăваш çынсем, чăтуллă (тӳсĕмлĕ) çынсем пулăр, пĕр-пĕрне, ял-йыша юратса пурăнăр, выльăха-чĕрлĕхе те кăмăлтан юратса хĕрхенсе çӳрĕр [Поучения 1904:36].

шуйтан

(хальхилле шуйттан) усал сывлăш, Турă тăшманĕ. Ырă сывлăшсене таса ангелсем теççĕ, усал сывлăшсене шуйтансем теççĕ [О святых 1892:3]; Çапла усала тухнă ангелсене шуйтансем, усал сывлăшсем теççĕ. Чи аслă шуйтана вырăсла сатана тата дьявол теççĕ, вăл чăвашла элеклекен, астаракан, улталакан тени пулать [О святых 1892:19]; Шуйтан вăл усал сывлăш. Турă вăл сывлăша ырăлăхлă, çутă пултарнă, анчах вăл кайран мăн кăмăлланса ытти хăйне пăхăнса тăракан сывлăшсемпе Турра хирĕç тăнă; çавăншăн ăна вара Турă ытти пăтраннă ангелсемпе пĕрле пĕлĕт çинчен хăваласа антарнă, çавăнтан вара вĕсем тĕттĕмленсе усал сывлăш пулнă, Турă тăшманĕсем пулнă [Объяснительные 1903:13–14].

шыва кĕр

тĕне кĕр. Этем шыва (тĕне) кĕрсенех Турă ăна ырă, ӳтсĕр ангелне парать, çав ангел вара этем виличченех унпа пĕрле çӳрет, час-часах ăна тĕрлĕ инкекрен курăнми хăтарать <…> [Объяснительные 1903:49].

çĕлĕк

калпак. Çамрăк ачасене çĕнĕ çĕлĕк (калпак) е çĕнĕ атă илсе парас вырăнне ырă кĕнекесем илсе пани авантарах пулĕччĕ [Хыпар 1906, № 10:152].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

анис

сущ.муж.
1. энĕс, калемпĕр (ырă шăршăллă курăк вăрри)
2. анис (пан улми сорчĕ)

аромат

сущ.муж.
ырă шăршă, техĕм; аромат роз кĕл чечексен ырă шăршй

ароматный

прил.
ырă шăршăллă, техĕмлĕ; ароматные яблоки техĕмлĕ пан улми

безоблачный

прил.
1. (син. ясный; ант. облачный, пасмурный) пĕлĕтсĕр, уяр, таса; безоблачное небо таса тӳпе
2. (син. радостный; ант. печальный) савăк, телейлĕ, ырă; безоблачное детство телейлĕ ачалăх

беспечность

сущ.жен. (син. беззаботность, легкомыслие)
тимсĕрлĕх, шухăшсăрлăх, çăмăлттайлăх; беспечность до добра не доводит çăмăлттайлăх ырă тумасть

Благовещение

сущ.сред.
Благовещени, Ырă хыпар уявĕ (христиансен чи пысăк 12 уявĕнчен пĕри; ăна çĕнĕ стильпе ака уйăхĕн 25мĕшĕнче Мария ятлă таса хĕре вăл Турă амăшĕ пуласси çинчен ырă хыпар — вырăсла «благая весть» — пĕлтернине чысласа палăртаççĕ)

благополучный

прил. (син. удачный, успешный; ант. неудачный, неблагополучный), благополучно нареч.
ăнăçлă, ырă, телейлĕ; все кончилось благополучно йăлтах ăнăçлă вĕçленчĕ

бывать

глаг. несов.
1. 1 и 2 л. не употр. (син. случаться, происходить) пул, пулса ирт; в жизни всякое бывает пурнăçра тем те пулать; Не бывать этому! Кун пек пулмĕ!
2. пул, пулкала; пырса çӳре, çитсе кур; я часто бываю у них эпĕ вĕсем патĕнче час-часах пулатăп ♦ как ни в чём не бывало хăнк та мар; Бывайте здоровы! Сывă пулăр! (уйрăлнă чухне ырă сунни)

вести

глаг. несов.
1. кого илсе пыр, çавăтса пыр; вести старушку под руку карчăка хулран çавăтса пыр
2. кого-что (син. возглавлять) ертсе пыр, ертсе кай, пуç пул; вести войска в бой çарсене çапăçăва ертсе кай
3. что (син. править, управлять) тытса пыр; вести автомашину автомашина тытса пыр
4. 1 и 2 л. не употр. кай, илсе кай, илсе пыр; эта дорога ведёт в лес ку çул вăрманалла каять
5. что (син. руководить) тыт, тытса пыр, йĕркелесе пыр; вести хозяйство хуçалăха тытса пыр; вести собрание пухава йĕркелесе пыр
6. что ту, пурнăçла, туса пыр; вести войну варçă вăрç; вести переписку çыру çӳрет; вести огонь из пулемёта пулемётпа пер ♦ хорошо вести себя харпăр хăвна йĕркеллĕ тыткала; и бровью не ведёт хăнк та тумасть; Ложь к добру не ведёт посл. Суйни ырă тумасть

воздействие

сущ.сред. (син. влияние)
витĕм, вăйăм, хистев; лекарство оказало положительное воздействие эмел ырă витĕм кӳчĕ

грешный

1. çылăхлă; грешный человек çылăхлă çын
2. в знач. сказ. грешно (син. нехорошо, стыдно) аван мар, лайăх мар, ырă мар, çылăх, намăс; грешно не помочь инвалиду инвалида пулăшмасан аван мар

действие

сущ.сред.
1. (син. работа, деятельность) ĕç, ĕç-пуç, ĕç-хĕл; противозаконные действия саккуна хирĕç ĕçсем; составить план действий на будущее малашнехи ĕçсен планне палăртса хур
2. ĕçлени, çӳрени, привести машину в действие машинăна ĕçлеттерме пуçла
3. вăй; вăйра тăни; продлить действие договора договор вăйра тăрас вăхăта тăс; закон обратной силы не имеет саккун вăйĕ иртнĕ вăхăта витмест
4. (син. результат, влияние) витĕм, вăйăм, усă; витĕм кӳни, усă пани; оказывать благотворное действие ырă витĕм кӳр; предупреждение не возымело действия асăрхаттарни усă памарĕ
5. пай, сыпăк (спектаклĕн, пъесăн); комедия в трёх действиях виçĕ пайлă комеди
6. тăвăм, действи; четыре действия арифметики арифметикăн тăватă действийĕ

делать

глаг. несов.
1. что (син. совершать, заниматься, производить) ту, ăстала, хайла, туса хатĕрле; делать мебель сĕтел-пукан ăстала; он ничего не делает вăл ним те тумасть
2. что и без доп. ту, хăтлан; делать добро ырă ĕç ту; делать успехи çитĕнӳ ту; делать ошибки йăнăш ту; делать по-своему ху пĕлнĕ пек хăтлан ♦ делать выбор суйласа ил; делать попытку тăрăшса пăх, хăтлан; делать нечего ним те тăваймăн; от нечего делать ним ĕç çукран

добро

сущ.сред.
1. (син. благо; ант. зло) ырă, ырлăх, ырă ĕç; делать людям добро çынсене ырă ту; не к добру ырра мар
2. (син. имущество) пурлăх, пуянлăх; копить добро пурлăх пух ♦ поминать добром ырăпа асăн; Добро пожаловать! Килĕрех!

добродушный

прил. (ант. злой), добродушно нареч.
кăмăлла, ырă кăмăлла; добродушно улыбаться кăмăллăн кулкала

доброта

сущ.жен. (син. отзывчивость; ант. злоба)
ырăлăх, ырă кăмăл; он полон доброты вăл питĕ ырă кăмăлла

добрый

1. (син. отзывчивый; ант. злой) ырă, кăмăлла, тарават; добрый человек ырă çын; он добр ко мне вăл мана кăмăллать
2. (син. хороший; ант. плохой) ырă, лайăх, аван; добрая весть ырă хыпар; наши добрые друзья пирĕн лайăх туссем; Добрый день! Ырă кун пултăр!
3. ырă, таса, сумлă; доброе имя сумлă ят ♦ Будьте добры! Тархасшăн!; по доброй воле харпăр ирĕкĕпе; В добрый час! Çулĕ телейлĕ пултăр!; по доброй воле хăй ирĕкĕпе

долг

2. сущ.муж.множ. долги
парăм, кивçен; взять в долг кивçен ил; отдать долг парăм тат; наделать долгов кивçен илсе тултар; я в долгу перед тобой манăн сан умăнта парăм пур♦ по уши в долгах парăмран тухаймасть; не остаться в долгу пархатарсăр ан пул, ырăшăн ырă ту

дружелюбный

прил., дружелюбно нареч.
туслă, ырă кăмăллă; встретить дружелюбно ырă кăмăлпа кĕтсе ил

душевный

прил., душевно нареч.
1. чун -ĕ, чун-чĕм -ĕ, чун-чĕре -ĕ; душевное волнение чунтан пăлханни
2. ырă, кăмăлла, ырă чунлă; говорить душевно кăмăллăн калаç

душистый

прил.
ырă шăршăллă, техĕмлĕ; душистые цветы ырă шăршăллă чечексем

желать

глаг. несов.
1. кого-что и чего, также с неопр. ф. (син. хотеть) кăмăл ту , шут тыт; -ас (-ес) те; -ас (-ес) кил; дети желают пойти в кино ачасем кинона каяс теççĕ
2. кому кого-чего или с неопр. ф. сун; Желаю Вам доброго здоровья! Сире ырă сывлăх сунатăп! ♦ оставляет желать лучшего пит лайăхах мар (ĕç, япала)

знамя

сущ.сред.; множ. знамёна
ялав; знамя полка полк ялавĕ ♦ высоко держать знамя ырă ята чыслă упра

имя

сущ.сред.; множ. имена
1. ят (çыннăн); имя девочки хĕр ача ячĕ; называть по имени ятран чĕн; написать фамилию, имя и отчество хушамата, ята, ашшĕ ятне çыр
2. (син. известность, репутация) ят, ят-сум; доброе имя ырă ят; учёный с мировым именем тĕнчипе паллă ăслăхçă
3. (син. название) ят (япаласен); это дерево известно под именем «вяз» ку йывăç ячĕ — «хурама»
4. ят (грамматикăра — хăшпĕр пуплев пайĕсем); имя существительное япала ячĕ; имя прилагательное паллă ячĕ; имя числительное хисеп ячĕ; склонение имён ят пуплев пайĕсем вĕçленни
5. имени кого-чего, в знач. предлога с род. п. ячĕллĕ; Дворец культуры имени Хузангая Хусанкай ячĕллĕ культура керменĕ ♦ имена нарицательные пайăр мар ятсем (сăм.: çын, хула, кӳлĕ); имена собственные пайăр ятсем (сăм.: Иван, Шупашкар, Байкал)

лавр

сущ.муж.
лавр (кăнтăрти йывăç, унăн ырă шăршăлли çулçисене апат пĕçернĕ çĕре яраççĕ)

ладан

сущ.муж.
латăн, ладан (кĕлĕ тунă чух тĕтĕрмелли ырă шăршăллă сăмала); курить ладаном латăн тĕтĕр

неприятный

прил., неприятно нареч.
ырă мар, кăмăллă мар, усал; неприятный запах усал шăршă; с ним неприятно общаться унпа хутшăнма кăмăллă мар

нести

1. глаг. несов.
1. (син. перемещать) йăт, çĕкле, йăтса пыр, çĕклесе пыр; нести дрова в сарай вутта сарайне йăт
2. (син. мчать) вĕçтер; ветер несёт пыль çил тусан вĕçтерет ♦ нести потери çухату тӳс; нести ответственность явап тыт; нести службу хĕсметре тăр; несёт холодом сивĕ кĕрет; нести вздор пустуй сӳпĕлтет; нести убытки тăкак кур; нести добро людям çынсене ырă ту

одеколон

сущ.муж.
одеколон (ырă шăршăллă им-çам); цветочный одеколон чечек одеколонĕ; освежиться одеколоном одеколон пĕрĕхтерсе уçăл

особенный

1. прил. (син. специфический; ант. обыкновенный) уйрăм, расна, пайăр; хăйне майлă; он отличается особенной добротой вăл хăйĕн ырă кăмăлĕпе палăрса тăрать
2. особенно нареч. уйрăмах; особенно жарко в июле утă уйăхĕнче уйрăмах шăрăх ♦ не особенно питех мар; ничего особенного темех мар, чаплах мар

пачка

сущ.жен.
çыхă, тĕрке, пачка; пачка книг кĕнеке çыххи; пачка сигарет сигарет пачки
глаг. несов. (син. грязнить)
варала, пылчăкла, лапăрта, хурат; пачкать руки грязью алла пылчăкла; пачкать доброе имя ырă ята варала

петрушка

сущ.жен.
петрушка (апата хушакан ырă шăршăлли курăк); грядка с петрушкой петрушка йăранĕ

примерный

прил., примерно нареч.
1. (син. образцовый) кăтартуллă, ырă, лайăх; примерный ученик лайăх вĕренекен ача
2. (син. приблизительный) чухлавлă, вăтам шутпа; яхăн; примерно сто килограммов çĕр килограма яхăн

приятный

прил., приятно нареч.
кăмăллă, лайăх, ырă; приятный запах ырă шăршă; с ним приятно поговорить унпа калаçма кăмăллă

роза

сущ.жен.
кĕлчечек (ырă шăршăллă чечек); букет алых роз хĕрлĕ кĕлчечек çыххи

сердечный

прил., сердечно нареч.
1. чĕре -ĕ; сердечные болезни чĕре чирĕсем
2. (син. задушевный) кăмăллă, ăшă, ырă кăмăллă; сердечно поздравить ăшшăн саламла

сердце

сущ.сред.; множ. сердца
1. чĕре; здоровое сердце сывă чĕре; сердце бьётся чĕре тапать
2. чĕре, чун, чун-чĕре, кăмăл; человек с добрым сердцем ырă кăмăлла çын ♦ от всего сердца пĕтăм чун-чĕререн; сердце не лежит к кому-чему чун выртмасть; по сердцу кăмăла каять, чун выртать; отлегло от сердца чĕре лăштах пулчĕ

сирень

сущ.жен.
сирень (ырă шăршăллă чечек, унăн тĕми); белая сирень шурă сирень

служить

глаг. несов.
1. (син. работать) ĕçле, хĕсметре тăр; служить в банке банкра ĕçле
2. (син. являться) пул, шутлан; он всем служит примером вăл пуриншĕн те ырă тĕслĕх пулса тăрать

тень

сущ.жен., множ. тени
1. сулхăн; сидеть в тени сулхăнра лар
2. ĕмĕлке; тень от столба юпа ĕмĕлки ♦ нет и тени сомнения нимĕн иккĕленмелли те çук; бросить тень на доброе имя ырă ята варалама хăтлан

уважать

глаг. несов.
хисепле, уя, сума су; уважать законы саккунсене хисепле; я его уважаю за доброту эпĕ ăна ырă кăмăлĕшĕн сума сăватăп

характеризовать

глаг. несов.
хакла, хак пар; его характеризуют с положительной стороны ăна ырă хак параççĕ

хранить

глаг. несов. (син. сберегать)
усра, упра, сыхласа усра; хранить деньги в банке укçана банкра усра; хранить в памяти асран ан яр; хранить народные обычаи халăх йăли-йĕркине уяса упра ♦ хранить молчание ан шарла; хранить гордый вид мăнаçлан; хранить доброе имя ырă ята ан яр; хранить спокойствие лăпкă пул

человечный

прил. (син. отзьтвчивый, гуманный; ант. жестокий)
этеплĕ, тарават, ырă кăмăллă, ăшă кăмăллă

честь

сущ.жен.
1. (син. достоинство, благородство) чыс, чыслăх, пархатар; честь воина салтак чысĕ; дело чести чыслăх ĕçĕ
2. (син. репутация) чыс, ырă ят; честь семьи кил-йыш чысĕ; беречь честь смолоду ырă ята çамрăкран упра
3. (син. почёт) хисеп; воздавать честь хисеп ту; ветераны достойны большой чести ветерансем пысăк хисепе тивĕç ♦ с честью выполнить свой долг харпăр тивĕçне чыслăн пурнăçла; это делает ему честь куншăн вăл хисепе тивĕç; отдать честь саламла (çар çыннисем çинчен); много чести ему вăл куна тивĕç мар

чуткий

прил., чутко нареч.
1. туйăмлă, сисĕмлĕ, çивĕч, сирек, вичкĕн; чуткая собака сирек йытă; чуткий прибор сисĕмлĕ хатĕр; чутко вслушиваться хăлхана тăратса итле
2. (сик. отзывчивый; ант. бесчувственный, чёрствый) тарават, тимлĕ, ырă кăмăллă; чутко относиться к ветеранам ветерансем тĕлĕшпе тимлĕ пул

шанс

сущ.муж.
май, шанăç; использовать благоприятный шанс ырă майпа усă кур

щедрость

сущ.жен.
1. (ант. скупость) юмартлăх, тараватлăх, ырă кăмăл
2. (син. богатство; ант. скудость) илпеклĕх, пуянлăх, тулăхлăх; щедрость южной природы кăнтăрти çут çанталăк илпеклĕхĕ

щедрый

прил.
1. (син. скупой), щедро нареч. юмарт, тарават, ырă кăмăллă; он щедро угостил нас вăл пире тарават хăналарĕ
2. (син. богатый; ант. скудный) илпек, тулăх, пуян, хаклă; щедрый подарок хаклă парне

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 389. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 3820. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 3450). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 100. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 1370. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

авантюризм

авантюризм (ырă мар, шанчăксăр ĕçпе пуçтахланни).

альтруист

альтруист (çын интересĕсене хăйĕн интересĕсенчен маларах хуракан çын, ыттисене ырă тума тăрăшакан çын).

ананас

ананас (кантăр енчи шултр а, тăрăхларах, ырă шăршăллă та сĕтеклĕ çимĕç паракан йывăç, унăн улми, çимĕçĕ).

антоним

антоним (хирĕçле пĕлтерешлĕ сăмахсем: ырă —усал, шурă— хура).

апельсин

апельсин (хĕрлĕрех сарă тĕслĕ ырă шăршлă тутла çимĕç).

аромат

аромат, ырă шăрша.

ароматический

ароматичный, ароматный ароматла, ырă шăршлă.

день

дня кун, талӑк; рабочий день ӗҫ кунӗ; выходной день канмалли кун; день печати пичет кунӗ; Международный женский день Пĕтӗм тӗнчери хӗрарăмсен кунĕ; весь день яра куна, кун хута; день ото дня майӗпен, кунран-кун; со дня на день пӗр-пĕр ҫывӑх кун; изо дня в день пӗрмаях, кулленех; в течение дня кун каҫиччен, кун хута; на днях ҫак кунсенче; третьего дня виҫӗмкун; средь бела дня тӑп-тӑр кăнтăрла; через день кун сиктерсе; добрый день ырă кун пултӑр; порядок дня кун йӗрки (ларӑвӑн); в один прекрасный день пӗр-пӗр кун; герои наших дней пирӗн вӑхӑтри геройсем.

добросердечный

ырă кӑмӑллӑ.

великодушный

ырă кăмăллă, çемçе чӗреллӗ.

честь

ж. 1. чыс, хисеп, ырă ят; 2. честь; отдать честь честь пар, честь парса саламла.

ханжа

ханжа (икĕпитлĕ çын, хăй интересĕшĕн çын умĕнче хăйне турă çынни пек, ырă çын пек кăтартма тăрăшакан).

филантроп

филантроп (çынна шелленçи пулса кăштах ырă тăвакан).

увековечить

-чу кого, что сов., увековечивать несов. ĕмĕр асăнмалла ту, ĕмĕрлĕхе хăвар (ырă) ята.

удовольствие

1. киленӳ, тулли кăмăл, хĕпĕртесе савăнни, ырă пурнăçпа савăнни; 2. вăйă-кулă, савăнăç.

безукоризненный

пĕр айăпсăр, пĕр сиенсĕр, пĕр кăлтăксăр, питĕ лайăх, питĕ ырă (çын), хурламалла мар; пур енчен те аван (çын, тавар).

безупречный

кăлтăксар, питĕ лайăх, питĕ ырă, ятне яман (çын, япала).

благоденствовать

, -твую, несов. ырă кур, кун курса, хуш курса пурăн, çителĕклĕ пурăн.

благодетель

м. уст. ырă тăвакан çын.

благодеяние

уст. ырă ĕç.

благожелательный

ырă кăмăллă, çынна ырă сунакан, ырă тăвакан, çынна ырă кăмăлпа йышăнакан.

благоприятный

ырă, лайăх, ăнăçлă, майлă, халаллă, юрăхлă; благоприятные условия юрăхлă майсем, условисем.

благородный

хăйĕн интересĕсене манса çыншăн тăрăшакан (çын), ырă кăмăллă (çын); благородные металлы тутăхман металсем (ылтăн, кĕмĕл, платина).

благосклонный

ырă кăмăллă, çын çине ăшшăн, кăмăллăн пăхакан.

благоуханный

ырă шăршлă, тутлă шăршлă.

блаженствовать

, -твую, несов. ырă кур, телей кур, киленсе, ырă курса пурăн.

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

ырă

игелекле

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

добрососедство

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

ыраш-пăтри ыраш-поç ыраш-хуранĕ ырашпăтри « ырă » ырăлан ырăлантар ырăлат ырăлăх ырла

ырă
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org