Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

арăслан

лев

арăслан

львиный
арăслан ами — львица
арăслан çури — львенок
арăслан тирĕ — львиная шкура
арăслан пек çапăç — драться как лев

сфинкс

сфинкс (этем пуçĕллĕ арăслан кĕлетки)

тăпăлтар

2.
терзать, рвать зубами (о хищниках)
арăслан ами зебрăна тăпăлтарса пăрахнă — львица растерзала зебру

укротитель

укротитель (циркра тискер кайаксемпе ĕçлекен)
арăслан укротителĕ — укротитель львов

çилхе

грива
арăслан çилхи — львиная грмва
ут çилхи — конская грива
çилхе çийĕ — загривок
çилхене çивĕтле — заплести гриву
хум çилхи — перен. гребешки волн, гривы волн
вăрăм çилхесем — ирон. попы (букв. долгогривые)
Уй-уй урлă хура çилхеллĕ ут кĕçенсе чупать. (Пуйăс). — загадка Через поля мчится со ржанием черногривый конь. (Поезд).

çур

10.
задрать, загрызть, растерзать
хир качакине арăслан çурнă — лев задрал косулю
çурса пăрах — 1) разодрать (напр. одежду) 2) растерзать кого-л. (о хищниках)

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

харсăр

(харзы̆р), старательный, прилежный; решительный, энергичный; озорной (о маленьких). Шурăм-п. Ĕç пуçлама кайнă чух харсăр çынна тĕл пулсан, ĕç хăвăрт пĕтет, ăнса пырать, теççĕ. Чăв. й. пур. 17°. Çав Пайтукан хăй пит харсăр пулнă, çула пулсан, пахча çимĕçĕ пит нумай тунă. СПВВ. Харсăр, ĕçре харсăр вăл. Ib. Вăл ĕç патĕнче пит харсăр. Вĕлле хурчĕ 7. Вĕлле хурчĕ пек харсăр, ăслă япала тĕнчере питĕ сахал. Изамб. Т. Ул халсăр (работящий) та, çула ĕçлерĕ, халĕ ĕнтĕ аптрамасть. Юрк. Ĕçе пит харсăр пулнă (они). Ст. Чек. Харсăр = ĕçчен. Тюрл. Харсăр çын = пит ĕçлекен çын. Трхбл. Харсăр, трудолюбивый, работящий (в других говорах ĕçчен). || Лентяй, лодырь, бездельник. || Непослушный. Цив. р. Ядр. Ачисем пит харсăр çавăн. Шорк. Харсăр, непослушный, дерзкий. || Отважный, дерзкий. Якейк. Эс онашкал харсăр нихçан та полас çук. Ib. Сорăх пытяккисам харсăр полимаç. СПВВ. ЛП. Харсăр = сăмаха кĕрĕшмен. КС. Харсăр, упорный, непослушный. Хорачка. Харсăр çын = осал çын. Начерт. 181. Харсăр, забияка, резвый. N. Харсăр, неустрашимый, устойчивый, самостоятельный. N. Вăл ĕçе тытăнсан арăслан пек харсăр пулнă, кĕç туртса çурас пек мĕкĕрекен арăслан евĕрлĕ хăрушă пулнă. || Смело, отважно. Баран. 218. Халăха харсăр вĕрентсе çӳрекен çынсем.

тĕве

верблюд. Шел. Тĕвисенĕн çисене хĕрĕхшер пăт тиетчĕç. Собр. Выртан мулкачă тăрсан тĕве пек. (Шăналăк). N. Кайсан-кайсан патша ывăлне тĕвепе арăслан тĕл пулчĕç, тет. N. Тĕве курпунĕ. Альш. Тĕве çăм, верблюжья шерсть. А. Турх. Тĕве çăм çиппи.

парне

(пар_нэ, па_рнэ), дар, подарок. N. Тавлашса чупакан çĕрте чупасса пурте чупаççĕ, анчах парнине пĕри илет. Янтик. † Икĕ аллăмра икĕ кемĕл сулă, улпутсем ытаççĕ парнене. Альш. † Икĕех аллăмра икĕ сулă, ыйтаççĕ улпутсем парнене. N. † Аллăм кăна тулли кĕмĕл сулă, улпутсем ытаççĕ парнене (в подарок). Кан. Алăра пурçăн тутăрсем, хулпуççи урлă парне пирĕсем (у рекрута). В. С. Разум. КЧП. † Сарă вăрăм ачана каймашкăн парне нумай кирлĕ. Регули 1535. Ыран эреке исе парам, она парне. N. Парнесем илсен, ĕçсе ӳсĕрĕлсе киле таврăнаççĕ. Шарбаш. Ашшĕсем пуянах та мартан парне çине нумай хумарĕç. Юрк. Ăçта лаша илме укçа кирлĕ пулат, ăçта ĕне илме, ăçта, парнене, пăру-тиха илме. Ск. и пред. 70. Михетерĕн килĕнче парне валли çĕлеççĕ. Н. Лебеж. † Çуллен туя кайăпăр, çуллен парне çакăпăр. Изамб. Т. Мĕн-мĕн выльăхран парассине, тата миçе парне парассине калаçса пĕтерсен, хулăм миçе тенкĕ парасси çинчен калаçаççĕ. Содр. † Пуса парни парсассăн, пусма çине сарса хăварăпăр; кантăр парни парсассăн, карлăк çине çакса хăварăпăр, йĕтĕн парни пулсассăн, ик хул çине çакса кайăпăр. Магн. М. 53. Парне, подарок из куска холста. || Жертва. N. Унта ĕлĕк чăвашсем киремете парне кӳнĕ. Альш. Çĕнĕ пӳртĕн тĕтĕмне пĕлĕт илет парнене. || Добыча. Чер-чун яп. й.-к. пур. 15. Аллине лекнĕ парнене. Ib. 29. Рыçпа арăслан хăйсемпе пĕр тĕслĕскерсем, пач сисмен хушăра парне çине пăрахăнса, ăна пĕтерсе хураççĕ.

Арслан

(арслан) , i. q. Арăслан, nom. pr. viri pag. agrique ab eo possessi, личн. яз. имя мужч., а также и назв. поля, которым он владел. Н. Тиньг. Арслан — уй ячĕ, ялтан çухрăм çурăра. Арслан тесе, вăл уя Арслан ятлă çын тытса пурăннăран каланă. Арслан — назв. поля, находящегося в полуторе версте от деревни (Новой Тиньгешевой, Шуматов. в. Ядр. у.) и получившего это название от имени некоего Арслана, который когда-то владел им. То же имя в Ст. Чек.

пăрахăн

(-hы̆н), броситься, кинуться. Чĕр. чун. яп. й-к. пур. 29. Рыçпа арăслан, хăйсемпе пĕр тĕслĕскерсем, пач сисмен хушăра парне çине пăрахăнса, ăна пĕтерсе хураççĕ. IЬ. 7. Ула-тăпа çине пăрахăннă пек.

араслан

(араслан), Iео, лев. КС., Череп. V. арăслан.

Арăслан

(ары̆слан), Iео, лев. Item nom. pr. viri pag, также лич. муж. яз. имя. Рекеев. V. услан.

арăслан-кайăк

(к̚аjы̆к), i. q. (то же, что) арăслан. Собран. Арăслан кайăк шыв ĕçет, ик текерлĕк уй (equidem „вăйă“ legendum putaverim, вероятно, надо читать „вăйă“) вылят. (Лаша шыв ĕçни). Лев воду пьет, а две пигалицы (чибиса) играют. (Загадка: лошадь на водопое). Микуш. Икĕ текерлĕк вăй-вылят, арăслан-кайăк шыв ĕçет. (Лаша шыв ĕçни).

арăслан-кайăкĕ

(к̚аjы_гэ̆), i. q. praecedens vox, то же, что арăслан-кайăк. Тюрлем. Арăслан-кайăкĕ ăмăрт-кайăкне тапăнать. Лев нападает на орла. Пословица, приводимая в том случае, если бедный тягается с богатым.

ярса тыт

хвататься, ухватиться, схватить. Кан. № 234, 1928. Унтан карчăка та икĕ хут хăмсарса çапнă, анчах карчăк, хăвăрт сиксе тăрса, пуртăран ярса тытнă. N. Пĕр-пĕр япаларан ярса тытса, чарăнас. N. Ăна хăй пĕр шухăшламан çĕртех ярса тытĕç. Н. Карм. Çавăнтах арăслан, чăсăлса, кашкăра ярса тытнă. Сир. Товий пулла ярса тытна та, типĕ çĕре сĕтĕрсе кăларнă. Беседы на м. г. Çын алăкран ярса тытнă та: эй Иисус, пулăш мана! тесе, кăшкăрса янă. || Опустить. Альш. † Ах, аттеçĕм-аннеçĕм! çаран çине тăрсассăн, çаннăма ярса тытмарăм (т. е. не стояла без дела. Хĕр йĕрри.)

ярăн

(jары̆н), катиться (с горы), качаться (на качели или на волнах); скатиться. Т. П. Тимĕр така ту ярăнать. [Хăй (= хăйă) чĕлни]. Вир-ял. † Улача кĕпе, ука çуха, ярăнчĕ-анчĕ (соскользнула) шыв çине. Сала. † Улăхрăм çӳлĕ эп ту çине, ярăнса антăм (скатился) Самарăн шывĕ çине. Якейк. Атисам пасара кайнă, катаччи ярăнса илтĕм. Родители отправились на базар, я покатался (на лошади). Сред. Юм. Ярнас: ту çинчен; сăрт çинчен; çакса янă вĕрен тăрăх. КС. Пĕр каска шывра ярăнса (качаясь) юхса пырать. Коракыш. † Çинче çырма çичĕ кукăр, ярăнса юхма ирĕк çук пулчĕ. Б.-Янгильд. Пăр çинче ярăнни. Катанье на льду. Якейк. Кӳлĕ çине кайса, кĕт ярнса килтĕмĕр (покатались). Кошки. Манкăлтăкĕ урамра çунапа ярăннă. Ала 90°. Е тата пăр çинче ачасемпе пĕрле, çара-урайĕнех чупа-чупа пырса, ярăна-ярăна каяччĕ. N. Ярăнаççĕ ту çинчен. Катаются с горы. Йӳç. такăнт. 18. Эпĕ вĕçтеретĕп ярăнма (бегу кататься). Т.К. † Хăпартăм çӳлĕ ту çине, ярăнса антăм (скатился) мерчен лавккине. (Хĕр йĕрри). Кан. 1927, № 220. Питĕ пысăк чул купи ярăнса анас патнех çитнĕ. || Пуститься (напр., в бег). Хурамал. Сасартăках арăслан сик-тух та, пăлан хыççĕн ( =хыççăн) ярăна пар. N. Тилли: эй, конта лат мар, кив çăкăр-тăвара манаççĕ çав, терĕ, тет те, вăрманалла ярăна пачĕ, тет. Собр. † Вунікĕ хĕр пĕр матка ярнайраççĕ (идут плавной походкой, с изв. скоростью) пасара. || Перескочить (длинным прыжком). КС. Кашкăр пек ярăна патăмăр. Мы перескочили через загородь как волки. IЬ. Лаша карта урлă ярна пачĕ (или: пĕреçех ярăнтарчĕ, перескочила одним прыжком). || Заливаться, петь долго, протяжно, с увлечением. Хурамал. † Шăпчăк авăтать ярăнса хăяхпалан хăмăш хушшинче. Н. Лебеж. † Шурă автан, ай, ярăнса авăтать. Юрк. † Шап-шурă хурăн турачĕ çинче ярăна-ярăна вăл авăтат (протяжно, но с перерывами). Пазух. Паштак вăрман варринче, ылттăн юман тăрринче, куккук ярăнса авăтать. Ст. Чек. Ярăнса юрла. Петь, вытянув шею (птица; очень сомн.). || Увлекаться. Выляма ан ярăнăр. Не увлекайтесь играми? (Из письма). Посл. 186,8. Тӳрĕ кăмăллă, иккĕлĕ калаçман, эрехе ярăнман... çынсем. Исп. Вăйя ярăнмарăн-и? (ермерĕн-и?). Не увлекался ли играми? Сред. Юм. Кăçта ȏ кăçал, ытла вăйя пит ярăннă. Так говорят, если достаточно большой мальчик не работает. Янш.-Норв. Ярăнса юрлать. Поет с увлечением и наслаждением. || Плавать, двигаться плавно. Тяптя. Пăкăр (= пăхăр) çăлта пăкăр курка ярăнса çӳрет, тет. В медном колодце плавает медный ковш. Шурăм-п. № 19. Шӳрпи çинче çу ярăнса çӳрет, вăл та апат тутине нумай кӳрет. В супе плавает сверху жир, и он придает большой вкус еде. Сир. 116. Çăмăл ким шыв çинче ярăнса пынă пек. Как легкая лодка плывет по воде. Сказки и пред. чув. 19. Уйăх мĕлки пашалу пек кӳлĕ тăрăх ярăнать. Якейк. Полăсам пĕвере ярăнса çӳреççĕ (плавными движениями двигаются вперед). IЬ. Вăл ярăнса отса карĕ. Он зашагал широкими шагами. Макка 41. † Ах, тантăшçăм, тантăшçăм! ярнайраттăн-килеттĕн. Сред. Юм. Хорчăка ярăнса çӳрет. Ястреб летает плавно. Сказки и пред. чув. 24. Вĕри-çĕлен вĕçтерет, сывлăш тăрăх ярăнса. Дик. леб. Акăшсем сасартăк калама çук хăвăрт аялалла ярăнса (плавно) ана пуçларĕç. Баран. 14. Аякри тăвăн хĕрринчен, ăмăрт кайăк çĕкленсе, вĕçсе килет ярăнса (парит). Собр. † Ярăнса-ярăнса юртакан, хăйте чуптар кĕсре тьыхисем (scr. тихисем). Сир. ХLIII, 15. Вĕçен-кайăк пек пĕлĕтсем ярăнса тухаççĕ («вылетают»). По толкованию Янш.-Норв. это значило бы: «выплывают полосой»). || Пускаться в рост. Беседа о земл. Çамрăкла кирек мĕнле выльăх та пĕве ярăнать (хывать). Сала 252°. † Пирĕн атте хĕрĕне (= хĕрне) ярăнса ӳсме ирĕк çук. С. Тим. † Кăчухнехи çамрăк ачасене ярăнса ӳсме ирĕк çук. Шишкин. † Йотри каччи, хора ачи, тĕксе яма полмарĕ; ярăнса ӳсес чох тытрĕç пачĕç качча. Хурамал. Пĕчĕкçĕ пĕр пуççăм, çамрăк чунçăм, ярăнайса (свободно, без препятствий) ӳссе те пулмарĕ. Н. Байгул. † Кил-карти варĕнче хурăна ярăнса ӳсме ирĕк çук. А. П. Прокоп. Ылттăнпалан кĕмĕл, ай, айĕнче ман çамрăк пуç ӳсет ярăнса. Синьял. † Эпир ярăнса ӳснĕ чух, хаяр куçпа ан пăхăр. || Размахиваться. Изамб. Т. Усем вара пурте ярăнса утă çулаççĕ. Потом все они косят сено, размахиваясь. Урмай. † Вăрăм варта вăрăм хĕр ярна-ярна (= ярăна-ярăна) ут çулат. Якейк. Ярăнса çолса пырать (-пусăккăн кастарса, хытă çолса пырать). || О крупных шагах. КС. Ярăнса ут, шагать крупным шагом. || О плавной, равномерной походке. Ау 160°. Ах, йăмăкçăм (çавă пур), ярăнса утса пынă чух, ярăм шăрçанăн курна(т)тăн. Ч.П. Якур килет ярăнса, Мертлĕ хĕрне хĕрĕнсе. || Издавать особый долгий звук — чăрр (ч'ŏрр); гов. о «горле». КС. Пыр ярăнать ― в горле особый долгий звук: чăрр. IЬ. Пыр ярăн чĕ, сăра ĕçмелле пулĕ, теççĕ. Козм. Пыр ярăнсă кайсан: сăрана ку ĕнтĕ, теççĕ (предвещает выпивку). Н. Чукал. Пыр ярăнсан, е сăра, е эрех ĕçмелле пулат, теççĕ. Сказки и пред. чув. 73. Ялти тантăш-тăвансен пырĕ тĕпĕ ярăнать. || Увлекаться делом. Кошки. † Ярăнса çӳçме тураттăм (погрузившись в это дело). || Гулять на приволье. Юрк. † Ялăм, ялăм янтав пек; ыррăн ярăнса çӳремерĕм, çапах салтак туса ячĕç. || Привеситься. Юрк. † Ылттăн алка пулăтăм (= пулăттăм), анне хăлхине ярăнăтăм.

юна

йона, (jуна, jона), грозить. Ст. Чек. Тек юнаса çӳрет, грозит. Пшкрт. Вăл она _хэ̆н'ӓ_мӓ jонат-хал'ы̆. Сёт-к. Йонаса порнать. Таит злобу на кого-нибудь. СПВВ. Юнас, угрожать. Якейк. «Вăл мана йонать (= вăл мана мĕн-те-полин осал тăвасшăн)». Посл. 15,23. Вăл хирĕç тавăрса усал каламан; асапланнă чух та юнаман. Истор. Ăна епле-те-пулин вĕлерес, тесе, йонанă. Ib. Пире иксĕмĕре Василькопа Владимир Мономах юнаççĕ, тет. Сир. 50. Епле арăслан тупăш сыхласа çӳрет, çавăн пек çылăх та усал тăвакана юнаса çӳрет. || Грозить рукою. Сред. Юм. Алăпа йȏнать, пӳрнепе йȏнать. Çĕнтерчĕ 59. Турăш кĕтессине чышкипе юнаса. Сунчел. Ашшĕ ачисене пӳрнипе юнанă пек, вĕсене ырă пултăр тесе, хăратса юнат.

левăх

(л’эвы̆х), лев. Шибач. Икĕ аслă кĕрӳшĕ патшан кайăк тытма кайрĕç отта (в рощу) – тикăр тытма, левăх. См. арăслан, услан.

мĕкĕр

(_мэ̆_гэ̆_р, _мӧ̆_гӧ̆_р), мычать, реветь, рычать. КС. Ĕне, вăкăр мĕкĕрет (ревет, а макăрать, мычит). Вомбу-к. Мăкăр мĕкĕрет; ĕне мĕкĕрет. Изамб. Т. Вăкăр мĕкĕрет. Букв. 1886. Ĕнесем мĕкĕретчĕç, çамрăк путексем макăратьчĕç. Изамб. Т. Кĕлечĕ те пĕчĕккĕ мар, икĕ кĕтессине арăслан кăкарсан, вĕсем мĕкĕрни илтĕнмест. N. Упа йĕртен тухман, вăл унта хăрушă сасăпа мĕкĕрсе çӳренĕ. Н. Лебеж. Упи мĕкĕрĕ, çăмĕ тăкăнĕ. (Çăнăх авăртни). Ст. Чек. Мĕкĕрсе йĕрет. Ib. Ан мĕкĕр, теççĕ сасăпа йĕрекен ачана. Шурăм-п. Ытти тăванĕсем эрех ĕçсе мĕкĕрсе çеç çӳреççĕ. Ст. Чек. Вара пĕлĕт вуник сутка мĕкĕрсе хăпарнă. Баран. 87. Çил мĕкĕрсе улать, калăн: чунлă, тесе.

ыткăн

(ыткы̆н), то же, что ывăткăн. N. Кашкăр ыткăна пачĕ. Волк бросился бежать. Изамб. Т. Хĕрсем ыткăнса çӳреççĕ (ходят гоголем) IЬ. Лаша ыткăнса пырать (бежит быстро, свободно). Букв. 1904, I. Унччен те пулмасть, пĕр арăслан сиксе тухать те, ыткăнать пăлан çине. Пазух. † Сирĕн кӳлнĕ лашăр çĕмĕрт-хура, халь ыткăнĕ эпир те ларсассăн. Ст. Дув. † Ыр ут килет ыткăнса, ырă урхамах йĕрĕпе. Альш. † Ыткăнса утса пынă чух ылттăн шăрçанăн курăнаттăн (тантăшçăм). (Из «хĕр йĕрри»). Янтик Б. † Пахчи — пахчи пан улми чи тăрринчи сар улми; самай татас тенĕ чух, ыткăнайрĕ-каяйрĕ (отлетело в сторону). † Хамăр ял кĕперĕ ылттăн кĕпер, — епле ыткăнса каçам-ши? Шурăм, № 6. Никамран хăрамасăр ыткăнатăп (устремляюсь, кидаюсь). Собр. 327°. Улăхаяттăм çӳл ту çине, ыткăнаяттăм (устремился бы) уртăш йывăççи çине. Уртăш йывăççин мĕн хуйхă? Амăрт-каяк лармас, çав хуйхă. Альш. Ыткăнса утса пынă чух, ылттăн шăрçанăн курăнатăн! N. Шыв ыткăнать-кăна: çул çине мĕн лекнĕ, çавна илсе каять. Чебокс. Ылттăнпала ыткăнмалла выляма. (Смысл непонятен). Альш. Ытканас (возноситься, гордиться) мар: ылттăнсем пур, тесе; хурланас мар: телейсем çук, тесе.

ытакла

(ыдакла), обнимать. М. П. Петров. Чув. Кал. 1911, 45. Алă тытма, ытакласа пĕрне-пĕри чуптума-кăна пулмĕ. N. Пурне те ытакласа чуп-турĕ (он). Ч. Й. Ытакласа илсемĕр: чун, тесе. N. Ну, ку араслан (= арăслан) ку ачана ытакла-ытакла илет, тет.

уй хапхи

, ой хапхи, , полевые ворота. N. Çиттĕрĕ Иван ой хапхине, ой хапхинче тăрать пĕр хăрушă арăслан. Абыз. Атте, мана курас килсен, уй хаихнне тухса пăх. (Солд. Песня).

уй

игра (?) См. арăслан. Собр. 263°. Араслан кайăк шыв ĕçет, ик текерлĕк уй вылят. (Лаша шыв ĕçни). В друг. гов. Вăпă-вылять.

услан-кайăк

лев. См. араслан, арăслан. Рысайк. Услан-кайăк шыв ĕçет, икĕ тетерлĕк вăй-вылять. (Лаша ĕçни). Тим-к. Услан-кайăк шыв ĕçет, икĕ текерлек (ониска?) выйă вылять. (Лаша шыв ĕçнĕ чух икĕ хулхи те вылять). Ямбул. Ик тетерлек (siс!) вăй (scr. вай) вылять, ослан-кайăк шыв ĕçет. (Лаша). N. Услан-кайăк шыв ĕçет, икĕ текерлĕк вăй-вылять. (Лаша шыв ĕçни).

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

грива

сущ.жен.
çилхе; грива коня лаша çилхи; львиная грива арăслан çилхи

гроза

сущ.жен., множ. грозы
1. аслатиллĕ çумăр; разразилась гроза аслатиллĕ çумăр çуса ячĕ
2. кого-чего хăрушлăх, сехмет, синкер; лев — гроза зверей арăслан — пур чĕр чуншăн хăрушлăх

лев

сущ.муж.
арăслан; грива льва арăслан çилхи; храбрый, как лев арăслан пек харсăр

львёнок

сущ.муж., множ. львята
арăслан çури

львица

сущ.жен.
арăслан ами

пасть

сущ.жен. (син. зев, рот)
çăвар (чĕр чунсен); львиная пасть арăслан çăварĕ

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

гриф

м. гриф (1. антика мифологийĕнчи арăслан пуçлă, ăмăрткайăк çунатлă тĕлĕнтермĕш чĕрчун; 2. зоол. виле çиекен пысăк çăткăн кайăк).

лев

м. арăслан.

львёнок

м. арăслан çури.

львиный

прил. 1. арăслан ⸗ĕ [⸗и]; львиная шкура арăслан тирĕ; 2. перен. арăслан ⸗ĕ [⸗и], арăсланăнни пек; львиный зев бот. кăвакал пуçĕ, пыл курăкĕ; львиная доля чи пысăк тӳпе, чи лайăх пай; львиная грива çăра çӳç, кăпăшка çӳç.

львица

ж. арăслан ами.

сфинкс

м. сфинкс (1. авалхи Египетри чултан тунă çын пуçлă арăслан кĕлетки; 2. авалхи грексен мифологийĕнче — хĕрарăм пуçлă, хĕрарăм кăкăрлă, çунатлă арăслан кĕлетки; 3. перен. ăнланма йывăр япала е çын).

химера

ж. 1. химера (авалхи грексен мифологийĕнчи арăслан пуçлă, качака кĕлеткеллĕ, çĕлен хӳриллĕ вутăн-хĕмĕн сывлакан чĕрчун); 2. перен. пуш ĕмĕт, пурнăçланми ĕмĕт, пулас çук япала.

царь

м. 1. (монарх) патша, ĕмпӳ; 2. перен. патша, хуçа, асли; лев — царь зверей арăслан — тискер кайăксен патши; ◇ олух царя небесного тăмсай; нет царя в голове, без царя в голове катăк ăслă, катăкрах; при царе Горохе см. горох.

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

арăслан

арыслан

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

Löwe

arăslan
арăслан

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

арăслан

«лев». Данная форма слова появилась, по-видимому, в последние три-четыре века под влиянием соседних пр; в чув. фольклоре сохранилась более древняя форма услан кайăк (кайăк «зверь»; «дикий»). Зол бл., КБ, Замахш., алт. В, тат. арсланарзыланарысланарстан, казах. арыстан, АФТ, азерб., тӳр., чаг., уйг., карач., балк. аслан «лев». Этимологизируют это слово по-разному. В словаре при „Грамматике алт. яз.“, составленной членами алтайской миссии (стр. 150), и в словаре Вербицкого (стр. 26). находим: арсыл «дикий», «свирепый», «лютый» + ан «зверь»; следовательно, арслян «дикий, «свирепый зверь». Вамбери в слове арсылан тоже усматривает две части: арыс «сильный» и лан «зверь». Рамстедт несколько по-иному рассматривает слово арслан: арс( > аркира «рычать») + лан < кит. лаң «зверь», «животное» (Введение 202—203). А. М. Щербак дает совершенно другую этимологию. „Этимология арсылан, предложенная несколько десятилетий назад, — пишет. он, — основана на выделении в нем прилагательного ар (см. ар «каштановый», МК, l, 80) в форме интенсива арсыл и слова ан, передающего значение «зверь», ср. к. калп. ац. Эта этимология удовлетворительна и с фонетической, и с семантической стороны, а также с точки зрения самих приемов образования наименований подобных животных в тюркских языках, ср. каплан (капыл-ан), сыртлан (сыртлы-ан) и т. д.“ (ИРЛТЯ 137—138); ср. кирг. арсылда «рычать».

услан

уст. см. арăслан.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

арăслан

ç.п., астрол. Çулталăк çаврăмĕпе пыракан Хĕвел çав ятлă çăлтăр ушкăнне кĕрсен (24.VII—23.VIII) çуралнă çын. Арăсланăн сывлăха упрама тăрăшмалла. Т-ш, 27.02.1991, 7 с. Арăслансен сывлăхĕсем çирĕпленĕç, вĕсем хăйсен пултарулăхĕпе витĕмлĕхне кăтартĕç. К-ш, 1997, 39 /, 8 с. Эпĕ 33 çулта, ...гороскоппа — Арăслан. ÇХ, 1999, 1 /, 10 с. Арăслансене пла-нетăсем çĕнĕ ĕç шырама канаш параççĕ. ХС, 1999, 14 /, 4 с.

йытă

1. Ç.п., астрол. Хĕвелтухăç йăлипе çулталăксен ыл-машăвне кăтартакан вуникĕ паллăран вунпĕрмĕшĕ. Хăш-пĕр çĕршыв-сен календарĕсенче кашни çулталăка выльăх-чĕрлĕх тата тискер кайăк ятне панă, ... Упăте, Автан, Йытă, Сысна. КЯ, 15.05.1988, 4 с. Ман тусăм — Йытă çулĕнче çуралнă Арăслан. Т-ш, 1994, 27 /, 8 с. 2. Ç.п., астрол. Çак чĕрчунпа палăртакан çулталăкра çуралнă çын. Йыттăн хăйне çăмăлрах тытма, шӳтлеме вĕренмелле. Т-ш, 13.02.1991, 8 с. Йытă, Тигр пекех шанăçне çухатнăскер, малалла вăрттăн кĕрешет. Х-р, 31.12.1992, 3 с. Йытăсем çĕнĕ юлташсем тупĕç. ÇХ, 1998, 52 /, 7 с.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

арăслан

(услан кайăк) лев — panthera leo [Африкăра пурăнакан кушак йăхĕнчи тискер чĕрчун]

тинĕс арăсланĕ

морской лев — otaria byronia [арăслан пуçлă тюлень]

услан кайăк

см. арăслан

Федотовăн «Тĕне кĕмен чăвашсен ячĕсем» словарĕ

Арăслан

яз. и. м. Рекеев. См. Услан (Ашм. Сл. IА, 330); тат. м. и. Арслан/Арыслан, по-русски Арслан < тюрк. м. и. Арслан "лев" (Гаф. ИИ, 126) > мар. м. и. Арслан (Черн. ИИ, 126). Мар. мужск. имя Услан (Черн. СМЛИ, 499) < чув. Услан (<Арăслан).

Çавăн пекех пăхăр: