Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

ай

нижний
вăрман айĕ — подлесок
кăмака айĕ — подпечек
çăм айĕ — подшерсток
çурт айĕ — низ дома
ту айĕ — подножие горы
хапха айĕ — подворотня
хул айĕ — подмышка
хуран айĕ — кострище под котлом
ай кĕлет — нижний этаж сарая
ай пăл-тăр — нижний этаж сеней, подсенье
ача айĕ йĕпеннĕ — ребенок подмочил пеленки

алсиш

варежка и варежки
çăм алсиш — шерстяные варежки
алсиш çых — вязать варежки
хăрах алсиш çухалнă — одна варежка потерялась

арла

прясть
арланă çип — пряжа
çăм арла — прясть шерсть
арласа тултар — напрясть (много)
çип арлакан машина — прядильная машина
арламалли урапа — самопрялка

арлан

II. глаг.
прясться, выпрядаться
шултра çăм лайăх арланмасть — грубая шерсть плохо прядется

арман

мельничный
алă арманĕ — ручная мельница
вутлă арман — паровая мельница
кĕрпе арманĕ — крупорушка
механизациленĕ арман — механизированная мельница
çăм арманĕ — шерстобойка
çил арманĕ — ветряная мельница, ветряк
шыв арманĕ — водяная мельница  
арман лаççи — 1) помещение мельницы 2) пристройка к мельнице (для хранения хлеба)
арман пĕви — 1) мельничная плотина, запруда 2) мельничный пруд
арман çунатти — 1) крылья ветряка 2) перен. вспыльчивый человек
арман таппи — подпор воды в мельничном пруду
арман урапи — мельничное колесо
арман чулĕ — жернов
арман хуçи — 1) хозяин мельницы 2) мельник
арман хӳри — правило ветряка (поворотное устройство)
арман авăрт — молоть муку
арман авăртакансем — помольщики
арман хуп — 1) остановить мельницу 2) запереть затвор мельничной плотины
Уй варринчи çил арманĕ ни авăрать, ни авăрмасть. — фольк. В чистом поле ветряная мельница не то мелет, не то нет.

бостон

бостон (паха йышши çăм пусма)

велюр

велюр (паха йышши çăм пусма е фетр)

габардин

габардин (çăм пусма)

гарус

гарус (çăм çиппи)

джерси

прил. и сущ.
джерси (çăм е пурçăн трикотаж)
джерси пальто — пальто джерси

йăпшака

1.
гладкий
ровный
йăпшака çăм — гладкая шерсть

калуш

галошный, калошный
çăм калуш — валяные калоши или галоши
тарăн калуш — глубокие калоши
атта калушпа тăхăн — носить сапоги с калошами

капан

I.
копна, стог
утă капанĕ — стог сена
ыраш капанĕ — копна ржи
капан вырăнĕ — стоговище
капан тĕпĕ — остожье, подстожье
капан шăччи—  стожар
капан хыв — копнить, стоговать, метать стог
Пĕр капана пилĕк ĕне туртать. (Çăм арлани). — загадка Пять коров тянут сено из одной копны  (Прядение шерсти).
укăлчаран тухрăм, утă çултан, улт ураллă капан ларттартăм — фольк. вышел за околицу и накосил столько сена, что сметали стог на шести настилах

кашне

кашне
çăм кашне — шерстяное кашне
кашне çых — надеть кашне

кофта

кофта, кофточка
алапа çыхнă çăм кофта — шерстяная кофта ручной вязки
пурçăн кофта — шелковая кофточка

нуски

разг.
носок и носки

носочный
ача нускийĕ — детские носочки
нейлон нуски — нейлоновые носки
çăм нуски — шерстяные носки
нуски çых—  вязать носки
хăрах нуски таçта кайса кĕнĕ — один носок куда-то запропастился

плед

плед (пысăк ăшă тутăр, пĕркенчĕк)
çăм плед — шерстяной плед
пледпа чĕркен — закутаться в плед

пуловер

пуловер (çухасăр фуфайка)
çăм пуловер — шерстяной пуловер

пусма-тавар

текстильный, мануфактурный
çăм пусма-тавар — шерстяные ткани
пусма-тавар производстви — текстильное производство

рейтуз

рейтузы (çыхса тунă вăрăм йĕм)
çăм рейтуз — шерстяные рейтузы
рейтузпа çӳре — ходить в рейтузах

сирпĕн

2.
разлетаться, рассыпаться
кантăк чăлпар сирпĕнчĕ — стекло разлетелось вдребезги
тавралла хĕлхем сирпĕнет — искры сыплются во все стороны
Вăрман касаççĕ, турпасĕ сирпĕнмест. (Çăм касни). — загадка Лес рубят, а щепки не разлетаются. (Стрижка шерсти).

тап

II.
çăм тап — бить, чесать шерсть
çăм тапакан машина — чесальная машина, шерстобойка

тăк

3.
сбрасывать, ронять, лишаться чего-л.
çулçă тăк — ронять листья
йывăçсем çулçă тăкрĕç — деревья сбросили листву
йăптăх тăк — линять (о животных)
çăм тăк — линять (о животных)
тĕк тăк — линять (о птицах)

тăла

2.
онуча и онучи
пир тăла — портянки
çăм тăла — шерстяные онучи
тăла чĕрке — наматывать онучи

трико

1.
трико (çӳхе пусма)
костюмлăх çăм трико — шерстяное трико на костюм

тупă

II.

мяч
çăм тупă — мяч из шерсти (для игры в лапту)

фуфайка

1.
фуфайка (çамран çыхнă кĕпе)
çăм фуфайка — шерстяная фуфайка

хирлӳ

2.
струна (приспособление для битья шерсти)
çăм тапмалли хирлӳ — шерстобитная струна

чав

3.
теребить, чесать, расчесывать
сӳс чав — расчесывать кудĕль
чавнă çăм — чесаная шерсть

чăптан

закутываться, тепло одеваться
çăм тутăрпа чăптан — закутаться в шерстяную шаль

шевиот

текст.
шевиот (çемçе çăм пусма)

шлепкеллĕ

1.
в какой-л. шляпе
çăм шлепкеллĕ старик — старик в войлочной шляпе

штоф

текст.
штоф (çирĕп пурçăн е çăм пусма)

ялккас

2.
шляпа (домашней работы)
çăм ялккас — войлочная шляпа

çăм

1.
шерсть

çăм

шерстяной, шерстный
шерсто-
вĕтĕ çăм — тонкая шерсть
йăптăх çăм — шерсть-линька
кăчкă (луток) çăмĕ — поярок
кĕрхи çăм — шерсть осенней стрижки
сурăх çăмĕ — овечья шерсть, руно
таптарман çăм — нечесаная шерсть
яшăркка çăму — грубая шерсть
çăм айĕ — подшерсток
çăм алсиш — шерстяные варежки
çăм арманĕ — шерстобойня
çăм витĕм — шерстный покров
çăм кĕнчеле — шерстяное прядево
çăм кĕпе-йĕм — шерстяное белье
çăм костюм — шерстяной костюм
çăм перчи — шерстинка
çăм пусма — шерстяная ткань, шерсть
лавсанлă çăм пусма — шерсть с лавсаном
çăм çиппи — шерстяная пряжа, шерстяные нитки
çăм тала — суконные онучи
çăм тутăр — шерстяной платок
çăм япаласем — шерстяные изделия
çăм арла — прясть шерсть
çăм арлакан хапрăк — шерстопрядильная фабрика
çăм кас — стричь шерсть
çăм ил — стричь шерсть
çăмран çых — вязать из шерсти
çăм тап — бить шерсть
çăм тапакан —шерстобит
çăм таптар — отдавать шерсть в обработку
çăм чав — чесать, чистить шерсть (вручную)
çăм тăк — линять (о животных)

çăм

2.
валяный, войлочный
çăм калуш — валяные калоши
çăм шлепке — войлочная шляпа

çăм

3.
волосы (на теле)

çип

нитяный
арланă çип — пряжа
йĕтĕн çиппи — льняная пряжа
капрон çиппи — капроновые нитки
кĕр çиппи — нитки для нитченок
кумă çиппи — нити основы
мулине çиппи — нитки мулине
пасар çиппи —  фабричные нитки
пурçăн çип — шелковые нитки
пушкар çиппи — шпулечные нитки
синтетика çип — синтетическая пряжа
çăм çиппи — шерстяная пряжа
çĕлен çип — суровая нитка
ураççи çиппи, урлă çип — нитки для утка
шăрчăк çиппи — нитки в мотке
çип перчи — нитка, ниточка, нить
çип çăмхи — клубок ниток
çип ури — моток ниток
çип хутăрĕ — мотушка ниток
çип чăлха — нитяные чулки
йĕппе çип пек — как иголка с ниткой (неразлучны)
çип арла — прясть пряжу
çип арлакан хапрăк — прядильная фабрика
çип пĕвет — окрашивать пряжу
çип пăтла — лощить пряжу (чтобы сделать ее скользкой при тканье)
çиппе туртса тух — сметать на живую нитку
Çинçе çипрен çăмха пулать. — погов. И из тонкой нити образуется клубок.
Çип ăçта çинçе, çавăнтан татăлать. — посл. где тонко, там и рвется.

çурхи

1.
весенний
çурхи ака — весенний сев
çурхи ĕçсем — весенние работы
çурхи сунар — весенняя охота
çурхи çăм — шерсть весенней стрижки

çăм

◊
çăм кайăк — диал. беркут

коверкот

коверкот (çӳхе çăм пусма)

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

йăптăх

син.: çăм (тьыханăн)
шерсть (у жеребенка)

çăм

шерсть
çăм тапакан — шерстобит
çăм атă — валенки
çăмлă — мохнатый

çăмлă

син.: (çăм)
мохнатый, волосатый; çăмсăр – безшерстный.

189 стр.

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

сайралан

делаться редким. О сохр. здор. Çапла тăхăнса пынă çемĕн çăм сайраланса юлать. N. Мĕн пурăннăçем пирĕн çарансене усал курăк пусать, аван курăк сайраланса юлать, тет Якур. Утăм. Сарă çивтӳ те пĕрчĕн-пĕрчĕнех тен сайраланнă мăшрун аллипех.

сухăрлă

(-hы̆-), смолистый. Разум. Пĕр питĕ сухăрлă хыр юпа. СТИК. Çăм сухăрлă (весенняя шерсть овец, покрытых липким выделением на теле). || Липкий (о почве). О земл. Пуринчен ытла сухăрлă, тăкăс тăпрана ытла чĕрĕле сухалама юрамасть.

çывăр

(с’ывы̆р), спать. Орау. Çĕрĕк час çывăрса карăн-и (скоро-ли уснул)? Час çывăртăн-и, скоро-ли лег и уснул вообще. Ib. Каç çăвăнса выртсан, эп лайăх çывраканччĕ (обыкновенно спал хорошо). Ib. Микулай çывăрма пĕлмеçт (очень работящ). Орау. Çывăрнă-çывăрман паян кунĕпе пуç ыратса çӳрет. Ib. Çывăрса пăх-ха унта, хăна йĕке-хӳресем çиса ярĕç. Попробуй-ка там поспать, там крысы съедят. Ib. Эп çывăрса кайман. Эп çывăрман-ха. Я еще не уснул. Ib. Эп çывăрмасп-ха. Я еще не сплю; я пока еще не буду спать. Ib. Çывăрасси те пулас çук та, çапах та, выртса пăхам-ха, çывăрса каяйăп-и. Ib. Ма çыврас мар? Укçашăн пурнап пулсан, çывăрматтăм. N. Нуммай çывăрман çын нуммай пурнать, тет (ватăлачченех пурăнать, тет, до преклонных лет). Кожар. Çывăртăр-и мĕн? Букв. 1908. Вара вăл выртнă та çывăрнă. Ib. Вăл хăва айне выртнă та çывăрах кайнă. N. † Хĕрне парса ятăн ĕнтĕ, канлĕ ыйăхна çывра пар. N. Эпĕ акă пĕр уйăха яхăн çывăраймастăп (страдаю бессонницей). N. Халь выртсан та çывăраймастăн (не уснешь; безлично). N. Ку нумай çывăрнипе ĕнине кĕтĕве яраймасăрах юлнă. N. Çывăрнă пулмалла, çыврать пулмалла. N. Çывăрса пыраççĕ. Едут и спят. ТХКА 52. Майпе кĕрĕр. Çывăраççĕ пирĕн, вăратас мар çемьене, атьăр. N. Хăш ыйăха çывраççĕ. Пир. Ял. Çывăрма пĕлмесĕрех тырăпа сутă тунă. В. С. Разум. КЧП. Эпĕ çывăрса ларан тăманана пăшалпа персе ӳкертĕм. Янш.-Норв. Хусантан çывăрса иртсе каяс марччĕ. Не проспать бы Казань (не проехать бы Казань). Ib. Çывăрса, Хусантан иртсе карăм. Ib. Хусантан çывăрса иртсе карăм. Ib. Çывăрса апатран юлас марччĕ. ТХКА 53. Çакăнта, урайне аçамсем сарса парам, çӳресе ĕшентĕр пуль, выртса çывăрăр. Тогаево. Лопасра пĕр çын та çывăрман, порте йомах итлесе, колса, ахăлтатса лараççĕ. Орау. Выртса çыврар-им? Ляжем что-ли? N. Тĕттĕм пулсан пурте выртса çывăрчĕç. N. Эсĕ çывăрмах выртнă-и? Ты лег уж совсем спать? N. Ыррăн çывăрса кормала мар. N. Эсĕ çывăрмалла выртнă-и? Ты уже совсем лег (спать)? || Ночевать. Шурăм п. Кĕнервăрри çыннисем çӳрекен çынсене çывăрма ярса, лашапа тавар турттаракансене кĕртсе чылай укçа тупкаланă. Ивановка. Акă çавăншĕн сана ӳлĕмрен никçан та çывăрмалла ямăпăр, тенĕ. N. Çывăрса кай. Останься ночевать. || Соncubare, coire, rebus venereis operari. || Онеметь (о членах). N. Ора çывăрчĕ. Нога онемела (пересидел или перележал ногу). Кан. ЬIраш амăшĕпе антрасан, тата час-часах ал-урасем çывăрса пĕлми пулаççĕ. || Сваливаться (о шерсти). Сред. Юм. Çăма лайăх миххе чышса хôрсан, кайран миххи çинче выртсан, çăм çыпăçса каять. Çавна: çывăрнă, теççĕ. || Запекаться (о крови). Орау. Сăмсаран юхса тухнă юн çывăрса ларнă. || В перен. смысле. N. Юрамасан юнăм çыврать-ĕçке. С. Айб. † Кĕçĕнтен хуйхăлă эп ӳсрĕм те, юн çывăрчĕ çамрăктан (= çамракран), ай, чĕрене (об отсутствии веселого настроения). См. çăвăр, çур.

çитте

(с’и_ттӓ), назв. части шерстобойки в роде сита. Хорачка. Ситте çăм хораччĕ он çине те тапаччĕ (в роде решетки). ˆ

çурхи çăм

, çурхи çăн, весенняя шерсть овец. Сред. Юм. Çôрхи çăм тесе çорконне илекен ват сôрăх çăмне калаççĕ. Нюш-к. Çурхи çăмран (из шерсти ео старых овец) сăкмансĕм, ермексĕм (вычерненный кафтан, сукно лучше, тоньше; ермеке пĕвеççĕ хура çирĕк хуппипе) тăваççĕ.

çураçуллă

мирный; мирно, в согласии. Бес. на м. г. Вĕсене çураçуллă, варлă тăвас пулать. Шыв çинчен. Вĕсем, пĕр тăван пекех, ятлаçмасăр, пĕр-пĕринпе çураçуллă пурăннă. || Согласный. Чĕр. чун. яп. й.-к. пур. З4. Çăм, тĕк, хупă, тата тир тĕсĕсем, пуринчен ытла чĕрĕ япаласем хăйсем пурăнакан вырăн тĕсĕпе çураçуллă. ТХКА 3З. Çураçуллă çак туя, килĕшӳллĕ тумашкăн, эсир кăмăл тăвăрсам.

çăм

(с’ы̆м, с’ŏм), шерсть. Мункачи. † Атте панă хĕрлĕ сорăх, тытам-илем çăмне тенĕ чохне, хĕрлĕ янкар полса выртрĕ. Сред. Юм. Çорконне сôрăх çамне илсен, çĕнĕрен шăтнă çăмĕсĕм пăртак ӳссен: сôрăх çăмĕ тĕкĕннĕ, теççĕ. Янтик. Эс хăш май шăлтăн кушака? — Çăмĕ май (çăмне хирĕç, т. е. по шерсти или против шерсти). N. Çăмĕ май (çăмне май) шăл. Гладит по шерсти. || Волосы (не на голове). N. Хул айĕ çăмĕ, т. ыт. те.

çăм арманĕ

шерстобойка. Эпир çур. çĕршыв 19. Кĕлет çумĕнче кĕрпе арманĕ пур, тата çăм арманĕ пур. Нюш-к. Çăм армань, шерстобитная мельница.

çăм çиппи

шерстяные нитки. Сред. Юм. Сăкман тăли тĕртекен çăмран арласа тунă çиппе çăм çиппи, теççĕ

çăм çитти

одеяло (шерстяное). Ск. и пред. чув. 54. Мамăк тӳшекне сарса хучĕ те, çине йăрăмлă пысăн çăм çитти витсе ячĕ.

çăм-çăвар

назв. рыбы. Юрк. N. Çăм-çăвар, голец рыба (с усами).

çăм тăрри

шерсть, которая остается после стрижки на овце и впоследствии выпадающая. Сред. Юм. Çôркôнне сôрăх çăмне илсен, çамрăк çăмĕ шăтса тôхсан, хайчăпа илнĕ çăм тĕпĕ тăкăнма пуçлать, çавна çăм тăрри теççĕ.

çăм-тĕк

вообще шерсть и волосы. Скотолеч. ЗЗ. Çăм-тĕк таврашĕ.

çăм

(с’ŏм), то же, что çум, сорная трава. Сред. Юм. Паранки çăм айне йолнă. Картошку покрыла сорная трава.

çăм-курăк

сорная трава. ТММ. Кăçал тырра-пулла тасатса акатпăр та, çăм-курăксем текех пулмĕç. О земл. Мĕн пурĕ те пĕрре анчах сӳресен, çăм-курăксене пĕтерес çук.

çăмла

или çăм-çăмла, дергать, полоть. Тюрл. Сред. Юм. Паранк çинчи çăма çăмлаççĕ. Качал. † Хура лутра хĕрсене ним тума та илместпĕр, çăм-çăмлама илетпĕр. || Грабить. N. Çăмла, ограбить.

çăм

(с’ŏм), то же, что çум (послелог). Аттик. Хуран çăмне, к котлу. Тюрл. Çăмне = çумне.

çăм-çакки

привесок. Сред. Юм. Сан пик çăм-çаккисĕне (гов. худому, слабому, без силы) виç-тăваттăшне те çĕнетĕп эпĕ.

çăм

встреч. в сложении: çăм-кайăк, çăм-кайăкĕ.

çăм-кайăк

çăм-кайăкĕ, назв. хищной птицы. Тряпино (Стерл. у). ЩС. Çăм-кайăк, беркут. N. Çăм-кайăк пысăк кайăк (хищная, мохнатая, упа тĕслех). Ал. цв. 23. Сăмси çăм-кайăкĕ сăмси пек. N. Çăм-каяк (в др. п.п. çăм-кайăкăн, çăм-кайăка), назв. птицы (ее птенец темно-синего цвета). Имен. Çам-кайăк, хищная птица, больше ястреба, с виду мохнатая. N. Çăм-кайăк (большая, с длинными ногами птица, ест мясо, ловит гусей, синеватого цвета). Н. Лебеж. Çăм-кайăк, орел. Смольк. Çăм-кайăк, птица. Сред. Юм. Начар, вăйсăр çын вăйлă çынпа тавлашсан: çăм-кайăк çиç вит эс, тăта мана çыпăçан, теççĕ. См. караппăл.

çăм çăмах

„шерстяные клецки“ (шарики из шерстяных остатков, которыми стращают маленьких детей). Сред. Юм. Тăла поснă чôхне çăм тапкаланса тôхать; çавăнтан чăмакаласа çăмах пик тăваççĕ те, пĕчик ачасĕне: çăм çăмах çитеретпĕр, тесе, хăратаççĕ.

- çăн

аффикс, который прибавляется к отглагольным именам на у, ӳ, образует особые временные обозначения, переводимые по-русски при помощи предлога при. Только в некоторых случаях эти обороты имеют причинное или уступительное значение. См. çăм. N. Кунтан тырă тиесе тавăрăнуçăн çул çинче пăхрăмăр та, хутаçсем çăварĕнче сире тивĕçлĕ кĕмĕлсем вырта параççĕ.

çăн

(с’ŏн), шерсть. См. çăм.

çăн-атă

то же, что çăм-атă, кăçатă, валенки. Якейк. Орана çăн-атă тăхăнаççĕ.

çăр-çар

подр. отрывистому дребезжанню. СТИК. Çăр-çар çăм тапат. (Алăпа ĕçлесе тапакан çăм тапмалли çăр-çар тăват). || Подр. шуму и визгу. СТИК. Ачи-пăчи — йыт кишки! Пӳрте кĕме çук, çуй та туй тăваççĕ. Кăшкăрса чаран вĕсене — кăшт лăпланаççĕ. Унтан тата çавăнтах çăр-çар туса илеççĕ пĕр-пĕринпе.

çĕм

то же, что çăм, шерсть. Вута-б. Çĕм таптаракан машшина, шерстобойка. Ib. Çĕм илекен вал, съемный валик. Ib. Çĕм илекен параппан, съемный барабан. Ib. Çĕм прахаканни.

так

(так), сл. неопред. значения. Т. II. Загадки. Так-так такана, симĕс кайăк пуçана. (Уçăм). Ой-к. Так-так такмак-çăм, такмак тулли укçаçăм. Пазух. Так-так, таюха, таюха та паюха. Мĕн вăрларăн, таюха? — Эп нимĕн те вăрламан, Нака така вăрланă! — Именух Анни, шăмми-шакки, пашшул ван. (Орфогр. сомн.). Чураль-к. Так-так таки мине вĕрен-сӳрен. (Чăхă сĕлĕ çини. Орфогр. сомн.). Якейк. Так, так татка пичке, торат татти Миколи. Вик, вик, вик человек, çмарта вăрри Левентти.

тап

(тап), пинать, толкать, дать пинка. С. Дув. † Тапăр-ярăр Сĕве пăрсене, туртăр-илĕр турă çырнине. ЧП. Тапса ярăр Атăл пăрсене. Б. Яуши. Ача, çӳçрен турта-турта, тапа-тапа, аран вăратрĕ, тет, хуçисене. Завражн. Пĕрре тапса сиктерем кона! Ib. Котăнтан тапса сиктерем! (Угроза). Ib. † Ампар алăк ма хора? Хĕветĕр тапса хоратнă. Чураль-к. † Ай пусăк пичи, алăкран аллă тапрăм, тĕнĕрен тăххăр тапрăм, лăпăрлă карчăк çите килет; çӳхеме те çиса ячĕ, такмакама та çиса ячĕ, хама та çиса ярать. Сĕт-к. Урамри каская тапса йăвантарияс çок (пинком с места не скатишь). Ib. Вăл осал йăтта тапса йăвантарса ямалла анчах (оттолкнуть ногой)! Сред. Юм. Котран тапса сиктерĕп! Пну в зад! N. † Кăмака çине вуртнă та (она легла), тараккан тапса вĕлерчĕ (мою жену). ГТТ. Тата тапса илчĕ. Пнул несколько раз. Çĕнтерчĕ 51. Тапса сиктерес килет. Янтик. † Туя начар тумашкăн, пирĕн аппа начар мар: тапсан, тăва çĕмĕрес пек. || Лягать. N. Лаши вĕсен тапаканскер (лягливая) пулнă мĕн. || Карабкаться, подниматься? ЧП. Тапма илтĕм тăваякки, çума илтĕм шурă чăлха. || Отталкиваться, приседая (во время катания на качели). Ск. и пред. чув. 31. Ярăнакан маттур хытăран хытă тапса ярăнать, çăка чĕтренет. || Бить (копытом). N. Унпа çула (на ней, в дорогу) тухсассăн, тапса-тапса вăл туртат (лошадь). Альш. † Пичче йăмăк (мдадшею сестрою брата) пуличчен, пичеври даша (пристяжная лошадь) пулас мĕн, тапса туртса çӳрес мĕн. Ой-к. Вара хай лаша тапрĕ-сикрĕ, тапрĕ-сикрĕ, тет те, вите алăкне çĕмĕрсе тухрĕ, тет те, часрах чупса, Иван патне чупса çитрĕ, тет. Н. Карм. † Çӳлĕ кăна тусем, ай, çийĕнче тапса çиет касак (исконно-чувашск. хусах), ай, лашисем. || Отдавать (о ружье). СТИК. Пăшална пере пĕлмесĕр, янаххăна çĕмĕрттерĕн! Ăна иккен хул çумне терĕнтерсе пемелле, эпĕ хулран аякка алă вĕççĕн тытса тăрап, Персе ярсан, çав тапрĕ те, чут кайса ӳкеттĕм. || Бить (о ловчей птице). Елбулак. † Тапрĕ-карĕ шурă аккăш чĕппине. Синерь. Ăмăрт-кайăк анса тапрĕ те, чул саланса кайрĕ, тет. КС. Хĕрен (ястреб) чăхха тапса вĕлернĕ (зашиб). || Бить (шерсть). ЧП. Çăм тапакан мăкшăсем. || Биться (о сердце, пульсе). N. Унăн чĕри пĕртте тапмасть, вăл ĕлĕкхи суранĕсем ыратнине туймасть. Пшкрт. Манăн чĕре хыттăн тапат (таβат). N. Тымар тапать (бьет). N. Чĕре тапать. Т. IV. Алă тымарĕ тапма чарăнсан, çын вара вилет, тĕççĕ. || Падать (о подставке скрипки). Нюш-к. Купăс кĕсри тапать. Подставка у скрипки (если ее косо подставить) падает. То же выражение и в Сред. Юм. || Удариться (т. е. направиться куда). Кан. Хламăв та, кайăкла, сивĕрен ăш енелле тапать. Сред. Юм. Тăвалла тапаççĕ = тăвалла каяççĕ. Ib. Паян тура (на горе) вăйă тохнă тем, ачапчасĕм пĕтĕмпе тăвалла тапрĕç. Ib. Паян ачапчасĕм порте анаталла тапаççĕ (= анаталла каяççĕ). N. Эпир, уна курсан, килелле тапса анчах сикрĕмĕр (ударились бежать). Янгильд. Манăн йолташ Артеми, пăрçана, хăмăлĕпе татса, ачасам сасă илтĕннĕ енелле тапса сикрĕ. Янгльд. Эпир пăртак анчах çитменччĕ, мулкачă çури тапса, сиксе тухса карĕ (выскочил резким прыжком и побежал). Собр. † Ямшăк лаши янт лаша. Ларса тухам, терĕм те, тапрăç-сикрĕç (бросились), мĕн тăвас! || Отгонять. КС. Кайăксам хурчкана тапаççĕ (гонят). Ib. Шăнкăрч йăви патне кушак пырсан, вăл кушака тапать (гонит криком и норовит ударить ее). КС. Крик мĕлле кайăк та, хурчка чĕпписем патне çывхарсан, тапать (отгоняет, старается отогнать). || Щелкать пальцем. Изамб. Т. Çанкаран тапмалла выляр! Давай играть в щелчки. Ib. Хурипе хурине, шуррипе шуррине тапаççĕ (в игре). Ib. Кам кама миçе шакă ытлашши парать, ул уна çанкаран çавăн чухлĕ тапат. || Производить давление, толкать. Эпир çур. çĕршыв З4. Пăспа тапса машшин чавсисем пăрахут урапине çавăраççĕ. Кан. Итталире тинĕс хĕрринче ларакан хими савăчĕн труписем тапса çурăлса кайнă. || Набивать. Янш.-Норв. Таврашне (приданное имущество девушки) тата икĕ çӳпçе тапса (битком) тултарнă (наполнены. В др. гов. посса). || Отбивать такт (во время игры на музыке). АПП. Вăрăм чăрăш тăрринче тапса калать хут-купăс. Аскульск. † Тапарах та сикерех, уратине хуçарах; эпир тепĕре киличчен, çĕн(ĕ) урата хурайĕç. N. Тапса пырать. || Плясать с притоптыванием. Алших. † Тумĕç, терĕç, хĕр сăри, турăмăр та тапрăмăр. || Ударять. Ст. Шаймурз. Ача çĕнĕ çыннăн сăмсине пырса тапат та, çĕнĕ çыннăн сăмси шыçса кайса кăкăрне çитет. || Кидаться (в нос). N. Ăçта ан пыр, пур çĕрте те тутлă шăршă калама çук тапать. || То же о газе в шипучих напитках. Альш. Памарски квас ĕçрĕмĕр те, сăмсаран тапат. || Хлынуть, хлестать. Ёрдово. Çырма-çĕрмесенчен шыв тапса анать. Яноре. Килнĕ чухне пăр çинче туçса ӳкрĕ те, сăмсинчен юн тапма пуçларĕ. N. Йон тапать. О сохр. здор. Ăшран юн тапать. N. Паян питĕ вăйла шу тапса анчĕ. N. Йĕркесĕрсенĕн пурлăхĕ пĕр тапхăра тапса анна шыв пек пĕтсе ларать. КС. Сăмсаран юн тапать (хлыщет кровь). Тюрл. Сăмсаран юн тапнипе аптрать. Страдает кровотечением из носа. N. Хăвăн халăхна инкек-синкексенчен, хирĕç тапса килекен хумсенчен хăтар. || Разливаться, выбивать. ТММ. Çырма тапат, река разливается, выбивает. N. Вунă кун вăрçсан, шыв тапса тухрĕ. Альш. Шуртан, лачакаран тапса, яла пĕтĕмпе шыв кĕрет. Ст. Чек. Тан тапат (пăр çине шыв тапса тухат, вара хутлă-хутлă пар шăнат). N. (Шыв) пӳлĕнсе (вар. тапса) хӳме пек пулса тăнă. || В перен. см. о толпе. N. Нумай халăх пĕрле тапса килчĕ, тетĕн.

таптар

понуд. ф. от гл. тап. || Подпирать. Нюш-к. Юпа таптарма карăмăр. || Бить шерсть. Шел. П. 51. Çăмĕсене таптарчĕç. N. Çăм таптарма пынă (приходил), тет.

тат

(тат), рвать, срывать, отрывать. Шурăм-п. Мăйăр хăмла пек пулать, эрнере татса пĕтет (в неделю срывается). Кильд. † Çаврăнайса-çаврăнса ут çулнă чух, татса-татса пĕрлĕхен хыпмарăм (здесь „Татса-татса“ — сорвав много раз). Трень-к. Манран ку улма-йывăçĕсене (кам) ватса, олмисене татса карĕ? тесе ыйтрĕ. Арзад. 1908, 13. Пĕчĕк Иванкка пахчаран тăхăр хăяр татса кĕрсе, йăмăкне 4 хăяр, пиччĕшне З хăяр панă. Орау. Мăк пилеч (билеты на право собирания мха) илнĕ çĕртре паян халăх пĕр-пĕрне хĕснипе (в давке) пĕрин уринчи çăпатине татса юлнă (сорвали с ноги). Пир. Ял. Упăшки вăхăтра сиссе татса антарнипе вилмелле пулман. || Разорвать. Сорм-Вар. Унччен те пулмарĕ, карчăк: урлă татса хыпам-ши, тăрăх татса хыпам-ши, тесе калама тапратрĕ, тет (т. е. разорвать ли тебя вдоль или поперек?). Б. Яныши. Хорĕ (гусь): пре татам та, пре хыпам, тет. Чураль-к. Кам-та-кам шарлать, çавна чĕпĕтсе татсах илмелле. В. Олг. Торă татса кайманскер! (Сильная брань). || Порвать. Янтик. † Туртсан тимĕр татас пек. || Перервать. N. Тупă пулькки тивсе, кĕлеткин(е) варăнчен татса пăрахрĕ. Шурăм-п. Юрлакан, ĕретри çынсен аллине татса каяс тесе, вирлĕн (стремительно) чупса пырать. || N. Татса яр, ссадить (напр., кожу). || Разрушать запруду, прорвать. N. Усалсем (черти) арман пĕвине татса яраççĕ. М. Яуши. Эпĕ пĕр армана татса ярса тăратăп, тем чул пĕвелеççĕ те, чараймаççĕ. Мижула. Пĕр урамра темиçе пĕве пĕвелеççĕ, малтанхин пĕви толсан, ярать те, кайрисен пĕвисене татса каять. || В пассивном значении. Якейк. Армансам татса кайнă. Ib. Выл çинче паян пĕр арман та йолман, тит, порте татса кайнă, тит. Коракыш. Вăл каланă тăрăх утмăл лав йĕплĕ-хулă хатĕрлесе пĕвине пĕвеленĕ те, пĕви татса кайман. || Разбередить, сорвать (напр., болячку). Сборн. по мед. Хăш чухне тата кĕсенĕсене ача хăй чавса татнăран та пулать (это происходит). || Пилить, рубить. Регули 197. Вотă татнипе выртать. Дрова лежат нарубленными. Ib. 1. Вăл вотă татма каять. Мусур. † Пирĕн йысна пуласси — авăн вутти муклашки, урайне хурса татас пек. Кан. Татман юман хăмасем. || Нарезать (салму). Ядр. † Сала-кайăк тăриччен салма татса ярсассăн, пирн варлине эс юрăн. || Рвать (шерсть). N. Кунне пĕр тенкĕ паратьчĕç мана, эпĕ çăм татнă çĕрте ĕçлеттĕм. || Ощипывать. С. Алг. Кăçалхи çул ăна (кăрккана) çапнă-антарнă, тытнă-пуснă, туртнă-татнă, каснă-вакланă, пиçнĕ-хуçнă, лармалла та çимелле иккен. (Такмак). || Дергать (конопли), драть (лен). Якейк. Кантăр татмалла полать те ĕнтĕ. Ib. Кантăр татса пĕтертĕмĕр. Изамб. Т. Йĕтĕне татсан, çапса вăррине илеççĕ. N. Кантăрсам та татрăмăр, пăрçасам та çултăмăр. Сред. Юм. Кантăр татас. (Кĕркунне ана çинчен çăлассине калаççĕ). || Прерывать (сон). Орау. Ăйăх: татсан — татăлап, чăссан — чăсăлап, тесе калать, тит. Сон говорит: „Если меня перервут, я перервусь, а если растянут — растянусь“. Сред. Юм. Ыйăх татсах (лишая себя сна) ôнта кирлĕ мар япалашĕнех çӳремесен те йорĕччĕ. || Пересекать. Эпир çур. çĕршыв 15. Урамне (улицу) икĕ çĕрте урлă урамсем (переулки) татса каçаççĕ. || Переграждать. N. Манăн тĕрĕс мар çула тат. || Переходить, перебегать (дорогу). Шурăм-п. Кушак çул татсан, телей пулмасть. || Отводить, отрезать (землю). Альш. Вăл çаранне (луга) ăна вĕсем чăн лайăх тĕле суйласа татса параççĕ (в самом хорошем месте). N. Землемер (мишавай, мешевей) мĕнле татса пачĕ: пурне пĕрле-и? || Подводить, подрезывать; подкузьмить. N. Халĕ тата çак икĕ çул хушши тырă пулманни ытла та татрĕ (здорово подрезало, подвело). || Срезывать, подрезывать. Изамб. Т. Кĕпе пĕвĕ пĕтсен, пусма (ситец) татса пĕреççĕ (сборками). Ib. Ул татса пĕрнин аял хĕррине тата пусма татса пĕреççĕ (оборки). Ib. Кĕпи аркине (у чувашек) икĕ тĕлтен татса сыпаççĕ. || Покидать (надежду). N. Йывăр пирĕн иксĕмĕрĕн хуйхăмăр, юлташăм, тенĕ, çапах эсĕ ĕмĕте татса ан хуйхăр. || Разбивать (надежды). Фин. Çавăнтах: тырă пулĕ-ха ĕнтĕ, тесе, тăнă çĕртрех тăм ӳкет те, санăн пĕтĕм ĕмĕтне та(та)ть пăрахать. N. Ан кул, пит чĕрене татать. N. Ашшĕ-амăшĕ, унăн кăмăлне татас мар тесе, ăна чарса тăман, куç-çулĕпе йĕре-йĕрех хăйсен пĕртен пĕр ывăлне пилленĕ. Конст. чăв. Ку сăмахсене вĕсем мана хăратса анчах каланине эпĕ пĕлтĕм те, анчах хирĕçес мар тесе, шухăшланă шухăшăма çав тĕрлĕ татрĕç пулин те, эпĕ вăсене пĕр самах та хирĕç тавăрса каламарăм. || В дееприч. форме на „са“, „се“ иногда передается наречием: вдоволь, в изобилии. Кратк. расск. 16. Акă ĕнтĕ пĕтĕм Египет çĕрĕнче çичĕ çул тырă-пулă пит татса пулĕ (уродится в изобилии). Капк. Тырри те татсах пулмарĕ те, пĕрлешесси çинчен шарламаççĕ-ха. СПВВ. НВ. Тырă-пулă пит татса пулать (родится отлично). Аттик. Эй, Ел-кӳлли! Çĕртен те, çӳлтен те татса пар; тырă пулмасăр хăварса выçă ан вĕлерсем. (Моленье). Турх. Ĕмĕтленнĕ ĕмĕтне вĕсене татса парĕ-ши (совершенно полно, вдоволь). || Выплатить. Бес. на м. г. Ак сирĕн хошшăрта куланай татни те нумай мар, пурăнăç та çителĕхлĕ мар. || Отбыть обязательный срок. N. Эсĕ çӳресе татман. Ты не отслужил (не отбыл) своего срока (в пастухах). || Лишать. Магн. М. 115. Тырăран татăк ан тăрат, пураран ан тат. (Моленье). ЧС. Эй, ĕнем, ĕнемI Халиччен сĕтрен-çуран татманччĕ, çуллен пăрулаттăнччĕ. Ал. цв. 10. Эсĕ мана мĕн пур телейĕмрен татрăн ĕнтĕ! || Отказывать себе, лишать себя. N. Эсĕ у (= вăл) укçана хăвăнтан татса янă пуль (отказывая себе в самом нужном). Сред. Юм. Хамран татса патăм. И себе нужно было, но я ему дал. N. Хăна ху пиртен пулас ырăлăхран ан тат (сам себя). || Решать (дело). Янш.-Норв. Пĕр çураçса ĕç татсан, вĕсем туй тума анчах хатĕрленсе тăраççĕ. Н. Сунар. Эсĕ пирĕн ĕçе татса пар ĕнтĕ. Ты уж рассуди нас (т. е. рассуди наши дела). N. Ман ĕçе татса парсам. N. Сире вăтантарса калатăп, сирĕн хушшăрта тăванпа тăван хушшинчи ĕçсене татса пама пултаракан ăслă çын пĕрре те çук-и мĕн? Истор. Вечера (на вечере) ĕçе вăрçмасăр, çапăçмасăр сайра (редко) татнă (надо: ĕçе вăрçмасăр... татни сайра пулнă?). Ib. Çапăçса хăшĕ çиеле тухнă, ĕçе те çавăн майлă татнă вара (решали в его пользу). Т. IV, 64. Çав ĕçе татсан, кам юрлас килекенĕн, пурте юрлаççĕ. N. Ĕçе туса тат. Синьял. Тăваттăн сута тăраççĕ, пĕччен сут татать. (Алăк уçса тухни). N. Кам мĕн чухлĕ илсе пырассине татса хуман. N. Кĕске татса калакан сăмах, поговорка. || Окончить, завершить. Кан. Службă татса киле кайма хатĕрленекен хĕрлĕ салтак. || Мстить. Полтава 68. Виççĕмĕш мул — Мазепа хирĕç татса парасси („месть“). || Удерживать. N. Кантор окçине татса йолмарĕç. || Придавать определенность, точность, систематичность. Юрк. Чăнласах та пирĕн чăвашран нумăйĕшĕ çак сăмаха татса калаймасăр „псав“ (вм. тат. бы̆зау) анчах теççĕ. ГТТ. Пурне те (обо всем) татса, уйăрса çырмалла (определенно, систематично). N. Час-часах пур япала çинчен татса çырса пулмасть. Сред. Юм. Тем йăмахласа ларчĕ, пĕрте татса каламарĕ. Не знаю, что говорил, не высказал всего ясно. N. Тĕплĕ ыйтса пĕлмесĕр, татса каламалла мар. Нельзя сказать определенно, не разузнав основательно. N. Татса калани, решительный сказ. || Обрывать (чью-либо речь). Ал. цв. 14. Аслă хĕрĕ ашшĕ сăмахне татсах калать: хăш хĕрӳ валли эсĕ хĕрлĕ чечек илсе килтĕн, çав хĕрӳ хăтартăр сана, тет. N. † Хапха умĕнчи вĕлтĕрене çапĕçĕ те татĕçĕ; ютсем йышлăн, эпĕ пĕччен, калĕçĕ те татĕçĕ. Орау. Çынна пĕр-ик сăмах пат каласа татать. Он обрывает человека сразу, одним или двумя словами. N. Амăшĕ вĕрентем пек тăвать: анчах ачисем ăна: эсĕ ху та нимĕн те пĕлместĕн, тесе, каласа татса хураççĕ. N. Çын сăмахне татса илсе ан калаç. || Сказать резко. N. † Пуян çыннăн ывăлĕ тесе сасартăк каласа ан татăр. Н. Лебеж. † Эсир татса каласан, эпир те татса калăпăр. Кĕвĕсем. Леш кассенĕн хĕрсене каласси пур пĕр сăмах; калăпăр та татăпăр: чĕрисене çурăпăр. Богдашк. † Çав Анаткас хĕрĕсене каласси пур пĕр сăмах, калăпăр та татăпăр, чĕрисене çурăпăр. N. || Выражает усиление. Турх. Авăна татса çапат (здорово, не кое-как). N. Сăмаха татса калаçни (бойко?).

тынас

подвязка, которой подвязывают женщины онучи. Начерт. 174. СПВВ. МС. Ĕлĕк чăваш арăмĕсем чăркуççиран аяларах тăла çинчен хĕрлĕ хăюпа çыхнă; çав хăйăва тынас теççĕ. Тюрл. Ĕлĕкхи авалхи карчăксем ора хырăмăнчен çӳлте чăркуççи айне тынас (в роде веревки) çыхнă, она çăм çиппипелен, шор çиппелен ола туса янă. Ядр. „Тынас — поясок к обуви“. ЙФН. Путран татса киле тавăрăннă чух, пĕрин тынас саланса ӳкнĕ, тет. Вăл тынас шырама тавăрннă, тет. СПВВ. АС. Тынас, воскрылие одежд.

тытса тăр

стоять и держать. N. Пĕри лашана тытса тăчĕ, тепĕри лавĕсенĕ пăхса илчĕ. || Задерживать. N. Эсĕ çак пиçмона (= çырăва) алла илсен, пĕр кун та тытса ан тăр, часрах çырса яр. N. Нумай тытса тăтăм. Çиленмесен юрать, тесе калать, те. Я долго продержал (книгу); скажи ему, что я прошу у него извинения. Скотолеч. 35. Тата хĕлĕх е çăм-тĕк таврашĕ çунтарса, тĕтĕмне сăмса патне тытса тăрас пулать.

хас

назв. какой-то верхней одежды. Чăв. юм. 1924, 59. Тĕрлĕ пурçăн кĕпесем, кăвак пуставран хассем çĕлетсе, пит муллă хĕр пулса тăнă. N. Капан айĕнчен хас туртать. (Çăм авăрлани).

хирлу

хирлӳ, весь прибор для битья шерсти. Нюш-к. Тюрл. Хирлу, шерстобитная струна. Пшкрт. Çăм тапнă хирло, струна. || Часть саней. Н. Карм. Хирлӳ. Икково. Хирлу (х’ирλу). N. Хирлӳ, стужень у саней. К.-Кушки. Хирлӳ, вязок, соединяющий конец полоза с грядками (ӳрече). Чертаг. Хирлӳ бывает у саней (тупан кунса кайнаран). Ib. Хирлӳ у шерстобитов. Ст. Чек. Хирлӳ у „луччук“. || То, что натянуто. СПВВ. Хирлӳ, тетива; что натянуто. СПВВ. Ĕнче пуçлă укçусене шурă пурçын кирлĕ хирлӳне. Толст. Çапла каласан, çĕмрен хирлӳне кышла пуçларĕ тет. || Огниво. Баймашк.

хăлтă

хворост. N. Атăл хĕрне хăлтă пуçтарма карĕç. || Тогаево. Эпир хамăр çырмара, кантăр хăлти айĕнчен пăртак ершчĕк çĕне оман тытрăмăр. См. кантăр хăлти. || Хлам. Тюрл. || Мусор. Мункачи. || Неплотный, рыхлый. Сред. Юм. Хăлтă япала çине алпа поссан ô япала пôсăрнать (хăмла, çăм, сĕлĕ хылăхĕ). || Б. Крышки. Тĕнче хăлти, непригодный, бесполезный. Ib. Вăл тĕнче хăлти анчах! Он бесполезный, непригодный ни на что человек. Ib. Эй, тĕнче хăлти. Бранное выражение. Çичĕ-пӳрт. † Эп улаха тухмасан, улах хăлти пулас çук. || Обуза; препятствие. N. Топăнчĕ хăлтă. N. Ак тата хăлтă килсе тохрĕ.

хăмăр-тĕтĕм

бурый, дымчатый. ЧС. Çăм сăнĕ хăмăр-тĕтĕм сăнлă.

кăмăл тулни

удовлетворение, довольство. См. сăптăр. Емельк. † Лартăм атте-анне килĕнче, атте-анне кăмăлĕ туличчен те, хам (надо: хамăн) кăмăл тулмарĕ. Пазух. Ай-хай пĕр аттеçĕм, пĕр аннеçĕм, куçпа курса кăмăлăм, ай, тулмарĕ! ТММ. Пулчĕ! кăмăл тулчĕ. Янтик. † Эпирех килтĕмĕр — кил тулчĕ, çак хăтанăн кăмăл тин тулчĕ. ЧП. Утăн юлнă кăмăлĕ тулмĕ-шин? Туй. Ей хăта, тулчи кăмăлăр? тет. Кунтан (ытла) сăмахăм çук, тет. N. † Сирĕн юлнă кăмăл тулмĕ-шин? Не заглажу-ли я свою вину против вас? Альш. † Калас сăмаха калаймарăм çамрăк кăмăл тулнăран. Бугульм. † Такçан килмен тăван(çăм) халĕ килчĕ, тахçан юлнă кăмăлçăм тин тулчĕ. N. Хур курнă чух, инкекре чух, хăваланă, хĕсĕрленĕ чух, манăн кăмăлăм тулса тăрать; мĕншĕн тесен эпĕ хăçан халсăр, çавăн чухне хăватлă. N. Унпала кăмăл тулса тăрать, пит-куç савăнăçлă çӳрет.

кăнчалаççи

(кŏнџ̌алас'с'и, кы̆нџ̌алас'с'и), пряслица. Питушк., Вомбу-к., Ягудар. МПП. Кăнчалаççи = кĕнчеле йăвăççи. См. кăнчала. СТИК. Кăнчалаççи çинче çăм авăрлаççĕ. Вăл турахуп пек мар, ун шăлĕсем çук. В. Олг. Кăнчалаççи — донце пряслицы. || Швейка (приспособление для прикалывания работы при вышивании: донце со стоечкой, верхний конец которой обматывают тряпкой). У др. кальтенек.

кăчăкă çăм

(с'ŏм) первая шерсть, снятая с «çорхи сорăх» (годовалая овца). Шорк. Нюш-к. Кăчăк çăм — хĕл каçнă путекĕн çурхи çăмĕ.

кăчăрт

(кы̆џ̌ы̆рт, кы̆ζ'ы̆рт), подр. отрывистому хрусту, скрежету и т. п. СТИК. Сивĕре юр, утса пынă майпе, кăчăрт-кăчăрт! туса пырат. КС. Хачăпа кăчăрт (кы̆џ̌ы̆рт) касса илчĕ (напр., кĕпене). Ib. Çурлапа эпĕ пĕр ывăç ыраш кăчăрт касса илтĕм. Сред. Юм. Çôрлапа тыр вырнă чôхне кăчăрт! кăчăрт! тутарса выраççĕ (звук серпа). Шорк. Чола çĕçĕпе кăчăрт! кăчăрт! хырать. Ib. Кăчăрт-кăчăрт! тырă выраççĕ. Сёт-к. Кăчăрт, кăчăрт! тутарать вăл (зубами). Шел. П. 68. Пĕр маях кăчăрт-кăчăрт! çурла сасси илтĕнет. СТИК. Тырă вырнă чухне çурлапа кăчăрт-кăчăрт! тутараççĕ. («Звук, производимый серпом, когда жнут»). Б. Олг. Тырă вурнă чох чуаш арăм (чувашка) тыр вурат: кăчăрт! тесе. Ib. Кăрпăчча ĕçлекен çын, молотпа-ли, тăкçапа-ли, кăчăрт! кăчăрт! кăчăрт! хырчĕ. Тăкçип-ле касрĕ она вашăкăн: чонк! чонк (чоҥк)! турĕ. Ib. Ут çӳрет йор çинче: кăчăрт, кăчăрт, кăчăрт! туса çӳрет. Ib. Хачăпа сорăх çăм (-м) каснă чох: кăчăрт-кăчăрт! тет (звук ножниц). Ib. Яш ача (молодой парень) тăхăнса çĕнĕ атă: кăчăрт, кăчăрт! тесе каят. .N. Çĕнĕ атă тăхăнса янă та, кăчăрт-кăчăрт тутарса çӳрет.

кăчкă çăмĕ

кăчкă çăнĕ, то же, что кăчăкă çăмĕ. Яргуньк. Çор пытяксен çăнне кăчкă çăнĕ (чит. кы̆ч'кы̆ с'ы̆н') теççĕ. (Ягнят начинают стричь через год, со 2-й весны). Сред. Юм. Хĕлле çôрfлнă пӳтек çăмне çôркôнне илсен: кăчкă çăм, теççĕ. Ib. Хĕлле пăруланă путек çинчен çôркôнне илекен çăма кăчкă çăмĕ теççĕ.

кăштăрт

(кы̆шты̆рт), подр. оборванному шуршанию. См. кăштăр. Шорк. Çăм пошмак тăхăннă та, кăштăрт-кăштарт! откалать. Хурамал. Хам патра темĕскер кăштăрт! турĕ (зашумело). Шарбаш. † Кăштăрт-кăштăрт сӳс йĕвен. || Сразу, неожиданно, вдруг, в один приём. Альш. Кăштăрт килсе кĕчĕ (с шорохом). НПТ. Вăсем, пăтă хатĕр пулcан, çиме кăштăрт анаяççĕ (т. е. тут как тут). Хурамал. Хам та сисмерĕм, кăштăрт (незаметно) килсе ларчĕ ман çумма. ЧС. Унтан вара çав ыйтнă хуçа — е çăмарта, е кулачă — кăштăрт кăларса тыттарат çав вирĕм ачасене. (Вирĕм). В Шибач. в этом см. кŏштŏрт. || Неожиданно и тихо (а каштăрт — неожиданно, но м. б. и не тихо). || Сделать шершавым. Пшкрт.

кĕнчеле

(_кэ̆н'ζ'эл'э, к'э̆н'џ̌эл'э), то же, что канчала. Иногда обозначает пряслицу. ТММ. Кĕнчелепе тĕнче тытаймăн. Ib. Тĕнчере тĕрлĕ кĕнчеле. N. Кĕнчели (пряслица) сак çинче тăнă. Катуç ларнă та, авăрла пуçланă. Хурамал. Сӳсе арланă чух çыхаççĕ, çавна калаççĕ кĕнчеле тесе. СПВВ. ЕХ. Çăма арламашткăн (так!) çăмне чăмăкка чĕркенине кĕнчеле теççĕ. Н. Седяк. Кĕнчеле = авăрлама чăмăртанă çăм. См. Paas. 63.

кĕрхи

осенний. Б. Акса. Кĕрхи чĕпĕ, цыпленок позднего выводка. Сред. Юм. Кĕрхи пӳтек тесе, кĕркôнне пăруланă пӳтеке калаççĕ. Ib. Кĕрхи çăм тесе, кĕркôнне илекен сôрăх çăмне калаççĕ.

кĕçелен

(к'э̆з'эл'эн'), сваляться войлоком. К.-Кушки. Çӳç уçма та çук, кĕçеленсе кайнă. Волосы свалялись. Ib. Çăм кĕçеленет те, кĕçе пулат вара. Шерсть сваляется и будет войлок. || Прорастать и сцепляться ростками, как бы обратитьçя в войлок (напр., при приготовлении солода). СТИК. Салата тăвас пулсан, малтан ыраша шыв çинче шĕвтереççĕ (= шӳтереççĕ), унтан ăна шăналăк çине сарса, сакайне, е тĕттĕм кĕлете хураççĕ. Унта вăл шăтат та, ыраш пĕрчисем, шăтса, пĕр-пĕринпе çыпçăнса лараççĕ. Çапла çыпçăнса, пĕр тытăнкăлă пулçа кайнине: кĕçеленсе кайнă, теççĕ. Ib. Тырă кĕçеленсе кайнă = тырă, йĕпенсе, шăтса, пĕр-пĕрин çумне çыпăçса кайнă || О волосах. В. Олг. Ай-ай, пуç кĕçеленсе ларса! Ах, как спутались волосы!

тĕве

верблюд. Шел. Тĕвисенĕн çисене хĕрĕхшер пăт тиетчĕç. Собр. Выртан мулкачă тăрсан тĕве пек. (Шăналăк). N. Кайсан-кайсан патша ывăлне тĕвепе арăслан тĕл пулчĕç, тет. N. Тĕве курпунĕ. Альш. Тĕве çăм, верблюжья шерсть. А. Турх. Тĕве çăм çиппи.

тĕркем

моток, сверток, тюк. N. † Тĕркем-тĕркем сар пурçăн. Хурамал. Пĕр тĕркем хут – нумай хут. ЧП. Тĕркем-тĕркем тĕве çăм, усламçăсем панă-тăр.

хĕр-çын

девицы вообще. Альш. Илтнĕ пултăр хĕр-çынсем, çула каяс ан пултăр. Каша. Хĕлле кайман хĕр-çынсем çула каяс ан пултăр. ЧП. Ан кулянăр, хĕр-çынсем, пурçын кимĕ килет-çке. Кĕвĕсем. Курăк епле шăтат-ши, çави епле витет-ши; вăйя тухман хĕр-çынсен чунĕ епле чăтать-ши. СПВВ. ТА. Хĕр-çын тутари хĕр-арăмсем çыхакан çăм тутăр.

пысăк

(пызы̆к), большой, крупный. О сохр. здор. Вара çав сĕлеке (яд змеи) кĕнĕ вырăн часах пит пысăк шыçса кайса çын вилет. Ск. и пред. 24. Виçĕ маттур каçпала пырать пысăк уттипе. N. † Кĕрекĕрсем аслă, сăйăр (ваше угощение) пысăк, эпĕр ĕçсе-çисе пĕтерес çук. Орау. Ку пирĕн пысăкрахах (несомненно больше). Сред. Юм. Пысăк шăна чӳрече çôмĕнче перкеленсе вĕçсе çӳренĕ чохне: нăрр! нăрăн! нăрăнни! туса çӳрет. N. Пысăкран пысăк салам яратăп. N. Тата аçусене-амусене порне те питĕ пысăк салам. Чув. пр. о пог. 425. Тĕтре нумай пулсан, хăмла пысăк пулать, тĕтре пулмасан, хăмла пулмасть. Если летом стоит туман, то уродится хмель, в противном случае наоборот. || Просторный. Пшкрт. || Толстый. Сред. Юм. Пысăк ôра сыртăм (çăм тăлапа ôра сырсан калаççĕ). Ib. Пысăк пир тăли. Толĕ (грубый сорт кудели) çиппинчен туса тĕртнĕ тăлана калаççĕ. || Иногда употребл. в смысле аслă. Заметим употребление положительной степени этого слова в смысле «слишком»: пысăк — «слишком велик» и пр. Собр. † Тăван пысăк, тăван пысăк, ун кăмăльне епле тупам-ши. Юрк. А, ку пысăкрах вĕренесси!... чуна илĕ-çке. Ib. Пысăк вĕреннĕ çын, с высшим образованием. N. Ырă сунакан çак сăмахсене илтсен, каллех салхуланчĕ. Йывăр хуйхă пуснă çын пек вăл пысăк шухăша кайрĕ. Микушк. Пысăк сăмах каличчен, пысăк чĕлĕ çăкăр тыт, теççĕ.

ахаль тăраччен

тесе, ахаль тăриччен (т̚ы̆рац’ц’эн’ _т̚эзэ, — т̚ы̆ζ'и^ыц’ц’э_н), ne sim (sis etc.) otiosus, чтобы не быть без дела. Изамб. Т. З6° Çăм арланă чухне, вут хутнă вăхăтра, ахаль тăраччен, тесе, хĕрачасем сӳс, малтан тӳсе, хатĕрлесе хураççĕ. Когда прядут шерсть, то во время топки печи девочки, чтобы не оставаться без дела, заранее толкут кудель. Якейк. Ахаль тăриччен, тесе, тола тохса, вот çортăм. Чтобы не быть без дела, наколол, выйдя на цвор, дров. Ib. Ыт ахаль тăриччен, эп паян пасара кайса килтĕм. От нечего делать я сегодня съездил (сходил) на базар.

пĕрчĕ

(_пэ̆_рζ'э̆, _пӧ̌_рџ̌ӧ̌), зерно. Юрк. Акрăм тулă, пулчĕ ĕнтĕ пĕр пĕрчĕрен пин пĕрчĕ. N. Мана пĕр тырă пĕрчипе те тытма пултараççĕ. N. Пĕрчи выçă. || Капля. N. Йывăç çулçи çине сывлăм шывĕ ĕнчĕ пĕрчи пек пĕрчĕн-пĕрчĕн пуçтарăна-пуçтарăна ларнă. На листьях дерева лежали жемчужные (?) капли росы. Туперккульос 21. Пĕрĕхтерсе янă сурчăк пĕрчисем... ЧП. Шăпăр та шăпăр çăмăр çăвать, пĕр пĕрчисем пăр пак туйăнать. Альш. Кассан пĕр пĕрчĕ юн тухас çук. (Гов. о малокровном человеке). || В перен. см. БАБ. Пĕр пĕрчĕ те хăрамаççĕ. Вовсе не боятся. N. Пĕрчĕ те = пĕртте. N. Пурти çав хатĕр мăка пулнă (был очень тупой), пĕрчĕ те касман. || Ягодка. N. † Тĕл пултăм хурлăхан йăвăççи, татрăм-хыпрăм пĕр пĕрчине. N. Иçĕм-çырли пĕрчи. Емельк. Пĕрчĕ-пĕрчĕ пĕрлĕхен сайра кăлкан витĕр курăнать. || Крошка, крупинка. Толст. Тĕрмере ăна икĕ кунччен пĕр пĕрчĕ çиме памасăр усрарĕç. ТММ. Чăхă пĕр пĕрчĕн сăхсах пурăнать. (Поговорка). Альш. Татах вăл навус çине пĕрчĕрен кĕмĕл шырат, анчах пĕре те тупаймас. БАБ. Ман йăвăрăш çăнăхăн пĕрчине шуйттан хăçан суса кăларĕ, ман чĕлхене (заклинание) те шуйттан çĕнтерĕ. Рак. Пĕр шкапра çĕр пĕрчĕ. (Çăкăр тĕпренчĕкĕ). Баран. 42. Уйăх çутипе юр пĕрчисем (снежинки) йăлтăртатаççĕ. || Волокно. N. Çӳç пĕрчи, волос. О сохр. здор. Çăм пĕрчисем те çĕр (хир)-мамăк (вата) пĕрчисем пекех. || С. Айб. Пĕр пĕрчĕ тĕкне (перышко) патша хĕрне кастарса илчĕ, тет, ăна шур тутăрпа чĕркеттерчĕ, тет. БАБ. Виçĕ пĕрчĕ утă, утă пĕрчи. || Отдельная нитка (при тканье или при наматывании). Яргуньк. СТИК. «Сум» подразделяется на «пĕрчĕ». «Пĕрчĕ» — одна ниточка. То же знач. в Сред. Юм. Утăм. Ку умри юпана лайăхрах тишкертсе тăрать. Кун çĕлĕкĕ ăшĕнчен пĕр вăрăм çип пĕрчи куçĕ умĕнче тăсăлса тăра парать. См. хутăр-йывăççи. || Небольшая часть. N. Пĕрчĕ-пĕрчĕ тӳлесси нимĕн те мар.

айсăр

(аjзы̆р), parte inferiore carens, не имеющий низа. Собран. Асăр капан, meta foeni, sine fultura in solo posita, стог сена, сметанный прямо на земле. Собран. Айсăр капан айĕнчен утă туртăп. (Кăнчала арлани). Я буду дергать сено из-под стога, поставленного прямо на земле. (Загадка: прядение). В рукописях есть еще варианты: Трехбл. Айсăр капан айĕнчен утă туртрăм. (Çăм авăрлани). Айсăр капан айĕнчен туртаççĕ. (Çăм авăрлани.) V. аййăн.

аюк

(аjук), interj. abnuentis vel recusantis, междом., выражающее отказ или нежелание сделать что-либо. Якей., КС. Атя, Петĕр, çăм çăмлама. — Аюк, каяс килмест. Идем, Петр, полоть. — Нет, не хочется. Пшкрт. † Ад’а, Пы̆лаҕи, пазара. — Аjук, аjук! пымасты̆п. Идем, Палагея, на базар. — Нет, нет! не пойду. КС. Аюк мар-ха, хушнине ту-ха эс! Нет, ты не отказывайся, а сделай то, что тебе велят.

Айтар

vox incertae signif., quae forsitan olim nom. pr viri fuerit. Слово неизвестного знач.; может быть, личн. имя мужч. Альш. Айтар капанне айĕнчен туртаççĕ. (Çăм авăрлани). Из Аидарова стога снизу теребят. (Загадка о прядении шерсти). V. айсăр капан. Cf. Айдар, nom viri. in Чув. яз им., 25. Около дер. Авыр-Сирмов, Асакасин. вол. Ядрин. у., есть овраг — Айтар вар (Аjдар), nom. loci voraginosi, qui est prope viculum Авăр-Çырми praef. Iadrinensis. Ср. тат. фамилию [араб сăмахĕ].

айтăр

vox incertae signif., слово неизвестного знач. V. Айтар. Раков. Айтăр капанĕ айĕнчен туртаççĕ. (Çăм авăрлани).

авăрла

(авы̆рла), nere, pollice fila ducere, прясть. V. Кĕнчеле, арла. Толст. Авăрлаканни çинçе çип авăрласа хучĕ, тет. Пряха напряла тонкой пряжи. Сирах. 234. Манăн арăм Анна хĕр-арăм пӳлĕмĕнче çăм авăрласа пурăнатьчĕ, мĕн авăрланине пуян çынсем патне леçтеретчĕ. Жена моя Анна в женских отделениях пряла шерсть и посылала богатым людям. Хĕр-арăмĕсем хĕлĕпех çип авăрлаççĕ. Их женщины всю зиму прядуг.

алсалăх

(алзалы̆х), tantum materiae, quantum ad manualia conficienda satis est, количество материи, достаточное на алса. Ст. Чек. Алсалăха турă çăм хăвартăм. Я оставила на вареги белой шерсти. Ib. Алсалăха юрĕ-ха. Пригодится на алса. Ib. Тире чистă пĕтернĕ, алсалăха-кăна хăварнă. Истратил весь мех, оставив только на рукавицы.

алса пуçĕ

(алза п̚уз’э̆), qua teguntur digiti usque ad pollicem, часть алса, покрывающая пальцы (до большого). Ст. Чек. Алса пуçĕ валли çăм авăрлат. Прядет шерсть на названную часть алса.

анатри чăваш

(ч̚’ы̆ваш) ita appellantur Tschuvachi infernates, quorum regio inferius sita est, quam eorum, qui vocantur вир-ял, вире-ял (v. hanc v.). Низовые чуваши. См. вир-ял, хирти. Ягудар. Анатри чăвашсем пиртен хĕвел-тохăç енелле порнаççĕ. Низовые чуваши живут от нас на восток.
Петр Ив. Орлов, уроженец с. Орауш, Ядрин. у. Казан. губ., написал мне о различиях между отдельными группами чуваш следующее. „Анатри (малти, мал енчи) чăвашсемпе хирти чăвашсем тата вир-ялсем (хура урасем). Чăвашсем пирĕн виçĕ пая уйăрăлаççĕ: анатри чăвашсем, хиртисем, вир-ялсем. Вир-ялсем çăвар туллин, хыттăн калаçаççĕ. Вăсенĕн сăмахра сас-палли „у“ сахал. „У“ вырăнне вăсем ялан „о“-па калаçаççĕ: „кулать“ тиес вырăнне „колать“ теççĕ; „пек“ тиес вырăнне „пак“ теççĕ. Тум тумланнă тĕлтен вăсем пушшех, тата ытла паллах, уйрăм тăраççĕ. Вăсем шурă сăхман тăхăнса, урисене хура тăлла сырса çӳреççĕ. Çула тата арçыннисем (хăш-хăш вырăнта) пайтахăшĕ çӳллĕ тӳпеллĕ шĕлепке тăхăнса çӳреççĕ. Хĕр-арăмĕсем çула шурă шупăр тăхăнса, урисене хура тăлла сырса çӳреççĕ; хĕлле шурă сăхман тăхăнса çӳреççĕ. Çăпатисем пĕчĕк пуçлă, пуçĕсене чĕрсе тунă çăпатасем пулаççĕ. Ури тунисене темĕн тăршшĕ тăлла чăркаса тукмак ура туса, çăпати кантăрисемпе чăркуççине çитичченех хитрен хĕреслесе чăркаса хăпараççĕ. Пирĕн патрисем вăсене „яка“ теççĕ. Чăнахах та вăсем яка çӳреме юратаççĕ. Çула пулсан вара, пасара тухсан, вир-ял хĕр-арăмĕ çинче пĕр тусан пĕрчи кураймăн: çăпатисенче, çăпати кантăрисенче пĕр сӳсленчĕк кураймăн: шăрçа пек яп-яка, çап-çутă; хăйсем шĕлкемисемпе, сурпан çаккисемпе, тенкĕллĕ мăйисемпе ялтăртаттарса, шанкăртаттарса йăлкăшса анчах çӳреççĕ. Пирĕн анатри (кал енчи) чăвашсем вăсене „Вир-ялăн какрашки арăм пулсан ланчашки,“ теççĕ; çăпати кантăрисем çинчен: „Вир-ялăн çăпати кантăри тăхăр хăлач,“ теççĕ; „вир-ялсем вăсем мухтанчăк, какрашка,“ теççĕ. Арăм пулсан вир-ялсем анатри чăваш арăмĕсем пекех пуçĕсем урлă пĕкĕ пек масмак хурса çӳреççĕ. Сурпанĕсем, ансăрскерсем, мăйра анчах яваланса çӳреççĕ. Хăш чухне масмакки пуçĕ çинчен каялла кайса ӳкет те, пирĕн вара ăна кулса: „Вир-ял арăмин лаши тăварăннă, пĕкки каялла кайса ӳкнĕ,“ теççĕ. Арăм пулса пĕр-икĕ ача тусан вара унăн какрашки-пĕкрешки лăштах тухса ӳкет: çӳçне-пуçне пуçтараймаçт, кĕпи-йĕмне таса тытаймаçть, час-часах кĕпи арки вĕçĕнче ача пăхĕ сап-саррăн курăнса çӳрет; пӳртне-çуртне те çавăн пекех тирпейлĕ тытаймасть — латти пĕтĕмпех пĕтет килĕнче, пĕр пасара анчах çиççĕ тухма пĕлет. Вăсенчен хĕвел тухăçĕ еннелле анатри (малти, мал енчи) чăвашсем пурăнаççĕ. Вăсем Атăлтан пуçласа Йĕпреçпе Шăхрана çитиччен кăнтăрланалла, вăр-ялсемпе хиртисем хушшинче, тăрăхла-кăна пĕр лаптăк пек çĕре йышăнса пурăнаççĕ. Çав лаптăкăн кăнтăрла енчи пуçĕнче кушлавăшсем те çак анатри чăвашсемпе хисепленеççĕ. Кушлавăш, Уравăш, Хир-пуç, Утар, Рунк чăвашĕсем, хăйсем, хĕр-арăмсем тумланнипе вир-ял та мар, хирти-анатри те мар. Вăсенĕн çывăхнерехри вир-ялсем вăсене кушлавăшсем теççĕ; катари Йетĕрне патĕнчи, Кăрмăш çинчи вир-ялсем вăсене анатри (мал енчи) чăвашсемпе хисеплеççĕ, çывăхарахри хиртисем кăшт урăхларах калаçнăшăн, хĕр-арăмĕсем урăх тĕрлĕрех тумланнăшăн виç-ялсем вырăнне хуçасшăн. Мĕн пур чăваша лайăх тĕплесе йĕрлесен темиçе пая та уйăрма пулать. Вĕт-шакпа чăвашсене темиçе пая уйăриччен эпĕ вăсене, мĕн пурне, виçĕ пая уйăратăп; çавăнпа Кушлавăш чăвашсене анатри чăвашсем çумне кайса хуратăп. Пĕтĕмпех анатри чăвашсем пек пулмасан та, тумланасса та калаçасса та вир-яалсем пек те мар, хиртисем пек те мар, çав анатри чăвашсем пекрех калаçса тумланаççĕ. Арçыннисем хура сăхман е кăвакрах сăхман тăхăнса, урисене шурă тăлла сырса çӳреççĕ; çула пуçĕсене е пĕчĕк çĕлĕк, е карттус тăхăнаççĕ. Çăпатисем вир-ялсен пек шăраçласа тунă вăрăм кантăраллă çăпатасем мар. Хĕр-арăмĕсем е пир тăлла сырса çӳреççĕ, е шурă çăм тăлларан (пасар тăллинчен) тунă чăлха тăхăнса çӳреççĕ. Кĕписем е чĕрлесе тунă шурă кĕпесем пулаççĕ, е хăйсем хĕрлĕрен, кăвакран тĕртсе тунă пиртен (улачаран) çĕленĕ кĕпесем тăхăнса çӳреççĕ. Юçĕсене тĕрлĕ тĕслĕ вырăс туттăри çыхса çӳреççĕ. Урисене пир тăлла сырнă пулсан çăпати кантăрисемпе кăшт вир-ял манерлĕрех çӳлелле чĕркесе хăпараççĕ; шурă чăлха тăхăннă пулсан, çав чăлха çинчен тата тепĕр ура пакăлчакĕнчен иртекен хура чăлха пуçĕ тăхăнса, çăпати кантăрине пĕр çĕре чĕркесе, чăлхине антарса ăна атă хуçланчăкĕ пек туса çӳреççĕ. Арăм пулсан пуçне сурпан сырăнса ĕнсе хыçне, мăй таврашне çынна кăтартмасăр çӳреççĕ. Хĕрсем çула туя кайнă чухне пуçне тухья тăхăнаççĕ. Вир-ялсен тухья таврашĕ, сăрка таврашĕ çук. Ĕлĕк çав тухьясене, сăркасене пăраçниксенче (уявсенче) те тăхăннă та, халĕ туя кайнă чухне те пурте тăхăнмаççĕ. Сурпанĕсем те вăсенĕн, масмаккисем те, пуç-йĕпписем те вир-ялсен пек мар: сурпанĕсем вăрăмрах, сарлакарах; масмаккисем сарлака та кĕске, тĕррисем лешсенчен начартарах; пуç-йĕппи те кĕске те, тенкисене вир-ялсенни пекех нуммай çакса тултарман. Вир-ял арăмĕсен хăлхисем, ĕнси хыçĕсем курăнсах çӳреççĕ, пирĕн арăмсен вăсем курăнмаççĕ. Вăсем саланнă пуçĕсемпе хунешшĕсене те тата урăх ют çынсене те курăнсан аван мар теççĕ. Çаплах тата çара уранăн та вăсен куçне курăнмаççĕ. Çав йăлана лайăх тытса тăракан хĕр-арăмсенне упăшкинчен пуçне урăх арçынсем хайсем виличченех вăсен пуçне, урисене куримаççĕ. Арăмсем хăнана-мĕне кайнă чухне пуçĕсене пуçлă туттăр çыхса каяççĕ, ун çинчен кăримĕски çĕлĕк тăхăнаççĕ. Çула пулсан çав пуçлă туттăра е вырăс туттăри анчах çыхаççĕ. Вырăс туттăрине пуç тăррине анчах та çыхаççĕ тата майралла та çыхса çӳреççĕ; пуçлă туттăрне те икĕ тĕрлĕ çыхаççĕ: е тавăрса çыхаççĕ, е çыхса икĕ вĕçне тан туса çурăм çинелле усса яраççĕ. Вир-ялсен пуçлă туттăр çыхмаççĕ, яланах вырăс туттăри çыхса çӳреççĕ е катам пиртен тунă вырăс туттăри пек тăватă кĕтеслĕ шурă туттăр çыхса çӳреççĕ. Вир-ялсем вăсем мĕн пурĕ те Кăрмăш уесĕнче, Чикме уесĕнче, Шупашкар уесĕнче, Петерне уесĕнче анчах пурăнаççĕ. Шупашкарпа Етĕрне уесĕнче те пĕтĕмпех вир-ял мар. Шупашкар уесĕнче вăсем хĕвеланăç енчи чиккинелле анчах пурăнаççĕ. Ытти (урăх) çĕрте анатри чăвашсем пурăнаççĕ. Вир-ялсемпе анатри (малти) чăвашсен чикки акă çаплă: Анаш тиекен чикӳллĕ ялтан хĕвел анăçнелле, Шăхчасем-мĕнсем еннелле, вир-ялсем пурăнаççĕ, вăсенчен малалла анатри (мал енчи) чăвашсем пурăнаççĕ. Унтан Иккассисене хĕвел-анăçнелле хăварса Шупашкар уесĕпе Çĕрпӳ уесĕ тата Етĕрне уесĕ чиккисем пĕр çĕре пулнă çĕрелле пырсан, хĕллехи хĕвел-анăçнелле (сылтăмалла) вир-ялсем юлаççĕ, çулахи хĕвел тухăçнелле анатри чăвашсем пурăнаççĕ. Унтан Патĕр-ялне (Богатырева) çитсен вăл ялта вир-ялсемпе анатри чăвашсем хутăшах пурăнаççĕ. Вăл ялтан вăсен чикки Пысăк Çавал урлă каçса Супарпа кайса Çĕрпӳпе Етĕрне чиккипе Çарпуçпе çитичченех: сылтăм енче вир-ялсем пурăнаççĕ, сулахай енче анатри чăвашсем пурăнаççĕ. Çарпуçĕнче анатри чăвашсем пурăнаççĕ. Чарпуçĕнчен пуçласа вăсен чикки Етĕрне уесĕ çинерехрен икĕ уес чикки хĕррипе пырать: Кипекпе Туçи-Çармăса сылтăма хăварса, Етерне уесĕнче тăракан Сĕрелсене сулахая хăварса, Мăн Санар урлă каçса, Пĕчĕк Санара çитиччен сылтăмра вир-ял пулаççĕ, сулахайра анатрисем пулаççĕ. Çĕрпелĕнче анчах анатри чăвашсем вир-ялсемпе çывăх тăнипе халĕ ĕнтĕ пĕтĕмпех вир-ялсем пек тумлана пуçларĕç. Унтан малалла вĕсенен чикки Хир-пуçĕнчен Пĕчĕк Санар тăрăх Санар пуç патнелле хăпарса, Вăта-Çуна çырмипе рашча виттĕр тухса, Упнер урлă каçса, Сăр вăрман сăмсине тăрăнать. Çапла пынă чухне сылтăма юлакан ялсем: Çармăссем (Хурăнсур), Санар пуçĕ, Елменсем, Иртеменкассисем, Çĕн-ял-Хапăç, Кив-ял-Хапăссем, Упнер-Ханăссем пурте вир-ялсем пулаççĕ. Чарпуçĕнчен пуçласа Етĕрне уесĕнчи сулахай енне юлакан чăвашсем, Уравăшпа Хир-пуç. Утарва Рунк тата мĕн пур Кушлавăш анатри чăвашсем çумăнче тăраççĕ. Çав Етĕрне уесин пĕр кĕтессинчи анатри чăвашсем çумăнче тăракан чăвашсем анатри чăвашсенчен кăшт урăхларах тата. Калаçассине те пĕр пекех калаçаççĕ, анчах хĕр-арăмĕсем урăхларах тумланаççĕ — çавăнтан кăшт уйрăмми пур. Чăн анатри (пайăрах анатри) чăвашсем сурпанпа пĕтĕм пуçне чĕркесе пĕр çуç пĕрки те катартмаççĕ, Кушлавашсем, Уравăш таврашсем, Сĕрелсем, Чарпуç таврашсем пуçне сурпанпа хыçалтан икĕ тăнлава çитиччен явалаççĕ те унтан çиелтен пуç-йĕппипе пустарса, йĕпписемпе масмака икĕ енчен чиксе хурса хытарса хураççĕ, çавăнпа сурпанĕ хыçалтан вир-ялсен пек ĕнсе çине кайса лармаçть. Çаван пек чăвашсем çав ялсем анчах мар; тата Çĕрпӳ уесин Ачча (Ачакасы) прихутĕнчи чăвашсем те пуçĕсене çав Кушлавăш, Уравăш, Сĕрел, Чарпуç чăвашĕсем пекек сырăнаççĕ. Ытти тум тумланас тĕлтен лешсем те кусем те пĕрехрехех, ытла пайăрах пĕр-пĕрне уйăрса тăракан япала çук; арçыннисем те хĕлле те çула та пĕр пекрехех тумланаççĕ. Анатри чăвашсенчен чукун çул урлă лерелле вара хирти чăвашсем пуçланса каяççĕ. Хиртисем тесе Чĕмпĕр кĕпĕрнинче, Тетĕш уесĕнчĕ, Çĕрпӳ уесĕнче пурăнакансене калаççĕ. Хирти Тăвашсем анатри чăвашсенчен тумтир тĕлĕшĕнчен те калаçна тĕлĕшĕнтен те уйрăлаççĕ. Хиртисен арçынĕ-хĕр-арăмĕпех шурă çăм тăлларан тунă чăлха тăхăнса çӳреççĕ. Арçыннисем шурă кĕпе-йĕм пĕртте тăхăнмаççĕ: пурте хăйсен хĕр арăмĕсем тĕртсе тунă е кăвак улача е хĕрлĕ улача тăхăнса çӳреççĕ. Хĕр-арăмĕсем пуçĕсене малти чăвашсем пек, пĕр çӳç пĕрчи кăтартмичченех, сурпан сырăнаççĕ те, анчах кĕпи-йĕмĕсем шурă мар. Каллех сурпанĕсем те анатри (малти) чăваш арăмĕсем пек мар, урăхларах, сарлакарах; сурпан, пуçĕсем тата хитререх пулаççĕ. Кĕписене, хăйсен улачисенчен тутар арăмĕсен кĕпи евĕрлĕрех, вырăссен сараппанĕсем евĕрлĕрех кĕпесем çĕлесе тăхăнаççĕ; аркисене, кĕпи умĕсене вăсем тутарсен пек темĕн тĕрлĕ пусмапа (пасар таварĕпе) тытса эрешлесе пĕтереççĕ. Пуçĕсене пуçлă туттăр çыхмаççĕ, пурте вырăс туттăрине майралла анчах çыхса çӳреççĕ. Çиялтан тăхăнакан тумтирсем анатрн чăвашсеннипе пĕрех: уйрăм-уççи çук. Тата хирти чăваш арăмĕсем анатри чăвашсемпе вир-ялсенчен акă мĕнпе уйăрăлаççĕ: хиртисен хĕр-арăмĕсем мĕн пур чăвашсем (арçынсем) тăхăнса çӳрекен йĕмех тăхăнса çӳреççĕ, вир-ялсен хĕр арăмĕсемпе анатри чăваш хĕр-арăмĕсем тăватă кантăраллă шурă йĕм тăхăнса çӳреççĕ. Вăл йĕм питĕ шалпар та, унтан кулса ăна пĕлекен хиртисем: „Вăсем кĕрептук тăхăнса çӳреççĕ,“ теççĕ. Икĕ малти кантăрисемпе хире-хирĕç каялла çыхса хураççĕ, икĕ хыçалти кантăрисемпе малтан çыхса хураççĕ. Тула тухас пулсан кайри кантăрисене анчах салтса тула тухаççĕ. Вир-ялсем анатри чăвашсемпе хиртисем çинчен, кулса: „Вăсенĕн урисене пушă аврипе çапсанах хуçăлмалла,“ теççĕ. Чĕмпĕр кĕпĕрнинчи (хирти) чăвашсем вир-ялсене „хура урасем“ теççĕ; тата Пăва уесĕнчисем хăшĕ-хăшĕ „виртисем, виреллисем“, теççĕ. Уфа (Йĕпхӳ) кĕпĕрнинчи, Самар кĕпĕрнинчи нуммайĕшĕ анатри чăвашсем патĕнчен куçса кайнă та, халĕ вăсем хирти чăвашсем пек калаçаççĕ. Кĕпи-йĕмĕсем хиртисенчен те урăхларах пулса вырăссен манерлĕ пулса кайнă. Вăл кĕпĕрнесенче чăвашсем пуррине ĕлĕкрех кунти чăвашсем пĕлмен те. Калаçнă тĕлтен те тата анатри (малти, мал енчи) чăвашсемпе хирти чăвашсен хушши уйрăмми пур: анатри чăвашсем „хăпар“ теççĕ, хиртисем „улăх“ теççĕ; анатрисем хиртисене: „вăсем çыпăçтарса калаçаççĕ,“ теççĕ, хиртисем анатрисене — „вăсем чĕлхе вĕççĕн калаçаççĕ: пулат темеççĕ, пулать, каять тесе калаçаççĕ“ теççĕ. Хиртисемпе анатри (малти, мал енчи) чăвашсенĕн чикки Йĕпреçрен (Ибреси) пуçласа Тĕрлемесе (Тюрлема) çитиччен чукун çул тăрăх пырать (приблизительно). Чукун çулăн сулахай енче анатри чăвашсем пулаççĕ, сылтăм енче хиртисем пурăнаççĕ. [Дальше пишет по-русски]. Такое разделение чуваш на анатри, хирти, и вир-ял имеют чуваши Ядринского, Чебоксарского и отчасти Цивильского уездов. Некоторые интеллигенты-чуваши, особенно чуваши Буинского уезда, такое разделение представляют иначе. Последние делят их на вăрмантисем, виреллисем и хиртисем, но при этом они не руководствуются строго наречием и разделением их по одеянию, которое относительно женщин дает повод строго разделять их на три группы, по вышеописанным приблизительным границам. При таком разделении чуваш не принимаются во внимание чуваши Самарской, Саратовской, Оренбургской, Уфимской, Тобольской и Томской гурерний.“ Перевод. Чуваши низовые, степные и вир-ял (верховые). Наши чуваши разделяются на три группы: на визовых, степных и вир-ял (верховых). Вир-ял говорят грубо, во весь рот. В словах они звук у употребляют мало, вместо звука у говорят на о; напр., вместо кулать — колать, а вместо пек — пак. Что касается одежды, то они еще больше отличаются (разнятся) от других чуваш. Они носят белые кафтаны и черные онучи. Мужчины летом местами носят высокие шляпы с подхватом. Женщины летом носят кафтанчики из белого полотна, а зимою-белые кафтаны, и обуваются летом и зимою в черные онучи, при чем навертывают их так толсто, что ноги образуют из себя настоящие колотушки. Лапти у них с маленькими головками, которые отделываются более мелким плетеньем. Оборы очень длинны и красиво навертываются крест-на-крест до самых колен. Наши чуваши называют их франтами. Действительно, они любят одеваться. Когда вирьялка выйдет на базар, то на ней не увидишь ни пылинки; ни на лаптях, ни на оборах не найдешь ни мохра, ни задоринки: все гладко и блестит, как бусинка. Весело ходят оне, сверкая и позванивая своими шельдемами, сурпан çакки и ожерельями из крупных серебряных монет. Наши, т. е. низовые чуваши, говорят про них с насмешкой: „Вирьялка форсит только пока в девках, а выйдет замуж, так на нее срам посмотреть“. Над оборами тоже смеются и говорят, что оне длиною в девять сажен. Их считают хвальбишками и форсунами. Замужние женщины у вирьялов, как и у низовых, понерек головы носят масмак. Их узкие сурпан треплются вокруг шеи. Иногда масмак у них слезжает назад; об этом тоже отзываются с насмешкой, говоря: „У вирьялки распряглась лошадь — дуга свалалась назад“. После двух-трех родов у вирьялки пропадает весь форс: она ходит косматой, растрепанной, в грязной рубашке; часто можно заметить по краям подола желтые пятна от испражнений ребенка. Так же мало смотрит она и за чистотой в избе. (Прежний) форс появляется у нее только тогда, когда она собирается на базар. От них к востоку живут чуваши низовые (восточные, живущае к востоку) они живут между вирьялами и степными чувашами (хирти) и занимаюг продолговатую полосу, начиная от р. Волги и до станций Ибреса и Шихраны Московско-Казанск. железн. дороти. Чуваши, живущие на южном конце этой полосы и называемые кушлавăшсем (кошлоушинские), тоже входят в число низовых чуваш. Кошлоушинские, ораушинские, хириосинские, отарские и рунгинские чуваши, по одежде женщин, и не вир-ял, и не низовые, и не степные, а представляют из себя как-бы особую группу. Ближайшие вирьялы прямо называют их кошлоушинекими; вирьялы, живущие в отдаленности, около г. Ядрина или в Курмышском уезде, считают их низовыми чувашами, а ближайшие степные чуваша, из-за небольшой разницы в говоре и одежде женщин, склонны считать их вирьялами. Строго говоря, чуваш можно делить и на большее число групп. Не разбирая их по мелочам, я разделяю их на три группы; потому и кошлоушинских чуваш я причисляю к низовым (анатри). Хотя они не совсем похожи, как на вир-ял, так и на низовых (анатри), но в общем они, по говору и по одежде, гораздо ближе к низовым. Мужчины носят черные или сероватые кафтаны, обуваются в белые суконные онучи (покупаемые на базарах); летом ходят либо в фуражках, либо в маленьких шапочках. Лапти оляповатые, а не тщательно сплетенные и разукрашенные, как у вир-ял, и оборы не длинные. Женщины обуваются либо в портянки (нарочно для того сотканные), либо носят чулки, сшитые из белого же базарного сукна. Рубашки (верхнее платье) носят сшитые из белого холста и вышитые узорами, или же сшитые из пестряди, сотканной с синими и красными тонкими полосками по красному полю. Повязываются ситцевыми платками разного цвета. Если ноги обуты в портянки, то оне обертываюг их оборами немного похоже на вир-ял; а если ноги обуты в белые чулки, то поверх этих чулок из базарного сукна надевают еще черные носки домашней вязки; эти носки обертывают оборама не как вирьялы, а вплотную, и оборы лежат рядышком, у самой щаколотки; затем чулки спускают к носкам, и они образуют нечто похожее на складки сапог. Замужние женщины голову обертывают сурбаном и никогда не оставляют шею голою. Девушки, летом, когда едут на свадьбу, надевают тухья (особый головной убор девушек). У вирьялок ни тухья, ни сăрка (украшение из монет и бус, носимое девушками на груди и спине) не бывает. Раньше эти тухья и сăрка носили и в христианские праздничные дни и в свои языческие праздники, а теперь эти уборы надевают только на свадьбах, и то не все. У них сурпан, масмак и пуç-йĕпии (головные уборы женщин) не похожи на вирьяльские: сурпан длиннее и шире, а масмак — короче и шире, и узоры на нем похуже, чем у вирьялов; пуç-йĕппи (убор на задней части головы) короче, и серебряных монет на нем не навешано столько, сколько у вир-ял. У вирьялок всегда видны уши, шея и затылок, а у женщин анатри их не видно. Оне не показываются простоволосыми (ни деверьям), ни свекрам, ни чужим людям: это считается неприличным. Точно так же не показываются оне перед ними и босиком. Женщину, строго соблюдающую этот обряд, никто кроме мужа не увидит до самой ее смерти простоволосою или босою. Когда женщины едут в гости, то повязываются самоткаными платками и поверх платка надевают еще каракулевую или барашковую шапку. Летом оне повязываются лишь платками: либо самоткаными, лабо ситцевыми. Тот и другой повязывают двояким способом: ситцевым платком или повязываются поверх головы так, чтобы он обхватывал гоюву как татарская тюбетейка, или же повязываются им так же, как и русские женщины. Самотканые платки повязывают на подобие татарской чалмы (обхватив им голову и завязав его раз на затылке, оставшиеся концы завязывают спереди надо лбом, причем кониы платка торчат па голове в виде рогов), или же завязываюг этот самотканый платок на затылке, при чем длинные концы его закидываются назад и свободно висят на спине. У вирьялок этого самотканого (полотенцеобразного) платка нет, оне носят исключительно ситцевые платки, а также самотканые бумажные четырехугольные платки белого цвета, похожие на ситцевые. Вирьялы живут лишь в Казанской губернии, в уездах: Козмодемьянском. Чебоксарском и Ядринском, и в Курмышском уезде Симбирской губернии. В Чебоксарском и Ядринском уездах не все чуваши вирьялы. В Чебоксарском уезде они живут только вблизи западной границы, а в остальных местах этого уезда живут низовые чуваши. Граница между низовыми чувашами (анатри, мал енчи) и вир-ял приблизительно такая: от с. Абашева, Чебоксарского уезда, к западу, в сторону дер. Шăхча, живут вирьялы, а к востоку от этого села — низовые чуваши. Потом, если итти к тому месту, где сходятся границы Чебоксарского и Ядринского уездов (около села Богатырева), оставляя деревни 1-е и 2-е Икково к западу, то направо, к юго-западу, живут вирьялы, а налево, к северо востоку, живут низовые чуваши. Затем, в Богатыреве живут смешанно и вирьялы и низовые чуваши. От этого села граница между ними идет через реку Большой Ци(ы)виль, в дер. Супар (Субар), Ядринского уезда, а дальше, по границе Цивильского и Ядринского уездов, идет до с. Ямашева (Чарпуç). От Ямашева граница между этими двумя группоми вдается в Ядринский уезд и проходит между с. Малыми-Яушами и д Туçи-Çармăс с правой стороны и старыми и новыми Сурьялами (Сĕрьел) с левой, переходит через речку Большой Санар и приходит на речку Малый Санар. Таким образом, направо от этой линии остаются вирьялы, а налево — низовые чуваши. Только жители с. Янгорчина (находящегося на этой линии), так как они живут на очень близком расстоянии от вир-ял, в последнее время начали одеваться по-вирьяльски. Дальше эта же граница от деревни Хирпосей поднимается по наиравлению к дер. Санар-пось, по реке Малый Санар и по притоку ее Вăта-çуна, проходит через Корабельную рощу и р. Упнер (приток Мал. Цивиля) и упирается в угол Сурского леса (Кирского лесничества). Итак, деревни Хурăнсур-Çармăс, Альмени, Санар-поси, с. Артеменкино, Новое и Старое Абызово, Упнер и др., остающиеся направо, будут вирь-яльскими, а налево, начиная от Ямашева, деревни, находящиеся в пределах Ядринского уезда: Орауши, Хирпоси, Отары, Рунги и все Кошлоуши (несколько селений) считаются населенными низовыми чувашами. Вот эти чуваши, находящиеся в одном углу Ядринского уезда, хотя считаютея низовыми, но несколько от них отличаются. Говорят они так же, как и низовые, но женщины одеваются иначе — в этом и разница. Настоящие низовые женщины сурбаном обертывают всю голову, так что у них не видно ни одного волоска на голове, а эти (кошлоушинские, ораушинские и окружающих их селений, Сурьяльские, и Ямашевские) обвертывают голову сзади до висков, сзади же, вровень с верхними краями сурбана, накладывают пуç-йĕппи в двумя концами последней, оканчивающимися булавками, прикрепляют сурпан к масмак, который вдет через голову, от уха к уху, и завязан под подбородком. Вследствие такого прикрепления сурпан у них не сьезжает на шею, как у вирьялок. Такие чуваши есть еще рядом с ними, и в Цивильском уезде ими населен весь Ача-касинский (с. Татмышево) приход. Их женщины тоже одеваются так же, как кошлоушинские, ораушинские и ямашевские. Что касается верхней одежды (кафтанов, платков) и обуви, то в этом отношении особенного различия между кошлоушинскими и анатри нет. Мужчины летом и зимою одеваются там и здесь одинаково. За низовыми, по другую сторону железной дороги, идут селения степных чуваш. Степными чувашами называются чуваши Симбирской губернии, а также Тетюшского и Ци(ы)вильского уездов Казанской губ. Степные чуваши отличаются как по одежде, так и по говору их. Степные чуваши, мужчины и женщины, носят чулки, сшитые из белого сукна. Велых рубах из самотканого холста они совсем не носят, а носят пестрядь (улача). Женщины их, как и низовые чувашки, обвертывают сурбаном всю голову, но белого костюма (кроме сурпан) у них нет. Их сурбаны отличаются от низовых тем, что они у последних (низовых) бывают шире и концы их красивее. Рубашки (верхнее платье) шьются из своей пестряди на татарский или русский лад: оне отчасти похожи и на татарские платья, а отчасти и на русские сарафаны; грудь и подол рубахи отделывают ситцами разного цвета, по татарской моде. Оне не повязываются самоткаными домашними полотенцеобразными платками, но все без исключения носят ситцевые платки. Верхняя же одежда у них одинакова с ниаовыми. Только женщины степных чуваш от низовых и вир-ял резко отличаются еще тем, что первые (хирти) носят те же портки, какие носят и мужчины. Женщины у вир-ял и у низовых носят портки с четырьмя гачниками (произн.: гашниками). Эти портки очень просторны в верхней части, и потому низовые чуваши, знающие это, смеются над ними и говорят: „Оне носят хребтуг“. Два передние гачника завязывают, обведя их по бокам, сзади, а два задних, также обведя их с двух сторон, завязывают концами спереди. Для отправления естественных нужд (praeter concubitum) развязывают задние гачники, завязанные спереди. Вирьялы смеются над низовыми и степными чувашами и говорят, что их ноги можно переломить одним ударом кнутовища (потому что оне очень тонки), а степные чуваши в свою очередь смеются над вирьялами, называя их черноногими. Многие чуваши Уфимской и Самарской губерний переселились от низовых, но теперь говорят как степные. Платье у них иное, чем у степных, и очень похоже на русское. Раньше многие из здешних чуваш даже и не знали, что там тоже живут чуваши. Разница в говоре низовых и степных чуваш заключается в том, что низовые говорят хăпар (поднимись), а степные улăх (поднимись). Низовые говорят о степных, что те говорят ясно, отчетливо, Степные чуваши говорят, о низовых, что они (анатри) „говорят кончиком языка“, т. е. букву „т“ произносят на конце слов мягко, напр.: пулать, каять и т. п., а надо будто-бы „пулат, каят“ и т. д. Приблизительная граница между низовыми и степными чувашами идет по линии Московско-Казанской железной дороги, от ст. Ибреси до ст. Тюрлема. По правую сторону от полотна железной дороги (к востоку) живут степньте чуваши, а по левую (к западу) — низовые. [Автор этой статьи написал ее не на чисто родном говоре, а на языке, довольно близком к книжному].

капан

(кабан, Пшкрт: каβан) стог; скирда, скирд. Трхбл. Пĕр капана пилĕк ĕне туртат. (Çăм авăрлани). N. Капан пăссан, авăн хурсан, авăн перекетне пар. (Моленье). Календ. 1904. Капан пек пысăк, хулăн, хура пĕлĕтсем. Орау. Каçпала хĕвеланăç енчен капан пек (крупные, конусообразные) пĕлĕтсем хăпара пуçларĕç. Н. Карм. † Анкарти пĕр хĕрĕнче эп ут çултăм, улт уралă капан эп лартрăм. Пазух. Укăльчаран тухрăм, утă çултăм, улт ураллă капан ларттартăм. Тораево. Тепĕр хут кайса, типĕтсе, капан туса лартрĕç, тет. Ск. и пред. 1З. Унăн ашшĕ Уланки ял пуçĕ те, пĕр пуян, паттăрăн пек кĕлетки, çӳренĕ, тет, пĕр капан. КАХ. Унта пĕр капан вырăнĕ пек (плошадью со стоговище) таса ыраш улăмĕ сараççĕ. Пшкрт: каβан ты̆ҕас = лардас = туас. Коракыш. Тĕпсĕр (без подстожья) каян айĕнчен пĕри утă туртатĕ. (Кăнчала арлани). Собр. † Аллă капан айĕнчен арăм туса тухар-и? Ib. Анкартине кӳртсен (хлеба с поля), мăн капан тăвăпăр. (Моленье). Сред. Юм. Капана аялтан парать. (Капан хывна чохне аялтан çĕклесе паракана калаççĕ.) Ib. Капансĕм хĕвелтохăç еннелле тайăлсан, çитес çура тыр полать, тет; хĕвеланăçнелле тайлсан (так!), тыр полмас, тет. (Народное поверье). Ib. Капан тăвать. (Капан хывнă чохне çӳлте тӳрлетсе тăракана калаççĕ). Чертаг. Капансене вăт лайăх тунă, алли ури çирĕп, тураш-тытрăш лайăх çавăн. Трхбл. Çын капанне сенĕкпе анкăтарт. СТИК. Капан çинчи мĕлке, чучело (подобие человека, которое ставят на копну хлеба). Ib. Ах, капан çинчи мĕлке! мĕн ĕренкĕсĕрленем? (Говорят, когда кто-нибудь из детей наденет одежду большого. Здесь конечное «м» не ошибка).

караппăл

(караппы̆л), назв. птицы, беркут. Юрк. Караппăл (упоминается среди «ту çинчи вĕçен кайăксем»). Ст. Чек. Караппăл — хищная птица («терзает зайцев, черная, больше ястреба, равно çăм-кайăк»). СТИК. Караппăл — птица хищная, довольно большая. Сам. 16. Е кӳпнĕ караппăл (хирти ăмăрт кайăк), хурчка мĕн тăрлавсăр лара-лара каннă ун çӳллĕ вĕçне. СПВВ. Караппăл – çăм-кайăк. || Жадный. Ст. Чек. Караппăл — человек, который во время еды готов вырвать у других изо рта. Караппăл! сана та пур вĕт! (ведь и тебе хватит)!

лап

(лап), подр. звуку хлопнувшегося (упавшего) предмета. СТИК. Çăм мишукĕ лап персе анчĕ. („Лап – звук мягкий, похожий на звук, когда падает что-нибудь мягкое“). Ib. Лакăш! турĕ те (отступился), лап! персе анчĕ (споткнулся и упал). Альш. Акă упăшки патне çитет те, палакирне лап! ӳкерет, тет. Богдашк. Т. Лап тăсăлса ӳкрĕ хуса пыраканни. Толст. Лаши пĕтĕм вăйĕпе пынă çĕртен лап персе аннă та, Жилинăн урине аяла тунă (придавила). Шорк. Пылчăк çине хырăмĕпе лапах персе анчĕ. Эльбарус. Çаксем кăсйисенчен темскерсем кăлара пуçларĕç; тăта лап-лап! ӳксе пуççапаççĕ, тăта пакăл-пакăл! юмахлаççĕ. Сред. Юм. Витрери шывва (= шыва) трук тăксан, шыв лап! туса тôхса ӳкет (выплескивается). || Подр. мгновенному движению садящегося, ложащегося или падающего. КС. Хырăмĕпе лап выртрĕ. Сред. Юм. Мана корчĕ те, лап! выртрĕ. („При этом лап не означает звука при падении, а самое действие). Шорк. Пылчăк çине лап! татăлса анчĕ. Ст. Айб. Куçма кĕрӳ кускалать, Лапата кĕрӳ лап ларать. (Çатма çинче икерчĕ пĕçерни). || Подр. бросанию тяжелого предмета. Ст. Чек. Лап! пăрахат (бросит сразу). N. Ку ача амăшне пĕр ала йĕппе лап! тутарать, тет те, веç чиккелесе вĕлерет, тет. || Подр. удару (хлопанью). Альш. Амăшĕ алăкран тухат та, кукша капкăнĕ амăшне лап тутарат, тет. Шурăм-п. № 6. Арăмне пуçран çапуççипе лап! тутарчĕ. Альш. Кашкăр кĕрсенех, кашкăра аякран лап тутарнă. КС. Аллипе лашана купарчинчен лап! çапрĕ. N. Ашшĕн çăварне лап хупласа лартрĕ. || Подр. ударам бьющихся волн. Сред. Юм. Пĕчикрех хомсĕм лотка хĕрне лап, лап! пырса çапнаççĕ (= çапăнаççĕ). || Подр. хлопанью крыльев. Юрк. Çав вăхăтра кашта çинче ларакан автанĕ çуначĕсемпе лап, лап, лап! тутарса çапса илет. || N. Лап сур (плюнь).|| Подр. тяжелому ступанью по плоскому предмету. Алших. Лап-лап! çĕре ан пусăр: çĕр кисренет, тиеççĕ. || Подр. тяжелому бегу. Сред. Юм. Лап-лап! тутарса чупса кайрĕ. Побежал тяжелой рысью. Ib. Пирĕн лаша чупайрать-и-мĕн ôлă? Лап-лап, лап-лап! туса пырать, онпа мĕн чôлах аякка кайăн? СТИК. Пĕчĕккĕ ача, чуппи (бег) килĕшет, вăл темле çăмăллăн чавтарса пырат; пысăк çын вара лапăстатса пырат. („Лап-лап“ выговаривается соразмерно шагу; если шагает — редко, если бежит — скоро. Выражение впечатления при виде неуклюжести бега, неуклюжести фигуры, а также и звук, производимый ногами“). || Подр. звуку, который слышится, когда трясут шапку, взяв ее за тулью. Сред. Юм. Шапкана тӳпинчен тытса силлесен, лап-лап! туса силленет. || Подр. звуку неожиданно лопнувшего льда. К.-Кушки. Шыв тулнипе пăр лап! çурăлса кайрĕ. || Подр. кипению каши (хлопанью пара). Изамб. Т. Вир пăтти вĕренĕ чухне лап-лап! туса вĕрет. || Подр. моментальному погашению света. Хрест. Куçук çавăнтах ламппине лап! сӳнтерсе лартрĕ. Сунт. Пӳртре ламппă çути лап! сӳнсе ларчĕ. N. Çав вăхăтрах килти çунса ларакан çуртасем икĕш те лапах сӳнсе ларчĕç, тет. (Сказка). Сред. Юм. Пирн (= пирĕн) лампă чипер ларнă çĕртех лап! сӳнчĕ ларчĕ. N. Çутатса пыракан хунарĕсем лап сӳнчĕç. БАБ. Лап сӳнсе ларчĕ (огонь). См. тимĕр карта. || Подр. широким вспышкам молнии (как будто с глухим звуком). N. Çулахи çĕрсенче шевле (зарница) лап-лап çиçет: темĕскерле ăшшăн туйăнать те, тӳлек туйăнать. || Плашмя. Орау. Лап выртни („ляпа“) сан пултăр, эпĕ шĕвĕр пуçне („тыку“, т. е. с острого конца) йышăнап. (Так сговариваются игроки). || Как раз, совершенно. Якейк. † Çак нуштана корасса воник çолтах тĕл(л)ĕнтĕм, çирмик (= çирĕм ик) çолта лапах килч. Яргуньк. Чу кайăп, лап анăп, мăнтăр купи купалăп. (Кăшăл сăвăрни). Баран. 19. Акă, хайхи каçхи тĕттĕм хаяр вăрçса чикĕшес хире лапах килсе хупларĕ. БАБ. Хăй ăшне лап хупласа илчĕ. См. яр. Шорников. Лап хуратăп (какое-то выражение в игре в камешки, шакла). Янш.-Норв. Уяр! уяр пулать пулсассăн, вĕл вĕçсе кай; çăмăр çăват пулсассăн, лап (лап, п неозвонч.) ӳк. || Как раз (сильнее, чем лăп; выраж. неожиданность). N. Çав капкăн çапнă кашкăр умне лапах тухрăм. 93 çул, 24. Çимуртен лап çав чирлĕ çын патĕнче пулнă. Пшкрт. Холара лап пĕр эрне порăнтăм. КС. Эп вăл çитнĕ çĕре лап çитрĕм. Я как раз прибыл к его приходу. N. Çирĕм тăватă сахат хушшинче çĕр лапах пĕрре çаврăнса çитет. Регули 1350. Лапах выртать. Лапах йорать. || Совсем; точно. Чăв. й. пур. 23. Çав усрама илсе ӳстернĕ ывăлĕ ăнсах кайман, шап лап ăслах мар Сятра: хы̆нџа-_ш̚и лап ŏжŏтсак jарат? Когда же будет совсем (понастоящему) тепло? О сохр. здор. 49. Аша пирĕн е лапах пĕçерсе, е ăшаласа (шарку туса) çиеççĕ. N. Хăлха лапах питĕрĕнсе ларать. || Точь-в-точь. Якейк. Лапах охмах эс. Ib. Эс лапах пирн ялти „Петĕр: калаçса колни та, йорлани та, ташлани та, сан çиллӳ те оннешкелех (как у него). || В самом деле. Хорачка. Лери халăх калат: верно, конта порнса, лапах конта порнсаç кусам, тет. || Шибач. Лапах польчĕ. Оказалось совершенно верным. СПВВ. ТА. Лапах-и? = Чăнах-и? (т. е. правда ли это?).

ларма лар

гостить у родни (см. ларма). С. Дув. † Сирĕн сĕтел ури (вар. урисем) саккăр иккен, уйăх ларма ларса эпĕ курмарăм (вар. курманччĕ); лармаран лармана эп çӳрерĕм, сирĕн пек ырă çынна эпĕ курмарăм. || Посиделки. Альш. Хĕрсем ларма ларни (посиделки). Пĕрре хĕрсем каçхине çăм авăрлама пуçтарăнаççĕ, тет.

йăвалаттар

понуд. ф. от йăвала. К.-Кушки. Ачăна куçне ан йăвалаттар — питне çуса яр. Не позволяй своему ребенку тереть глаза — умой его. Çутталла. 46. Хĕлле валли тата иксĕре те çăм-атă (валенки) йăвалаттарса парас пулать.

Йăкăш-якăш

(-jагы̆ш), подр. неодинаковым быстрым скользящим движениям по гладкой поверхности. Сорм-Вар. Пăхăр кĕпер хĕр ачана: йăкăш-якăш шăлса хăвар-ха, тесе, йăлăнать, тет. Медный мост упрашивает девушку, чтобы она его подмела. (гов. о торопливом метении). Орау. Çăм аттине йăкăш-якăш тăхăнса ячĕ те (торопливо надел), тухса чупрĕ ăрама. Ib. Тĕкнĕ-тĕкмен йăкăш-якăш кĕрсе каять (hic de cunno laxiore dictumest).

йăшăк

(jы̆жы̆к), рыхлый, непрочный (о волокне, перележавшем в воде). Н. Уз. То же, что йăштăркка. Сятра. Йăшăк чол саххăр (сахар). СПВВ. Йăшăк, рыхлый. СПВВ. ЕС. Йăшак — муртак, начар, çĕрĕк япала. СПВВ. ИФ. Йăшăк — тĕрексĕр; кăшăт туртсанах, тухса, татăлса каят. Сӳс йăшăк пулат; тир йăшăк пулат, теççĕ. Çĕрсех кайман, муртаксăрлана пуçланине çапла калаççĕ. СТИК. Йăшăк мягкий, не имеющий к себе ничего твердого и надежного; размякший под действием какой-то силы; близкий к разрушению. Весенний снег — йăшăк; разлагающейся семейство — йăшăк. Изамб. Т. Сӳс (пусма, çип) йăшăк пулат (непрочная). КС. Йăшăк юр, тесе, çурхи (вешний) юра калаççĕ. Нюш-к. Йăшăк çăм, шерсть, легко вылезающая из шкуры. Ib. Йăшăк тир, кожа со скоро выдергивающеюся шерстью. „Невеселый“, т. е. не совсем здоровый. Скотолеч. 25. Кĕтӳре пĕр-пĕр выльăх йăшăк (салху) çӳрет пулсан... См. йăш.

вупăрлă карчăк

колдунья. СТИК. Пĕр арăма темле, те хăнана çав, вупăрлă карчăк хăваланă. Ку арăм пĕччен-кăна уранапа лашине тилкепепе хăваласа, çаврăна-çаврăна пăхса пырат, тет те, юрлат: чуп, чуп, лашам, чуп, лашам, часрах киле çит, лашам! Вупăрла карчăкĕ кантăр тылли çине утланса, сиктерсе хăваласа пырат, тет, çах арăма. Хăй çапла каласа пырат, тет: сик-сик, тыллăм, сик, тыллăм! сикетĕп те çитетĕп, çак арăм пуçне çиетĕп. Собр. Вупăрлă карчăкăн кăвапинчен туртатăп. (Çăм арлани).

укçу

окçу, шерстобитный лук. Первая ф. запис. в Н.-Карамалах, вторая — в Пшкрт, Питушк., Б. Олг. Хурамал. Укçу — çăм тапаканнин йывăçĕ. Хирлӳ, тапкăчă. Б. Олг. Çăм (с'ом) тапнă окçу хирлулă, çăм тапнă кокакпала çăм тапат, сылтăм алăпа хирлуа çаптарат: çоттăк! çоттăк! çоттăк! || Лук для стредьбы. Пшкрт. Б. Олг. Той чох кĕçĕн-кĕрӳ туаччĕ, пиччĕш ульне и моччăш ульне, хорăнташа. Вăл çакат — тăхăнат — окçу, çомне-çыхат, сылтăм енне пиççирен. Ячĕ он окçу. Тата солахай енне çакат, охă такмакĕ (колчан). Той тапранать. Кĕçĕн-кĕрӳ окçу хатьăр, çакат, охă такмакне çакать. Шăпах хатьăрчанчĕ. Каран вăл ял тăрăх кăчкăрма каять: атьăр тоя! тоя! тет... Каран кĕçĕн-кĕрӳ хайхи окçуя çыхат çома, охă такмакне. Вый-килĕ-пуç кĕçĕн-кĕрӳ валли утне çатса килет шыльăк çомне. Каран вара кĕçĕн-кĕрӳ ут çине утланать, хӳел майпеле шыльăк йĕри-тара виççĕ çарнат, пош ут утлансан. Вый-килĕ-пуç ут поçĕнчен çатса тохать толалла, орама. Кĕçĕн-кĕрӳ окçуа салтать, охă тытать алла, тортсарать — воç лере, таста ӳкет вăл! Ачасам, кайса, топса килĕччĕ она. Топса кисен, кăтартаччĕ той-пуçсане: вот, тет, эп, тет, охă топса килтĕм, тет. Той пуççам тытса пăхаччĕ. — Ну, тет, кĕçĕн-кĕрӳ, ил! теччĕ. Кĕçĕн-кĕрӳ сотăн илет каллах çав охха ачаран, пилĕк пус ли, вонă пус ли парать. Çав охха çомри такмака чикет и карая вăл ташлать, хĕпĕртесе, шыльăкра.

ураçă

(ураз’ы̆), уток ткани. Лев. ХIII. Юхан-суран чирĕ тумтир çинче пулсан, йĕтĕн çипĕнчен, çăм çипĕнчен туна кумă çинче е ураçă çинче пулсан...

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

валенки

сущ.множ.; един. валенок муж.
кăçатă, çăм атă; подшитые валенки тĕпленĕ кăçатă; ходить в валенках кăçатăпа çӳре; валять валенки çăм атă йăвала

варежки

сущ.множ.; един. варежка жен.
алсиш; шерстяные варежки çăм алсиш; вязать варежки алсиш çых

верблюжий

прил.
тĕве -ĕ; верблюжья шерсть тĕве çăмĕ, верблюжье одеяло тĕве çăм утиялĕ

волос

сущ.муж., множ. волосы (-ос, -осам)
çӳç, çăм, тĕк (чĕр чунсен); кудрявые волосы кăтра çӳç; расчесать волосы çӳçе тура ♦ конский волос лаша хĕлĕхĕ (хӳри, çилхи); ни на волос кăшт та, чĕрне хури чухлĕ те; волосы встали дыбом çӳç вирелле тăчĕ

волосок

сущ.муж.
çӳç пĕрчи, çăм пĕрчи ♦ волосок часов сехет пружинки; на волосок от чего-либо çывăхĕнчех; на волоске держится аран тытăнса тăрать

грубый

прил., грубо нареч.
1. ( син. неделикатный, нечуткий; ант. вежливый) тӳрккес, кăнттам, сăпайсăр; грубая выходка тӳрккес хăтланăш; грубо ответить сăпайсăр хуравла
2. (ант. тонкий, мягкий) хытă, катрашка; шултра; грубая ткань шултра пир; шалатка пир; грубая шерсть яшăркка çăм
3. (ант. нежный) урмăш, кăмăлсар; грубый голос урмăш сасă
4. (син. приблизительный) чухлавлă, малтанлăх; грубый подсчёт малтанлăха шутлани ♦ грубая работа начар ĕç; грубые корма утă-улăм (выльăх апачĕ); грубо говоря пĕтĕмĕшле каласан; грубая ошибка пысăк йăнăш

катать

глаг. несов.
1. кого ярăнтар, илсе çӳре (транспорт хатĕрĕпе); катать ребёнка на санках ачана çунашкапа ярăнтарса çӳре
2. кого-что кустар, йăвантар; катать бревно пĕренене йăвантар
3. что уна, йăвала, чăмаккала; катать из теста колобки чустаран йăва уна
4. (син. валять) йăвала, пус; катать валенки çăм атă йăвала; катать войлок кĕççе пус

клок

сущ.муж., множ. клочья и клоки
1. пайăрка, тăлăм; клок шерсти çăм пайăрки, тăлăм
2. татăк, татăк-кĕсĕк; одежда разорвана в клочья тумтире татăк-кĕсĕк тунă

клубок

сущ.муж.
çăмха; клубок шерстяных ниток çăм çип çăмхи ♦ свернуться клубком хутланса вырт

материал

сущ.муж.
1. пусма; шерстяной материал çăм пусма; купить материал на платье кĕпе çĕлемелĕх пусма туян
2. материал (ĕçре усă курмалли япаласем); строительные материалы строительство материалĕсем; собирать материалы для книги кĕнеке валли материал пуçтар
3. множ. материалы материалсем, сведенисем, документсем; служебные материалы ĕç материалĕсем; материалы следствия следстви материалĕсем

носок

сущ.муж., множ. носки
1. нуски; шерстяные носки çăм нуски; левый носок прохудился сулахай нуски çĕтĕлнĕ
2. (ант. пятка) сăмса; вĕç; носок ботинка пушмак самси; заштопать носок и пятку чулка чăлха сăмсипе кĕлине сапла ♦ подняться на носки чĕрне вĕççĕн тăр

одеяло

сущ.сред.
утиял; ватное одеяло ваткăллă утиял; верблюжье одеяло тĕве çăм утиялĕ; укрыться одеялом утиял витĕн

пряжа

сущ.жен.
çип; шерстяная пряжа çăм çиппи

прясть

глаг. несов.
арла; прясть шерсть çăм арла

чесать

глаг.
1. кого-что хыç, хышала (ӳт кĕçтенипе); чесать спину çурăма хыç
2. кого-что тура; чесать волосы çӳçе тура
3. чав, шăртла, таптар; чесать шерсть çăм таптар ♦ чесать языком сӳпĕлтет; чесать в затылке ĕнсе хыç (аптранипе)

чулки

сущ.множ.; един. чулок муж.
чăлха; шерстянье чулки çăм чăлха; штопать чулки чăлха сапла

шарф

сущ.муж.
шарф; шерстяной шарф çăм шарф; повязать шею шарфом мăя шарф çых

шерсть

сущ.жен.
1. (син. мех) çăм, тĕк (выльăхăн); собака с густой шерстью çăра çăмлă йытă; бить шерсть çăм таптар; вязать чулки из шерсти çăмран чăлха çых
2. çăм пусма; шерсть на платье кĕпелĕх çăм пусма

шерстяной

прил.
çăм ...; çăм -ĕ; шерстяная пряжа çăм çиппи

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

чесать

, -шу что несов. 1. хыç; 2. тура (çӳç); 3. шăртла (сӳс); чав (çăм).

теребить

, -блю, -бишь кого, что несов. 1. турт, тăпăлтар, çăл, тăпкала; лăска (çӳçрен); 2. тат, çăл (кантăр, йĕтĕн), чав, чавала (çăм); 3. перен. турткала, чăрмантар (пĕрмаях вак-тĕвек ыйтусем парса).

трепать

-плю кого, что несов. 1. турткала, тĕрткеле, çӳçрен тăлпала, çӳçрен лăска; ветер треплет платье çил кĕпене вĕлтĕртеттерет; 2. йĕркесĕр тăхăнса çӳренипе, йĕркесĕр тыткаланипе (тумтире, атă-пушмака) юрăхсăра кăлар, (кĕнекене) сӳслентер; 3. перен. чĕтрет, сивĕ шăнт (сивĕ чир); 4. çупăрла, лăпкаса ачашла; 5. тылла (кантăр, йĕтĕн), чав (çăм, сӳс); трепать языком талпаса пер, пуш параппан çаптар.

бить

, бью, бьёшь сов. бей кого, что, несов. 1. çап, хĕне, кӳпке, ват; 2. бить (скот) пус (выльăх); бить стекло, щебень кĕленче ват, чул ват; бить в ладоши алă çуп, бить в барабан параппан çап; лихорадка его бьёт ăна сиве тытать; вода бьет ключом шыв палкаса тухать; бить масло çу çаптар, уйран уçла; бить шерсть çăм таптар; бить по рукам алă çап; часы бьют сехет çапать.

бостон

бостон (хаклă йышши çӳхе çăм пустав).

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

валенки

мн. (ед. валенок м.) çăм атă, çăмат.

вигонь

ж. вигонь (1. Кăнтăр Америкăри çемçе çăмлă чĕрчун; 2. çав чĕрчунăн çăмĕ е çав çăмран тĕртнĕ пусма; 3. мамăкпа çăм хутăшĕнчен арланă çип е çав çипрен тĕртнĕ пир).

войлочный

прил. кĕççе .., кĕççе ⸗ĕ [⸗и]; войлочные туфли кĕççе пушмак; войлочная шляпа çăм шĕлепке.

волосяной

прил. çӳç..., çăм...; волосяной покров ӳт çинчи çăм; волосяной матрац çăм матрац.

впрясть

сов. что хушса арла; впрясть шёлк в шерсть пурçăнпа çăм хушса арла.

вылинять

сов. 1. тĕссĕрлен, шупкаланса кай; платье вылиняло платье тĕссĕрленсе кайнă; 2. (о животных) йăптăх (е çăм) тăк; (о зайце) тĕс улăштар; (о птицах) тĕк тăк, тĕк улăштар.

выстричь

сов. что касса яр (е ил), кас (çӳç, çăм).

выхватить

сов. 1. кого-что (отнять) туртса (е тăпăлтарса) ил; выхватить из рук алăран туртса ил; выхватить кусок изо рта çăварти татăка кăларса ил; 2. что (быстро вынуть) кăлар, туртса кăлар; выхватить саблю из ножен хĕçĕ йĕнĕрен туртса кăлар; 3. что, разг. (вырезать, вырвать что-л.) касса ил (е пăрах), татса (е тăпăлтарса) ил; выхватить клок шерсти пĕр ывăç çăм тăпалтарса ил, пенси илмелле ту.

гарус

м. гарус (1. çăм çип; 2. çемçе пир).

грубый

прил. 1. (плохо отделанный) илемсĕр, кăнттам; грубый стол илемсĕр сĕтел; 2. (сделанный в общих чертах) çиелтен, кăшт-кашт, тĕп-тĕрĕсех мар; грубый подсчёт çывхартса шутлани; 3. (недостаточно искусный) чăрсăр, чăртмах, кăнттам; грубая работа кăнттам ĕç; грубый обман чăрсăр ултав; 4. (жёсткий на ощупь) хытă, катрашка, шултра; грубая шерсть шултра çăм; грубая ткань шултра пир; грубая кожа хытă сăран; 5. (неприятный на слух) хытă, урмăш, тӳрмен; грубый голос урмăш сасă; 6. (неучтивый; малокультурный) чăртмах, кăнттам, сăпайсăр; грубый человек чăртмах çын; грубая речь кăнттам калаçу; 7. (непозволительный, недопустимый) пысăк, йĕркесĕр, килĕшӳсĕр; грубая ошибка пысăк йăнăш; грубое нарушение дисциплины дисциплинăна сĕмсĕррĕн пăсни; ◇ грубые корма утă-улăм; грубая пища йывăр апат.

декатировать

сов. и несов. что декатировка ту (çăм пуставăн пахалăхне пăç çинче тытса е шывра вĕретсе ӳстер).

декатировка

ж. декатировка (çăм пусташн пахалăхне пăс çинче тытса ӳстерни).

ёжик

м. 1. уменьш.-ласк. см. ёж; 2. (о волосах, шерсти, траве и т. п.) шăртла каснă (çӳç, çăм); 3. в знач. нареч. ёжиком разг. (о волосах) тăратмалла, шăртла; стричь ёжиком çӳçе тăратмалла кас.

камвольный

прил. спец. камволь..; камволь ⸗ĕ [⸗и]; камвольная шерсть камволь çăм (чавса якатнă çăм); камвольная ткань камволь пир-авăр; камвольный комбинат камволь комбиначĕ.

кашемир

м. кашемир (çăмран е çăм хутăштарса тĕртсе тунă çӳхе пусма).

клубок

м. 1. çăмха; тĕрке; клубок ниток çип çăмхи; клубок шерсти çăм тĕрки; 2. перен. тĕвĕ; клубок противоречий хирĕçӳлĕх тĕвви; ◇ клубок в горле (стоит, застрял и т. п.), клубок подступил (или подкатился и т. п.) к горлу ăшчик тулса килчĕ, пыр капланса килчĕ, тăвăнса çитрĕ; свернуться (сжаться, съёжиться и т. п.) в клубок, клубком çăмха (е чĕрĕп) пек хутланса вырт.

ланолин

м. ланолин, çăм сухарĕ (сурăх çăмне çунă чух тухакан тĕслĕ çу).

липкий

прил. сухăрлă, çыпçăнакан, çыпăçакан; липкая шерсть сухăрлă çăм; липкая бумага çыпăçакан хут.

материя

ж. 1. филос. матери (чăн пурнăçра пурри, объективлă пурлăх); 2. матери (çутçанталăкри япаласен тытăмĕнчи вещество); 3. пир-авăр, матери; шерстяная материя çăм пир-авăр.

мойка

ж. 1. по гл. мыть; мойка посуды савăт-сапа çуни; 2. çумалли машина (е хатĕр); мойка для шерсти çăм çумалли машина.

мягкий

прил. 1. çемçе; мягкий хлеб çемçе çăкăр; мягкая шерсть çемçе çăм; 2. (не резкий) çепĕç, ачаш; мягкий голос çепĕç сасă; 3. (уступчивый) йăваш, çемçе кăмăллă; мягкий характер йăваш характер; 4. (тёплый) çемçе, ăшă; мягкая зима ăшă хĕл; мягкий климат çемçе климат; мягкая вода çемçе шыв; мягкий знак грам. çемçелĕх палли; мягкие согласные звуки лингв. çемçе хупă сасăсем.

настриг

м. с.-х. (количество настриженной шерсти) каснă çăм, кассан тухнă çăм.

облинять

сов. разг. 1. (утратить первоначальный цвет) тĕссĕрлен, тĕс яр, тĕс çухат; 2. (о животных) йăптăх тăк, çăм тăк; (о птицах) тĕк так.

отмотать

сов. что, чего сӳтсе çăмхала; отмотать моток шерсти пĕр хутăр çăм çиппи çăмхала.

охлопок

м. спец. чӳпĕк, ланчашка, шăрт айĕ, машина айĕ; льняной охлопок сӳс чӳпĕкĕ; охлопок шерсти çăм айĕ.

подшёрсток

м. çăм айĕ, мамăк çăм.

полу⸗

хутлă сăмахсен «çур», çурри, çурмалла, çурмал пĕлтерĕшлĕ пĕрремĕш пайĕ: полушерстяной çурри çăм.

полушерстяной

прил. çурри (е çурма) çăм; полушерстяная ткань çурма çăм пусма.

прочесать

сов. 1. что таптар, шăртла, чав, тура; прочесать лён йĕтĕн шăртла; прочесать шерсть çăм таптар; 2. перен. разг. тĕплĕн тĕрĕсле, шыраса ирт (е тух); пехота прочесала лес пехота вăрмана тĕрĕслесе тухрĕ (тăшман пурри-çуккине).

прядение

с. по гл. прясть; прядение шерсти çăм арлани.

прямой

прил. 1. (ровный) тӳрĕ, тикĕс, яштак(а), йăрăç; (о дереве) шулака; (о носе) тӳрткен, пукле; прямая линия туп-тӳрĕ йĕр; прямая дорога тӳрĕ çул, пӳкле çул; 2. (не вьющийся — о волосах) йăшăркка (çӳç, çăм); 3. (непосредственно связывающий) тӳрĕ, тӳрех, тӳррĕнех; поезд прямого сообщения çул вĕçне çитиех каякан поезд; говорить по прямому проводу телефонпа тӳррĕнех калаç; 4. (непосредственный) тӳрĕ; прямые выборы тӳрĕ суйлав; 5. (откровенный) тӳрĕ; уçă; прямой человек тӳрĕ çын; 6. (явный) кĕретех, чăннипе, чăн-чăн; прямой обман чăн-чăн суя; 7. в знач. сущ. прямая ж. мат. тӳрĕ йĕр; прямое значение слова или прямый смысл слова сăмахăн тӳрĕ пĕлтерĕшĕ; прямая дорога или прямой путь чи кĕске (е тӳрĕ) çул (пĕр-пĕр ĕç тумалли); прямая речь грам. урăх çын сăмахĕ, тӳрĕ пуплев; прямое дополнение грам. тӳрĕ дополнени; прямый угол мат. тӳрĕ кĕтес; прямый наследник тĕпкĕч, еткер тивекенни; прямая кишка анат. кутана; одежда прямого покроя тӳрĕ пилĕклĕ тумтир.

прясть

несов. что и без доп. арла; прясть шерсть çăм арла; прясть пряжу кĕнчеле арла.

растительность

ж. 1. ӳсентăран, йывăç-курăк; 2. (волосы и т. п.) çӳç; тĕк, çăм.

растрепать

сов. что 1. (напр. волосы) тăрмала, тăлпала, арпаштар; 2. (напр. книгу, тетрадь) çуркаласа (е хуçкаласа, таткаласа) пĕтер; 3. (очистить) шăртла, таптар, тасат; растрепать шерсть çăм таптар.

сбить

сов. 1. что (сшибить) çапса ӳкер (е сирпĕт, тат), шаккаса ӳкер (е кăлар); сбить яблоки с ветки панулмисене турат çинчен çапса ӳкер; сбить замок с двери алăк çăрине çапса сирпĕт; сбить с бочки обручи пичке кăшăлĕсене шаккаса кăлар; сбить человека с ног çынна çапса ӳкер; 2. кого-что (заставить упасть, подстрелив) персе ӳкер (е антар) (кайăка, самолёта); 3. кого (выбить с занимаемых позиций) хĕссе (е çапса) кăлар (тăшмана); 4. что (стоптать) чалăштарса яр (пушмак кĕлине); 5. кого-что (повредить) хуçса (е çĕмĕрсе, шăйăрса) пăрах; сбить холку лошади лаша ӳрчине шăйăр; 6. кого-что (запутать) пăрса (е аташтарса, пăтратса) яр; с дороги çултан аташтарса яр; сбить с пути çултан пăрса яр, аташтар; 2) перен. тĕрĕс çултан пăрса яр, йĕркерен кăлар; 7. что (добиться резкого уменьшения) чакар, ӳкер, пĕчĕклет; сбить температуру температурăна чакар; сбить цену хакне ӳкер; 8. что (сколотить) ту, çапса ларт, хĕстер; сбить ящик ещёк ту; сбить полы урай хăмисене хĕстер; 9. кого-что, разг. (собрать вместе) пух, пĕрлештер; сбить бригаду бригада пух; 10. что (сбивая, сгустить) лака, пăтрат; сбить желтки çăмарта сарри лăка; сбить масло çу ӳкер; ◇ сбить спесь (или гонор, форс) пусăрăнтар, çунаттине хуçса яр; сбить шерсть çăм таптар; сбить с толку арпаштарса яр.

сбиться

сов. 1. (сдвинуться с места) куç, шу, чалăш, куçса (е чалăшса) кай; шляпа сбилась набок шлепке чалăшса кайнă; 2. разг. (стоптаться) чалăшса кай (пушмак кĕли); 3. (прийти в негодность от ударов) татăлса (е çурăлса, çĕмĕрĕлсе) кай; у лошади сбились копыта лашан чĕрнисем çурăлса татăлса кайнă; 4. (запутаться) пăрăн (çултан), çĕтсе (е çухалса, аташса) кай; сбиться с пути 1) çула çухат, аташса кай; 2) перен. йĕркерен тух, пăсăлса кай; 5. (собраться вместе) пухăн, чыхăн, кĕперлен; 6. разг. (о волосах, шерсти) çыхлан, çатракалан, кĕççелен (çӳç, çăм); 7. (сгуститься от взбалтывания) ӳк (çу), лăкан, пăтран (çăмарта); ◇ сбиться с ног ураран ӳк, халтан кай.

седина

ж. 1. кăвак (арнă) çӳç; 2. (проседь в мехе) чăл-чăл (е тĕл-тĕл) кăвак çăм; 3. перен. шурă-кăвак (тĕс); ◇ дожить до седины ватăличчен пурăн.

седой

прил. 1. шурă, кăвак (çӳç, сухал); седая голова кăвак пуç; 2. (с вкраплением белых ворсинок — о мехе) чăл-чăл (е тĕл-тĕл) кăвак (тир, çăм); 3. перен. (серовато-белый) шурă-кăвак (теç); ◇ седая старина сĕм авал; до седых волос çӳç кăвакариччен (е шураличчен).

слинять

сов. 1. разг. (полинять) тĕс кай; 2. (о наружном покрове животных и птиц) тĕк тăк (е улăштар), йăптăх (е çăм) тăк; (о змее) кĕпе пăрах, тир хыв (е улăштар).

стричь

несов. кого-что каç, ил; стричь волосы çӳç каç; стричь ногти чĕрне каç; стричь овец çăм каç (е ил), сурах çăмне каç (е ил); стричь всех под одну гребёнку пурне те пĕр виçепе кас.

теребить

несов. 1. что (перебирать пальцами, трогать) турт, тăпăлтар, çăл; 2. что, с.-х. тат, çăл (кантăр, йĕтĕн) лăска, тăпкала, чав, чавала (çăм); теребить кудель сӳс лăска; 3. кого, перен. разг. (приставать) турткала, чăрмантар; теребить вопросами ыйтусемпе чăрмантар.

тонкошёрстный

прил. 1. см. тонкорунный; 2. (из тонкой шерсти) çинçе çăм.., çинçе çăмран тунă; тонкошёрстное сукно çинçе çăм пустав.

чесальный

прил. шăртламалли, çăм таптармалли; чесальная машина шăртламалли (е çăм таптармалли) машина.

чесальщик

м. шăртлакан, чавакан (çăм, сӳс).

чёсаный

прил. шăртланă, чавнă; чёсаная шерсть чавнă çăм; чёсаный лён шăртланă йĕтĕн; ◇ чёсаные валенки см. чёсанки.

чулки

мн. (ед. чулок м.) чăлха; шерстяные чулки çăм чăлха; шёлковые чулки пурçăн чăлха.

шарф

м. шарф; пуховый шарф мамăк шарф; шерстяной шарф çăм шарф.

шерстеобрабатывающий

прил. çăм тапакан; çăм тасатакан; шерстеобрабатывающие предприятия çăм тасатакан предприятисем.

шерстинка

ж. 1. çăм пĕрчи; 2. (ворсинка) çăм çип, çăм пĕрчи (пусмаран тухса тăраканни).

шёрстка

ж. 1. ласк. см. шерсть; 2. кĕске çăм; ◇ гладить по шёрстке майлă шăл.

шёрстный

прил. 1. çăм..; шёрстный покров çăм витĕм; 2. с.-х. çăмлă, çăм (нумай) паракан; шёрстная порода коз çăм паракан качака ăрачĕ; шёрстная овца çăм нумай паракан сурăх.

шерстобит

м. çăм тапакан (çын).

шерстобитный

прил. çăм тапакан, çăм тапмалли; шерстобитный промысел çăм тапас ĕç.

шерстобойка

ж. 1. укçу (çăм тапмалли хатĕр); 2. см. шерстобойня.

шерстобойня

ж çăм тапмалли, çăм арманĕ.

шерстомоечный

прил. çăм çăвакан, çăм çумалли; шерстомоечная машина çăм çăвакан машина.

шерстомойка

ж. çăм çăвакан машина.

шерстопрядение

с. çăм арлани.

шерстопрядильный

прил. çăм арлакан; шерстопрядильная фабрика çăм арлакан фабрика.

шерстоткацкий

прил. çăм тĕртекен; шерстоткацкое предприятие çăм тĕртекен предприяти.

шерсточесальный

прил. çăм шăртлакан; шерсточесальная машина çăм шăртлакан машина.

шерсть

ж. 1. çăм; овечья шерсть сурăх çăмĕ; сбрасывать шерсть (при линьке) йăптăх тăк; 2. (пряжа) çăм çип; моток шерсти çăм çип çăмхи; 3. (ткань) çăм пусма, çăм матери; ◇ гладить против шерсти хирĕçле шăл; как от козла — ни шерсти, ни молока качака такин пек — ни сĕчĕ, ни çăмĕ.

шерстяной

прил. çăм ⸗ĕ [⸗и], çăм..; шерстяная пряжа çăм çип(пи); шерстяный платок çăм тутăр.

штоф

м. штоф (тĕрĕллĕ хулăн çитса е çăм пир).

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

çăм

йон

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

Wolle

zăm
çăм

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

йăмшак

(çемçе) «мягкий», «рыхлый»; др. тюрк. йымшак «мягкий», «нежный»; КБ, Замахш., Зол. бл., чаг., азерб., туркм., тур. йумшак, азерб. юмшаг, уйг., кирг. жумшак, казах., к. калп. жумсак, ног. юмсак, башк., тат. йомшак, алт. в дьымчак, дьымыжак, тув. чымчак, хак. нимзах, ойр. дъымжак, балк. зумушак, узб. юмшок «мягкий», «рыхлый», «нежный»; тефс. XII—XIII вв. йумша «смягчаться»; Н. А. Баскаков возводит к глаголу джум «сжимать» (Академику В. А. Гордлевскому к его 70-летию, 1953, стр. 40). С. Ахаллы производит юмшак от слова гум «песок» + афф. -шак (Вопросы методики изучения истории тюркских языков. Ашкабад, 1961, стр. 96); может быть, от дьым (алт.), йум (МК) «пух», «перо»; чув. çăмазерб. юн, туркм., тур. йӳн «шерсть»; см. çемçе.

çăм

«шерсть»; МК, туркм., АФТ, тур. йӳн, башк. йӧн, тат. йон, кирг., казах., к. калп. жӳн, уйг, жун, узб. жуч, юнг, азерб., ног., кумык, юн, Замахш., чаг. йӳнг, якут. суң «шерсть»; алт. В дьум, дьым «перья»; чув. çăм атă «валенки».

çăм

çăм курăкĕ см. çум.

çăмăл

«легкий», «легко»; Замахш., узб., кумык., чаг. йӓнгил, азерб. йӳнгӳл, ПК йӳнӳл, хам., туркм. йеңил, башк. еңел, тат. җиңел, кирг., казах., к. калп. җеңил, ойр. дьеңил, карач. дженгил «легкий». Может быть, от çăм? (см.).

çемçе

, диал.. çамçа «мягкий», «рыхлый»; «нежный». От çăм «шерсть» (?)

çум

, диал. çăм «сорняк»; çум курăк «сорная трава», «сорняк»; ср. алт. В дьон, тур. чим «дёрн». Этимология неясная; ср. башк. hӧмлӧ ӳлен «молочай», букв. «сорная трава»; (Муратов); ср. венг. gyom тоже (из чув.).

тат

1. «рвать»; 2. «пилить (дрова)»; 3. «собирать (орехи, ягоды, грибы)»; 4. «чесать (шерсть)» çăм татдид «рвать», «щипать (шерсть)»; тур. дит «разделять на волокна»; «рвать», «разрывать»; кирг. тыт «трепать», «расщеплять».

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Ури çине тапта

Ури çине тапта наступать / наступить (на пятки [на хвост] кому.
Çăм çип ăшăтмасассăн, Чĕрем ăшăттăрах. Тапта усал тăшманăн Ури çине часрах. П. Хусанкай.

Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ

сăвăс

клещ — acarus [эрешменсен йăхĕнчи юн тата ӳсентăрансем сĕткенне ĕçекен сиенлĕ, пай уралла чĕрчун]; виле сăвасĕ трупный клещ — poecilochirus necrophori; иксода сăвăсĕ иксодовый клещ — ixodes [этемсен тата выльăхсен юнне ĕçекен сăвăс]; кайăк сăвăсĕ птичий клещ — dermanyssus hirundinis; кĕçĕ сăвăсĕ (кăрчанкă пыйти) чесоточный клещ — sarcoptes scabiei [кĕсĕ чирĕпе чирлеттерекен сăвăс]; сухан сăвăсĕ луковичный клещ — rhizoglyphus echinopus; сыр сăвăсĕ сырной клещ — tyrolichus casei; çăм сăвăсĕ волосяной клещ — demodicidae folliculorum [юн ĕçекен сăвăс); çăнăх сăвăсĕ мучной клещ — acarus siro [çăнăхра ĕрчекен сăвăс]; тайга сăвăсĕ таёжный клещ — ixodes persulcatus; тăпра сăвăсĕ почвенный клещ — trombidiformes; шĕпĕн сăвăсĕ галлобразующий клещ — eriophyes [ӳсентăрансен паразит сăвăсĕ]; шыв сăвăсĕ водяной клещ — hydrachnellae; эрех сăвăсĕ винный клещ — histiogaster bacchus

Çавăн пекех пăхăр: