Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

алă

◊
алли йывăр — у него тяжелая рука
алли çăмăл — у него легкая рука
алли кĕске — руки коротки (сделать что-л.)
алли кукăр — нечист на руку, вороват (букв. у него рука кривая)
алли пырни — каждый, кому не лень
алă май — подходящий момент, удбоный случай
ал майлă — подходящий, сподручный прост.

алă мар —
1) некстати
пире унта кайма алă мар — нам некстати туда идти
2) не подходит
несподручно прост.
ку пире алă мар — это нам не подходит

алă çаврăнăшĕ —
1) досуг
алă çаврăнăшĕпе туса пар-ха — сделай-ка это на досуге
2) сноровка
унăн алă çаврăнăшĕ çук-ха — у него еще нет сноровки

ал çемми ĕç — посильная работа
алă тулли — милый, хороший, ненаглядный (о ребенке — букв. заполняющий руки)
алă тымарĕ —  пульс
алă хушши — обсевок (оставшееся незасеянным место при ручном севе)
алă кĕçĕтет — руки чешутся
алă пус — подписаться, поставить подпись
алă сул — махнуть рукой на что-л.
алă çап — ударить по рукам, заключить сделку
алă çĕкле — поднять руку на кого-что-л.
кам çине аллуна çĕклетĕн эсĕ? — ты на кого поднимаешь руку?

алă çĕкленмест — рука не поднимается на кого-что-л.
алă çитмест — руки не доходят (сделать что-л.)
алла варала — пачкать руки
алла пăх — прийтись ко двору
вăл аллине усрĕ — у него опустились руки
алла усса лар — сидеть сложа руки
алла ӳкер — залучить кого-что-л., овладеть кем-чем-л.

алă хур —
1) ударить кого-л.
2) наложить на себя руки, покончить жизнь самоубийством
3) положить начало чему-л.

алăран кайтăр — с рук долой

асăрхаттаруллăн

предупредительно, предупреждающе
асăрхаттаруллăн алă çĕкле — предупреждающе поднять руку

ватăрла

1.
усиленно, энергично делать что-л.
ватăрласа çĕкле — с трудом поднимать
çӳçрен ватăрласа ил — крепко схватить за волосы

домкрат

домкрат
йывăр домкрат — тяжелый домкрат
домкратпа çĕкле — поднять домкратом

йăтмак

тяжелый, увесистый
йăтмак чул — тяжелый камень
йăтмак çĕкле — поднимать большую ношу

кăмăл

2.
настроение, самочувствие, расположение духа
пусăрăнчăк кăмăл — подавленность
тулли кăмăл — удовлетворенность, удовлетворение
хаваслă кăмăл — радостное настроение
кăмăла кай — нравиться, прийтись по вкусу
кăмăла кил — нравиться, прийтись по вкусу
кăмăла пăс — испортить настроение
кăмăла хуç — испортить настроение
кăмăла пусар — успокоить душу, утешить
кăмăла çавăр — 1) привести в хорошее расположение духа 2) угодить, ублажить
кăмăла уç — 1) привести в хорошее расположение духа 2) угодить, ублажить
кăмăла çемçет — смягчить душу, сердце
кăмăла çĕкле — поднять настроение, воодушевить
кăмăла хăпарт — поднять настроение, воодушевить
кăмăла хытарса — скрепя сердце
эпĕ ăна хам кăмăлпа турăм — я это сделал по своей воле
Кăмăл вылянă хыççăн ан çӳре. — посл. Не следуй за игрой настроения.
Кăмăла хирĕç кăмăл. — погов. Добро за добро.

пăлхав

1.
бунт, мятеж
хресчен пăлхавĕ — крестьянский бунт
пăлхав çĕкле — поднять бунт, взбунтоваться
пăлхава пусар — подавить мятеж

рычаг

рычаг
рычажный
см. кӳсек
кӳсекĕн тĕрев вырăнĕ — точка опоры рычага
кӳсекпе çĕкле — поднять рычагом

строп

спец.
строп (çакмалли вĕрен, трос)
парашут стропĕсем — парашютные стропы
арчана строппа çаклатса çĕкле — поднять ящик стропами

сывлăш

воздушный
сывлăш карапĕ — воздушный корабль
сывлăш парачĕ — воздушный парад
сывлăш çар вăйĕсем — военно-воздушные силы
сывлăш тревоги — воздушная тревога
сывлăш флочĕ — воздушный флот
сывлăш шарĕ —воздушный шар
сывлăшри стрелок — ав. воздушный стрелок
сывлăшри çапăçу — воздушный бой
сывлăша çĕкле — поднять на воздух, взорвать
сывлăша сиктер — поднять на воздух, взорвать
сывлăшра кайăк ярăнса вĕçет — в воздухе парит птица

тав

заздравный (при провозглашении тоста)
тав сăмахĕ — здравица
тав юрри — заздравная песня
тав курки çĕкле — поднять заздравную чашу
тав курки ĕç — выпить заздравную чашу

ункăла

2.
захлестывать петлей
ещĕке ункăласа çĕкле — поднимать ящик, захлестнув петлей

черкке

рюмка, стопка
чарка
мăн черкке — фужер, бокал
черкке çĕкле — поднять бокал, предложить тост

чĕлĕ

1.
ломоть, кусок
кус прост.
çавра чĕлĕ — круглый ломоть
ташлама чĕлĕ — круглый ломоть
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
Çынна сивĕ сăмах каличчен пĕр чĕлĕ çăкăр çĕкле. — посл. Чем обижать человека неласковым словом, лучше дай ему ломоть хлеба.

ытамлăн

2.
охапками
утта ытамлăн çĕкле — таскать сено охапками

ялав

2. перен.
знамя
çĕнтерӳ ялавĕ — знамя победы
Хĕрлĕ ялав орденĕ — орден Красного знамени
ялав патакки — флагшток
шурă ялав çĕкле — поднять, выбросить белый флаг

ялт

1. подр. —
о быстром движении
машина çинчен ялт сиксе ан — спрыгнуть с машины
пуçа ялт çĕкле — вскинуть голову

ярт

I.
подр. —
о быстром движении
алла ярт çĕкле — вскинуть руку
ура çине яртах сиксе тăчĕ — он быстро вскочил на ноги
ярт-ярт — подражание широким и быстрым шагам
лаша ярт-ярт юртать — лошадь бежит крупной рысью

çăк

I.
тяжесть, груз, ноша
кладь, поклажа
йывăр çăк — тяжелая ноша
çăк çĕкле — поднять поклажу
лав çине çăк тие — погрузить на подводу
тулли çăк тие — нагрузить полный воз

çĕкле

1.
поднимать, брать (с земли, пола)
ӳкнĕ кĕнекене çĕкле — поднять упавшую книгу

çĕкле

2.
поднимать, приподнимать
йывăр çĕкле — поднимать тяжести
штанга çĕкле — поднять штангу
ялав çĕкле — поднять флаг
лифтпа çĕкле — поднять на лифте
çĕклекен механизмсем — подъемные механизмы
эпĕ сана çĕклейместĕп — я не смогу поднять тебя
машина çине çĕклесе ларт — подсадить в кузов машины

çĕкле

3.
поднимать (руку, голову, глаза)
алă çĕкле —
1) поднимать руку (напр. при голосовании)
2) перен. поднять руку на кого-л., ударить

куçа çĕклесе пăх — поднять глаза

пуçа çĕкле —
1) приподнять голову
пуç çĕклемесĕр ĕçле — работать не поднимая головы
2) перен. поднять голову, обнаглеть
реакци пуçа çĕкленĕ — реакция подняла голову

çĕкле

4.
носить, таскать
шыв çĕкле — таскать воду
наçилккепе хăйăр çĕкле — носить песок носилками
çĕклесе кай — унести, отнести
çĕклесе кил — принести, притащить
çĕклесе пыр — нести, тащить
çĕклесе тух — вынести

çĕкле

5.
поднять, поставить, помочь встать, заставить встать
вырăн çинчен çĕкле — поднять с постели
йăваннă картана çĕкле — поднять повалившуюся ограду
эмел чирлĕ çынна çĕклерĕ — лекарство подняло больного

çĕкле

6.
возводить, строить, поднимать, сооружать
çурт çĕкле — возвести дом

çĕкле

7.
выносить, выдерживать
çĕклейми хуйхă — невыносимое горе
улмуççи турачĕсем улмисене çĕклесе лараймаççĕ — ветки не выдерживают тяжести яблок
Шыв çĕклеймест, çĕр çĕклет. (Чул). — загадка Вода не выдерживает, а земля выдерживает. (Камень).

çĕкле

8.
поддерживать, помогать, оказывать поддержку, помощь
йывăр вăхăтра çĕкле — поддержать в трудную пору
Йывăр хуйха ĕç çĕклет. — посл. Лучшая поддержка в горе — труд.

çĕкле

9.
поднимать, мобилизовывать
атакăна çĕкле — поднимать в атаку
кĕрешĕве çĕкле — поднимать на борьбу

çĕкле

10. перен.
поднимать, повышать
авторитета çĕкле — поднять авторитет
ĕç культурине çĕкле — поднять культуру труда
экономикăна çĕкле — поднимать экономику
Ĕç çĕклет, ӳркев ӳкерет. — посл. Труд возвышает, а лень унижает.

çĕкле

11.
поднять, начать
восстание поднять восстание
нимшĕнех шăв-шав ан çĕкле — не поднимай шума из-за пустяка

çĕкле

12.
воодушевлять, поднимать, вызывать подъем
прибавлять, умножать (силы)
юрă чуна çĕклет — песня вызывает душевный подъем

çĕкле

13.
принимать на себя
çын айăпне çĕкле — принимать на себя чужую вину
Алли тунине арки çĕклет, теççĕ. — посл. За сделанное руками расплачиваются полами одежды (т.е. боками).

çĕкле

14.
принимать (в карточной игре)
вăл карт нумай çĕклерĕ — он принял много карт

çĕкле

15.
ткать особым способом
сурпан пуçĕ çĕклесе тĕрт — ткать концы сурбана

çĕклеттер

понуд. от çĕкле

çӳле

2.
высоко
хĕвел çӳле хăпарчĕ — солнце поднялось высоко
ялава çӳле çĕкле — высоко поднять флаг
çӳлтен çӳле — все выше и выше
пин метртан çӳлерех — выше тысячи метров

шурă

◊
куç шурри — белки глаз
çăмарта шурри — белок яйца
карттă çинчи шурă пăнчăсем — белые пятна на карте
шурă амак — мед. белая горячка
шурă армути — бот. полынь горькая
шурă вĕрене — явор
шурă кăмпа — боровик, белый гриб
шурă кăрăç — груздь, подгруздок
шурă ылтăн — 1) платина 2) белое золото, хлопок
шурă куçпа пăх — смотреть косо, недовольно (букв. смотреть белыми глазами)
хурапа шурра ан уйăр — не отличать черное от белого
хурапа шурра тӳс — хлебнуть лиха, испытать невзгод
шурă ялав çĕкле — выкинуть белый флаг, сдаться

çĕкле

16.
отчищать, снимать грязь
Кĕпе кирĕкне кĕл çĕклет. — погов. Грязь с белья отчищает зола.

çĕкле

◊
куç çĕклейми — необозримо много
сасă çĕкле — поднимать, повышать голос
урра çĕкле — качать (подкидывая человека в знак приветствия)
хырăм çĕкле — быть беременной
черкке çĕкле — поднять тост
çĕклесе çап швырнуть — оземь, припечатать к земле

тир

5.
поддевать
сенĕкпе тирсе çĕкле — поднять, поддев вилами
аш татăкне вилкăпа тир — поддеть вилкой кусок мяса

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

çĕкле

поднимать
çĕклесе кай — уносить
çĕклесе кăлар — выносить
çĕклесе пыр — тащить
аллăна çӳле çĕкле: аллăна çӳле çĕклени вăл хăна ху путарни — не поднимай высоко руки (не заносись): поднимать высоко руки, это тоже, что себя топить

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

сурпан

сорпан (сурбан, сорбан, Пшкрт: сорβан), род вышитого полотенца, которым чувашские женщины обертывают голову (у низовых) или шею (у верховых). N. Сурпан замужние чувашки носили для того, чтобы не показывать волос свекру и деверьям, потому что показывать им волосы или же необутые ноги считалось в старом быту непристойиым и даже грехом. Микушк. Сурпана хăмачă çип хурса хĕррине тĕртеççĕ, вĕçне хăмач çип утаççĕ, тата вĕçĕсене тĕрлĕрен кăтат тытаççĕ. С. Тим. Пуса, кантăр, йĕтĕн сурпанĕ пулать. Якейк. Сорпан арăмсен, мăйра полать. Орау. Сурпан пирри туттăр пирринчен анлăрах та, вăрăмрах та пулать. Сурпан пирри вĕçĕсене сурпан пуçĕсем çĕлесе хураççĕ те, сурпан пуçĕ сарлакăшех тата хăмач çĕлесе хураççĕ. Унтан вара шăтăк (= шăтăкла) çĕлесе хураççĕ. Шăтăксем (= шăтăкласем) туттăр вĕçне çĕлекен шăтăксем (= шăтăкласем) пек ансăр мар. Тата сурпан çумне хашĕ пасар шăтăксене (= шăтăкласене) çĕлесе хураççĕ. Туттăр çумне килти шăтăка (= шăтăклана) çĕлесе хумаççĕ, апла хулăм пулать, тиççĕ. См. туттăр. Сред. Юм. Сôрпан — хĕрарăмсĕм пуçа çыхаççĕ. ЧС. Унтан вара алăка уçса прахрĕç те, чуклекен çĕлĕк тăхăнчĕ, тата пилĕкне сурпан çыхрĕ те, алăк енелле ак çапла каласа кĕлтăвать... Чиганары. Уй варĕнче сорпан чăсăлса выртĕ. (Отма çол). См. Н. В. Никольский. Краткий курс этнографии. К. 1929, стр. 181. Юрк. Хĕрĕх капан айĕнчен хĕр вăрласа тухрамăр, аллă капан айĕнчен арăм туса тухрăмăр. Тăрик, тăрик тăрнана туй пуç туса ятăмăр, йĕплĕ хурелĕ чĕкеçе хĕр пуç сырса ятăмăр, лутра тына амăшне сурпан касма ятăмăр, Иванпала арăмне кучченеçпе ятăмăр, алăк çинчи шăрчăка кĕвĕ калама ятăмăр. Вилĕ-йăли. Унтан, арăм пулсан, пуçне сурпан тăхăнтараççĕ. N. Сурпан-пуç çĕкле, выткать сурпан-пуç (конец сурбана). Ерк. 8. Икĕ вĕçлĕ сурпанĕн çӳçи кăвак пурçăнран.

çерçи чӳк

çерçи чӳкĕ, назв. жертвенного моленья о дожде. Етрух. Усем: çерçи чӳк тутарас ачасене, теççĕ. Ст. Шаймурз. Яшки пиçеччен, ачасем хире кайса çăмăр хулли тупса килеççĕ те, унăн юпписем çине çăмарта хупписем тăхăнтарса шыва кӳртсе лартаççĕ. Тата çав хулă çине çерçи те пусса çакаççĕ. ЧС. Петровка ыран тенĕ чухне, турă çăмăр патăр тесе, çерçи чӳкĕ тăваççĕ... Пăтăпа яшка пиçеччен, ачасем пурте кĕпесемпех шыв çинче ишсе çӳреççĕ. Пăтти пиçес чухне, киле кайса типĕ кĕпесем тăхăнса пыраççĕ. Пиçсен кайран, пĕр карчăк, кашнине ĕретпе лартса тухса, пашалусем валеçсе парать; тата яшкапа пăтă антарса парать. Çавăн чухне сисмен хутран ачасем пырса йăлт шывпа йĕпетсе пĕтереççĕ. Унтан вара сиксе каяççĕ те, пĕр-пĕрне шывпа йĕпетеççĕ, йĕпеттерменнине çавăлтех тытса кӳлле пăрахаççĕ. Шывпа йĕпенсе пĕтсен, пĕр ачи яла кайса çерçи тытса килет те, пăтă пĕçерекен карчăка парать. Çав карчăк вара: турă çăмăр патăр, тесе, ăна шыв урлă вĕçтерсе ярать. Унтан вара яшкипе пăттине киле илсе кайса семйипе çиеççĕ. Ст. Шаймурз. Унтан тата çамрăксем: хĕрĕ, арçынни, пухăнса, çырма хĕррине кайса, çерçи чук тăваттăмăр. Никит. Тепĕр виç-тăват кунтан, шывпа выллянă хыççăн çерçи чӳк чӳклеме тытăнчĕç. Хăшĕ-хăшĕ хутаçсем çакса чӳк валли кĕрпесем, çăнăхсем пуçтарма кайрĕç. Хăшĕ-хăшĕ сарайсем çинчен çерçи çурисене çĕкле-çĕкле тухса тасатма пуçланă. Вара пур яшка çимĕçисене хурана ярса киремете (место, где приносят жертву киреметю) çĕклесе карĕç. Унта, киремет çăмăр патăр тесе, асăнса çерçи чӳк яшкине пурте çирĕç. Хăйсем шывпа выллянă чухнехи пекех çарран, юле-пилкĕн, çуçне-пуçне салатнă... Н. Ильм. Пăтти пиçсен, çерçине çăмарта хуппи ăшне хупса, сĕтĕк çăпата çине лартаççĕ. Çăпати çине, çерçи умне, пĕр кашăк пăтă ăсса хураççĕ те, чӳкле пуçлаççĕ. Акă çапла каласа чӳклеççĕ: çырлах, çĕнĕ тырă пăттипе çерçи чӳкĕ чӳклетпĕр, çырлахсан — çырлах, çырлахмасан — килес çул чӳклемĕпĕр; çерçи чӳкне килнĕ хĕрсен йĕтĕнĕсем кăкăр та ан ӳсчĕр, пусисем мăй таран пулччăр, кантăрĕсем пуç-тӳпинчен пулччăр, хăйсем качча кайса пĕтчĕр. Качча кайсан, сак тули ачисем пулччăр. Ачисем çерçи чӳкне килччĕр, çерçипиле. (Участвует, повидимому, лишь молодежь).

çĕк

ноша, вьюк. Не употр., см. çăк, çĕкле.

çĕкле

(с’ӧ̆к’л’э, с’э̆_кл’э), поднимать. Янш.-Норв. Вăл (вутăш) çапла хăйне кашкăрсенчен кăшкăрса хăтарнăшăн çынна çĕклейми укçа парать, тет. Чăв. й. пур. 37°. Ăçтан пыннине хам та сисмерĕм, çитрĕç те, урапа çине çĕклерĕç-пăрахрĕç (меня). N. Пит нумай çĕклерĕн. Çĕнтерчĕ 47. Георгине çĕклесе тăратса лартать (поднимает и ставит на ноги). ТХКА 70. Эпĕ Петтяна çĕклесе тăратрăм. || Носить. В. Олг. N. † Кĕтӳре тимĕр кăвак çук, йĕвен çĕклесе каясси çук. Байгул. Тата хăш чухне йăмăка çĕклесе çӳреттеретчĕ (заставляла носить на руках). || Брать. Бижб. Çынна ытла сăмах каличчен, ытла чĕлĕ çăкăр çĕкле. (Послов.). Собр. Çынна сивĕ сăмах калаччен, пĕр чĕлĕ çăкăр çĕкле. (Послов.). || Выдержать, сдержать. Кильд. † Çĕр çирĕм (вар. çĕр çитмĕл) пĕрене кастартăм, çĕр çĕклейми пӳртсем ларттартăм. Сред. Юм. Кăçал ôлма пит пôлнă та (уродились в изобилии), ôлмăççисĕм çĕклесе те лараймаççĕ. || Поддерживать, помогать. N. Халĕ ăна ывăлĕсем пăртак çĕклесе пурăнаççĕ. N. Патшалăх пухăвĕ тĕрлĕ ĕçре пурăнакан халăхăн нушине çĕклеме (облегчить) тăрăшмастчĕ. ЧП. Хура-халăха çĕклес. N. Усал çын хăй хутне кĕрсе шанчăк илекенĕн камăлне çухатать, хăйне ырăлăх тунине вырăна хуман çын хăйне çĕклекене пăрахать. N. Вара эпир, ун пек çĕклесе тăракан çын тупсан, çынсенчен те хăрами пулатпăр. Альш. † Купăсçăçăм купăсçă, ман сассăма кам çĕклĕ? Ман сассăма эс çĕкле, сан сассăна эп çĕклĕп. || Служить подспорьем. О сохр. здор. Тĕрлĕрен кĕрпе, çĕрулми, ытти пахча çимĕçсем те çăкăра пит нумай çĕклеççĕ. || Поддерживать дух. N. Йăвăрлăх килсен, унăн чунне çĕр ĕçлени çĕклесе тăнă, çавăнпа унăн ӳчĕ-пĕвĕ час çемçелмен. Хора-к. Йывăр хуйăха ĕç çĕклет. (Послов.). Пазух. Ырă аттеçĕм, аннеçĕм. Сирĕн хуйхăра кам çĕклĕ? Турăпа пӳлĕх хăй çĕклĕ. Самар. † Аслă урам хушшисем тумхахлă, тумхахлă та пулин çĕр çĕклĕ; пирĕн пуçсем хуйхăлă, хуйхăлă та пулин турă çĕклĕ. Хĕн-хур. Ай, ăнсăр, хĕн-хур куракан çынна турă хăçан та пулин çĕклет. N. Хăйне хăй çĕклесе çӳрет. || Носить (званне). N. Ĕç мĕнлине тӳрех, уççăн калас пулать. Тӳрех каламан çын халăх шаннă çын ятне çĕклеме тивĕçлĕ мар. Ст. Ганьк. † Урçа ятне çĕкличчен (т. е. чем быть женою вдовца, = тӳсиччен), тулă пăтавкки çĕклейĕп. || N. Эпир халĕ тутăр-сурпан вĕçĕсем те çĕклеместпĕр. || Снимать грязь, очищать. || Принимать (на себя) Альш. † Кĕпе кирĕкне кĕл çĕклĕ, кĕл кирĕкне мĕн çĕклĕ? Кĕл кирĕкне шыв çĕклĕ. Ала 72°. † Ман çылăха кам çĕклĕ, кам çиекен çав çĕклĕ. (Хороводн. п.). || Принимать (в картах). Изамб. Т. Эсĕ миçе карт çĕклерĕн? (У КС. — тытрăн). || Поднять (урожай). N. Кĕр çитрĕ. Çĕр, юрлăхсене шеллесе, тырă çĕклесе пачĕ. || Уносить, украсть. Изамб. Т. Ку, Микуç, хăйсенчен пĕр кил урлинне сурăхне çĕклеме кайнă. || Расплачиваться, poenas luere. N. Алли тунине арки çĕклĕ, теççĕ. (Послов.).

çĕклекеле

учащ. ф. от гл. çĕкле. ЧС. Ĕлĕк пĕртак пуçне çĕклекелеччĕ (кое-как поднимал), халь пуçне те çĕклейми пулчĕ.

хытă

(хыды̆), твердый, жесткий. N. Хытă çĕр, жесткая земля. Ст. Чек. Хытă (о железе). Чув. пр. о пог. 167. Хытă, хыт тăрать (о твердом облаке, с резкими очертаниями). Эпир çур. çĕршыв 10. Пирĕн тырă та курăк та ĕлĕк хытă пулнă вырăнтах питĕ селĕм пулать. || Жесткий (о воде). Вишн. 67. Хытă шыв та аван мар, ун ăшĕнче пăрçа та лайăх сарăлмасть, чей те пиçмест, ĕçме те хытă вăл. || Твердое, жесткое. С. Дув. Хытă юман хыттине касса турпас тухмарĕ; хытă пуян ывăлне ытса укçа памарĕ. N. Мĕн çирĕн? — Хыттипе çемçи. Череп. Чĕре анине хытă кĕрет (подваливает под сердце). || Тяжелый, трудный. Собр. Ĕç хытă та, çавах та чикмест, теççĕ. (Послов.). N. Сан çăварăнтан тухнă сăмахсемшĕн хытă çулсенче те пăрахмарăм. N. Хытă чирпе чирленĕ çын час вилсе кайма та пултарать. N. Питĕ хытă вăрçă варçать. || Тягость, трудность. N. Вăл пурăнăç хыттине те курнă. N. Пурăнăç хытти чак хытă. Жизнь очень трудна. || Скупой, скуповат, скупость. N. Эй, хытă та! ГФФ. † Пирĕн аттейĕн хытти пор, четвĕрт тĕппе ыр полчĕ. Скуповат наш батюшка — прослыл хлебосолом, поставивши гостям подонки, оставшиеся на дне четверти ГФФ. † Пирĕн аннен те хытти пор, кокăль тĕппех ыр полчĕ. Скуповата наша матушка — прослыла гостеприимной, поставивши гостям остатки пирога. Якейк. † Хоячкам четвĕрт пуçлас тет, хĕрпе кĕрӳ кайччăр тет; пирĕн хончкамăн та хытти пор. Регули 1065. Хытăран никама та памасть. N. Майсăр пуянскер пулсан та, хăйĕн хыттипех. || Устойчивый, соблюдающий себя. Шорк. Хытă хĕр. (Употребляется в смысле хорошего поведения). || Жестокий. N. Хытă чĕреллĕ, жестокий. || Тугой (об ухе). Кама 68. Эсĕ, Митьтя, кунтарах лар, сан хăлху хытăрах. См. хытă холхаллă. || Туго. Тимĕр. Хурама та пĕкĕ кӳлме хытă, чӳлĕкне туртсан авăнмас. Альш. † Пилĕкме хытă çыхайрăм, ăсма хытă татайрăм. Ёрдово. Лашине хытă кӳлсен, тавраш ванать, теççĕ. Пухтел. Хытă уçăлать (о туго отворяющейся двери). || Строгий. N. Закон хытă пулнă. N. Ну, кĕрӳ, питĕ хытă алăра пуль-çке, тепле çăлăнса килен. || Твердо, строго. || N. Ăсна хытă тыт, укçуна хĕсĕкрех тыт. || Строго, сурово. || N. Вăл итлемен çынна эпĕ пит хытă тытăп. N. Ăна тата хытăрах тыта пуçланă. ЧП. Арăму хытă тытсан, эс те çӳремĕттĕн çĕр хута. N. Хĕрарăм пулсан та, хăвăн ачусене хытăрах тыт, вĕсем усала ан вĕренччĕр. Сред. Юм. Ачусĕне хытăрах тыт, ôнсăрăн çын пахчине пит кĕреççĕ. N. Ху ăсна хытă тыт. N. Хытă тăр, сурово, строго жить. Истор. Вăл унта хăйне хăй пит хытă тытса усранă. N. Çынна усал ĕç тума хĕтĕртнĕшĕн хытă сут тăваççĕ. || Грубый, грубо, резко. Баран 58. Хытă сăмах каланăшăн каçар мар. (Может быть надо: „Хытă сăмах каланине каçар“?). N. Вĕсем хытă сăмахсем çĕкле-çĕкле калаççĕ. N. Аннене хытă каларăм, эпĕ сума сумарăм. || Крепко. N. † И вĕçес çук, вĕçес çук, çатан карта хытă тытать. N. Халĕ нимех те тумастпăр, Атăлĕ хытă ларман та. Орау. Çывăрса юлăр.— Ăйăхне хытă çывăратпăр-çке те ăна. Баран. 125. Çанталăк сивĕтнĕçемĕн упанăн ăйхи йывăрланса килет, хытăран хытă (все крепче и крепче) çывăра пуçлать. Кан. Çĕршыва сыхлас ĕçе хытăран та хытăрах вăйлатма кирлĕ. N. Хытă çыврать. Спит крепко. || Плотно. N. Куçусене хытăрах хуп. || Громко. Янтик. † Тата хытăрах каласан, хамăра вăй килмĕ-ши? (Вăйă кĕввисем). N. Хытă кала 1) громко, 2) строго. Альш. Пӳртре хăнасем ĕçеççĕ: шавлаççĕ, калаçаççĕ. Сас-чĕвĕ хытах пӳртре. || Терпеливо. N. Вăл çав асапсене пит хытă тӳссе тăнă. || Быстро. N. Эс хытă отатăн! Ты ходишь быстро. Регули 1401. Эп кортăм, пит хытă чопса кайрĕ. || Много. Вишн. 60. Хытă, час çисен: ку çын çиессе те сатур çиет, ĕçлеме те сатур ĕçлет пулĕ, теççĕ. О сохр. здор. 98. Çиессе те хытă çиеççĕ, ĕçлессе те лайăх ĕçлеççĕ. Синерь. Хваттер хуçисем калаç, тет: пирĕн пĕр стряпкă пурччĕ, çав юмаха (сказки) хытă пĕлетчĕ, тесе калаççĕ, тет. Регули 1402. Хытă çият, ĕçлет. Якейк. Эс онпа хытăрах калаç-ха, вăл сана тем те кăтартĕ. А ты говори с ним больше, еще не то будет. Ib. Эс хытăрах шыва кĕр-хе (к этому можно прибавить: пĕтĕмпех те полăн, т. е. еще утонешь). || Здорово. N. Хытă лартать вăл тĕлĕк, шуйттан. || Сильно. Çутт. 62. Кĕркуннехи тăм хытах укнĕ пулмалла. N. Çумăр хытах çуман. Капк. Сывалĕ-ха. Хытах ӳсĕрмест. А.-п. й. 70. Пӳрнески хытăран хытă шăхăрать. N. Вăрçă питĕ хытă вăрçать. N. Патак ил те, хытă ишсе кăларса яр. ЧС. Алă тата хытăрах ырата пуçларĕ. Юрк. Улпут пĕре çапла эрех ĕçсе пит хытă ӳсĕрĕлнĕ. Капк. Эп сире питĕ хытă кĕтрĕм. КВИ. Чул çумĕнче пĕр этем ларать хытă йăнăшса. N. Йăвăçсем хытăран хытă кашла пуçларĕç. А.-п. й. 15. Йытă тус, ытла хытă ан вĕр-ха, атту кашкăр килсе иксĕмĕре те çисе ярĕ,— тет. Ib. 4. Анне пăхса тăман та, яшка хытă вĕренĕ, мулкач хытă вĕренипе хурантан тухнă та ӳкнĕ. || Очень. N. Сана Верук хытă кĕттĕр ( = кĕтрĕ): килет пулĕ, тесе. Альш. Чĕнтĕм хытă, тет: килес, терĕç. Ib. Хăйсене пыма питĕ хытă каларĕçĕ. Чхĕйп. Пит хытă хăранă. Очень боялись. Регули 1403. Хытă çиленчĕ он çине. N. Арăма кĕркунне укçа хытă кирлĕ пулнă (пока добились). Изамб. Т. Пурсăмăр та пит хытă ӳсĕрĕлтĕмĕр. N. Питĕ хытă тав-тăватăп вăлсене. || Очень хорошо. N. Хотла хытă пĕлетĕп. тетчĕ. || Настойчиво, смело. N. Унта халăхшăн хытă тăракана суйлас пулать. || Крутой (о каше, о яйцах). Чураль-к. Хытă пăтă çимĕттĕм, çăвне кура çиетĕп. Череп. Хытă пиçнĕ çăмарта. О сохр. здор. Çăмарта чĕрĕлле те, калеклĕ пĕçернине те, хытă пĕçернине те çиме юрать. || Назв. болезни. N. Эпĕ хасĕр пăртак сымартарах выртап больницара, хысанаран ăш хытти туртать, и пилĕк ыратать (б. Чист. у.). Ст. Чек. Ăша хытă кĕни. Чăв.-к. Эпĕ ăша хытă кĕнипе ни йĕре пĕлместĕп, ни тăра пĕлместĕп. N. Вилĕм хытти туртнипе (предсмертные судороги). N. Юмăç карчăкки аллине кĕпе айĕнчен хырăм çинелле (мне) чиксе ячĕ те, хырăма аллипе пуса-пуса калать: ак кунта Ишек хытти, ак тата Кипĕт хытти. Ишеке çурта кайса памалла, Кипĕте хур пусса чӳклемеллĕ, тет (от боли в животе). Моя автобиограф. Будучи лет 9 или 10, я заболел какой-то внутренней болезнью. Мать повезла меня к Семеновой старухе. Меня положили вверх лицом. Йомзя подсунула свою руку под мою рубашку и щупала мой живот, при чем говорила: а вот это Ишек хытти (т. е. это жесткое место от Ишаковского бога), а это вот Кипĕт хытти (от киремети Кипĕт) и т. д. Альш. Шыв хытти; ăншăрт хытти; сивĕ хытти; çын çилли хытти; кĕлĕ хытти; вилĕ хытти; вилĕм хытти. Ib. Мананкăкăр айне сивĕ хытти кĕрсе каять та, сывлама йывăр пулать. N. Çын çилли хытти = çын çилли чирĕ. См. çын çилли чирĕ. (вып. ХII, стр. 154). || Назв. поля. Тайба Б.

хăпартла

поднимать. Сам. 20. Çутăласса ĕненни — ман чунăма хăпартлать. N. Хăпартла = çĕкле. Кан. Пуçа çӳлелле хăпартларăм. Çĕнтерчĕ 53. Кеорки пуç айĕнчи минтерне пырса кăшт хăпартласа хăварать.

кĕле

(к'э̆л'э), запорка, запор, задвижка. Зап. ВНО. Алăк кĕли, хапха кĕли. Кĕле — запор. Ib. Алăкне кĕлепе кĕлеленĕ. Икково. Кĕле яр, кĕле хор. Запри запором. Тюрл. Кĕле — деревянная задвижка (алăк кĕли, çенĕх кĕли). Перев. Кĕлине çĕкле, хĕрĕм! Ск. и пред. 56. Алăка кĕле хунă вăл. На одном рис. кĕле — горизонтальная, задвижка, которая ходит в двух скобах, из коих одна вбита в косяк, а другая, с той же стороны, в стену.

кĕрĕс

(_кэ̆_рэ̆_с, к'ӧ̆_рӧ̆_с), подр. звуку, получающемуся от тяжкого удара или от падения тяжелого предмета. Б. 13. Кĕрĕс! туса ӳкрĕ. Ала 81. Çитрĕ, тет, старик хай çĕлен патне, лаши кĕресех ӳкрĕ, тет. Н. Седяк. Упи, хăраса, кĕрĕс! туса ӳкнĕ, тет. Сред. Юм. Пӳртре кам та пôлса сиксен, кĕрĕс! кĕрĕс! тăвать. Ib. Кĕрĕс-кĕрĕс — пысăк япалана тôкмакпа çапсан, илтнекен (= илтĕнекен) сасса калаççĕ. ППТ. Пӳртре ташласа, кĕрĕс-кĕрĕс тутарма юрамас: хур чĕппи тухмас, теççĕ (если есть гусыня в избе. Сĕрен). Шел. 66. Кĕрĕс-кĕрĕс! пĕр-пĕрне çĕкле-çĕкле çапаççĕ. Альш. Унччен те пулмарĕ, тет, хай сурăх таки кĕрĕс! туса ӳкрĕ, тет. Ск. и пред. 75. Кĕрĕс-кĕрĕс! ташласа, пӳрт урайĕ силленет (качается). || Подр. выстрелу. Перев. Пăшалпа кĕрĕс! тутарса ячĕ (вистрелил, выпалил).

кĕтес

(_кэ̆_тэ_с), угол (с русск. кутец?) Орау. Хăмана пĕр кĕтесрен тепĕр кĕтессе (с угла на угол) хирĕнтерсе (если туго, тĕкĕнтерсе — если не плотно, чуть-чуть) хунă. Ib. Эп кĕтесселле шăвап, кунта сире çывăрма памăп, кашăртатса. N. Кĕтес картни, рубка углов. Синьял. Пурçăн тутăр кĕтессине пирĕн ят ӳкмен, мĕн тăвас? Толст. Урисенчен ярса тытаççĕ (хватают), тет те, кĕтессине (об угол) çĕкле-çĕкле çапаççĕ (parvulos), тет. СПВВ. Тĕпел кĕтесси, кăмака кĕтесси, алăк кĕтесси, турă кĕтесси. ЧС. Эпĕ вара, анне сăмахне итлесе, пĕр кĕтессе (в угол) кайса лартăм. Сред. Юм. Кĕт, кĕт, кĕтес, мана кĕтес кам парать? Пуран кашни кĕтессине пĕрер çын тăраççĕ те, пĕри çапла каласа пура варĕнче çӳрет; ыттисем вырăнтан куçнă чôхне вара ô кăшин (= хăшин) вырне (= вырăнне) те пôлса кĕрсе тăрать; кĕрсе тăма ĕлкĕреймесен, калах тепĕр вырăн ôлштараччен варĕнче тăрат. (Игра). Альш. Кĕтесрен пăрăнчĕ, кĕтесрен тухрĕ. Повернул за угол, вышел из-за угла. Чартакан. † Сарă пурçăн кĕтесне пирĕн ятсем ӳкмен пуль, хура пурçăн кĕтесне пирĕн ятсем ӳкнĕ пуль. N. Юлашки хут тăкма тухсан (поминальные яства), сасă кăларакан арăм, тула тухса, кашни пӳрт кĕтессине пырса, «сасă кăларать». (Пумилкке). Сред. Юм. Кĕтесе (-_зэ) пырама (рубить) канçăр (трудно) ôна. Ib. Кĕтесĕн (-_зэ̆н') мăкне вырнаçтарасси пит канçăр. Ib. Кĕтессĕн мĕнех пôр вара ôн пит, пыра (= пура, срубить, рубить) пĕлмелле марри? Какую особенную трудность представляет рубка углов (избы и пр.?). Ст. Чек. Авланнă çын кĕтессе ларса çисен, арăмĕ вилет, тет. Ib. Авланман çын кĕтессе ларса çисен, кăлава хĕрне илет, тет. (Старая поговорка). || Межа. Пшкрт: _кэ̆_дӓ_с. Хорачка: ана _к̚дэ_зэ̆ — межа. СПВВ. Кĕтес = ана йăранĕ. Козм. Б. Яныши. Тăваттăмĕш тунката патне çитсен, мишавай кĕтес виçнĕ чух эпир улттăн та улăха çырла пуçтарма кайрăмăр.

айван

(аjван), stultus: incallidus; mollius est, quam ухмах. Глупый, простой; выражение более мягкое, чем „ухмах“. СПВВ. ПЕ. Айван — йăвашшăн (надо: çемçереххĕн) калани. „Айван“ — мягкое выражение. ЧС. Эй, айван! Эсĕ, пирĕн сăмахсене итлемесĕр, çамрăк пуçупала таçта кайса, темĕн тĕлне пулса, темĕн çапса вĕлерес, темĕн персе вĕлерес... Ах, глупая голова. Если ты не послушаешься нас, то с своим молодым разумом попадешь не знаю куда, или тебя кто-нибудь убьет. Ар. Ив. Ача-пăчанăн мĕн пулмасть, халĕ вăл çамăрăк, айван. С детьми чего не бывает; теперь он молод, глуп. Сред. Юм. Çамрăк çынна: „Ăс кĕрсе çитмен-ха õна“, тессине: „Айвантарах-ха õлă“, теççĕ. Вместо того, чтобы сказать о молодом человеке, что он еще не вошел в совершенный разум, говорят: „Еще его дело глупое“. Ходар. Эпир айван ывăлĕ-хĕрĕ ним те пĕлместпĕр, пĕр сан çине анчах витĕнетпĕр. Мы, глупые люди (точнее: дети глупых), ничего не знаем, и только на тебя уповаем. (Из молитвы при обряде чӳклеме). Буин. Çăвара шыв тулнă, кăшкăрмалла мар. Хай эпĕ, айванскер, шыва çăта пуçларăм: „Пăлари шыв чактăр та, тухам“ тесе. В рот мне налилась вода, так что кричать было нельзя. Тогда я, глупый, начал глотать воду, чтобы таким образом вода в р. Буле убыла, и я мог выйти на берег. Хып. 06. № З. Ан ухмахлан, айван! Ак мишука çĕкле те, атя ман хыçран, тет. Недурачься, глупый! Вот возьми мешок и иди за мною. Календ. 04. Хăй, айван, вăрлăх чи начаррине хăварать: „Вăрлăха юрĕ-ха“, тет. Сам, по глупости, оставляет на семена самые негодные зерна, думая, что для посева и они годны. || Etiam de rebus dicitur. Также иногда относится и к вещам. Собран. Айван ăсăмпа шухăшлатăп: хамăр тăван лайăх калаçма. Как раздумаю я своим глупым разумом, — как приятно вести беседу е нашею роднею (или: родственником). Бюрг. Хамăн айван ăсăмпа шухăшласан, сана пĕрте усал туман пек туйăнат-çке. Поразмыслив своим глупым разумом, нахожу, что я, кажется, не сделал тебе ничего дурного. А. Прокоп. Пуçăмăр айван, ăсăмăр ухмах. Голова у нас бестолковая, и ум у нас глупый. Орл. Пурăнăç йĕркине питех пĕлиман çынна (ваттинех мар): „Эй, айван ăс!“ теççĕ. Ăссăр вылăха-чĕрлĕхе те калаççĕ. Человека, не знающего житейских порядков (не очень старого), обзывают глупым. Так же бранят и бессмысленную скотину. Ст. Чек. Ку купа айвантарах-ха, кăшт утă хумалла. Эта копна маловата, надо положить еще немного сена. Ib. Ку купа айвантарах пулат, куран: ути те начар, хăй те пĕчĕкçĕ. Эта копёшка, как видно, будет не из важных: и сено плохое, и сама маленькая. || Как существительное. Substantia modo. О грам. 18. Ача-пăчана çамрăкла ирĕк ан пар, унăн айванĕ хыççăн ан кай. Не давай детям воли смолоду и не потакай их неразумию. Л. Кошк. † Мана çырнă çын ачине ырă та ырă тиеççĕ; ун ыррипе мĕн тăвас? — таçтан айванĕ паларат. Все говорили про моего суженого что он очень хорош; а на что его хорошество, когда его глупость заметна невесть откуда?

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

базар

сущ.муж. (син. рынок)
пасар; сельский базар ял пасарĕ; школьный базар шкул хатĕрĕсен пасарĕ ♦ птичий базар кайăк пасарĕ (вĕçен кайăк питĕ йышлăн йăва тăвакан вырăн); устроить базар шăв-шав çĕкле, çуйхаш

бить

глаг. несов.
1. (син. ударять, стучать) çап, шакка, шаклаттар; бить молотком малатукпа шаклаттар; бить в дверь кулаком алăка чышкăпа шакка; бить по воротам хапхана çап (футбол, хоккей вăййинче)
2. кого (син. избивать) çап, хĕне, ват; бить по лицу питрен çупса яр
3. кого-что (син. громить, разбивать) çĕмĕр, аркат, ват; бить врага тăшмана аркат; битое стекло кĕленче ванчăкĕ
4. (син. стрелять) пер; бить из орудий тупăсенчен пер; ружьё бьёт метко пăшал тĕл перет
5. (син. вытекать) тап, тапса тăр, юхса тух; под горой бьют родники сăрт айĕнче çăл куçсем тапса тăраççĕ ♦ бить в колокола чан çап; часы бьют шесть сехет улттă çапать; бить птицу кайак-кĕшĕк пусса тирпейле; бить по карману тăкак кӳр; бьёт лихорадка сивĕ чир силлет; запах бьёт в нос шăршă сăмсана çурать; бить тревогу хавха çĕкле (хăрушлăх çинчен пĕлтерсе)

бокал

сущ.муж. (син. фужер)
черкке (пысăкки); поднять бокал за хозяина дома кил хуçишĕн черкке çĕкле

бунт

сущ.муж. (син. восстание, мятеж)
пăлхав; поднять бунт пăлхав çĕкле

бунтовать

глаг. несов. (син. восставать)
пăлхан, пăлхав çĕкле

возродить

глаг. сов. (син. восстановить)
чĕрт, çĕнет, чĕртсе тăрат, çĕнĕрен çĕкле; возродить народные традиции халăх йăли-йĕркине чĕртсе тăрат; возрождённый после землетрясения город çĕр чĕтреннĕ хыççăн çĕнĕрен çĕкленĕ хула

волновать

глаг. несов.
1. что хумхантар, хумла, хум çĕкле, хум кăлар; ветер волнует воду çил шыва хумхантарать
2. кого (син. тревожить, беспокоить) хумхантар, пăлхантар, пăшăрхантар; нас это не волнует ку пире хумхантармасть

воодушевить

глаг. сов.
хавхалантар, çĕклентер, кăмăла çĕкле; мы воодушевлены первыми победами малтанхи çĕнтерӳсем пире хавхалантараççĕ

восстание

сущ.сред.
пăлхав, пăлхану; пăлханни; крестьянские восстания хресченсем пăлханни; поднять восстание пăлхав çĕкле

выжать

глаг. сов.
1. (син. выкрутить) пăр, пăрса кăлар; выжать мокрое полотенце йĕпе ал шăллине пăрса кăлар
2. хĕстер, хĕс, пăчăрта, пăчăртаса кăлар; выжать сок из лимона лимон сĕткенне пăчăртаса кăлар ♦ выжать штангу штанга çĕкле (кăкăр çинчен майĕпен йăтса)

замахнуться

глаг. сов.
хăмсар, алă çĕкле, çапма тăр; замахнуться палкой патакпа хăмсар

качать

глаг. несов.
1. кого-что сулла, силле, сиктер, чӳхентер; качать колыбель сăпка сиктер; качать на качелях чуччу ярăнтар; волны качают лодку хумсем кимме чӳхентереççĕ
2. кого (син. подбрасывать) çĕкле, урра йăт (саламласа)
3. что уçла; качать воду насосом шыва насуспа уçла ♦ качать головой пуçа пăркала (килĕшмесĕр)

настроить

глаг. сов.
1. что ĕнер; настроить гитару гитарăна ĕнер
2. что (син. отрегулировать) майлаштар, йĕркеле; настроить станки станоксене йĕркеле; приёмник настроен на короткие волны приёмника кĕске хумсене итлеме майлаштарнă
3. кого кăмăла çавăр, илĕрт; настроить на весёлый лад кăмăла çĕкле, хаваслантар

нести

1. глаг. несов.
1. (син. перемещать) йăт, çĕкле, йăтса пыр, çĕклесе пыр; нести дрова в сарай вутта сарайне йăт
2. (син. мчать) вĕçтер; ветер несёт пыль çил тусан вĕçтерет ♦ нести потери çухату тӳс; нести ответственность явап тыт; нести службу хĕсметре тăр; несёт холодом сивĕ кĕрет; нести вздор пустуй сӳпĕлтет; нести убытки тăкак кур; нести добро людям çынсене ырă ту

носить

глаг. несов.
1. кого-что йăт, çĕкле, йăтса çӳре; носить ребёнка на руках ачана алăра çĕклесе çӳре
2. что тăхăн; тăхăнса çӳре, -па (-пе) çӳре, носить шляпу шлепкепе çӳре; носить военную форму çар тумĕ тăхăнса çӳре
3. что -лă (-ле) пул; -па (-пе) çӳре; он носит бороду вăл сухал ӳстерсе янă; она носит фамилию мужа вăл упăшкин хушамачĕпе çӳрет

поднять

глаг. сов.
1. çĕкле, йăт, ил (çĕртен); поднять книгу с пола кĕнекене урайĕнчен ил; поднять мешок картбфеля çĕр улми миххине çĕкле
2. (ант. опустить, понизить) хăпарт, çĕкле, çĕклентер, çӳллĕрех ту; поднять плотину на два метра пĕвене икĕ метр хăпарт; ученик поднял руку вĕренекен аллине çĕклерĕ
3. (син. увеличить, повысить) ӳстер, пысăклат; поднять цену хака ӳстер; поднять производительность труда ĕç тухăçлăхне ӳстер
4. çĕкле, çĕклентер, ӳстер; поднять настроение кăмăла çĕклентер; поднять авторитет фирмы фирма ятне-сумне ӳстер ♦ поднять тревогу тревога ту, хавха кăлар; поднять крик кăшкăрашма тытăн; поднять вопрос ыйту ларт; поднять на ноги ура çине тăрат, çĕклентер; поднять на смех кулăш ту; поднять целину çерем çĕт, çерем сухала

рычаг

сущ.муж.
кӳсек; приподнять бревно рычагом пĕренене кӳсекпе çĕкле

флаг

сущ.муж. (син. знамя)
ялав; государственный флаг патшалăх ялавĕ; поднять флаг на корабле карап çийĕн ялав çĕкле

штанга

сущ.жен.
1. штанга (спорт хатĕрĕ — тимĕр хурсă çине тăхăнтартнă йывăр çаврашкасем); поднять штангу штанга çĕкле
2. кашта (футбол, хоккей хапхин); мяч ударился о штангу мечĕк каштана пырса çапăнчĕ

шуметь

глаг. несов.
1. шавла, шав çĕкле; деревья шумят на ветру йывăçсем çилпе шавласа лараççĕ
2. шавла, кăшкăраш; шуметь из-за пустяков кирлĕ-кирлĕ маршăн кăшкăраш

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

вытаскать

сов., вытаскивать несов. çĕкле-çĕкле тух, çĕклесе тух, йăтса тух, кăлар (япаласене, вут тухсан).

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

бодрить

несов. кого-что çĕклентер, кăмăла çĕкле; уçăлтар; весенний воздух бодрит çурхи сывлăш чуна çĕклентерет.

бокал

м. черкке (пысăкки); поднимать бокал черкке çĕкле (тав туса е саламласа ĕç).

бузить

несов. прост. шавла, тĕркĕш, пăтăрмах çĕкле.

бунтовать

несов. пăлхан, пăлхав ту (е çĕкле).

вдохновить

сов. кого-что хавхалантар, çĕклентер, кăмăл-туйăма çĕкле; вдохновить на подвиг латтăр ĕç тума хавхалантар.

взвести

сов. 1. кого-что çавăтса хăпарт, улăхтар; 2. что (поднять на кого-что-л. глаза, взор) çĕкле; 3. на кого (приписать что-л. предосудительное); взвести обвинение вырăнсăр айăпла; взвести клевету элекле; ◇ взвести курок пеме хатĕрлен (пăшалпа).

вздёрнуть

сов. кого-что, разг. туртса хăпарт, çĕкле; вздёрнуть на мачту флаг мачта çине ялав туртса хăпарт; вздёрнуть коня на дыбы ута чĕвен тăрат; ◇ вздёрнуть нос сăмсана каçăрт (мăнаçланнипе).

вздуть

сов. что 1. вĕрсе хăпарт, çĕкле; ветер вздул пыль к небу çил тусана пĕлĕтелле çĕклерĕ; 2. (увеличить в объёме) вĕрсе хăпарт; 3. перен. разг. (повысить, увеличить) хăпарт, ӳстер; вздуть цены хаксене ӳстерсе яр; 4. прост. (раздуть, разжечь) вĕрсе чĕрт.

вздымать

несов. что (волны) çĕкле (хум); (пыль) тустар, мăкăрлантар (тусан).

взметать

несов. что (поднимать к верху); çĕкле; взметать пыль тусан çĕкле.

взметнуть

сов. 1. что (подбросить к верху) çĕкле, çӳлелле ывăт; 2. чем (взмахнуть) сулса яр.

возбудить

сов. 1. что вăрат, тапрат, хускат, çĕкле; возбудить интерес интереслентер; возбудить сомнение иккĕленӳлĕх хускат, иккĕлентер; 2. что (предложить для обсуждения) хускат, пуçар; возбудить вопрос ыйту хускат; возбудить судебное дело судра ĕç пуçар, суда пар; 3. кого (настроить против) хирĕç тăрат; возбудить против себя товарищей юлташсене хăвна хирĕç тарат; 4. что (взволновать) пăлхантар, хумхантар.

возвысить

сов. 1. кого-что хăпарт, ӳстер, çĕкле, чапа кăлар; 2. что (усилить) хăпарт, пысăклат; возвысить голос сасса хăпарт.

возвышать

несов. 1. см. href='/s/возвысить'>возвысить; 2. кого (облагораживать) çĕкле, лайăхлат (шухăш-кăмăла).

воздвигнуть

сов. что çĕкле, туса ларт, ту; воздвигнуть Дворец культуры Культура керменĕ туса ларт.

вознести

сов. кого-что çĕкле, ӳстерсе яр, хăпарт.

возродить

сов. кого-что çĕнет, çĕнĕрен çĕкле.

воля

ж. 1. кăмăл çирĕплĕхĕ (лартнă тĕллеве е тытнă шухăша пурнăçлама пултарни); 2. (желание) кăмăл, ирĕк, ху тăвас тени; сделать по своей воле хăвăн ирĕкӳпе ту; последняя воля кого-л. çыннăн юлашки кăмăлĕ; 3. (свобода) ирĕк, ирĕклĕх; вырваться на волю ирĕке тух; на воле ирĕкре; ◇ воля ваша хăвăр ирĕкĕр; дать волю рукам 1) (бить) алла çӳле çĕкле (çапасшăн); 2) (трогать, хватать) тыткала; по воле волн хум юххипе.

восхитить

сов. кого-что кăмăл-туйăма çĕкле, чун-чĕререн хавхалантар, чунтан-чĕререн хавхалантар, савăнтарса тĕлĕнтер.

вскинуть

сов. кого-что 1. çӳлелле ывăт (е пер); вскинуть грабли на стог кĕреплене капан çине ывăт; 2. (быстро поднять) çĕкле; вскинуть мешок на плечо миххе хулпуççи çине çĕкле; вскинуть ружьё пăшала çĕклесе тыт; ◇ вскинуть глаза (или глазами) куç çĕкле.

выжать

сов. что 1. пăчăртаса кăлар (е сăрăхтар); пăр, пăрса типĕт; выжать сок из яблок панулми сĕткенне пăчăртаса кăлар; выжать бельё кĕпе пăр; 2. перен. (с трудом извлечь, получить) ил, илсе пĕтер; выжать из машины всё, что можно машинăпа май пур таран усă кур; 3. спорт. çĕкле, хăпарт; выжать штангу штанга çĕкле.

выкинуть

сов. 1. см. href='/s/выбросить'>выбросить; 2. что, разг. (совершить что-л. неожиданное) кĕтмен çĕртен мĕн те пулин туса кăтарт; 3. прост. (преждевременно разрешиться — о человеке) ача (е хырăм) пăрах; (о лошади) хăм пăрах; (о корове) пăру пăрах; (об овце, козе) пăран пăрах; (о свинье) çăвăр пăрах; ◇ выкинуть из головы ман, шухăшлама пăрах; выкинуть на улицу урама кăларса ывăт; выкинуть (или выбросить) белый флаг шурă ялав çĕкле (е кăларса çак) (парăнни çинчен пĕлтерсе).

вынести

сов. 1. кого-что илсе тух, кăлар, йăтса тух, йăтса (е çĕклесе) кăлар; вынести мебель из комнаты сĕтел-пукана пӳлĕмрен кăлар; вынести на продажу сутма илсе тух; 2. что (предложить для обсуждения) тăрат, ларт; вынести вопрос на собрание ыйтăва пухура сӳтсе явма ларт; 3. кого-что (унести, умчать куда-л.) илсе тух (е кăлар), вĕçтерсе тух (е кăлар); лошади вынесли сани на дорогу лашасем çунана çул çине илсе тухрĕç; 4. кого-что (выбросить течением и т. п.) кăларса пăрах, çĕклесе кăлар; юхтарса кай; волна вынесла плот на берег хум сулла çырана кăларса пăрахрĕ; лодку вынесло течением в открытое море юхăм кимме уçă тинĕсе юхтарса кайрĕ; 5. что (извлечь из чего-л.) туян, пыр (пĕр-пĕр шухăш е туйăм патне); вынести убеждение çирĕп шухăш тыт; вынести хорошее впечатление о ком-чём-л. кăмăла кай (кам е мĕн те пулин); 6. что (выставить вперёд) çĕкле, тăс, кăнтар; вынести правую руку сылтăм алла малалла тăс; 7. что (перенести) чăт, тӳс, чăтса (е тӳссе) ирттер; 8. что йышăн (пĕр-пĕр ĕç тума); вынести решение решени йышăн; вынести благодарность тав ту; ◇ вынести на своих плечах пĕтĕмпех хăвăн çине ил.

выставить

сов. 1. что (вынуть) кăлар, кăларса хур (е тăрат, ларт), ил; выставить рамы чӳречесене ил; 2. что (поставить наружу) кăларса ларт (е тăрат); выставить шкаф в коридор шкафа коридора кăларса ларт; выставить на стол сĕтел çине кăларса ларт; 3. что (выдвинуть вперёд) тăс, кăнтар, çĕкле; выставить вперёд руку алла тăс; 4. что (предложить для решения, обсуждения) тăрат, кăларса тăрат; выставить кандидатуру кандидата тăрат; 5. кого-что (поставить, поместить) тăрат; выставить охрану хурал тăрат; 6. что (поместить для обозрения) кăларса тăрат (е ларт, хур); выставить на витрину витринăна кăларса хур (е тăрат); 7. что (проставить) ларт; выставить отметки в журнале журнал çине отметкăсем ларт; кого-что, разг. (представить) кăтарт, курăн; выставить себя храбрецом хăвна паттăр пек кăтарт; выставить себя в смешном виде кулăшла курăн; выставить кого-л. на посмешище култар, намăс кăтарт.

жать

несов. 1. что (стискивать, сдавливать) чăмăрта, пăчăрта; жать руку алла чăмăрта; 2. кого-что, перен. разг. (притеснять) хĕс, хĕстер; 3. что и без доп. (быть тесным) хĕс, тыт, турт; сапог жмёт атă хĕсет; пиджак жмёт под мышками пиншак хул айĕнчен туртать; 4. что (выжимать, выдавливать) пусса кăлар, пăчăртаса кăлар; пăр; жать сок из лимона лимон шывне пăчăртаса кăлар; 5. что, спорт. çĕкле; жать штангу штанга çĕкле.

завернуть

сов. 1. кого-что (обернуть) чĕрке, сыр; завернуть ребёнка в одеяло ачана утиялпа чĕрке; 2. что тавăр (çанна); çĕкле (тумтир аркине); 3. (свернуть в сторону) пăрăн, пăрăнса кĕр; завернуть налево сулахаялла пăрăн; 4. разг. (зайти, заехать попутно) кĕрсе тух (çула май); 5. что (завинтить, закрыть) пар, парса ларт (крана), хуп, хупса ларт; ◇ завернули морозы шартлама сивĕ çитрĕ.

задрать

сов. 1. что, разг. (поднять) çĕкле, тăрат, каçăрт; задрать хвост хӳрене тăрат; задрать голову пуçа каçăрт; 2. что, разг. (загнув, поднять что-л.) çĕкле, тавăр; задрать подол рубашки кĕпе аркине çĕкле; 3. что (надрезав, надорвав загнуть) уйăр, сӳ, хăйпăт, висте; задрать кору хупă уйăр; 4. кого (убить, растерзать) çурса тăк, тулласа тăк; медведь задрал корову упа ĕнене çурса тăкнă; 5. кого, уст. (запороть) ват, хĕне (пушăпа, хулăпа);◇ задрать нос сăмсана каçăрт.

занавес

м. чаршав, карă; поднять занавес чаршав çĕкле; опустить занавес чаршав кар.

занести

сов. 1. кого-что (принести) илсе кил (е кĕр), илсе килсе пар (е хур), кĕртсе пар (е хур), леçсе пар; занести книгу в библиотеку библиотекăна кĕнеке леçсе пар; судьба занесла меня в Сибирь шăпам мана Çĕпĕре илсе çитерчĕ; 2. что (записать) çырса хур, кĕрт; занести в список списока кĕрт; занести в протокол протокола çырса хур; 3. что (поднять или отвести в сторону) çĕкле; пăрса кĕр, илсе кĕр; занести руку для удара çапас тесе алла çĕкле; занести ногу на ступеньку картлашка çине ярса пус; 4. кого-что (засыпать) шăлса кай (е ларт), тултар, тултарса ларт, хӳ, хӳсе кай (е ларт — сăм. юр, хăйăр); дорогу занесло снегом çула юр шăлса кайнă.

качать

несов. 1. кого-что (ветку) силле (йывăçа); (столб) лăка (юпана); (лодку) чӳхе (кимме); (на качелях) ярăнтар (чуччу); сиктер (сăпкана); ветер качает ветки дерева çил йывăç тураттисене силлет; 2. чем сулла; качать ногой ура сулла; 3. кого (подбрасывать вверх) çĕкле, урра йăт; 4, что (выкачивать) уçла; качать воду насосом насуспа шыв уçла; ◇ качать головой пуçа силле (е сулла), пуçа пăркала.

козырять

несов. разг. (приветствовать по-военному) ал çĕкле (çар çынни пек саламла).

крепиться

несов. 1. чăтса тăр, тӳс 2. (бодриться) кăмăла çĕкле, хытар, алла ил (хăвна ху).

легко

1. нареч. (по весу) çăмăллăн, çăмăл; легко поднять çăмăллăн çĕкле; легко держать çăмăл тыт; 2. нареч. (чуть-чуть) çăмăллăн, çăмăл; легко коснуться çăмăллăн пырса тĕкĕн; 3. нареч. (нетрудно) ансат, çăмăл; задача легко решается задачăна шутлама çăмăл; 4. в знач. сказ. безл. çăмăл; это сделать не легко куна тума çăмăл мар; ◇ легко сказать! калама çăмăл!

ободриться

сов. хавхалан, кăмăла çĕкле, çĕклен.

окрылить

сов. кого-что (воодушевить) хавхалантар, хаваслантар, çунатлантар, ĕмĕтлентер, кăмăла çĕкле, çунат хуш.

повысить

сов. 1. что хăпарт; повысить уровень воды шыв шайне хăпарт; 2. что (усилить, увеличить) ӳстер, вăйлат, хăпарт; повысить производительность труда ĕç тухăçлăхне хăпарт; повысить цену хак ӳстер, хаклат; повысить знания пĕлӳлĕхе ӳстер; 3. что (улучшить) лайăхлат, ӳстер; повысить качество пахалăха лайăхлат; 4. кого (по службе) асла кăлар, çĕкле; повысить в чине чин хуш; ◇ повысить голос (или тон) сассуна хăпарт, кăшкăра пуçла.

подбросить

сов. 1. кого-что (бросить вверх) çӳлелле ывăт, сиктер, йăт; подбросить мяч мечĕке çӳлелле ывăт; подбросить на ухабе ланкашка çинче сиктер; 2. что, разг. (сделать резкое движение вверх рукой, головой) каçăрт, каçăртса пăрах, çĕкле; 3. что, чего (бросить дополнительно; подложить) хушса пар; подбросить роту солдат тепĕр рота салтак хушса пар; подбросить дров в печь кăмакана вутă татах пăрах; 4. что, чего (тайком подложить, оставить) пăрах, вăрттăн пырса хур; 5. кого-что, разг. (подвезти, доставить) çитер, илсе кай; подбросить до города хулана çити илсе кай.

поддёрнуть

сов. что, разг. çаклатса çĕкле (е хăпарт, турт).

поднять

сов. 1. кого-что (с земли, с полу) çĕкле, йăт; поднять мешок михĕ йăт; 2. что (отделив, удержать на весу) çĕкле, йăт; поднять тяжесть вăй; поднять шесть пудов ултă пăт йăт; поднять бокал черкке çĕкле; 3. что, перен. разг. (разобрать) пăхса тух; поднять архив кив хутсене (е архива) пăхса тух; 4. кого-что (переместить наверх) çĕклесе улăх, йăтса хăпар, хăпарт; поднять по лестнице пусма тăрăх хăпарт; поднять вещи на третий этаж япаласене виççĕмĕш хута йăтса хăпар; 5. кого-что (вернуть в стоячее положение) тăратса ларт; поднять стул пукана тăратса ларт; 6. кого, разг. (поставить на ноги) тăрат, çĕклесе тăрат, тăма пулăш; поднять лошадь лашана çĕклесе тăрат; 7. кого-что, прям. и перен. çĕкле, тăрат; поднять народ на борьбу халăха кĕрешĕве çĕкле; поднять с постели çывăрнă çĕртен тăрат; 8. кого, охот, (вспугнуть, выгнать) хăратса кăлар; поднять зверя тискер кайăка хăратса кăлар (шăтăкĕнчен, чăтлăхран); 9. кого-что (заставить подняться в воздух) вĕçтерсе яр, вĕçтер; поднять самолёт самолёт вĕçтер; поднять пыль тусан кăлар; 10. что (возбудить, начать что-л.) ту, кăлар, çĕкле, тапрат, хускат; поднять мятеж пăлхав кăлар; поднять шум шăв-шав ту; поднять вопрос ыйту хускат; 11. что (сделать более высоким) çӳллĕрех ту, хапарт, çĕкле; поднять уровень воды шыв шайне хăпарт; 12. что, муз. (тон) хăпарт; поднять голос сасă хăпарт; 13. что, перен. хапарт, çĕкле, ⸗ат [⸗ет], ⸗тар [⸗тер], хуш, çĕклентер; поднять настроение кăмăла çĕклентер; поднять цены хак хăпарт; 14. что (наладить, восстановить) юса, ура çине тăрат; поднять хозяйство хуçалăха ура çине тăрат; 15. что, с.-х. (вспахать) çĕт, уç; поднять целину çерем уç; поднять пар çĕртме ту; ◇ поднять голову пуçа çĕкле (е каçăрт); поднять голос татăклă(н) кала; поднять меч (оружие) вăрçа пуçла (е тапрат); поднять перчатку çапăçма чĕннине йышăн; поднять петли куçне хăпарт (чăлханне); поднять шерсть шартлан; поднять на воздух сирпĕнтерсе яр (тарпа); поднять на смех мăшкăл ту; поднять паруса парăç çĕкле, кайма тапран; поднять на ноги ура çине тăрат.

подобрать

сов. 1. кого-что (поднять) çĕртен ил, пуçтар, пуçтарса ил; подобрать подкову такан пĕшкĕнсе ил; подобрать рассыпавшиеся деньги тăкăннă укçана пуçтар; 2. что (убрать, спрятать подо что-л.) пуçтар, тирпейле, пуçтарса тыт; подобрать волосы çӳсе пуçтар (е тирпейле); подобрать вожжи тилхепене пуçтарса тыт; 3. что (приподнять вверх) çĕкле, тавăр; подобрать подол аркине çĕкле; подобрать рукава çанăсене тавăр; 4. что (найти подходящее чему-л.) суйласа туп (е ил), туп; подобрать ключ çăраççи юраттар; подобрать необходимый материал кирлĕ материал пухса çитер.

подогреть

сов. 1. что ăшăт, ăшăтса ил; подогреть воду в котле хуранпа шыв ăшăт; 2. кого-что, перен. разг. (слегка взбудоражить) кăмăла çĕкле (е хăпарт), вĕрилентер, хăпартлантар.

подхватить

сов. 1. кого-что (поднять) ярса ил, илсе çĕкле; 2. кого-что (не дать упасть) хăвăрт ярса тыт (е ил); 3. кого-что (увлечь, унести течением) илсе (е юхтарса) кай; лодку подхватило течением кимме шыв юхтарса кайнă; 4. что, перен. разг. туп, çаклат, ерт; подхватить болезнь чир çаклат; 5. без доп. (стремительно рвануться, напр. о лошадях) сиккипе яра пар; лошади подхватили лашасем сиккипе яра пачĕç; 6. что (поддержать начатое другим) хапăл ту, хапăлласа йышăн; подхватить инициативу масс халăх пуçарăвне хапăлласа йышăн; 7. что и без доп. (начать подпевать) хыççăн юрлама тытăн.

подцепить

сов. 1. что, разг. кăкар, çаклат; подцепить вагон к поезду вагона поезд çумне кăкар; 2. кого-что çаклатса çĕкле (е йăт), çаклатса ил; подцепить бревно багром пĕренене пакурпа çаклатса ил; 3. что, перен. разг. çаклат, ерт, туп, лектер; подцепить болезнь чир ерт.

потаскать

сов. 1. разг. что и без доп. (некоторое время) йăт, çĕкле, сĕтĕр, тулт (пĕр хушă); 2. что (все многое) йăтса (е сĕтĕрсе, вăрласа) пĕтер.

придать

сов. 1. кого-что (прибавить) хуш, хушса (е çине) пар, сĕтев хуш; 2. что, чего (усилить, увеличить) хуш, кӳр, кĕрт, пар, ⸗тăр [⸗тĕр]; придать силы вăй пар; придать бодрости кăмăла çĕкле; 3. что (сообщить качество, свойство) кӳр, кĕрт, ⸗ла [⸗ле], ⸗лат [⸗лет], ⸗ат [⸗ет]; придать округлую форму чăмăрлат; придать устойчивость тĕреклет; придать тёмный оттенок тĕксĕмлет; придать красоту кому-чему-л. илем кĕрт; 4. что, чего (вложить какой-л. смысл) вырăнне хур (е шутла), тесе шутла; не придать никакого значения ним вырăнне те ан хур; придать слишком большое значение ытлашши пысăка хур.

приободрить

сов. кого кăмăла çĕкле, хаваслантар, хавхалантар.

приподнять

сов. 1. кого-что кăшт çĕкле, хăпарт, хайăр, çĕклесе ил; приподнять при помощи рычага хайăрса кăлар; 2. что, перен. разг. (оживить) çĕкле, хăпарт, хавхалантар, хаваслантар; приподнять настроение кăмăла хăпарт.

простереть

сов. что кăнтар, чăс, тăс; простереть руки (к верху) алăсене çĕкле; (вперёд) алăсене кăнтар.

рычаг

м. 1. кӳсек, чукмар, рычаг; поднять рычагом кӳсекпе çĕкле; 2. перен. тĕрек.

согреть

сов. кого-что 1. ăшăт, вĕрилентер, хĕрт; согреть воду шыв ăшăт; согреть ноги урасене ăшăт (е хĕрт); 2. перен. (утешить, ободрить) чуна ăшăт (е çĕкле), йăпат, лăплантар.

стаскать

сов. что, разг. куçар, çĕкле, йăт (пĕр çĕре); стаскать дрова в сарай сарая вутă çĕкле.

стащить

сов. 1. кого-что (таща, снять, удалить) сĕтĕрсе антар, туртса антар; стащить я мешок с воза миххе лав çинчен сĕтĕрсе антар; стащить скатерть со стола сĕтел çиттине туртса антар; 2. что, разг. (плотно облегающую одежду, обувь) хывса ил, туртса хыв, тăпăлтарса ил (урари атта); 3. кого-что (таща, переместить) туртса кай (е антар), сĕтĕрсе кай (е антар), йăтса кай; стащить лодку в воду кимме шыва сĕтĕрсе антар; 4. что (таща, собрать в одно место) пух, çĕкле, çĕлесе (е йăтса) тултар; стащить дрова в сарай вутта сарая çĕкле; 5. кого-что, разг. (украсть, утащить) вăрласа кай, пĕçерт, йăкăрт.

тревога

ж. 1. (волнение) канăçсăрлăх, ăш вĕçни, хумхану, пăлхавăр; житейские тревоги пурнăç хумханăвĕсем; меня охватила тревога манăн ăш вĕçрĕ; в доме поднялась тревога пӳртре пăлхавăр пуçланчĕ; 2. (опасность) тревога, хавха, халхав; воздушная тревога сывлăш тревоги; поднять по тревоге тревогăпа çĕкле (çарта); ◇ бить тревогу тревога пар.

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

восстание

восстани, пăлхав; вооружённое восстание хĕç-пăшаллă восстани; поднять восстание пăлхав çĕкле

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

çĕкле

күтәрергә

Чӑвашла-эсперантолла сӑмах кӗнеки

çĕкле

[ŝekle']
levi (levu); porti (portu)
алă çĕкле — levi la manon
пуçа çĕкле — levi la kapon
шыв çĕкле — porti akvon
черкке çĕкле — levi toston
çĕклем — portaĵo, ŝarĝo
пур(ă)нăç çĕклемĕ — malfacilaĵoj de la vivo
çĕклен — leviĝi
вĕçмек тӳпене çĕкленет — la aviadilo leviĝas alten
çĕкленӳ — leviĝo, kresko, progreso
çĕкленчĕк — vigla, entuzisama

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

валем

«часть», «доля»; «небольшая копна общественного сена в 5—6 пудов» (подобные копны в дореволюционное время распределялись между крестьянами по душам). Образовано с помощью аффикса -м,-ĕм от несохранившегося глагола вале (др. тюрк. ӳлă) «делить». Ср. çĕкле «поднимать» — çĕклем «охапка»; «беремя», тĕрке «спертывать»— тĕркем «тюк»; «свёрток». Древний глагол вале позднее был вытеснен формой взаимного залота валеç. Ромстедт слово валем сопоставляет с тюркским и монгольским ӧл «свежая сочная трава», отсюда алт. ӧлӧн, монг. ӧлең «луг».

çĕкле

«поднимать», «поднимать тяжести»; çĕклесе кил (кай) «принести (унести) на себе какой-н. груз» (мешок муки, вязанку дров); çĕклем «охапка», «беремя»; у Вишневского сюксю, у Золотницкого сьӳксӳ «порука»; МК, Рабг. йӳклӓ туркм., тур., ног. йӳкле, азерб. йӳклә, узб. юкла, уйг. йӳкли, жӳкли, тат. йӧклә, кирг. жӳктӧ, казах. жӳкте, ойр. дьукте «вьючить», «навьючивать», «грузить», «нагружать»; ойр. дьукш «поручитель». Образовано с помощью афф. от çăк (см.).

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Кăмăла çĕкле

Кăмăла çĕкле [хăпарт] поднимать / поднять настроение кого, чье, чем.
Атте куçĕсем ыррăн ялкăшни манăн кăмăла та çĕклет. А. Талвир. Ĕçпеле кĕрешӳ хăпартать кăмăла. Чĕрере — тараватлă кунçулăн телейĕ. И. Тукташ.

Пуç çĕкле

Пуç çĕкле поднимать [подымать] / поднять голову.
Пуç çĕклеме пуçланă хура вăйсем революциллĕ Кронштадта тапăнаççĕ. Чăваш календарĕ. Чечеклĕ çум пекех пуçне çĕкленĕ Ялта кулак, сутуçă та тиек. Я. Ухсай. Тахçан чĕрене тымар яма ĕлкĕрнĕ шанăç татах пуçне çĕклет. П. Львов.

Тост çĕкле

Тост çĕкле [кала] провозглашать / провозгласить тост за кого-что, поднимать / поднять бокал за кого-что.
— Ирĕклĕх хăй тĕллĕнех килеймĕ, ăна вăйпа илме тивĕ. Эп çав вăйшăн тост çĕклеме хатĕр кирек хăçан та, — хăйса каларĕ Эльгеев. П. Осипов. Пĕр-пĕрин халăхне салам сунса тостсем çĕклеççĕ. С. Элкер. Эпĕ вырăс йăлипе, Тост каласшăн... Хамăршăн! Çĕнтерӳшĕн тетĕп эп, — Партишĕн те халăхшăн! П. Хусанкай.

Урра йăт

Урра йăт [çĕкле] побрасывать вверх, качать кого.
Тусăмсем мана сырса илчĕç те урра йăтма пуçларĕç. А. Артемьев. Юрла-юрла шавласан, Çакă ушкăн Колчака Урра йăтма тапратать. И. Тăхти. Эпир, каччăсем, паллах ĕнтĕ, çав тери савăнтăмăр. Якура урра та çĕклерĕмĕр. Хв. Уяр.

Хĕç çĕкле

Хĕç çĕкле [тыт] поднимать [обнажать] / поднять [обнажить] меч, поднимать / поднять оружие.
Чăваш çӳренĕ Разинпа пĕрле, Пугачевпа пĕрле хĕç çĕкленĕ. Уйăп М. Пирĕн патша пурне те хăй тапăрне чĕнет, йĕкĕтсене хĕç çĕклеме хушать. Юхма М. Пусмăрлăха тарăхса, Хĕç тытмасăр эс тӳсмен. С. Элкер. Эп пăхатăп çирĕм çул каялла, — Ун чухне эп кĕтнĕччĕ çĕн çул. Черкке мар, хĕç тытнăччĕ алла — Умăмра выртатчĕ вутлă çул. В. Урташ. Эп тытрăм алла çивĕч хĕç, — Нихăçан та мăкатмăп ăна. Г. Орлов. Ильич йыхравĕпе çĕкленнĕ, Хĕç тытнă манăн асатте, Чапаевпа пĕрле çӳренĕ, Çапăçура яман ятне. Ю. Семенов.

Черкке çĕкле

Черкке (черккесем) çĕкле поднимать / поднять тост [бокăл].
Вăрçăра çухалнă туссене Асăнса çĕклер халĕ черкке. В. Урташ.

Чуна çĕклентер

Чуна çĕклентер [çĕкле] поднимать / поднять дух у кого, вдохновлять / вдохновить кого, поднимать / поднять настроение кого, у кого, чье.
Чуна çĕклет илемлĕ пурнăç ирĕ, Юрлас килет хаваслă та хитре. М. Захаров. Янкай уççăнрах юрă-кĕвĕ янравĕ! Чуна çĕклесе эс хускат таврана. Уйăп М. «Çуркунне татах та килĕ, — тетĕп лăпкăн ун чухне, — Çутçанталăк ăшă килĕ, Çĕклентерĕ çын чунне». П. Хусанкай. Эпĕ вăрман илемĕпе киленсе утатăп. Унăн илемĕнче чуна çĕклентерекен савăнăç та, шухăша яракан тунсăх та пур. В. Алентей.

Ят çĕкле

Ят çĕкле 1. носить имя кого; 2. быть видным.
1. Урçа ячĕ йывăр ят, Урçа ятне çĕкличчен Арман чулĕ çĕклес-мĕн. Н. Никольский. 2. Саркаланма сар кĕрĕк, Пуçтарса çыхма — симĕс пиççи. Ят çĕклеме — яштак пӳ, Хурлăх курма — çамрăк пуç. Чăваш халăх сăмахлăхĕ.

Çавăн пекех пăхăр: