Шырав: юлашки-тĕлешки

Шыракан сăмаха çырăр:   
[+] хушма опцисем

Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

аккорд

муз.
аккорд (темиçе сассăн пĕрлешнĕ янăравĕ)
юлашки аккордсем янăрарĕç — прозвучали последние аккорды

асăрхаттару

предупредительный
юлашки асăрхаттару — последнее предупреждение

вăхăт

2.
время, период
вăрçă вăхăтĕнче — во время войны
йывăр вăхăт — тяжелое время
пирĕн вăхăтри çын — наш современник
çулталăк вăхăчĕсем — времена года
çумăр вăхăчĕ — период дождей
юлашки вăхăтра — в последнее время

кайнозой

геол.
кайнозой (çĕрĕн геологи историйĕнчи юлашки тапхăр)

мода

мода
мода журналĕ — журнал мод
мода çурчĕ — дом мод
юлашки модăпа çĕле — шить по последней моде
модăна кĕр — входить в моду
модăран тух — выходить из моды

неолит

археол.
неолит (чул ĕмĕрĕн чи юлашки пайĕ)

номер

5.
номер (номерленĕ япаласенчен е çынсенчен пĕри)
журналăн юлашки номерĕ — последний номер журнала
эсĕ хăш номер автобуспа каятăн? — на каком номере автобуса ты поедешь?

пар

III. глаг.

1.
давать, выдавать, отдавать, отпускать
вручать

кивçен укçа пар — дать взаймы денег
лашана сĕлĕ пар — задать лошади овса
чечек çыххи пар — преподнести букет цветов
çак кĕнекене пар-ха — дай-ка вот эту книгу
паян шалу параççĕ — сегодня выдают зарплату
лайăх вĕренекен студентсене стипенди параççĕ — успевающим студентам выплачивается стипендия
памаллипех пар — отдать насовсем
парса пĕтер — раздать (все)
парса тух — раздать, вручить (всем подряд)
парса яр —
1) отдать
эпĕ ăна юлашки укçана парса ятăм — я отдал ему последние деньги
2) передать, послать что-л. через кого-л.
кĕнекене йăмăкран парса яр — передай книгу через мою сестренку
Паракантан ил, çапакантан тар. — погов. Дают — бери, бьют — беги.

пусăм

3. лингв.
ударение
логика пусăмĕ — логическое ударение
сăмахри пусăм — словесное ударение
пусăм палли — знак ударения
пусăм ларт — ставить ударение
пусăм юлашки сыпăк çине ӳкет — ударение падает на последний слог

сăмах

7.
речь, слово, выступление
прокурор сăмахĕ — речь прокурора
саламлă сăмах — приветственное слово, приветствие
сăмах кала — выступить с речью
юлашки сăмах — 1) заключительное слово (на собрании) 2) последнее слово (на суде)

сывлăш

дыхательный
сывлăш пăсĕ — пар от дыхания
пĕр сывлăшпах — одним духом
сывлăш ил — получить передышку
сывлăш питĕрĕнчĕ — дыхание перехватило
сывлăш пӳлĕнчĕ — дыхание перехватило

сывлăш çавăр —
çавăрса яр —
1) перевести дыхание
пĕр сывлăш çавăрмасăр — не переводя дыхания
2) перен. поправить материальное положение

юлашки сывлăш тухиччен — до последнего вздоха

талпăну

1.
напряжение, усилие
потуги

юлашки талпăну — последнее усилие

таран

3.
вплоть до, включая
юлашки пус таран — вплоть до последней копейки
салтаксенчен генералсем таран — от солдат и до генералов, включая и солдат и генералов

тăрăх

6.
со значением источника сведений
из, по, через
юлашки çыннисене шута илесси тăрăх — по последней переписи
çынсем каланă тăрăх — по слухам, по рассказам
çыру тăрăх пĕл — узнать из письма

тинкĕл-тин

подражание прервавшемуся звону
чансем юлашки хут тинкĕл-тин турĕç — колокола динькнули последний раз и смолкли

трилоги

лит.
трилогия (пĕр пĕтĕм шухăшпа çыхăннă виçĕ хайлалăх)
[грек. trilogos <— tri- — виçĕ, тата logos — сăмах, пуплев]
трилогин юлашки кĕнеки — последняя книга трилогии

тумлам

1.
капля
шыв тумламĕ — капля воды
юлашки юн тумламĕ тухиччен — до последней капли крови
çăва тухнă-ранпа пĕр тумлам çумăр ӳкмерĕ — с весны не было ни капли дождя
пĕр тумлам шыв та юлмарĕ — не осталось ни капельки воды

финал

спорт.
финал (ăмăртăвăн юлашки тапхăрĕ)

хут

III.
раз
виçĕ хут — три раза
икшер хут — по два раза
малтанхи хут — в первый раз
пирвайхи хут — в первый раз
ку хутĕнче — в этот раз
нумай хутчен — много раз
пĕртен-пĕр хут — единственный раз
виçĕ хут апат çитерни — трехразовое питание
юлашки хут ыйтатăп — спрашиваю последний раз

чи

I.
частица,  
служит для образования форм превосходной степени

самый, весьма
наи-

чи авалхи — самый древний
чи вăрăм кун — самый длинный день
чи кĕске — самый короткий
чи малтан — 1) с самого начала 2) прежде всего
чи пысăк — наибольший, максимальный
вăл чи юлашки килчĕ — он пришел самым последним

чупу

3.
забег, заезд
виççĕмĕш чупу — третий забег
юлашки чупу — последний заезд

штурм

штурмовой
юлашки штурм — последний штурм
хулана штурмпа ярса ил — взять город штурмом

эпилог

эпилог (произведенин юлашки пайĕ)
роман эпилогĕ — эпилог романа

юлашки

последний, оставшийся, сохранившийся
апат юлашки — объедки, остатки пищи
вилсе пĕтнĕ чĕрчунсен юлашкийĕсем — останки вымерших животных
юлашки вăйран — из последних сил
юлашки яшка — остатки супа
юлашкисĕр пайлан — делиться без остатка (о числах)
юлашки укçапа ил — купить что-л. на последние деньги
Çурри сана, çурри мана, юлашкийĕ юлхава. — погов. Половинка тебе, половинка мне, а что останется — лентяю.

юлашки

2.
последний, заключительный
пилĕкçуллăхăн юлашки çулĕ — последний, завершающий год пятилетки
юлашки сăмах — 1) заключительное слово (докладчика) 2) последнее слово (подсудимого)
юлашки экзамен — последний экзамен

юлашки

3.
последний, конечный
юлашки чарăну — конечная остановка
эпĕ черетре юлашки пултăм — в очереди я оказался последним

юлашки

4.
след
результат, следствие

чир юлашки — следствие болезни

юлашки-тĕлешки

собир.
остатки, последки
юлашки-тĕлешки апат — остатки пищи

çаврăм

4.
то же, что çавра 2, 3
ăмăртусен юлашки çаврăмĕ — заключительный тур соревнований
сăвă çаврăмĕ — строфа стихотворения
сăмах çаврăмĕ — выражение, оборот речи
пĕр çаврăм пурте чĕнмесĕр ларчĕç — некоторое время все молчали

çĕлет

шить (заказав кому-л.)
пошить прост.
отдавать в пошив
çĕлетме пар — отдать в пошив
çĕнĕ кĕрĕк çĕлет — справить нрвую шубу
çитсăран кĕпе çĕлет — сшить ситцевое платье (заказав кому-л.)
юлашки модăпа çĕлетнĕ костюм — костюм, сшитый по последней моде

çĕркаçхи

вчерашний
çĕркаçхи апат юлашки — остатки вчерашнего ужина

çул

II.

1.
год (12 месяцев)
алла çул — пятьдесят лет
аллă çулхи çын — пятидесятилетний человек
виçĕ çултан — через три года
выçлăх çул — голодный год
икĕ çул хушшинче — в течение двух лет
иртнĕ çул — прошлый год
иртнĕ çулта — в прошлом году
кашни çулах — каждый год
килес çул — 1) будущий год 2) в будущем году
çитес çул — 1) будущий год 2) в будущем году
пĕр çулхине — в один из годов, когда-то
пĕр çул каялла — год тому назад
пилĕк çуллăхăн юлашки çулĕ — последний год пятилетки
çĕнĕ çул — новый год
çур çул — полгода
темиçе çултан — через несколько лет
çул хыççăн çул — за годом год
çултан çул — из года в год, год от году
çул типĕ килчĕ — год выдался сухой
нумай çул ӳсекен курăксем — многолетние травы
çуралнăранпа çитмĕл çул çитрĕ — исполнилось семьдесят лет со дня рождения

майла

6. разг.
украсть, стянуть
юлашки укçине майларĕç — у него украли последние деньги

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

альбом

ç.п. Аудиокассета (туп.) е компакт-диск (туп.) çине çырса тиражланă юрă-кĕвĕ пуххи. Газмановăн ку таранччен 5 магнитлă альбом тухнă. ÇХ, 1997, 20 /, 5 с. «Агата» ушкăнăн юлашки альбомĕ. Т-ш, 1998, 6 /, 5 с. Л.Васильевăн çĕнĕ магнитлă альбомĕн ... презентацийĕ пулчĕ. Х-р, 20.07.1999, 4 с. «Аксар» студи кăларнă «Чăваш ташши-6» альбом. Т-ш, 1999, 3 /, 8 с. —дебют альбомĕ (Т-ш, 1998, 9 /, 12 с.); альбом-кассета (ÇХ, 1999, 7 /, 9 с.).

бодибилдинг

ç.с. Тĕрлĕ йывăрăшсемпе вăй-хал хăнăхтарăвĕсем туса мускулсене тĕреклетмелли, хул-çурăма патварлăх кӳмелли ăсталăх; культуризм. Бодибилдинг енĕпе республикăн уçă чемпионачĕ иртрĕ. ÇХ, 6.10.1997, 2 с. Бодибилдинг асамлăхĕ юлашки вăхăтра Чăваш ен çамрăкĕсене те тыткăнларĕ. ÇХ, 9.10.1998, 12 с. Эпĕ бодибилдингпа аппаланмастăп пулин те, хул-çурăм питĕ тĕреклĕ. ÇХ, 1998, 52 /, 4 с. — ЧР Бодибилдинг федерацийĕ (Х-р, 18.09.2001, 2 с.); бодибилдинг президенчĕ (Х-р, 18.06.2002, 4 с.).

венчет

ч.с. Мăшăрланăва чиркӳ йăли-йĕркипе çирĕплетни, чиркӳ мешехипе (туп.) арлă-арăмлă пулни. Турра ĕненекенсем мăшăрланнă чух чиркӳре венчетленеççĕ. Эпир вара сан аслаçупа венчете тăман. ЧЧ, 1998, 6 кл., 221 с. Юлашки çулсенче венчетсĕр мăшăрланнă çемьесем сахалрах-мĕн. ÇХ, 2001, 33 /, 9 с. Çурла уйăхĕнче пĕрлешсе венчете тăтăмăр... Халĕ те венчет çĕррине хывмасăр çӳретĕп. Ар, 2001, 34 /, 3 с.

дипломат

ç.п. Хут-кăранташ тата кĕнеке тавраш чиксе çӳремелли пĕчĕк те лаптак чăматан. Людмила Павловна хучĕсене чăштăртаттарса пĕчĕк чăматана, юлашки вăхăтра модăна «дипломат» ятпа кĕнĕскерне чиксе хучĕ. Г.Краснов, 1985, 111 с. Гастронома кĕрсе «дипломатне» ... пылак кучченеç, «çутти» тултарчĕ. В.Эктел, 1996, 85 с. Дипломат йăтнă ... тĕреклĕ çын çăмăллăн утать. ХШ, 1999, 4—5 /, 114 с. Арçын ... дипломатне коридорта пăрахса хăварать. С-х, 2000, 19 /, 4 с.

дипломçă

ç.с. Аслă (е ятарлă вăтам) шкулăн юлашки курсĕнче вĕренекен çын; диплом ĕçне хатĕрлекен е хӳтĕлекен студент. Ăсчахсемпе методистсенчен йĕркеленĕ комисси диплом-çăсем чăваш чĕлхипе литератури учителĕн ятне тивĕçлине çирĕплетрĕ. Х-р, 19.06.1997, 2 с. Дипломçăсем чăвашсен иртнĕ вăхăтри çыравçисене кăна мар, паянхи сăвăç-калавçисен... пултарулăхне те тарăннăн тĕпчеççĕ. АМХ, 2000, 8—10 /, 10 с.

йогурт

ç.с. Улма-çырла сĕткенне ярса техĕмлетнĕ çăра турăх. Нимĕçсен технологийĕпе кунта [Москакассинче] йогурт хатĕрлеççĕ. Х-р, 22.06.1995, 1 с. «Шупашкар сĕт завочĕ» АО юлашки çулсенче çĕнĕ технологие алла илчĕ, ... халĕ унта йогурт та кăлараççĕ. ХС, 1999, 33 /, 2 с. Кунсерен 150-шар грамм йогурт çини шăнса пăсăласран сыхланма... май парать. С-х, 1999, 1 /, 2 с. Амалăх умне йогуртпа е кефирпа ... сиплени чăнах та кăсăк мел. С-х, 2000, 18 /, 4 с. — йӳçнĕ сĕтрен тунă йогурт (С-х, 1999, 19 /, 3 с.); улма-çырла йогурчĕ (С-х, 2000, 29 /, 3 с.); консервант хушнă йогурт (С-х, 2000, 41 /, 3 с.); çуллă йогурт (С-х, 2001, 11 /, 3 с.). — танл., югурт (П.Хусанкай, 1977, 272 с.).

кинокамит

ç.с. Кулăшла мыскараллă фильм; кинокомеди. Юлашки 15 çул хушшинче Кокшенов ӳкерĕнмен пĕр кинокамит те пулман пуль. ÇХ, 2001, 34 /, 5 с.

клип

ç.с. Видеоклип (туп.). Ыран суйлав тенĕ каç Ельцинăн юлашки клипне [телевиденипе] пачĕç. ÇХ, 1997, 28 /, 2 с. Çак ... юрăпа ӳкернĕ икĕ клипа телевиденипе кăтартнă ĕнтĕ. Т-ш, 1998, 9 /, 12 с. «Юрату» ушкăн ... Чăваш телевиденийĕпе пĕрле пилĕк клип ӳкернĕ. Х-р, 11.08.2000, 4 с. — клип кăлар (Т-ш, 1998, 9 /, 12 с.); клип кур (Т-ш, 1998, 6 /, 5 с.); клип пăх (ÇХ, 2001, 49 /, 8 с.); клип презентацийĕ (ÇХ, 2001, 47 /, 5 с.); клипсенче ӳкерĕн (Х-р, 29.04.2003, 3 с.).

клонла

ç.с., биол. Ӳсен-тăран е чĕрчун организмĕн пĕр-пĕр клеткине арлăх-вăрлăхсăр аталантарса йĕкĕреш хăраххи ӳстер. Юлашки вăхăтра организмсене клонласси пирки нумай калаççĕ. ÇХ, 1998, 3 /, 5 с. Часах тепĕр тĕрлĕ преступлени — клонланă этем органĕсемпе саккунсăр сутă тăвасси анлă сарăласса палăртаççĕ. Ч-х, 1999, 14 /, 3 с.

мануаллă

ç.с., мед. Сусăрланнă вырăна алă витĕмĕпе сиплекен; алă вăйăмлĕ. Мануаллă терапи, ăна алă терапийĕ те теме пулать, юлашки вăхăтра уйрăмах вăйлăн аталанса пырать. Х-р, 18.09.1992, 3 с. Эпĕ [психотерапевт] вара массажпа, мануаллă терапипе тата психотерапипе усă куратăп. Х-р, 13.10.1993, 4 с. — мануаллă терапевт (Х-р, 17.06.1992, 4 с.); Республикăри мануаллă терапи центрĕ (Х-р, 14.07.1993, 4 с.).

мэтр

п.с. Ӳнерте (искусствăра), литературăра е ăслăлăхра палăрнă чаплă çынсене хисеплесе чĕнмелли сăмах; вĕрен-текенĕмĕр. Ку автора [Д.Гордеева] критика юлашки çулсенче мэтрсен е, урăхла каласан, вĕрентме те пултармалли ăстасен ретне кĕртнĕ ĕнтĕ. Ю.Артемьев, 1991, 94 с. Кунашкал рекорд Голливуд мэтрĕсен те пулман! ÇХ, 2000, 5 /, 5 с.~~

офтальмолог

п.с. Куç чирĕсене тĕпчекен тата вĕсене сиплекен çын; куç тухтăрĕ. 1929 çулта офтальмологсен Пĕтĕм тĕнчери конгресне пухăннисене çĕр чăмăрĕ çинче трахома сарăлнине кăтартакан карттăпа паллаштарнă. Я-в, 1973, 11 /, 4 с. Вăл С.Федоров офтальмолог патĕнче куçне тĕрĕслеттернĕ, тен, шанăç пур-и тенĕ. Х-р, 21.02.1997, 4 с. Паян ак чаплă офтальмолога [С.Федорова] юлашки çула ăсатаççĕ. Х-р, 6.06.2000, 1 с. — ВЧС, 1971, 474 с.~~

пĕтер

п.п., калаç. Ар вăрлăхне юхтарса кăлар; арлăх ки-ленĕçне туй. Юлашки вăхăтра манпа ăнланмалла мар япаласем пулса иртеççĕ, е ар органĕ тăми пулать, е питĕ хăвăрт пĕтеретĕп. С-х, 2000, 37 /, 4 с. Секс енчен те йĕркеллех... Пĕр кăлтăк çеç пур. Саша пĕтернĕ чухне ытла хытă кăшкăрать. Х-р, 20.09.2003, 13 с.

плей-офф

ç.с., спорт. Пĕр-пĕр спорт вăййине хутшă-накан командăсем юлашки тапхăрти тĕл пулусенче тухса ӳкмелле («выляса ятăн — тухса кайрăн» йĕркепе) выляни. Чемпионат вĕçленес умĕн малти тăватă вырăна палăртма вăйăсене «плей-офф» йĕркипе ирттереççĕ. Х-р, 29.10.1996, 4 с. Халĕ ĕнтĕ чемпионатра [баскетбол ăмăртăвĕнче] «плей-офф» йĕркипе вăйăсем пуçланаççĕ. Х-р, 11.04.1998, 8 с.

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

личинка

пĕчĕк пыйтă. Кĕркуннерехпе ама хуртсем юлашки хут пĕчĕк пыйтăсем (личинка) çуратаççĕ [Яблонная 1915:5].

сивĕ

тăм ӳкни. Çак çуркуннехи юлашки сивĕсем (тăм ӳкнĕ) пирки пахча çимçисĕр тăрса юлас мар тесен пахча хуçисем халĕ хĕлле те телейпе Турра шанса ахаль ларас пулмасть [Хыпар 1907, № 4:28].

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

генеральный

прил.
1. (син. главный, основной, ведущий) тĕп, аслă, чи кирлĕ; генеральная линия развития аталанăвăн тĕп çул-йĕрĕ; генеральный штаб тĕп штаб (çĕршыври çарсен); генеральный подрядчик тĕп подрядчик (строительствăра)
2. (син. общий, основательный) тĕплă; генеральная уборка квартиры хваттере тĕплĕн тирпейлени ♦ генеральная репетиция юлашки репетици (спектакль лартас умĕнхи)

гуща

сущ.жен.
1. (син. осадок) çăра, çăри, тĕпĕ, юлашки; пивная гуща сăра тĕпĕ
2. (син. чаща) чăтлăх; в гуще леса чăтлăх вăрманта ♦ в гуще толпы халăх варринче

заговенье

сущ.сред.
заговени (типĕ тытас умĕн аш çиме юранă юлашки кун)

заключительный

прил. (син. последний; ант. начальный)
вĕçлев -ĕ; вĕçри, юлашки; заключительные главы романа романăн юлашки сыпăкĕсем

излишек

сущ.муж., множ. излишки
1. (син. остаток) юлашки, юлни; излишки материалов после строительства дома çурт тунă хыççăн юлнă пурлăх
2. (син. избыток; ант. недостаток) ытлашши, иптĕк; хватит с излишком ытлашшипех çитет; излишек влаги в почве тăпрари ытлашши нӳрĕк

империализм

сущ.муж.
империализм (капитализм аталанăвĕнчи юлашки пусăм)

капля

сущ.жен.
тумлам; капли дождя çумăр тумламĕсем, çумăр пĕрчисем; биться до последней капли крови юлашки юн тумламĕ юлмиччен çапăç; похожи как две капли воды каснă лартнă, пĕр пекех

крайний

прил.
1. (син. отдалённый) аякри, хĕрринчи, айккинчи, инçетри; крайние дома деревни ял хĕрринчи пӳртсем; на Крайнем Севере Инçетри Çурçĕрте
2. (син. предельный, последний) юлашки; крайний срок уплаты налогов налог тулемелли юлашки вăхăт
3. (син. исключительный) çивĕч, кирлĕ; питĕ; крайне необходимо питĕ кирлĕ; в крайнем случае ытла та кирлĕ пулсан

мазут

сущ.муж.
мазут (нефтĕн çăра юлашки)

обвиняемый

сущ.муж., обвиняемая жен.
айăпланакан; обвиняемому предоставили последнее слово айăпланакана юлашки сăмах калама панă

окурок

сущ.муж.
чĕлĕм тĕпĕ (сигаретăн, пирусăн юлашки)

остальной

прил. (син. прочий)
ытти, юлашки; остальные деньги отдам потом ытти укçине кайран парăп

остаток

сущ.муж.
1. (син. излишек, избыток) ытлашши, юлашки, мĕн юлни; остаток денег юлнă пек укçа
2. (син. отходы) юлашки, каяш; остатки пищи апат юлашки, çийĕнчĕк

последний

прил.
1. юлашки, вĕçĕнчи; последний день недели эрнен юлашки кунĕ; последний раз юлашки хут
2. çĕнĕ; последний номер журнала журналăн çĕнĕ номере

проводить

глаг. несов.
ăсат, ăсатса яр; проводить гостей хăнасене ăсатса яр ♦ проводить глазами пăхса юл; проводить в последний путь юлашки çула ăсат (вилнĕ çынна пытарни çинчен)

разность

сущ.жен.
юлашки, юлни; разность двух чисел хисепрен хисеп кăларсан юлни

репетиция

сущ.жен.
репетици (спектакле, концерта хатĕрленсе ĕçлени); генеральная репетиция тĕп репетици, юлашки репетици

финал

сущ.муж. (син. завершение, конец; ант. начало)
вĕç, пĕтмĕш; финал соревнований ăмăртăвăн юлашки тапхăрĕ

финальный

прил.
юлашки, пĕтмĕш, вĕçри; финальные встречи футболистов футболистсен ăмăрту вĕçĕнчи тĕлпулăвĕсем

через

предлог с вин. п.
1. урлă; витĕр; перейти через улицу урам урлă каç; поехать через лес вăрман витĕр кай; перепрыгнуть через забор карта урлă сиксе каç
2. пулашнипе; -ра (-ре); сообщить через газету хаçатра пĕлтер
3. иртсен; -ран (-рен); через неделю пĕр эрнерен ♦ через силу юлашки вăйран

эндшпиль

сущ.муж.
вăйă вĕçĕ, юлашки тапхăр (шахмат, шашка вăййисенче)

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

самана

время (обстоятельства), период времени, период жизни; порядок, положение вещей. Капк. Самани ахалех (и так) хуран пек вĕрет (в период гражданской войны). Буин. † Саманасем (обстоятельства, положение вещей и пр.) йывăр, пуçсем çамрăк, эпир йĕменнине кам йĕтĕр. N. Самана пуçнелле кайрĕ. N. Самани çавăнта юлчĕ ĕнтĕ. N. Самана йăтăнса анчĕ (в период гражд. войны). Ачач 91. Самани урмăшнипе пулĕ ку. Богдашк. Çавăнпа чăваш арăмĕсем: юлашки самана пулĕ, теççĕ. Шел. 39. Эх, авалхи самани! çăтмахри пек тăтăмăр. Букв. 1904. Иштеркелесе тухрăм çаксем патнелле, пăхатăп — çул тап-такăр! ак саману! шăлса лартас йĕрки асра та çук! ГТТ. Хăйне уйрăм самана йăли. Календ. 1911. Çавăнпа эпир вырăс халăхĕ ĕлĕкхи саманара епле кун курнине малтан пĕлер. КС. Самана улшăнни, перемена порядков. Ib. Саманине хирĕç, согласно тогдашним обстоятельствам. Ib. Чи малтан чăваш ятне эпир вăта çĕрти самана пĕтнĕ вăхăтра тин пĕлтĕмĕр. || Миг. Рукоп. Календ. Прокоп. Хатĕр карас парсан, хурт ăна пĕр саманарах пыл тултарать.

самант

то же, что самана (искаженное слово вследствие своеобразного истолкования и анализа ф. местного пад. самантра. И.С. Степ. Самант? Ир. Сывл. З. Кăнтăр шăрăх халь тăрать, хаклă пирĕншĕн пĕр самант. Хастарлăх 24. Такамшăн та хаклă çак çутă самант. Кан. Юлташĕсемпе юлашки самант калаçать.

серте-çеçпĕл

общее назв. трав, появляющихся одновременно со снитью, фиалкой и пр. N. Серте-çеçпĕл ӳснĕ чух хура вăрман ешерет; серте йăл-йăл пăхнă чух чун савăнать, киленет. Цив. † Серте, серте, серетепи, серте яшки юлашки, ай, вăйăçăм пĕр вăйă, кĕçĕрхи çĕр юлашки.

суйла

то же, что суйланчăк. Самар. † Эпир суйла юлашки, калюта, эпир суйла юлашки, калюта, лартăр шăлĕ тăкăниччен, калюта.

суйланчăк

(-џ̌ы̆к), оборыш. Тюрл. Суйланчăк çеç йолчĕ, лайăххи пире леки (= лекĕ-и) вара? N. † Хура вăрман хуххине суйларăмăр тачкине; ют ялсенĕн каччисене суйларăмăр суйланчăкне (остаток от выбора. КО). Ст. Ганьк. † Ир те килчĕç хăтана, каç та килчĕç хăтана, çын суйланчăк пулайрĕ. Н. Якушк. † Сайра вăрман сайхахне суйла-суйла касар-и? Пиртен суйланчăк юлашки вăрман илемшĕн юлтăр.

сут

сот, продавать. Трхбл. † Аршăн-аршăн çутă ука сутаймашкăн тухнă эпир. Регули 724. Ку пӳрте сотаççĕ (пӳрт сотăнать). Ib. 707. Хăш сотмалла япалине онта хăварас. Ib. 687. Сотмаллине онта хăвар. Ib. 206. Она сотиччен хам тăхăнам. Якейк. Толти (на дворе) чăххисам хырăмшăн сотаççĕ анчах, пит çиясшăн. Чăв. й. пур. 30. Арăмĕ вилсен, юлашки тӳшекне те сутса ĕçнĕ вара. Сред. Юм. Ӳлмерен (= ӳлĕмрен) эс ôн пик япалана сотнă ан пôл вара (вперед, чтобы таких вещей не продавать). Ib. Ӳлмерен ôн пик япалана сôтнă пôл пĕрех эс! У меня еще вздумай-ка такие вещи продавать. N. Сутма атте кирлĕ мар, илме атте кирлĕ, теççĕ. (Послов.). КС. Вырăсла эпĕ сана сутса ярăп (т. е. я хорошо знаю по-русски). Альш. Тутарла пĕлекен çинчен, вырăсла пĕлекен çинчен: вăл тутарла сутса ярĕ, теççĕ, вăл сана сутса ярĕ вырăсла, теççĕ. Пшкрт: эс онβа с'ыβы̆с'сан вы̆л ы̆ҕуна т̚а сотсэрэ̆ (= сотса ярĕ). N. Мана вĕсем сотасшăн. || Наказывать (в игре) за неуменье разгадать загадку назначением жениха или невесты из среды неподходящих лиц. N. Тимĕр йыттăн сӳс хӳре. Туп, тупмасан сутатăп. Сана, Урине, Альляха парап; эсĕ, Хветĕр, Суккăр Кучăва ил. Хăшĕ: пĕлеп, тесе, сутасран хăтăлса юлать те, тупимасан, çаплах та сутаççĕ.

сăнран кай

побледнеть, потерять облик. N. Унăн юлашки сăмахĕсене илтсен, пĕтĕмпех сăнран кайнă. Вăл ăна хирĕç нимĕн те каламан, куçĕнчен анчах сăнаса пăхса илнĕ.

сĕрем

то же, что сĕрен. Макка 227. Мункунăн юлашки кунĕ ялти ачапчасем вăрмана кайса çамрăк çăка касса килеççĕ. Вырсарникун ирхине авланман ачасем пĕр пӳрте пуçтарăнаççĕ. Унта вара вĕсем пĕр тилкепе илсе кĕреççĕ те, шăпа тытаççĕ. Чăн çиялти юналтлă пукальник пулать, ун айĕнчи çăмарта пуçтаракан пулать, виççĕмĕшĕ — ачасене сĕрем кăшкăртакан пулать. Çавăнтисем сĕрем пуçласан, пукалник лаша утланса килет. Пукальник лаша утланса килсен, сĕрем пуçлакан çынсем хуçи панчен тухса каяççĕ. Вĕсем мал енелле каяççĕ те пĕр çăмарта çапса çĕмĕрсе хăвараççĕ. Унтан тавăрăннă чухне ак çак кĕве юрласа килеççĕ: „Тăхăр тиртен кĕрĕк эп çĕлерĕм, тăхăрвунă пĕрме пĕртертĕм. Атула йĕкĕтем перхулла! Тăхăрвунă пĕрме час саланмĕ, ăрăскаллă пуççăм хур пулмĕ. Атула йĕкĕтем перхулла!“ Тепĕр çĕре кĕрсен каллах пукальник сăра ĕçет: сĕрем кăшкăр! теççĕ. Ачисем кăшкăрса яраççĕ. Ирхи куна каçченех çӳреççĕ. Унта пĕр касă анчах юлсан ут кустарма каяççĕ. Унта хăш лаши малтан килет, ăна пĕр лайăх сĕлкĕ (полотенце) параççĕ. Ун хыçĕнчине начартараххи, виççĕмĕшне пĕр япала та çук. Унтан вара çынсене чупма яраççĕ, чăн малтан килекене пĕр пĕчĕкçĕ тутăр параççĕ. Унтан вара ут кустарса кĕреççĕ те, пăртак килĕрен киле кĕркелесе çӳреççĕ те, унтан вара сĕрем ирттерме каяççĕ. Сĕрем ирттернĕ чухне пĕтĕм çынна çăмарта, чăкăт валеçсе çӳреççĕ. Юлашкинчен пăшал çапса хăвараççĕ. Вăл пăшала пыйтăпа çапаççĕ. Вутне сӳнтерсе хăвараççĕ те, ахаль юрă юрласа тавăрăнаççĕ. Çапла вара сĕреме ирттерсе тавăрăнаççĕ. Ib. Сĕреме мункун юлашки кунĕ тăваççĕ. N. Пилĕкмĕш кун (на 5-й день языческой пасхи) сĕрем тăваççĕ.

çаплипе

çаплипех, в таком виде; в таком же виде, как было. Панклеи. Çаплипех кусам пичĕшсем петне çиттĕрç (к братьям ее). Ачач 12. Сĕтел çинче каçхи апат юлашки çаплипех тăрать. Орау. Çаплипе те юрĕ-çке. Ib. Çаплипех (в таком же виде) исе каяс-ши кăна? О земл. Вăл вара акачченех çаплипе выртать. О сохр. здор. Ун пек выльăха пусма, вилсессĕн тирне сӳме, юрамасть, ăна çаплипех ялтан аяккарах илсе кайса, йытăсем чавса ан кăларччăр, шăршă ан тухтăр тесе, тарăнрах алтса пытăрас пулать. СТИК. Çĕлĕкне çухатнă та киле çаплипех таврăннă вара (возвратился в таком же виде). N. Тĕл-тĕл урайĕнче путек йĕпетнĕ вырăнсем, путек тислĕкĕсем çаплипех выртаççĕ.

Çипир

(с’ибир), Сибирь. См. çĕпĕр. N. Çипир юлашки.

çит

(с’ит, с’ит’), достигать, доходить, доезжать, добираться, прибывать. М.-Чолл. Кăвак кашкăр калать: ан, çитрĕмĕр (слезай, мы доехали). N. Манăн (или: мана) киле çитесси инçе мар. Мне недалеко до дома. N. Вĕсем хулана пилĕк çухрăм çитсе кĕреймен. Они не дошли до города пяти верст. Сĕт-к. Орапая йăвăр тиярăмăр та, аран лăчăртаттаркаласа çитсе (çитрĕмĕр). N. Çитейместпĕр халĕ. Мы пока еще не доехали (до дома и т. д.), еще довольно далеко. ЧП. Икĕ усламçă килеççĕ, тарăн вара çитеççĕ. Çитин-çитмин мĕн тăвас, тавар илмесĕр юлас мар. Тим-к. Пуп çав вăхăтра киле çитнĕ, Украк часрах тухса тарнипе пупа çитсе çулăнса вара киле тарнă. Регули 1158. Вăл ман пата çитрĕ. Ib. Сан пата çитиччен килтĕм. Ib. 1127. Эп чӳркӳ патне çитрĕм. Чӳркӳ патне çитичченех шу тăрать. В. С. Разум. КЧП. Кĕркури çитнĕшĕн хĕпĕртесе, киле çитрĕç. Дошли до дома, радуясь тому, что Г. прибыл домой (с военной службы). Б. Яныши. Тăррисем хитре йоррисене йорлама çитеççĕ (прилетают). Баран. 86. Эпĕ хам çитес тенĕ çĕре çитсе пыраттăм. Изамб. Т. Пăр (град) карттус çине ӳкет те, пуçĕ патне çитеймест. Хора-к. † Ати кил-хошши çитмĕл отăм, çитмĕл отăма çитсессĕн атин килĕ полĕччĕ. (Свад. п.). Истор. Çар ертсе çӳренĕ чух вăл пĕр çĕртен тепĕр çĕре вĕçен-кайăк пек час çите-çите ӳкнĕ. N. Ыран тăват сехет тĕлнелле, завтра, приблизительно часам к четырем (тăват сехете — значило бы, чтобы в четыре часа быть здесь). || Догонять. Яргуньк. Кайсан-кайсан, çав лашана çите пырать (начал догонять), тет. Чураль-к. Лăпăрлă карчăк çите килет (догоняет, настигает), çӳхеме те çисе ячĕ, хама та çисе ярать. || Заставать, настигать. В. С. Разум. КЧП. Эпир авăн çапнă чух çăмăр çитсе çапрĕ. N. Ăшăмри чĕрем хускалчĕ, вилĕм хăрушăлăхĕ çитрĕ мана: хăраса чĕтĕресе тăратăп. Баран. 22. Вĕсем (гнус, насекомые) выльăха чĕрĕлех çисе ярасса çитеççĕ. || Доходить числом. Çутт. 142. Йăвăç пахчи пысăках мар, вăтăр ӳлмуççие анчах çите пырать (приблизительно доходит до тридцати корней). Чĕр. чун. яп. й-к. пур. 11. Сакăр пине çитсе перĕнет вĕт вĕсен шучĕ. N. Чĕмпĕртн чăваш шкулĕ те, 1862-мĕш çулта пĕр ачаран пуçланса 1870-мĕш çулта 9 ачана çитсе, шкул хисепне кĕнĕ. N. Пилĕк тапхăрччен хĕрĕхшер хут, хĕрĕхе пĕрре çитми суран туса çаптарнă. Арзад. 1908, 54. Инке пĕр купăста йăранĕнчен 15 пуç, тепринчен малтанхине З пуç çитейми каснă. Кратк. расск. 26. Эпĕ çĕр çинче çӳре пуçлани çĕр вăтар çул ĕнтĕ; çапах аттем-аннем çулĕсене нумай çитеймест манăн кун-çулсем, тенĕ. Орау. Вун çичче çитесси манăн тата пĕр уйăх; вунçич çул тултарма манăн пĕр уйăх çитмест. Мне недостает до семнадцати лет одного месяца. Регули 906. Воннă ут патнех çите пыратьчĕ. Было лошадей с десять. || Дожить, „достукаться“. N. Тĕнче тăрăх кайма патнех çитрĕмĕр ĕнтĕ, тенĕ Иван Петрович, хăйĕн юлашки ĕнине хырçăшăн илсе кайсассăн. Дожили (достукались) до того, что пришлось итти по миру, сказал Иван Петрович, после того, как увели у него последнюю корову за подати. N. Ситмĕле çитрĕм. Мне исполнилось 70 лет. Савруши. Çапла ĕнтĕ юлашки кун патне çитеççĕ (наступает...). N. Вилĕм ĕçне çитетпĕр. || Переходить, заражать (о болезни). Трахома. Упăшки чирĕ алшăлли тăрăх арăмне те çитрĕ. || Посетить, побывать. N. Ваçан çав арçын-юмăç патне те çитнĕ (посетил). Курм. Эпĕ Москова та çитнĕ. Я был и в Москве. N. Миçе хулана çитрĕмĕр, хамăр ял этемми курман. Во сколькях городах побывали, а своих деревенских не встретили. N. Халер аллă яла çитнĕ. Холера посетила пятьдесят селений. Кан. Кун пирки ĕç сута та çитсе пăхрĕ. Это дело побывало и в суде. Юрк. Виç-тăват çул хушшинче ку виç-тăват приказа çитет (перебывал в трех-четырех приказах). Ib. Çитнĕ çĕрте çырла темĕн чухлехчĕ. || Исполняться. N. Шухăшланă шухăш та тепĕр чухне (иногда) çитмес. N. Ун урлă калани çитнĕ. Шорк. Эпĕ шухăшлап та, çав авалхи çынсем сомаххи ман тĕлĕн (в отношении меня) çитсех пурать. Б. Яуши. Кушак çул урлă каçсан, ĕмĕтленнĕ ĕмĕт çитмест, теççĕ. (Поверье). Ала 62°. † Сирĕн пиллĕх пире çитес пулсан, ирхи сывлăш шывпе ким юхтăр; сирĕн пиллĕх пире çитмесен, Шурă Атăл çинче ким лартăр. || Доставаться; постигать. Хĕн-хур. Çынна хĕн-хур тăвакана тивлет çитмест (не даруется). Ст. Ганьк. Çав ылттăн хурт пылне хăçан та хăçан йӳçĕ çитерĕ, çавăн чухне çак çынна йӳçĕ çиттĕр. N. Мана мĕн çитсе ларчĕ, çавна эсĕ те асăнтах тытса çӳре. Ман çине çитни сан çине те çитмелле. N. Ĕçе тӳррипе тумасан, сирĕн çине ун çилли çитĕ. N. Сан суту пĕр сехетрех çитрĕ, тийĕç. N. Ăна та мĕн те пулсан çитĕ-ха. N. Кам пире çитнĕ инкекрен хăтарĕ-ши? || Достигать апогея. Орау. Эх, мăнтарăн çанталăкĕ! Пирĕн кун-çул çите пуçларĕ (какая благодать весною). Кан. Ак çитрĕ пурнăç. Альш. Ял çыннисем тиркешмесен, çитнĕ манăн пурăнăç. Ала 103°. † Ати лаши — сар лаша, кӳлтĕм тоххрăм чопмашкăн. Хампа ларттрăм сарă хĕр, сарай тавра çавăрăнтăм, ĕмĕр çитнĕн туйăнчĕ. || Доставать, быть достаточным, хватать. Альш. Пурне те çитнĕ чыс (угощене). Никам кăмăлĕ шăранмасăр юлни çук. Ib. † Улма йывăççине пас тытнă, ан чарăрсем, тăвансем: пире чыс çитнĕ. (Застольная песня). N. Кĕнеке çитмен пирки (от недостатка) сан патна вулама çӳреме тивет. Истор. Эсир мана кашни килĕрен виçшер кăвакарчăн, тата виçшер çерçи тытса парăр та, çитĕ (и довольно). N. Сире сахалпа çитес çук (малого количества вам недостаточно), сахалтан та (самое меньшее) сире пĕр пăт кирлĕ. N. Эх, çитмен пуранăç, мĕн чухлĕ çынна эсĕ тĕттĕме хăвартăн! N. Ачасемпе калаçса пăхасчĕ пирĕн, ун чухне мана ĕмĕр çитнĕн туйăнĕччĕ вара. ССО. Таванăмсем! пытанса выртасси çитĕ ĕнтĕ! О сохр. здор. Тӳшек питне малтан каланă пек вĕри шывпа вĕретсе тасат, вара çатрĕ те (вот и всё). N. Эпĕ мĕн çитменшĕн хамаăн чи çывах çыннăма сирĕн аллăра парăп? Чем люди живы. Симунăн вара пурăнăçĕ çитсе тăра пуçланă. Семен стал жить в достатке. Изамб. Т. Мункунта укçа илни çитмес (недостаточно того, что...), çăмартине те, хăпартуне те пухса çӳреççĕ (попы). Ib. Çитменнипе лашана сутса ятăмăр. N. Çитменнине тата атти (анни) пырса кĕчĕ. Ой-к. † Пус-кил арĕм сӳс тĕвет; эп те тĕвем, терĕм те, кисип çитмеç, терĕ, тет. Кисип илме карăм та, йăтти хăр-хам! терĕ, тет. Регули 247. Окçа çитменрен (scr. çитменирен) çӳремест вăл. Он не путешествует потому, что у него недостает денег. Ст. Шаймурз. † Шур кăвакал чĕпписем кӳл-кӳл урлă, сĕлĕ сапса сĕлĕ çитмерĕ. Н. Сунар. Халĕ ĕнтĕ, ватăлсассăн, ĕçлеме вăй çитейми пуçларĕ те, вăл мана хăваласа ячĕ, тенĕ. Н. Сунар. Вăл ĕлĕк çамрăк чухне аван ĕçленĕ те, халĕ, ватăлсан, унăн ĕçлеме вăйĕ çитейми пулнă. Качал. Патша хĕрĕ курчĕ, тит те, çакна, калать, тит: ма килтĕн, Йăван, тесе каларĕ, тит. Эпĕ пĕтни çитмеçт-и? Кай, атту пĕтетĕн эс те, тесе каларĕ, тит (она). Пазух. Сирĕн пек ырă çын, ай, умĕнче тата тутлă чĕлхем, ай, çитмерĕ. Кожар. Пичĕшин, кахаллипе ĕçлемесĕр пурăнса, çиме те çитми пулнă. Его старший брат стал скудаться едой. Юрк. Чиркĕве кĕрсен, çав аллинчи çуртисене кашни турăш умне çутса ларта пуçлат. Пурин умне те пĕрер çурта лартсан, пĕр турăш умне лартма çурта çитмест. Ib. Сана уйăрса пани çитмен халĕ. Мана мĕн чухлĕ патăр? N. Пурăнăç çитмен пирки выçăллă-тутăллă пурăнса аран ӳскелерĕм. ЧС. Ачасене татах тем çитмес: кушилти çăмартана капăр (вдруг, сразу) тăкса яраççĕ те, пĕри те пĕри илес тесе, сыранса ӳкеççĕ. N. Вăл панипе çитмерĕ. Данного им не хватило. N. Саххăрпа çитет поль. Сахару-то, поди, достаточно (т. е. больше не надо). N. Ĕлĕк пирĕн нихçан та çиме çитместчĕ. Якейк. Эс мана окçа тыр вырнăшăн кĕт çитимирах патăн (не додал). Ib. Çорт лартма Иванăн хатĕр çите пырать. Иван почти что приготовил материал для стройки. Яжутк. Çулталăкне çĕр сумпа çите. Будет достаточно ста (ассигнованных) рублей в год. Юрк. Çĕнĕ-çын чухне хунямăшне пĕр витре шыв карташĕнчи пуссинчен кӳрсе пама ӳркенекен çынна, халĕ тата таçтан аякран та пулин ирĕксĕр тултас пулат. Ахаль те чăлах япалана, наяна, çитнĕ те... тытăнат хуняшшĕне: пус та туса памарĕ, тесе, вăрçма. Собр. Ĕçсе çитнĕ, тек ĕçсе капан тăвас çук, теççĕ. Йӳç. такăнт. 37. Ну, кум, ан ятла çисе те, ĕçсе те çитрĕ. Манăн каяс ĕнтĕ, питĕ ĕçсĕр пултăм. || Касаться. N. Лашине куритене çитмеллех кăкарман. || Сравняться. Янш.-Норв. Тĕр таврашĕнчен вара ăна çитекенни те çук: ăна хуть те мĕнле тĕр пуçласа пар, вăл ăна пĕр самантах тума вĕренет. Собр. Тӳрĕ пурăннине ним те çитмĕ, теççĕ. (Послов.). N. Ача-пăчана ху куç умĕнче тытнине нимĕн те çитмест. N. Вĕсен çулчисене, кăларичченех (до вырытия корнеплодов), татманнине нимĕн те çитмест (лучше всего не рвать). N. Нумай тĕрлĕ суран пур, чĕре суранне çитеймест. N. Эсир ăçта мана çитме! Тăв. 37. Ну-у, кăна уш ан кала та. Ваньккана Кирукăн çитме питĕ инçе. N. Ку Якор патне çитес çок. Ему с Егором не сравняться. С. Айб. † Нумай пĕтет, сахал çитет, пĕрле тăнине мĕн çитет? || Приближаться. N. † Хăят çите пуçласан, хĕр пухăнать урама; Хăят çитсе иртсессĕн, хĕр саланат урамран. СТИК. Эс миçере? — Çирĕмре.— Эй сана салтака кайма вăхăт çите пырат иккен! (Выражает близость солдатчины, не указывая на приближение во времени). || Успевать, подоспевать. С. Айб. † Савнă тусăм аса килнĕ чух çитеймерĕм эпĕ чыспала. БАБ. Ку тукатмăш хĕвел аннă вăхăтра вилчĕ те, çĕрле пулса çитиччен ун вилни çинчен пĕтĕм ял пĕлсе çитрĕ. Собр. † Пире курайман тăшмансенĕн куçĕ ăçтан курса çитет-ши? Орау. Иванĕпе Макарĕ çитнĕ те унта (уж там, везде поспевают шедьмецы)! В. С. Разум. КЧП. Вăл килессе кĕтех тăрса урока çитеймерĕм. || Вернуться, обратиться на... N. Хам тунă йăнăшсем хамах çитрĕç, вĕсем пуçăм çинчи çӳçрей те йышлăланчĕç. Нижар. † Кайăк-хур пырать картипе, кайри мала иртминччĕ: эпир çакăнта ĕçсе çисе юрлани хамăр хыçран çитминччĕ. || Наступать. Юрк. Çитес пин те тăхăрçĕрмĕш çулта. В будущем 1900 году. Орау. Çитес хĕлте (будущею зимою) кĕлетне кăлараймăпăр-и-ха, сыв пулсан! Четырлч. Çитнĕ çулхи (наступившего года) куланай пулат, çак парăмсене тырă пулнă çул пурне те ытаççĕ. Якейк. Пирн те каяс çиттĕр поль. Поди и нам наступила пора уходить. (уезжать). СТИК. Çитес вырсарникун, çитес эрнере, çитес уйăхра. (В этих выражениях „килес“ не употребляют). Ib. Çитес праçникре тата килĕр. Кан. Етĕрнери эрех савăчĕ-çуртне çитес кунсенчех юсаса çитереççĕ (кончат ремонтировать). ТХКА. Тăхти, çитес çул клевĕр лартам-ха, сана вара клевĕр пăтти пĕçерсе парам, клевĕр кукли туса çитерем. Чхĕйп. Вара вăлсам çитес каç, юпа тăвас тенĕ чух, пĕр пĕчĕк сĕтел, тата тепĕр пĕчĕк пукан туса хатĕрленĕ. ГТТ. Ваттисенче вилнĕ. Умер (-ла) в старости. N. Анчах вăл вăхăт çитсех çитмен пулĕ ахăр (видно еще не совсем наступило). N. Ача çурални сакăр кун çитсен (когда исполнится в дней со дня рождения ребенка). ЧС. Манăн асанне вилни пилĕк çул çитет ĕнтĕ. НАК. Киле каяс вăхăт çитерехпеле, когда уже приближалось время отъезда. || В качестве вспомог. гл. N. Новгород пĕтĕмпех пĕтсе çитнĕ. Баран. 107. Тинех вара вĕллере йĕрке килсе çитет (наступает порядок). N. Вĕренсе çитсе кĕнеке вулăр, хытă çĕре кăпăк тăвăр. Ала 62. Пурте ларса çитсен, когда все усядутся. Ib. 80. Ĕçсе-çисе çитсессĕн, вырттарса çывратрĕç старике. Чăвашсем. Çутăлса çитсен, когда рассвело (-ет). Пĕтĕмпе тĕттĕм пулса çитсен, когда совсем потемнело (-ет). Виçĕ пус. 17. Начарланса çитет. В. С. Разум. КЧП. Микулай ӳссе çитнĕ. О сохр. здор. Пирĕн ĕçе çавăн пек: тасалса та çитме çук (т. е. не находишь времени привести себя в порядок). N. Çамрăк ачасем салтака кайиччен нумай вĕренсе çитеççĕ. N. Мĕнле ку чиновниксем, улпутсем пит „кăмăллă“ пулса çитрĕç? N. Килсе çитнĕ. N. Пурăнсан-пурăнсан, хай чир чиперех пусмăрласа çитет. N. Начарланнăçем начарланса çитнĕ. Чума. Вăй-хăвачĕ пĕтĕмпех пĕтсе çитнĕ (у нее). N. Выльăхсем самăрланса çитрĕç. Цив. Çырмана лашасене тытма пырса çитрĕ. Н. Сунар. Вăл ман пата чупса çитсе (подбежав), мана калар. Бес. чув. 4—5. Ун çинчен: ку пуйса çитрĕ, теме те юратьчĕ. N. Кунта халăх пайтах пуçтарăнса çитнĕ иккен. СВТ. Тата ача пĕр-пĕр чирпе чирлĕ пулсассăн та, сывалса çитиччен ăна шатра касма юрамасть, теççĕ. Альш. † Ӳссе пĕвĕм çитсессĕн, эпĕ усал пултăм-и? (Хĕр Йĕрри). N. Вĕсем мана эпĕ аптăраса çитнĕ вăхăтра кклсе тапăнчĕç. N. Курăк ирхине чечеке ларса çитет. N. Сан хаярлă-хунтан хăраса çитрĕмер. N. Сывлăшăм пĕтсе çитрĕ. N. Шăп тăват сехет тĕлне килсе çитрĕ. Пришед ровно в четыре часа (секунда в секунду, без опоздания). || Быть готовым (доходить до того, что...). Юрк. Хăшне пăхнă, ăна, юратлипе ытараймасăр, чуп-туса илессе çитетĕн. Н. Шинкусы. Тем парасса çитнĕ. Был готов отдать не знаю что. См. ахаль ту. БАБ. Юман хăй тĕреклĕ, çирĕп те, кăмпи те хăватлă теççĕ, курăнать; таçтан илессе çитеççĕ сассим (готовы взять откуда бы ни было). || В чувашизмах. Четыре пути. Çитĕнсен евчĕсем ăçтан çитнĕ унтан (отовсюду) пыра пуçларĕç. N. Ăçта çитнĕ унта, куда ни пойдешь — всюду... N. Ăçтан çитнĕ унтан, со всех сторон, отовсюду. ТММ. Ăçтан çитнĕ туйăма, кушак пуç пек хыпама.

çурăл

çорăл (с’уры̆л, с’оры̆л), разрываться, трескаться, лопаться, раскалываться. Янтик. † Çĕр çурăлчĕ — йĕп тухрĕ, ура тупанне тăрăнчĕ; ӳссе пĕвĕм çитмерĕ, куçма тăшмак тăрăнчĕ. N. Çурăласла япала-и ку? Расколется ли это (полено)? || Цвести, распуститься. Икково. Çĕмĕрт час çорлать-и? ФТТ. Кĕркунне улмуççи е çĕмĕрт çурăлсан, çав улмуççи хуçин кам-та-пулин вилет. Яргуньк. Сат картинче олмоççи çитĕнтĕр, кĕлле кĕриччен улми çурăлмалла, кĕлĕрен тухсан улмине татса çималла (чтобы можно было срывать и есть). Икково. Эп яла килнĕ чох яланах йăвăçсам çорăлнă вăхăт полать. Якейк. Уй хĕрĕнчи улмуççи, тăрри çоралать (цветет) — уй толать. N. Улмуççи чечекки аван çурлни? Хорошо-ли расцвели яблони. Якейк. Шăпчăк авăтать, çӳçе тăрри çорăлать (цветет). N. Хора-тол (греча) çорăлнă. Янш.-Норв. † Пиртен вара юлашки (шăмак-кĕпçи) ларччăр тăрри çурличчен. N. Олмасам çорăлчĕç. Г. И. Комиссар. Çорăлса ирт, отцвести. || Оглашаться. Альш. † Урам çурăлат халăх сассипе. Ib. Ашшĕ-амăшĕ çурăлат вăрçса (очень бранятся). || В перен. смысле. Юрк. Çурăлас пек ыратакан куçĕ чăнласах та пĕртте ыратми те пулат, хăй тĕлĕнсе савăнат. N. Çурăлас пек çӳреççĕ. N. Пуç çурăлса тухат. N. Пуç çурăлса тухать пуль (о сильной головной боли). Альш. Пуçĕ хăйĕн çурăлса тухать — ыратать (с похмелья). СТИК. Пуç çурăлса тухас пек ыратат (болит очень сильно. То же и в Сред. Юм.). N. † Ирхине тăтăм, тула тухрăм, çурăлса килет çурăм-пуç. К.-Кушки. † Çĕмĕрт çеçки тухнă чух çĕр çурăласса çите-çке (земля бывает готова треснуть). Якейк. Но паян туйăра хĕр кортăм, тĕлĕнсе каймала: питĕ чипер, сăн-пуç çорăлса тохас пак (полная, румяная).

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

агония

агони (этем вилес умĕн асапланни, этем юлашки хут вилĕмпе кĕрешни).

жом

1. ҫу пусарса кӑлармалли стан, пресс; 2. çу пусарса кӑларнӑ хыҫҫӑн юлакан вӑрӑ чусти е чӗкӗнтӗр юлашки.

завоевание

1. вӑрҫӑпа туртса илни; 2. вӑрҫӑпа туртса илнĕ ҫĕршывсем; 3. ҫитĕнÿ, ҫӗнтерÿ; завоевания революции революци ҫӗнтерӗвӗсем; новейшие завоевания техники техникăн юлашки вӑхӑтри ҫитӗнĕвĕсем.

заключительный

заключительное слово юлашкинчен калани; заключительная сцена юлашки сцена.

конечный

1. вĕҫӗмлӗ; 2. вĕҫĕнчи, хӗрринчи, юлашки; конечная станция железной дороги чугун ҫулӑн юлашки станцийӗ; конечный звук слова сӑмах вĕҫĕнчи сасă.

крайний

1. хӗрринчи, вӗҫӗнчи; аякри, инҫетри (Ҫурҫӗр); 2. ытла та пысăк (нуша); в крайнем случае ытах; крайние меры чи ҫирĕп мерӑсем; крайний срок чи юлашки срок.

лебединый

лебединое перо акӑш тӗкӗ; лебединая песня акӑш юрри: чи юлашки, вилес умӗнхи паллӑ, чаплӑ произведени.

набело

юлашки хут, таса, тирпейлӗ (ҫырса тух).

выговор

1. сасăсене, сăмахсене мĕнле калани; 2. ятлани, выговор пани, сăмах тивни; строгий выговор питĕ хытă асӑрхаттарни, хытă ятлани (çирĕп выговор); объявить выговор с последним предупреждением юлашки хут асăрхаттарса выговор парас.

выжать

-жму что из чего сов., выжимать несов. 1. пăчăртаса кăлар (лимон сĕткенне); 2. пăр, пăрса типĕт (кĕпе-йĕме); 3. перен. выжать последние силы юлашки вăя ил. 4. хĕс, йăт; он выжал левой рукой 50 килограммов вăл сулахай алăпах 50 килограмм çĕкленĕ, йăтнă.

обломок

-мка 1. хуҫӑк, татӑк, ванчӑк, катӑк, ҫӗмрӗк; 2. иртнӗ пурнӑҫӑн юлашки.

объедки

-ков апат юлашки, юлнӑ татӑксем, ҫыртӑксем; объедки мышей шӑши кишĕкӗ.

окурок

-рка пирус тĕпĕ, юлашки.

опивки

ҫын ӗҫнӗ юлашки, ҫын ӗҫнӗ курка тӗпӗсем.

остальной

юлашки; ытти; где остальные? ыттисем ӑҫта?

остаток

-тка мн. остатки (апат) юлашки; (сӑра) каяшши; суйланчӑк.

развязка

1. ӗҫ вӗҫне ҫитни; 2. литер. развязка (литература произведенийӗн юлашки пайĕ).

решительный

татӑклӑ, харсӑр, хӑюллӑ, чарӑнса, пӑркаланса, иккĕленсе тӑман (ҫын); это есть наш последний и решительный бой ҫакӑ пирĕн юлашки татӑклӑ ҫапӑҫу.

соответствие

килӗшсе тӑни, тӗл килни, пӗр пек пулни, пĕр килни; положения автора находятся в соответствии с последними выводами науки авторӑн тĕп шухӑшӗсем наукӑн юлашки ҫитӗнӗвӗсемпе (вывочӗсемпе) килӗшсе тӑраҫҫӗ.

эпилог

эпилог (илемлӗ произведени геройӗн малашнехи пурнӑҫӗпе кӗскен паллаштаракан чи юлашки пай).

подонки

юлашки, витре тĕпне ларакан шыв (шӗвек), пӑтранчӑкӗ; подонки общества обществăран уйрӑлса юлнӑ, класс сӑн-сӑпатне ҫухатнӑ ҫынсем: вӑрӑ-хурахсем, бандитсем, ялан ӗҫсӗр ӳсӗр выртса ҫӳрекенсем.

поскрёбки

савӑт ҫумĕсĕнчен хырса илни; ҫӑнӑх юлашки.

последки

юлашки, каяш (сӑра).

последний

1. юлашки, кайранхи; 2. юлашки, татӑклӑ (сӑмах, решения); 3. чи ҫӗнӗ, юлашки вӑхӑтри (ҫитӗнӳсем).

последыш

ҫемьери юлашки ача, чи кĕҫĕнни, асси, чĕпасси.

финиш

мн. нет финиш (1. спортра ăмăртса чупнин юлашки пайĕ; 2. ăмăртса чупнă чухне çитмелли вырăн тата унăн умĕнчи пĕчĕк хушă).

якорь

м. якорь; пароход стоит на якоре пăрахут якорь ярса тăрать; якорь спасения юлашки ĕмĕт, çăлăнмалли юлашки май.

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

архаизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

заговенье

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

ленинизм

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

наследие

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

пережиток

Ку сӑмахсар тӳлевлӗ. Унпа усӑ курма сирӗн тӗлевлӗ абонемент туянмалла. Хакӗ: ҫур ҫула 200 тенкӗ.

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

Entschluß

şut, (julaşki şuhăş)
шут, (юлашки шухăш)

Fortsetzung

malalli, julaşki; ~ folgt, malalli pulatj
малалли, юлашки

letzte

julaşki
юлашки

Rest

julaşki
юлашки

Überschuß

julaşki
юлашки

übrig

julaşki, ytlaşşi
юлашки, ытлашши

Çавăн пекех пăхăр:

юланутçă юланутçăлла кăпшанкă юлахай юлашки « юлашки-тĕлешки » юлашкинчен юлианский юлить юлташ юлташ-тантăш

юлашки-тĕлешки
Сăмаха тĕплĕ ăнлантарман
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org