Шырав: ыраш амăшĕ

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

айăпла

3.
укорять, упрекать, бранить
ашшĕ-амăшĕ айăплани — укоры родителей

алмак

1.
родной (о ком-л. из родителей)
ун ашшĕ те амăшĕ те алмак — у него и отец и мать родные

алхас

2.
шалить, баловаться, озорничать, хулиганить
амăшĕ пур чухне вăл алхасмасть — при матери он не шалит
ачасем паян кунĕпех алхасрĕç — ребята сегодня весь день безобразничали

амаçури

мачеха
амаçури амăшĕ — мачеха, неродная мать
амаçури ывăл — пасынок
амаçури хĕр — падчерица
Амаçурирен телей куракан пулман, тет. — посл. При мачехе счастья не жди.

амăш

см. амăшĕ

амăшĕ

материнский
ача амăшĕ-геройня — мать-героиня
мăшăрсăр (ача амăшĕ) — мать-одиночка
пилĕк ача амăшĕ — мать пятерых детей
пулас ача амăшĕ — будущая мать, женщина на сносях
унăн амăшĕ нимĕç, ашшĕ чăваш — у него мать немка, а отец чуваш
ĕне виçĕ пăру амăшĕ пулнă — корова телилась трижды
Амăшĕне пăхса хĕрне ил. — посл. Выбирай девушку глядя на мать. (соотв. Какова мать, такова и дочь.
Амăшĕ пĕтмесĕр хĕрĕ пĕтмест. — посл. Пока будут матери, будут и дочери (т.е. невесты не переведутся).
Ашшĕ вилнĕ — çур тăлăх, амăшĕ вилнĕ — хăр тăлăх. — посл. Без отца ребенок полусирота, без матери — круглый сирота.

аптăра

4. в отриц. ф.
быть неплохим, сносным, терпимым
пӳрт аптăрамаллах мар-ха — изба еще ничего (себе)
кăçал ыраш аптăрамасть — рожь в атом году неплохая

артак

радостный
мунча артакĕ — удовольствие от бани
сарă хĕрсем — ашшĕ-амăшĕ артакĕ — фольк. девушки-красавицы — радость для родителей

ача

детский
ребячий
разг.
ачам — мой ребенок
айван ача — наивное дитя
алăри ача — грудной ребенок
чĕчĕ ачи — грудной ребенок
пĕчĕк ача — ребенок, малыш
ача амăшĕ — мать
ача амăшĕ героиня — мать-героиня
ача вăййи — детская игра
ача кипки — пеленка
ача çитти — пеленка
ача сачĕ — детский сад
ача çурчĕ — детский дом
ача урапи — детская коляска
ача яслийĕ — детские ясли
шкул çулне çитмен ачасем — дети дошкольного возраста
ача чухне — в детстве
ача ĕмĕрт — кормить ребенка грудью
ача çурат — родить ребенка
ача ту — родить ребенка
ача пăрахни — выкидыш
ача çуратмалли çурт — родильный дом

ашшĕ-амăшĕ

родительский
ача ашшĕ-амăшĕ — родители ребенка
ашшĕ-амăшĕсен — комитечĕ родительский комитет
ашшĕ-амăшĕсен пухăвĕ — родительское собрание

вăрç

2.
ругаться, браниться
амăшĕ ачине вăрçать — мать бранит своего сына
вĕсем шав вăрçаççĕ — они вечно бранятся

вăрçса ил —
1) отвоевать что-л.
2) повоевать
подраться (некоторое время)
3) поругать кого-л., поругаться (немного)

вăрçса кай — 1) подраться 2) разругаться
вăрçса тăк — обругать

вăштик

2. подр. —
о дуновении порывистого ветерка

вăштик-вăштик — усил. от вăштик 2.
вăштик-вăштик çил вĕрет, сарă ыраш хумханать — фольк. ветер дует порывами, волнуя спелую рожь

вĕтĕл-вĕтĕл

подр. —
о частых движениях

ачи амăшĕ хыççăн вĕтĕл-вĕтĕл тутарса пырать — ребенок семенит за матерью

вĕтĕн

4.
чахнуть, становиться низкорослым и чахлым (о растениях)
ыраш вĕтĕнсе кăна пулнă — рожь уродилась чахлой и низкорослой

вутпуççиллĕ

пораженный пыльной головней
ыраш вутпуççиллĕ — рожь поражена пьпьной головней

выçă

2.
тощий (о злаках)
ыраш выçă пулчĕ — рожь уродилась тощей

героиня

ача амăшĕ-героиня — мать-героиня

евĕклĕх

1.
ласковость, нежность
амăшĕ аллисен евĕклĕхĕ — нежность материнских рук

епле

1.
какой
епле майпа? — каким образом?
ав еплескер вăл! — вот он какой!
Ашше-амăшĕ епле, ачи-пăчи те çапла. — посл. Каковы родители, таковы и дети.(соотв. Яблоко от яблони недалеко падает).

илт

слышать
витĕр илт — хорошо слышать
илтсе юлаймарăн-и? — разве ты не расслышал?
калаçнине илт — слышать разговор
илтмĕш пул — притворяться неслышащим, глухим
илтмĕше пер — притворяться неслышащим, глухим
илтнĕ тăрăх — понаслышке
тем те илтме тиврĕ — довелось всего наслышаться
Ача макăрмасан, амăшĕ илтмест. — погов. Дитя не плачет — мать не разумеет.

имрет

2.
беспокоить, тревожить, мучить, терзать
ача амăшĕ хыççăн имретсе çӳрет — ребенок все время ходит за матерью, не давая ей покоя

ирĕш

отруби
тулă ирĕшĕ — пшеничные отруби
ыраш ирĕшĕ — ржаные отруби
улăма ирĕшпе пăтратса çитер — скармливать солому, замешивая с отрубями

ирт

6.
ослушиваться, не слушаться
выходить из повиновения, из рамок

вăл ашшĕ-амăшĕ сăмахĕнчен иртмест — он слушается отца и мать
иртсе кай —
1) проходить, проезжать (мимо кого-чего-л.)
юлан утпа иртсе кай — проехать верхом
2) проходить (о времени)
унтанпа икĕ çул иртсе кайрĕ — с тех пор прошло два года
3) обгонять, опережать
вĕсенче иртсе кайрăмăр — мы обогнали их
4) про ходить, обходиться, улаживаться
пурте чиперех иртсе кайрĕ — все обо шлось благополучно
5) перестать подчиняться; выйти из повиновения, из рамок
вăл ытлашши иртсе кайнă — он просто распоясался
виçерен ирт — переступать дозволенное, выходить за рамки чего-л.
пулса ирт — происходить
тĕлĕнмелле ĕç пулса иртрĕ — произошло удивительное событие

йăваш

вежливо
приветливо, мягко, нежно, ласково

йăваш сасă — вежливый тон
амăшĕ ачипе йăваш калаçать — мать ласково говорит с сыном

йăпшăн

1.
льнуть, ластиться, жаться к кому-л.
ача амăшĕ çумне йăпшăнать — ребенок льнет к матери

йыхăр

2.
манить, подзывать
скликать

йытта йыхăр — подозвать собаку
чĕп амăшĕ чĕпписене йыхăрать — клушка скликает своих цыплят

капан

I.
копна, стог
утă капанĕ — стог сена
ыраш капанĕ — копна ржи
капан вырăнĕ — стоговище
капан тĕпĕ — остожье, подстожье
капан шăччи—  стожар
капан хыв — копнить, стоговать, метать стог
Пĕр капана пилĕк ĕне туртать. (Çăм арлани). — загадка Пять коров тянут сено из одной копны  (Прядение шерсти).
укăлчаран тухрăм, утă çултан, улт ураллă капан ларттартăм — фольк. вышел за околицу и накосил столько сена, что сметали стог на шести настилах

кармаш

1.
тянуться, стремиться к кому-чему-л.
кармашса ил — потянуться и взять, достать
сĕтел урлă кармаш — потянуться через стол
ача амăшĕ патне кармашать — ребенок тянется к матери
тĕтĕм пĕлĕтелле кармашать — дым тянется вверх

карт

5.
намечать
иметь в виду
кого-что-л.
намекать на кого-что-л.
амăшĕ ывăлĕ валли хĕр картса хунă — мать присмотрела девушку для своего сына

карталан

5.
сплетаться, переплетаться
ыраш çилле карталанса ӳкнĕ — от ветра рожь переплелась и полегла

кăлат

кладь обл.
большой скирд, стог
ыраш кăлачĕ — кладь ржи
кăлат хыв — сложить скирд

кăшăл

7.
куча, ворох (обмолоченного хлеба)
ыраш кăшăлĕ — ворох обмолоченной ржи

кĕлте

сноп
сĕлĕ кĕлти — овсяной сноп
ыраш кĕлти — ржаной сноп
кĕлте кучĕ — комель снопа
кĕлте сенĕке — вилы для подачи снопов
кĕлте çыххи — свясло
кĕлте урапи — рыдван, сноповозка  
кĕлтепе вит — крыть снопами (напр. сарай)
кĕлте кӳр — возить снопы
кĕлте çых — вязать снопы
Кĕлти кĕрет — тырри юлать, арпи вĕçет — улăмĕ юлать. — загадка Снопы вбирает—зерна остаются, полова улетает — солома остается. (Молотилка).

кĕпçелен

стеблеваться, расти в стебель, идти в дудку, в стрелку
ыраш калчи кĕпçеленме тытăннă — озимь пошла в дудку

лар

23.
вступать в определенную фазу (роста, цветения, колошения)
калчана лар — покрыться всходами (о полях), взойти (о посевах)
чечеке лар — расцвести, зацвести
çеçкене лар — расцвести, зацвести
тырă пучаха ларать — хлеба колосятся, наступило колошение хлебов
ыраш шăркана ларнă — рожь цветет
хăмăш сыпăкран сыпăка ларать — камыш выбрасывает колено за коленом

ластак

кудрявый, развесистый, густолиственный
Ашшĕ тӳрĕ, амăшĕ кукăр, хĕрĕ ластак, ывăлĕ пуçтах. (Хăмла: шалчи, аври, çулçи, пуçĕ). — загадка отец прямой, мать кривая, дочь кудрявая, а сын отчаянный. (Хмель: шест, стебель, листья, шишки).

мадонна

мадонна (католиксен — тура амăшĕ)

мăянлă

1.
заросший лебедой
мăянлă ыраш — рожь, заросшая лебедой

михĕ

мешочный
çăнăх миххисем — 1) мешки с мукой 2) мешкй из-под муки
чăпта михĕ — рогожный куль
ыраш миххи — мешок ржи
миххе тултар — ссыпать в мешок
Пăшатана михĕре пытараймăн. — посл. Шила в мешке не утаишь.

нĕрле

2.
ныть, хныкать, плакать
ача амăшĕ хыççăн нĕрлесе çӳрет — ребенок ходит за матерью и хнычет

орден

орденский
Ленин орденĕ — ист. орден Ленина
Октябрьти Революци орденĕ — орден Октябрьской Революции
Хĕрлĕ Ялав орденĕ — орден Красного Знамени
Ĕç Мухтавĕн орденĕ — орден Трудовой Славы
Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕ — орден Красной Звезды
«Хисеп палли» орден — орден «Знак Почета»
Мухтав орденĕ — орден Славы
Тăван Çершыв вăрçă орденĕ — орден Отечественной войны
Халăхсен Туслăхĕн орденĕ — орден Дружбы народов
«Ача амăшĕ-героиня» орден — орден «Мать-героиня»
орден ленти — орденская лента
орден ил — получить орден
орден пар — 1) наградить орденом 2) вручить орден
орден çакса çӳре — носить ордена
ăна орден панă — его наградили орденом

пăру

телячий
пушмак пăру — телка по второму году
чĕчĕ пăрăвĕ — теленок-сосун, теленок по первому году
пăру ашĕ — телятина
пăру вити — телятник (помещение)
пăру пăхакан — телятница
ĕне виçĕ пăру амăшĕ пулнă — корова телилась трижды
Шурă картара хĕрлĕ пăру. (Чĕлхе). — загадка За белой оградой красный теленок. (Язык).

пăс

3.
расстраивать, портить, разлаживать, приводить в расстройство
вара пăс — расстроить желудок
плансене пăс — разрушить планы
рояль ĕнерне пăс — расстроить рояль
çемьене пăс — разбить семью
туя пăс — расстроить свадьбу
эсĕ пĕтĕм ĕçе пăсса хутăн — ты испортил все дело
Сысна хырăмне ыраш пăсмасть. — погов. Рожь желудку свиньи не во вред.

пăт

пудовый
пĕр пăт ыраш — пуд ржи
пăт йывăрăш — весом в пуд, пудовый
пăт пуканĕ — пудовая гиря
пăт çурă — полтора пуда
пăт чĕрес — уст. пудовка (мера в один пуд)
сысна пĕр пилĕк пăтсем туртать — свинья весит пудов пять
Ывăнсан йĕп те пĕр пăт туртакан пулать. — погов. Устанешь — и иголка покажется весом в пуд.

пăх

12.
обращать внимание, принимать во внимание
считаться
с кем-чем-л.
вăл амăшĕ каланине пăхмарĕ — он не посчитался с тем, что сказала мать
çаврăнса пăх — 1) оглянуться, бросить взгляд назад 2) перен. обратить внимание
вăл аслисем калани çине çаврăнса та пăхмасть — он и внимания не обращает на советы старших

пăчăх

3.
преть, тлеть
нӳрĕ ыраш пăчăхать — сырая рожь преет

пĕччен

2.
одинокий, бессемейный
пĕччен карчăк — одинокая старушка

пĕччен çын —
1) один человек
Пĕччен çыннăн алă çитмест. — посл. У одного человека на все рук не хватает
2) одинокий человек, бобыль

пĕччен хĕрарăм — одинокая женщина, бобылка
пĕччен ача амăшĕ — мать-одиночка
пĕччен алăсти — кустарь—одиночка
пĕччен пурăн — жить бобылем, без семьи

питĕ

сильный
мощный

пилĕк-çурăм питти — физические силы организма
Питтин ашшĕ-амăшĕ вилмен. — погов. Сильный да работящий родителей в нужде не оставит.

пул

9.
созревать, поспевать, доходить до готовности
улма-çырла пулчĕ — фрукты созрели
ыраш пулса çитрĕ, сĕлĕ пулман-ха — рожь уже дозрела, а овес еще не дозрел

пусă

полевой
кĕрхи тырă пусси — озимый клин
çуртри пуси — яровое поле
ыраш пусси — ржаное поле
хура пусă, çĕртме пусси — земля под паром, паровое поле
пусă çаврăнăшĕ — севооборот

пуç

5.
колос
початок

куккурус пуçĕ — початок кукурузы
ыраш пуçĕ — колос ржи
тулă пуç кăларать — пшеница колосится

пучах

колосовой
ыраш пучахĕ — колос ржи
парка пучахсем — полновесные колосья
шултра пучахсем — крупные колосья
пучах хылчăкĕ — ость колоса
пучаха лар — колоситься
ыраш пучаха ларни — колошение ржи

салат

солодовый
урпа салачĕ — ячменный солод
ыраш салачĕ — ржаной солод
салат пăтти — барда
салат авăнĕ —  солодовня
салат экстракчĕ — солодовый экстракт
салат авăрт — размалывать солод

сăрă

трутневый
сăрă хурт — трутень
сăрă амăшĕ — трутневая матка
сăрă хурт пек пурăн — жить как трутень, трутнем, паразитировать

сĕвен

2.
прижиматься, приникать
притулиться
разг.
ача амăшĕ çумне сĕвенчĕ — малыш прижался к матери

сĕвентер

2.
прижимать
амăшĕ ачана кăкăрĕ çумне сĕвентерчĕ — мать прижала ребенка к груди

сĕмеке

то же, что сĕм II. 1.
унăн амăшĕ сĕмеки çук — он совсем не похож на мать

сĕмлен

3.
предполагать, строить догадки, догадываться
хĕрĕн шухăшне амăшĕ сĕмленет — мать догадывается о мыслях дочери
сĕмленсе асаплан — мучиться в догадках

сĕрĕш

1.
расти густо, стоять стеной (о злаках)
ыраш сĕрĕшсе пулнă — рожь уродилась густая

сӳсен

бот.

1.
овсяница
сӳсен тăрри — метелки овсяницы
кăçал ыраш сӳсенлĕ — в этом году во ржи много овсяницы

сыхă

предусмотрительный, заботливыйц предусмотрительно, заботливо
сыхăшăн — из предосторожности
сыхă ятне — предусмотрительно, на всякий случай
Сыхăхăн ашшĕ-амăшĕ вилмен. — посл. У заботливого человека родители не умирают.

тăпăлтаттар

разг.
семенить, идти мелкими шагами, шажками
ача амăшĕ патнелле тăпăлтаттарчĕ — ребенок потопал к матери

тетел

рыболовная сеть
невод

тетел амăшĕ — большие боковые ячейки сети
тетел çури — дель, средняя сетка (между двумя боковыми)
тетел яр — забросить сеть
тетел кар — забросить сеть

тул

3.
наливаться, созревать, наполняться соком
набухать

тулса çитнĕ ыраш — созревшая рожь
мăйăр тĕшши тулса çитнĕ — ядрышки орехов налились
папкасем тулса çитнĕ — почки набухли

тӳн

3.
полегать
ыраш тӳннĕ — рожь полегла

улаллă

неровно, неравномерно
ыраш улаллă шăтнă — рожь взошла неровно

улăм

соломенный
çуртри улăмĕ — солома яровых хлебов
ыраш улăмĕ — ржаная солома
улăм лавĕ — воз с соломой
улăм çӳппи — соломенная труха
улăм пĕрчи — соломинка
улăм ури — омет, скирд
улăм шлепке — соломенная шляпа
сарайне улăмпа вит — крыть сарай соломой
улăм сиктер — встряхивать солому (во время молотьбы)

уралантар

1.
воспитывать, ставить на ноги
ăна ашшĕ-амăшĕ уралантарнă — он вышел в люди благодаря родителям

хăйăхлă

остистый, с остью
хăйăхлă ыраш — остистая рожь
Пĕри хăйăхлă, тепри мăйăхлă ан пулăр. — погов. Нехорошо, когда один остистый, другой усатый. (cоотв. Жена с сердцем, а муж с перцем).

хăййăн

I.
густо, часто
ыраш хăййăн пулнă — рожь уродилась густая

хăлаçлан

3.
тянуться
ача амăшĕ патне хăлаçланать — ребенок тянется к матери

хĕсĕн

4.
жаться, прижиматься, льнуть
ача амăшĕ çумне хĕсĕнет — ребенок жмется к матери

хулăн

1.
толстый
хулăн каска — толстое бревно
хулăн кĕнеке — толстая книга
хулăн тута — 1) толстые губы 2) толстогубый человек
хулăн юр — толстый слой снега
хулăн тĕплĕ атă — сапоги на толстой подошве
Амăшĕ хулăн, хĕрĕ хĕрлĕ, ывăлĕ çӳле каять. (Кăмака, çулăм, тĕтĕм). — загадка Мать толста, дочь красна, сын ушел под небеса. (Печь, огонь, дым).

хумхан

1.
приходить в волнение, волноваться, покрываться волнами, зыбью
зыбиться
уст.
тинĕс хумханать — море волнуется
ыраш хумханса ларать — рожь колышется

хушă

5. в роли служ. имени:

хушша, хушшинев, на, между
пирĕн хушша лар — садись между нами
ял хушшине кĕр — войти в деревню
Икĕ турта хушшине икĕ лаша кӳлмеççĕ. — посл. В пару оглобель двух лошадей не запрягают. (соотв. Два медведя в одной берлоге не уживаются).

хушшипепо, посередине, между
вăрман хушшипе пыр — идти по лесу

хушăра, хушшинчев, среди, посредине, между, за
пирĕн хушăра — между нами, среди нас
сĕтел хушшинче — лар сидеть за столом
ыраш хушшинче пытан — прятатся во ржи

хушшинчениз, из-за
кĕнеке хушшинчен темĕнле хут тухса ӳкрĕ — из книги выпала какая-то бумажка
сĕтел хушшинчен тух — выйти из-за стола

хӳме

стенной
стеновой
спец.
кермен хӳмисем — крепостные стены
чул хӳме — каменная стена
ыраш хӳме пек тăрать — рожь стоит стеной
пӳлĕм хӳми — стена комнаты
чус хӳми — дощатая стенка
хӳме блокĕ — стеновой блок
хӳме сехечĕ стенные часы
хӳмесене кирпĕчрен купала — класть стены из кирпича
хӳмелĕх материалсем — стеновые материалы
хӳме хаçачĕ — стенная газета

хылчăк

ость
пучах хылчăкĕ — ость колоса
ыраш хылчăкĕ — ость ржи
куçа хылчăк кĕчĕ — ость попала в глаза

хылчăклă

остистый, с остью, имеющий ость
хылчăклă тырăсем — остистые злаки
хылчăклă ыраш — остистая рожь

чăп-чап

подражание повторяющемуся чмоканью
амăшĕ ачине чăп-чап чуптурĕ — мать несколько раз звучно поцеловала ребенка

чĕпĕ

цыплячий
чĕпĕ амăшĕ — наседка, клуша обл.
чĕпĕ кăлар — 1) выводить птенцов 2) выводить цыплят

шапăртат

5.
осыпаться, сыпаться
типĕ ыраш шапăртатсах юхать — пересохшая рожь сильно осыпается

шăрка

II.

1. бот.
пыльца
чечек шăрки — перга
шăрка туни — тычинка
шăрка хутаçĕ — пыльцевой мешок
шăрка туниллĕ чечек — тычиночный цветок
ыраш шăркана ларнă — рожь зацвела

шăркалан

2.
цвести (о хлебах)
ыраш шăркаланнă — рожь зацвела

шăхăр

I.
густой, частый
шăхăр ыраш — густая рожь
шăхăр ала — частое решето

шĕвĕ

4.
редкий, жидкий
кăçал ыраш пĕлтĕрхинчен шĕвĕрех — в этом году рожь реже прошлогодней

шимплет

пищать, издавать писк
хур чĕпписем амăшĕ хыççăн шимплетсе чупаççĕ — гусята с писком бегут за гусыней

ыраш

ржаной
ыраш калчи — озимь
ыраш кĕлти — сноп ржи
ыраш пусси — ржаное поле
ыраш уйĕ — ржаное поле
ыраш çăкăрĕ — ржаной хлеб
ыраш пучах кăларать — рожь начинает колоситься


ыраш амăшĕ — спорынья
ыраш кĕпçибот. козлец
ыраш пуллидиал. пескарь

ытала

1.
обнимать, заключать в объятия
обхватывать руками

пилĕкрен ытала — обнять за талию
хулпуççинчен ытала — обнять за плечи
эпир пĕрне-пĕри ыталарăмăр — мы обнялись
амăшĕ ачине ыталаса тытнă — мать обхватила руками ребенка

юратуллăн

любовно, ласково, нежно
амăшĕ ачине юратуллăн çупăрларĕ — мать ласково прижала к себе ребенка

юх

3.
сыпаться, высыпаться, осыпаться
хăйăр юхать — песок сыплется
ыраш михĕрен юхса тухнă — рожь высылалась из мешка

явапла

2.
держать ответ, быть в ответе
ача-пăчашăн ашшĕ-амăшĕ яваплать — за детей в ответе родители

япăр

2. подражание
шуму быстро высыпающегося вещества или вытекающей жидкости

ыраш михĕрен япăр юхса тухрĕ — рожь мигом высылалась из мешка

çаврăн

12.
виться, обвиваться
наматываться

йытпырши ыраш çине çаврăннă — вьюнок обвивает стебли ржи
винт çине вĕрен çаврăнса тулнă — на винт намоталась веревка

çапăлан

1.
сплетаться, переплетаться, перепутываться (о растениях)
ыраш йăлт çапăланса пĕтнĕ — рожь вся перепуталась

çăкăр

хлебный, хлебопекарный
хлебобулочный

килти çăкăр — домашний хлеб
çĕнĕ çăкăр — новый хлеб (из зерна нового урожая)
тулă çăкăрĕ — пшеничный хлеб
ыраш çăкăрĕ — ржаной хлеб
хура çăкăр — черный хлеб
шурă çăкăр — белый хлеб
çăкăр савăчĕ — хлебопекарный завод
çăкăр кăмаки — русская печь
çăкăр лавкки — хлебный магазин, булочная
çăкăр пĕçерекен — хлебопек
çăкăр сутакан организацисем — хлеботорговые организации
Çăкăртан аслă пулаймăн. — посл. Нет ничего главнее хлеба. (соотв. Хлеб — всему голова).
Çăкăр хырăм хыççăн çӳремест. — посл. Хлеб за брюхом не ходит.

çăнăх

мучной
пăрçа çăнăхĕ — гороховая мука
тинкĕле çăнăхĕ — толоконная, толокняная мука
тулă çăнăхĕ — пшеничная мука
шурă çăнăх — белая мука
ыраш çăнăхĕ — ржаная мука
яшкалăх çăнăх — мука из ярового хлеба
çăнăх али — сито
çăнăх миххи — мучной мешок
çăнăх çимĕçĕ — мучные изделия, мучное
çăнăх шывĕ — болтушка с мукой (для скота)
çăнăх авăрт — молоть муку
çăнăх авăртакан промышленность — мукомольная промышленность
çăнăх кăвакарнă — мука заплесневела
çăнăхпа варалан — запачкаться мукой

çĕпре

2.
гуща, осадок (при брожении)
çĕпри анчах юлнă — осталась одна гуща


çĕпре амăшĕ — галька, камень-голыш

çинче

3.
при, на ком-л.,
среди кого-л.
çын çинче — на людях, при народе
нумай ача çинче — среди многих детей
вăл ашшĕ-амăшĕ çинче пурăнать — он живет при своих родителях
институт çинче сăмах çӳрет — по институту ходит молва

çыпăç

9.
тянуться, стремиться к кому-чему-л.
Арçын ача ашшĕ çумне çыпăçать, хĕрача амăшĕ çумне çыпăçать. — посл. Мальчик тянется за отцом, а девочка — за матерью.

çыртар

2.
записать, оформить на кого-л.
куçарса çыртар — переписать, переоформить (на другого человека)
вăл çуртне амăшĕ çинĕ çыртарнă — он оформил дом на свою мать

ăру

племенной, родовой
ăру амăшĕ—  праматерь
ăру ашшĕ — праотец, прародитель
ăру обществи — родовое общество
ăру пуçĕ — пращур, родоначальник
ăру пуçлăхĕ — старейшина, предводитель племени
ăру йĕрки — родовой строй

амăшĕ


çĕпре амăшĕ — галька, голыш
тырă амăшĕдиал. спорынья
чĕп амăшĕ — наседка

хăмăл

1.
стебель (злаков)
ыраш хăмăлĕ — стебель ржи
хăмăла кай — идти в стебель (о хлебах)

тырă


тырă амăшĕбот. спорынья
çерçи тырри — недород хлеба, очень плохой (букв. воробьиный) урожай

сыпăн

4.
образовывать колена (о растениях)
давать побеги
идти в рост

ыраш сыпăран сыппа сыпăнса ӳсет — рожь растет, выпуская колено за коленом

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Шелепи

яз. и. ж. Н. Уз. НИП Ялек арăмĕ Шелепи пулнă, вĕсен хĕрĕ Матĕне пулнă. Ялакăн амăшĕ Шелепи ятлă пулнă / Хĕвел шелепи (Ашм. Сл. XVII, 157): Шеле + -пи.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

бордель

ç.с. Аскăнлăх çурчĕ, ясарлăх килĕ, савăшу (туп.) йăви. Унăн амăшĕ Минск хулинче бордель тытатчĕ, эп унта çӳреттĕм. Я-в, 1991, 12 /, 20 с. Илем шкулĕн хĕрĕсене Турцире бордель валли вăрласа юлнă имĕш. ÇХ, 9.10.1998, 2 с. Туй хыççăн юлташĕсем ăна бордельте кураççĕ. ÇХ, 2000, 39 /, 12 с. «Хĕрлĕ хунарсен урамĕнчи» пĕр бордельте 21 çулти çамрăк вилсе кайнă. Х-р, 28.09.2001, 3 с.

кроссовка

ç.с. Резина тĕплĕ, çӳллĕ хыçлă çăмăл пушмак; кросс пушмакĕ. Хаш та хаш сывлаççĕ ашшĕ-амăшĕ, çуллахи вăхăтра ачана пĕр кроссовка ĕçлесе илмелĕх ăçта ямалла. Х-р, 22.07.1992, 4 с. Улттăн пыраççĕ те ... 15 çулхи арçын ачана футболкипе кроссовкине хывма хушаççĕ. ХС, 6.08.1999, 2 с. Упнер вăтам шкулĕнче 15 çулхи М. пĕрле вĕре-некенĕн кроссовкине «уралантарнă». Т-ш, 1999, 7 /, 8 с. Шурă носки спорт костюмĕпе, кроссовкипе лайăх. ÇÇ, 2000, 4 /, 4 с. — çăмăл кроссовка (К-н, 1986, 19 /, 11 с.); ют çĕршывра кăларнă кроссовка (Х-р, 4.09.1992, 1 с.); юрăхлă кроссовка (Х-р, 6.02.1993, 2 с.).

кроссовки

ç.с. Резина тĕплĕ, çӳллĕ хыçлă çăмăл пушмак; кросс пушмакĕ. Хаш та хаш сывлаççĕ ашшĕ-амăшĕ, çуллахи вăхăтра ачана пĕр кроссовка ĕçлесе илмелĕх ăçта ямалла. Х-р, 22.07.1992, 4 с. Улттăн пыраççĕ те ... 15 çулхи арçын ачана футболкипе кроссовкине хывма хушаççĕ. ХС, 6.08.1999, 2 с. Упнер вăтам шкулĕнче 15 çулхи М. пĕрле вĕре-некенĕн кроссовкине «уралантарнă». Т-ш, 1999, 7 /, 8 с. Шурă носки спорт костюмĕпе, кроссовкипе лайăх. ÇÇ, 2000, 4 /, 4 с. — çăмăл кроссовка (К-н, 1986, 19 /, 11 с.); ют çĕршывра кăларнă кроссовка (Х-р, 4.09.1992, 1 с.); юрăхлă кроссовка (Х-р, 6.02.1993, 2 с.).

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вĕсенĕн

син.: вĕсен
их
вĕсен ыраш çĕр пăт, çĕлĕ икçĕр пăт — у них ржи 100 пудов, а овса 200 пудов

вупкăн

I.
пучина, водоворот, пропасть

II.
прожорливый, злой, жадный дух, который движется ветром и насылает на людей болезни  вупкăн-турă; вупкăн-ашшĕ, вупкăн амăшĕ, çырлаха парăр — вопкын-бог, отец его, мать его, помилуйте
вупкăнлă ăншăрт — злой дух, который еще злее чем вупкăн

лар

садиться, сидеть; стоять; пӳрт ларать – дом стоит; ларт – садить; усаживать; ставить; пӳрт, йупа, çурта ларт – поставить избу, столб, свечу; ларчăк, ларкăç – сиделка, скамейка, козлы. Атăл ларас умĕн – пред тем, как Волге замерзнуть; йывăç лартса тухнă – посадили деревьев; мĕн чула ларчĕ сана ку çатан-урапа? Вуннă пăт ырăша – Во сколько тебе обошлась эта плетенка? В 10 пудов ржи. Лартса ӳстер – насададить; лавкка лар – торговать в лавке; улах лар – устраивать посиделки; темиçе çĕр ларса çийеççĕ – едят, рассевшись по разным местам; пичетлесе ларт – запечатать; чăркуççи çине ларса – преклонив колена; ыраш шăркана ларнă чух – когда цветет рожь; лара-тăра пĕлмен çынна паллă вилнĕ, теççĕ – кто себя держать не умеет, тот метку получит; лартса тĕрĕклентер – учредить; ес ларасскере йаратăн-ĕçке! - Он (гость) посидел бы (еще), а ты его не удерживаешь.

108 стр.

пăшăрхан

встревоживаться; удручаться; терзаться; томиться; тосковать; амăшĕ ывăлĕшĕн пăшăрханать – мать по сыне тоскует. Епĕ сана пăшăрханмалла тумастăп – я не обижаю тебя.

133 стр.

пус

I.
копейка
пĕремĕк вунпилĕк пус кĕрепенкки — пряники 15 копеек (за) фунт
ыраш çăнăхĕ çирĕм пиллĕк тенкĕ те аллă пус — ржаная мука 25 рублей 50 копеек
тырă вырма кунне алăшар пуса тытнă — наняли жать рожь по 50 копеек в день

пӳлĕх

Пӳлĕх — разделитель (божество у "язычников")
пӳлĕх амăшĕ — мать его
пӳлĕхçĕ — ангел

çăнăх

мука; ыраш çăнăхĕ – ржаная мука; çăнăх сап – мучнить; çăнăхлан – мучнеть; çăнăхлă – мучной; çăнăх авăртан – мукомол.

189 стр.

çĕмел

копна; ут купи, ыраш çĕмели – копна сена; копна ржи.

192 стр.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

вил

ку тĕнчерен леш тĕнчене куç. Унтан вара вăл хĕрарăм монахсене Турă Амăшĕ вилнĕ (ку тĕнчерен леш тĕнчене куçнă) çитес уява уяма, çав кун-çулсеренхи пекех тăлăхсене, çук çынсене пулăшма тархасланă [Избранные 1905:42–43].

икона

турăш; таса сăн. Çав икона (турăш) халь те Ишек чирĕкинчех ларать; халь ĕнтĕ вăл турăша пĕтĕмпе ылттăнласа пĕтерсе иконостас ăшне лартнă [Житие 1879:43]; Иоанн аллине илсе килне тавăрăннă та кĕлĕ пӳлĕмне кĕрсе касса татнă аллине ĕлĕкхи вырăнне лартнă та Турă Амăшĕ сăнĕ (икона) умне чăркуçланса ларса куç çулĕпе ак çапла каласа кĕл тунă <…> [Училище 1892:11]; Çапла каласан вăл ухă илсе св. Георгийĕн таса сăнне (иконана) ухăпа тĕллесе пенĕ [Училище 1892:12]; Хресченсем хăйсен нушисем çинчен каласа пĕтерсен вĕсем илсе [пынă] турăша (икона) хăй аллине илсен Патша вĕсене [каланă:] «Тавтапуç сире Мана хисеплесе килнĕшĕн <…>» тенĕ [Хыпар 1906, № 9:136].

йăх

пĕр çемьере ашшĕ-амăшĕ, ывăлĕсем, ывăлĕсен ачисем, пурте пĕр çĕрте пурăнакан çынсем. Пĕр çемьере ашшĕ-амăшĕ, ывăлĕсем, ывăлĕсен ачисем, пурте пĕр çĕрте пурăннă. Вĕсем çемйинче темиçе çын пулнă. Çав çемьене вĕсем йăх тенĕ [Рассказы 1909:4].

октябрь

юпа уйăхĕ. Пире пăхса усракан турă амăшĕ таса ĕмĕр-Хĕр Мария пире витсе усранине уяни (Покров), юпа уйăхин (октябрĕн) 1 кунĕнче [Молитвенник 1896:29].

панихида

вилнĕ çынсене асăнмалăх кĕл туни. Гермогенъ Хозанды порь протопопъ священниксэнэ дэ чиньдэрзэ вузэмьбэ перьлэ обѣдни служить тузассын, тада Гурiйбэ Варсоновiй ячьзэмьбэ вильне сьынзанэ азынмаллых кйль (панихида) тузассын, Спасскiй монастырэ сяв’ архiерейзэнь тобык-патьнэ кайза бырзассын вулзанэ порь священниксэмьбэ посьсяпны [Жития 1874:26–27]; <…> вилнĕ пулсан (ашшĕ-амăшĕ. – Э.Ф.) вĕсене Турă леш тĕнчере ырă вырăн патăр, вĕсен çылăхĕсене каçартăр тесе кĕл тăвас пулать, килте те ирлĕ-каçлă кĕл тăвас пулать, чиркӳре те Турă çăкăри илсе кĕл тутарас пулать, хăш чухне вилнисемшĕн кĕл тăвакан кĕлĕ панихида тутарас пулать [Беседы 1898б:52–53].

посол

ют патшалăхра тăракан улпут; янă çын. Пилĕк миллион посолсем (ют патшалăхсенчен тăракан улпутсем) илеççĕ [Игнатьев 1906:14]; Михаил Федоровича патшана суйласан Авраамий ытти янă çынсемпе (посолсемпе) пĕрле Кострома хулине ăна патшана чĕнме кайнă [Покровский 1913:11–12]; Унтан Михаил Федоровичпа унăн амăшĕ монахиня Мария патне суйласа çынсем (посолсем) янă [Çулталăк 1913:2].

теçетине

, теçеттин тăрăшшĕ 80 хăлаç, сарлакăш 30 хăлаç çĕр. Пĕр теçетинене (тăрăшшĕ 80 хăлаç, сарлакăш 30 хăлаç) ыраш 9 пăтран ытла мар, сĕлĕ 20 пăтавкаран, тулă 12 пăтавкаран ытла мар акас пулать [Бажаев 1908:11]; Хресчене 36 миллион теçетина (хыснан, патша хурăнташĕсен тата пăртак улпутсен çĕрĕсене) валаçсе парсан та вĕсен çĕрĕ 1861-мĕш çулхи чухлĕ анчах аслăланса çитет [Крестьянское 1906:30].

уçăм

ыраш калчи. Уçăмсем (ыраш калчисем) пит начар [Хыпар 1907, № 14:102].

хитон

çанăллă кĕпе пек тум-тир. Нина каланă тăрăх, Мириан патша Христосăн¹ хитонне пытарнă вырăна тупасшăн тăрăшнă. ¹Хитон вăл − çанăллă кĕпе пек, пĕр хутăн та, икĕ хутăн та тăхăнма юракан тум-тир. Христос хитонне çĕлесе туман, ăна Турă Амăшĕ хăй аллипе тĕртсе тунă [Святая 1909:2122].

хурăн кăчăки

(хальхилле хурăн кăчки) хурăн чечекĕ. Çав çăнăх пеккине пур те курнă пулмалла: хурăн кăчăкине (чечекине), ăвăс кăчăкине е шăркана ларнă ыраш пуçне алăпа сĕрсен сарă тусан пекки çыпăçать – чăн çавă [Хабачев 1910:19].

ыраш амăшĕ

пуçах çинче хурарах пĕчĕкçеççĕ патак пек ӳсекен кăмпа, вырăсла – спорынья, головня. Ыраш амăшĕ вăл кăмпа. Вырăсла ăна спорынья тата головня теççĕ. Ыраш амăшĕ пуçах çинче хурарах пĕчĕкçеççĕ патак пек тăратса тăрать [Хыпар 1907, № 9:66].

çăвăр сап

çăмарта ту. Хурт амăшĕ çуркунне пуçласа çу каçа хурт тухмалли çăмарта тăвать (çăвăр сапать) теççĕ <…> [Сергеев 1907:1].

çĕр улми

паранкă, картахви, кантук. Çĕр çинче ыраш, хура тул, çĕр улми (паранкă, картахви), çул курăкĕ, (шăпăр курăкĕ), шур ути, гвоздика аван ӳсет пулсан, йывăçсенчен хăва, хурăн, хырă аван ӳсет пулсан – вăл çĕр çăмăл, хăйăрлă пулать [Горбунов 1910:6]; Çитменнине тата çĕр улми (паранкă, кантук) те нумайĕшин пĕтнĕ [Хыпар 1907, № 15:115]; Пăтă ик-виç кунта пĕрре анчах тивет, ир те каç та салмапа çĕр улми (паранкă) анчах [Çулталăк 1903а:27].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

бабушка

сущ.жен. (ант. внук, внучка)
1. асанне (атте амăшĕ); кукамай (анне амăше)
2. кинемей (ватă хĕрарăмсене хисеплесе чĕнни) ♦ бабушка надвое сказала мĕн пуласси паллă мар-ха

Благовещение

сущ.сред.
Благовещени, Ырă хыпар уявĕ (христиансен чи пысăк 12 уявĕнчен пĕри; ăна çĕнĕ стильпе ака уйăхĕн 25мĕшĕнче Мария ятлă таса хĕре вăл Турă амăшĕ пуласси çинчен ырă хыпар — вырăсла «благая весть» — пĕлтернине чысласа палăртаççĕ)

благословение

сущ.сред.
пил, пехил; пиллени, пил пани; подойти под благословение пил илме пыр (пачăшкă патне); благословение родителей молодым ашшĕ-амăшĕ çамрăк мăшăра пиллени

богоматерь

богородица
Турă амăшĕ (христиан тĕнĕнче Таса хĕр Мария — Иисус Христос амăшĕ)

бранить

глаг. несов. (син. ругать; ант. хвалить)
ятла, пистер, вăрç; мать бранит детей за шалость амăшĕ ачасене ашкăннăшăн ятлать

велеть

глаг. сов. и несов., (син. потребовать, приказать)
хуш, кала, хисте; мать велела детям прибраться дома амăшĕ ачисене кил-çурта тирпейлеме хушнă

воля

1. сущ.жен.
1. (ант. безволие) çирĕп кăмăл; воспитывать силу воли кăмăла çирĕплет
2. (син. стремление) ăнтăлу, тăрăшу, кăмăл; ăнтăлни, тăрăшни; воля к победе çĕнтерме ăнтăлни
3. (син. требование) ирĕк, хушу; хушни; он исполнил волю родителей вăл ашшĕ-амăшĕ хушнă пек тунă ♦ волею случая ăнсăртран; это не в нашей воле ку пирĕнтен килмест

заменить

глаг. сов.
1. кем-чем улăштар, ылмаштар; заменить неисправную деталь юсавсăр детале улăштар
2. вырăнне пул; тётя заменила ему мать инкĕшĕ уншăн амăшĕ вырăнне пулнă

иждивение

сущ.сред.
пурăнтару; пурăнтарни, пăхса пурăнни; дети живут на иждивении матери ачасене амăшĕ пăхса пурăнать

колоситься

глаг. несов.
пучах кăлар, пучаха лар; рожь колосится ыраш пучаха ларнă

кормить

глаг. несов.
1. çитер, тăрант, çиме пар; кормить кашей пăтă çитер; кормящая мать кăкăр ачи амăшĕ
2. тăрантарса усра; отец кормит всю семью ашшĕ пĕтĕм кил-йышне тăрантарса усрать ♦ кормить обещаниями пулмасса сун; Весенний день год кормит посл. Çурхи кун çулталăк тăрантать

кум

сущ.муж., множ. кумовья
кум (ачан хреснашшĕ — ачан ашшĕ-амăшĕ)

кума

сущ.жен.
кума, кумма (ачан хреснамашĕ — ачан ашшĕ-амăшĕ)

мама

сущ.жен. (ант. папа)
анне; моя (наша) мама анне, аннеçĕм; твоя (ваша) мама аннӳ; его (её, их) мама амăшĕ; Передай твоей маме привет! Аннӳне салам кала!

мать

сущ.жен.множ. матери
анне; моя (наша) мать анне, аннеçĕм; твоя (ваша) мать аннӳ; его (её, их) мать амăшĕ; многодетная мать нумай ача амăшĕ; мать-одиночка мăшăрсăр ача амăшĕ; мы говорили о твоей матери эпир сан аннӳ çинчен калаçрăмăр ♦ в чём мать родила çаппа-çарамас
сущ.жен.
шапа хупаххи, çыр хупаххи (курăк)

мачеха

сущ.жен.
ама çури (ачасен тăван мар амăшĕ)

наседка

сущ.жен.
кăлăк чăххи, пусма ларнă чăх, чĕп амăшĕ

нежный

прил., нежно нареч. (син. ласковый)
1. ачаш, çепĕç, евĕк, евĕклĕ; мать нежно обняла ребёнка амăшĕ ачине ачашшăн ыталаса илчĕ
2. ачаш, черченкĕ; нежные лепестки мака черченкĕ мăкăнь çеçки

обнять

глаг. сов.
1. ытала, ыталаса ил, çупăрла; мать нежно обняла ребёнка амăшĕ ачине ачашшăн çупăрларĕ

послать

глаг. сов.
яр; послать письмо çыру яр; мать послала Колю за хлебом амăшĕ Кольăна çăкăр илме ячĕ

прабабка

сущ.жен.
мăн асанне, мăн кукамай (асаттен, асаннен е кукаçин, кукамайăн амăшĕ)

приёмный

прил.
1. йышăну -ĕ; приёмный день йышăну кунĕ
2. усрав; приёмный сын усрав ывăл; приёмные родители усрав ашшĕ-амăшĕ

притяжательный

прил.
камăнлăх -ĕ; притяжательные местоимения камăнлăх местоименийĕсем (сăм., мой — манăн, твой — санăн, наш— пирĕн); притяжательный падеж камăнлăх падежĕ (чăваш чĕлхинче, сăм.: ачан, кĕнекен, çуртсен); притяжательные формы камăнлăх формисем (чăваш чĕлхинче, сăм.: аннем, аннӳ, амăшĕ)

родители

сущ.множ.: мой (наши) родители атте-анне; твой (ваши) родители аçу-аннӳ; его (её, их) родители ашшĕ-амăшĕ; родители с детьми ашшĕ-амăшĕпе ачисем

родительский

прил.
ашшĕ-амăшĕ -ĕ; родительское собрание ашшĕ-амăшĕн пухăвĕ (шкулта)

рожь

сущ.жен.
ыраш; сеять рожь ыраш ак

Успение

сущ.сред.
Успени (христиансен 12 тĕп уявĕнчен пĕри, ăна Турă амăшĕ вилнине асăнса çурла уйăхĕн 15-мĕшĕнче паллă тăваççĕ)

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

явăн

явăн (jавын), виться, обвиваться.
Йывăç явăнса ӳçет. Дерево растёт завитушкой.
- Икково. Хӑмлӑ шӑччӑ тӑрӑх явӑнса ҫитӗнет.
- Алших. Хӑмлӑ шерте (шалҫа) тӑрӑх явӑнса ӳҫет.
- Сл. Кузьм. I, 16. Вӗсен ӗҫӗ кантӑра пек явӑнса пырать. У них дело идёт как по маслу.
- К.-Кушки. Мӑйне ҫӗлен явӑннӑ (или: яваланнӑ).
- Ib. Курӑк йывӑҫа явӑнат.
- Альш. † Ӗнтӗ ҫил ҫаврӑнат, ҫил ҫаврӑнат: ҫӗмӗрт ҫеҫки хӑвана явӑнат.
- Бурунд. † Ҫӗр ҫырлисем пиҫеҫҫӗ хӗрелсе, тӗрлӗрен пӗр курӑка явӑнса. Клубника поспевает, рдея, обвиваясь вокруг разных трав.
- Чураль-к. Шучӑ тӑрӑх явӑнакан хӑмла путранки мар-и ҫав? Ура явса выртакан пирӗн варлисем мар-и ҫав?
- Н. Тим. † Явӑна-явӑна выртакан, пӗрлӗхен аври мар-и ҫав?
- Сред. Юм. Ирхӗне, вил-шыв (у др. сывлӑм) укеччин, утӑ торттарсан. О, явӑнса вӗрен пик полса пырать (вьётся как верёвка).
- Юрк. † Хӗвел тухат, сарӑлат, улма йывӑҫ ҫине явӑнат.

|| О пламени.
- ЧС. Ҫӳлте хӗм явӑнать анчах — хӗп-хӗрлӗ, тастан (=таҫтан) та курӑнать пулӗ. Вьются в выси искры, красные-раскрасные; должно быть, далеко видно. [Ib. Пушар йӗри-тавра ҫынсем явӑнаҫҫӗ анчах. Около пожара вьются люди].
- Сред. Юм. Вӑт (=вут) явӑнать анчах («О сильном пламени, когда кажется будто оно вьётся»).

|| О течении.
- ЧП. Хура шыв юхат явӑнса.
- Янш.-Норв. † Шывӗ юхат явӑнса, хумсем ҫапаҫҫӗ хӗрнелле.
- А. П. Прокоп. † Атӑлсем тухат (юхат?) явӑнса.
- Дик. леб. 36. Акӑ тинӗс хумӗсем, ывӑна пӗлмесӗр, пӗрин хыҫҫӑн пӗри явӑна-явӑна пынипе темӗн тӗрлӗ хытӑ чулсене те тип-тикӗс якатаҫҫӗ.

|| Об облаках.
- Дик. леб. 40. Хура тӑхлан тӗслӗ хӑрушӑ хум пек пулса, вӗсем явӑнса шуса пыраҫҫӗ.
- Ib. 56. Ҫӳлте явӑнать хуп-хура пӗлет. Наверху вьётся чёрная туча.

|| О пыли.
- Сказки и пред. чув. 22. Тусан пырать явӑнса. Пыль вьётся.

|| О грязи.
- Сред. Юм. Ҫӑмӑр ҫуни халь те типмен пыльчӑк орапана явӑнса пырать (грязь навивается на колёса).

|| О медленном, величественном движении солнца (так толкует КС.).
- ЧП. Хӗвелсем тухат явӑнса.

|| О колосьях, которые клонятся от тяжести в разные стороны.
- Ст. Чек. Явӑнса ӳсет ыраш (=вӑйлӑ ӳҫет). Колосья ржи от тяжести клонятся в разные стороны.

|| Виться (о птицах и т. п.).
- Сказки и пред. чув. Ялӗсем ҫинче кайӑк явӑнать. Над их деревнями вьются птицы.
- Толст. III—IV, 122. Вӑрӑм-тунӑсем явӑнса вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ, ҫӗрлеҫҫӗ. Комары вьются, летают и жужжат.
- N. Икӗ ангел, икӗ архангел вӗҫсе килеҫҫӗ пирӗн чуншӑн, явӑнаҫҫӗ пирӗн ҫылӑхшӑн.

|| Увиваться (с какой-либо целью).
- КС. Сир. 27. Кам ӑслӑлӑх ҫурчӗ таврашӗнче явӑнса ҫӳрет, ҫавӑ унӑн ҫурчӗ ҫумне пӑта ҫапса тӗреленет.
- Якейк. † Эпе лартас хӗр панче упа-кашкӑр явӑнать. Около девушки, которую я хочу посадить (чтобы покатать), увиваются волки и медведи (дикие звери).
- С. Хорчка пек явӑнса ҫӳрет. Вьётся как ястреб. Тоже и о животных.
- Якейк. † Пирӗн ҫол ҫийӗнче корак-ҫӑхан явӑнать, эпӗр лартас хӗр панче ялти ача явӑнать (Песня на масленице).
- КС. Курак-ҫӑхан виле таврашӗнче явӑнса ҫӳрет. Сновать (в переносн. зн.).
- Ст. Яха-к. Эсир кунта питех явӑнса ан ҫӳрӗр (не толпитесь).
- Сказки и пред. чув. 75. Ярӑнтарса, явӑнса, шӑпӑр кӗвви ташлатать.

ыраш-поç

коромысло (насекомое). В. Олг. || Назв. травы. Ib. То же, что ыраш амăш, т.-е. спорынья? Ib.

ыраш пăтри

(пы˘триы), назв. маленькой, большеголовой и большебрюхой рыбки. Якей. Ыраш пăтри — мăн пуçлă, мăн хырăмлă пĕчĕк полă.

ыраш сухи

(суhи), осенняя пахота для посева ржи. КС. Ыраш сухи турăмăр.

ыраш çулĕн

(с'ул'э˘н') в год урожайный на рожь. М. Тув. Ыраш çулĕн майрак[к]ай шăп шулака çитĕнет: пирĕн ялăн хĕрĕсем шăп шулака çитĕнеç.

ыраш çĕртми

(с'ö˘рт'ми), пар (под рожь). Аттик. Чӳке пирĕн ăна ыраш çĕртми умĕн «Хурăн-вар» ятлă çырмара тăваççĕ.

ыраш-хуранĕ

слово неизв. значения. Богатырево. Ыраш хуранĕ кĕркунне тулли пулсан, килес çул ыраш çулне ыраш тăкăнать, теççĕ.

пуçелĕклĕ ана

(пуз’эл’э̆кл’э̆), pars agri, quam ана appellamus, transversa, latere longiore alterum ана a fronte attinges. Загон, соприкасающийся своею длинною стороною с короткою стороною загона. Ст. Чек. Пирĕн анана пуçелĕклĕ ана çинче ултă урапа ыраш ларнă. На загоне, соприкасающимся своею длинною стороной с короткою стороною нашего загона, вышло шесть возов (т.е. 600 снопов) ржи.

хĕв

(1) пазуха. См. (1). N. Хĕве чик, спрячь за пазуху. ''N''. Хам пĕр хĕв татса тултартăм. ''Латыш''. Амăшĕ пиçикине салтать те, хĕвĕнчен чиксе, айалтан виç хут кăларать. ''ЧП''. Мĕскĕн ача пулiччен анне хĕвĕнчен тухас мар-мĕн. ''N''. Ку нушана куриччен анне хĕвĕнче выртас-мĕн. ''N''. Патша нуши пуçран иртиччен выртаяс-мĕн анне хĕвĕнче. || ''Ир. сывл''. 9. Çĕн хумсен сассине пуçтарса хучĕ чĕрем-хĕвеме. || Место, куда помещают молодых после свадьбы.

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

хĕвел тӳртĕнĕ

северный склон. Ск. и пред. чув. 29. Хĕвел тӳртĕнĕнче Тип-Вар — Шăмăш Шупуçне тĕлме-тĕл ларса тухнă. ''N''. Хĕвел тӳртĕнĕ, урăхла — хĕвел тӳртĕн вырăн теме пулать. ''Шурăм-п.'' № 19. Кăçал ыраш калчи хĕвеле тӳртĕн вырăнта çĕрнĕ.

ямахат

/Йамахат/ (jамаhат). семья (ар.). СПВВ. Ямахат — кил-йыш. Бугульм. Хăш ямахатра ашшĕ-амăшĕ ачисене юратмасăр тăраççĕ. В некоторых семьях родители не любят своих детей.

ямăтла

/Йамăтла/ (jамы̆тла) готовить, приготовить. СПВВ. Ямăтлас = янтăлас. Вĕлле хурчĕ. Çăмартине амăшĕ перерĕн-пĕрерĕн тасатса ямăтланă карас куçне хурать.

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

злаки

-ов ед. злак; тĕштырӑ тавраш (ыраш, сĕлӗ, тулӑ т. ыт. те), пучахлӑ ÿсентӑрансем.

клин

мн. клинья, -ев 1. савӑл; клин клином выбивают савӑла савӑлпа кӑлараҫҫӗ; 2. пӗр йышши тырӑ акакан пӗчӗк пусӑ; озимый клин ыраш пусси; яровой клин ҫуртри пусси; 3. хӑйӑ, хак, хушмалчӑ; вшить в платье клин кӗпене хушмалчӑ (хак, хӑйӑ) хушса ҫӗле.

колено

1. чӗркуҫҫи; вода по колени шыв чӗркуҫҫи таран; 2. черҫи; ребенок сидит у него на коленях ача унӑн чӗрҫи ҫинче ларать; 3. сыпӑк (ыраш хӑмӑлӗн); 4. йӑх, ӑру сыпӑкӗ.

колено

1. чӗркуҫҫи; вода по колени шыв чӗркуҫҫи таран; 2. черҫи; ребенок сидит у него на коленях ача унӑн чӗрҫи ҫинче ларать; 3. сыпӑк (ыраш хӑмӑлӗн); 4. йӑх, ӑру сыпӑкӗ.

мелкозернистый

вӗтĕ пӗрчӗллӗ (ыраш).

мука

2. мн. нет ҫӑнӑх; ржаная мука ыраш ҫӑнӑхӗ; минеральная мука минерал ҫӑнӑхӗ.

всколыхнуть

кого, что сов. хумхат, хускат, вырăнтан тапрат, хумхатса яр (ыраш пуссине).

озимь

ж. кĕрхи калча, ыраш калчи, уҫӑм.

осыпаться

несов., осыпаться, -плюсь сов. тӑкӑн, ишӗлсе ан (тӑпра); листья осыпались ҫулҫӑ тӑкӑнса пӗтрӗ; рожь осыпается ыраш тӑкӑнать.

ржаной

ыраш; ржаной хлеб ыраш ҫӑкӑрӗ; ржаное поле ыраш пусси.

сноп

-а кĕлте; ржаные снопы ыраш кĕлти.

солодить

-ожу, -одшь что несов. 1. салат тума ыраш е урпа шӑтăр; 2. пылаклантăр, пыллантăр.

солома

улӑм; ржаная (яровая) солома ыраш (ҫуртри) улӑмӗ; омёт соломы улмури; мятая солома ҫинчӗк улăм; встряхивать солому (при молотьбе) улӑм сиктер.

спорынья

мн. нет ыраш амӑшӗ.

подмешивать

что и чего несов., подмешать сов. хутӑштар, хуш; эта пшеничная мука подмешана ржаной ку тулӑ ҫӑнӑхне ыраш ҫӑнӑхӗпе хутӑштарнӑ.

поле

мн. -ей, уй, хир, пусӑ; ржаное поле ыраш пусси; яровое поле ҫуртри пусси; паровое поле хура пусӑ, ҫӗртме путей; курӑк пусси; поля тетради тетрадь хӗрри; не выпускать из поля зрения куҫран ҫухат.

поспеть

сов., поспевать несов. 1. пул, пулса ҫит (ыраш), пиҫ, пиҫсе ҫит (ҫырла, улма); 2. пиҫ (яшка), пиҫсе тух (ҫӑкӑр).

прилегать

1 и 2 л. не употр. к чему несов. 1. тач ҫыпҫӑнса тивсе тӑр (ҫӳлӗк стенана); 2. ҫумĕнче (юнашар) пул, вырт; ржаное поле прилегает к лесу ыраш пусси вӑрман ҫумӗнче выртать; см. прилечь.

прилечь

-легу, -ляжешь сов. 1. кӗске вӑхӑта вырт, выртса ил; 2; вырт; после дождя рожь прилегла ҫумӑр хыҫҫӑн ыраш выртнӑ (ӳкнӗ).

просыпаться

1 и 2 л. не употр. несов., просыпаться сов. тӑкӑн, тӑкӑнса кай, юхса тӑкӑн, юх (михĕрен ыраш).

тёща

арăмăн амăшĕ, хуняма, пăянам.

тянуться

-нусь несов. 1. тăсăл, туртăнса тăсăл (резина); 2. карăн, карăнса ил (çывăрса тăнă хыççăн); 3 туртăн (ача — амăшĕ патне); цветок тянется к солнцу чечек хĕвел еннелле туртăнать; 4. тăсăлса пыр (ĕç); беседа тянется долго калаçу нумай вăхăта (вăраха) пырать; 5. тăсăлса вырт; за селом тянется лес ял хыçĕнче вăрман тăсăлса выртать (каять); 6. туртăш; тянуться на палке патакпа туртăш (кам вăйлăраххине пĕлме).

цвести

-ту несов. 1. чечеке лар, чечек кăлар, чечеклен, çеçке кăлар, çеçкене лар, çеçкелен, шăркана лар, шăркалан; когда цветёт рожь ыраш шăркана ларнă чух; черёмуха цветёт çĕмĕрт чечеке ларать; 2. перен. чечеклен; искусство и науки цветут искусствăпа наукăсем чечекленеççĕ.

убиваться

о ком, о чем несов. разг. вилес пек хуйхăрма, кулянма; мать убивается об умершем сыне амăшĕ вилнĕ ывăлĕшĕн кулянать.

уговариваться

-аюсь с кем, с чем несов., уговориться, -рюсь сов. калаçса татăл, сăмах тат, килĕш; мы уговорились с ним завтра выехать в район эпир унпа ыраш района тухса кайма калаçса татăлнăччĕ.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

кĕрче

см. ыраш пăтри

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

мать-героиня

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

мать-одиночка

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

поручительство

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

родительский

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Çавăн пекех пăхăр:

ыратуллăн ыраш ыраш çĕртми ыраш çулĕн « ыраш амăшĕ » ыраш пăтри ыраш пĕтĕри ыраш пĕтри ыраш пуçлă шур-ути ыраш сухи

ыраш амăшĕ
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org